arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Tvöfalt kaup sogar atgervið

Laun Íslendinga eru um það bil hálf laun Dana, Norðmanna og Svía. Hér eru lágmarkslaun um 125.000 krónur á mánuði, en 250.000 krónur í Danmörku. Hópar, sem hér fá 250.000 krónur á mánuði, fá þar 500.000 krónur.

Um miðjan síðasta áratug voru Íslendingar með einna bezt lífskjör í heimi. Eftir óstjórn tveggja ríkisstjórna, annarrar til vinstri og hinnar til hægri, er nú svo komið, að flestar þjóðir Vestur-Evrópu, að þjóðum Miðjarðarhafsins undanskildum, hafa náð betri lífskjörum en Íslendingar.

Skýringa á þessu er að leita í rangri atvinnustefnu stjórnvalda. Þau haga sér eins og við eigum ennþá eins konar stóriðju í fiskveiðunum. Það áttum við einu sinni, þegar íslenzk skip fluttu að landi meiri og dýrari afla á hvern sjómann en þekktist annars staðar í heiminum. Þetta var áður en síldin hrundi og þorskurinn fór halloka.

Nú hefur kostnaður margfaldast í hlutfalli við afköst í fiskveiðum okkar. Allt of stór floti skarkar í hnignandi fiskstofnum, með tilsvarandi sóun á stofnfé, olíu, rekstrarvörum og kaupgreiðslum. Fiskveiðarnar eru ekki lengur sú stóriðja, sem geti haldið uppi þjóðfélaginu.

Áður var arðsemi fiskveiðanna dreift um allt þjóðfélagið með rangri gengisskráningu, Þá lifðu Íslendingar eins og kóngar og þóttust meira að segja hafa efni á dýrasta sporti í heimi, rányrkju í landbúnaði við jaðar freðmýrabeltis norðurhjarans. Þetta sport hefur farið svo úr böndum, að enginn arðsemisgjafi í landinu getur lengur staðið undir því.

Við þetta bætist svo, að iðnaður hefur átt afar erfitt uppdráttar hér á landi, einkum vegna hins algera forgangs landbúnaðar og sjávarútvegs að fjármagni til uppbyggingar og rekstrar. Iðnaðurinn er því alveg ófær um að taka við hlutverki fiskveiðanna sem auðsuppspretta Íslendinga.

Síðasta vinstri stjórn og núverandi hægri stjórn flutu báðar sofandi að feigðarósi. Ekkert bendir til þess, að forustumenn neins stjórnmálaflokks átti sig á skelfingu ástandsins.

Stöðugt er verið að kaupa ný fiskiskip, sem rýra afköst og arðsemi hinna, sem fyrir eru. Stöðugt er verið að hækka styrki landbúnaðarins og er nú svo komið, að sá ómagi bryður 10% allra ríkisútgjalda.

Að vísu má segja að þjóðin hafi það gott miðað við fyrri ár. Við sjáum það á miklum innflutningi bíla og annarrar lúxusvöru. Við sjáum það á því, að hér er ekkert atvinnuleysi. Af hverju skyldum við þá ekki una glöð við okkar?

Vandinn er sá, að hálf þjóðin veit um helmingi betri lífskjör nágrannanna. Margir Íslendingar hafa yfir að ráða vísindalegri eða tæknilegri þekkingu eða verkmennt, sem gera þá frambærilega á erlendum vinnumarkaði.

Íslendingar eru duglegir að eðlisfari og eiga auðvelt með að fá sér vinnu í nágrannalöndunum, þótt þar ríki atvinnuleysi. Þeir, sem af þeim hafa reynslu, taka þá gjarnan fram yfir aðra, þegar ráðið er til starfa.

Ef stefna ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu í atvinnumálum leiðir til alvarlegs atgervisflótta til þeirra landa, sem bjóða tvöfalt kaup, rambar sjálft þjóðfélagið á barmi glötunar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Nenntu ekki og vildu ekki

Ráðamenn þjóðarinnar í ríkisstjórn og stjórnarandstöðu hafa svikið þjóðina um að efla og jafna kosningarétt manna með breytingum á kosningalögum. Er þar hlutur ríkisstjórnarinnar sýnu verstur, en stjórnarandstaðan ber líka hluta ábyrgðarinnar.

Öllum þorra þjóðarinnar er ljóst, að takmarkað lýðræði ríkir, þar sem helmingur landsmanna hefur aðeins einn fimmta hluta úr atkvæðisrétti þeirra, sem hann hafa mestan. Forustumenn allra flokka keppast við að viðurkenna þetta.

Öllum þorra þjóðarinnar er einnig ljóst, að draga verður úr framboðslista-flokksræði í kosningum um leið og agnúar verði sniðnir af núverandi bráðabirgðaformi prófkosninga. Forustumenn flestra flokka keppast við að viðurkenna þetta.

Ráðamenn stjórnarmálaflokkanna komu fram í sjónvarpi í haust og lofuðu hver um annan þveran stuðningi flokka sinna við skjótar breytingar á þeim þáttum kosningalaga, sem mest stinga í augun. Samhljóman leiðtoganna vakti athygli um land allt.

Þar á ofan lofaði forsætisráðherra, að ríkisstjórnin sem heild mundi hafa forustu í málinu og efna þá þegar til samstarfs allra flokka. Þetta loforð var síðan tafarlaust svikið, enda er það siður íslenzkra ráðamanna að taka aldrei hið minnsta mark á eigin orðum.

Ríkisstjórninni og stjórnarandstöðunni var snemma í vetur kunnugt um, að ritari stjórnarskrárnefndar, Gunnar G. Schram prófessor, hafði samið ítarlegan rökstuðning fyrir því, að tvö atriði mætti laga til bráðabirgða með einfaldri breytingu á kosningalögum og án þess að hrófla við stjórnarskránni.

Annað atriðið kom snemma í vetur fram á þingi í frumvarpi Jóns Skaftasonar um óraðaða framboðslista, sem í rauninni sameina prófkjör og almennar kosningar í eitt. Samkvæmt því átti fólkið sjálft að fá að velja sína frambjóðendur, en þó hver kjósandi aðeins hjá þeim flokki, sem hann greiðir atkvæði.

Síðara atriðið kom nýlega fram á þingi í frumvarpi fjögurra þingmanna um afnám hlutfallsreglu við úthlutun uppbótarþingsæta og afnám banns við fleiri en einum uppbótarþingmanni flokks í hverju kjördæmi. Samkvæmt því átti að draga um nærri helming úr misjöfnum kosningarétti eftir landshlutum.

Ef ríkisstjórnin hefði nennt og viljað, væri hvort tveggja atriðið nú orðið að lögum. Þá hefði hún í haust efnt til fastra funda stjórnmálaflokkanna og lagt fyrir þá hugmyndir Gunnars G. Schram. En ríkisstjórnin nennti hvorki né vildi. Ef stjórnarandstaðan hefði haft raunverulegan áhuga á málinu, hefði hún fyrir löngu neytt ríkisstjórnina til að efna loforðið um samstarf í því. En stjórnarandstaðan nennti hvorki né vildi.

Enn einu sinni hafa ráðamenn þjóðarinnar í ríkisstjórn og stjórnarandstöðu orðið berir að hræsni og svikum. Þeir þóttust vilja, en vildu ekki. Þeir þóttust nenna, en nenntu ekki.

Um leið hefur þorri þjóðarinnar verið hafður að fífli, sem situr nú í lok kjörtímabils með sárt enni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Sovétríkin eru martröð

Makalaus grimmd yfirvalda Sovétríkjanna í garð Ljudmilu Agapovu, ungrar dóttur hennar og 68 ára gamallar tengdamóður er dæmigerð fyrir innsta eðli sovézks þjóðskipulags. Það er stærsta fangelsi í heimi.

Konurnar þrjár hafa nokkrum sinnum reynt að flýja til Vesturlanda og komast til eiginmanns Ljudmilu, sem býr í Svíþjóð. Þessar tilraunir hafa mistekizt, hin síðasta í fyrri viku, er sænskur ævintýraflugmaður lenti flugvél á ís innan landamæra Sovétríkjanna.

Tvær kvennanna hafa reynt að fremja sjálfsmorð. Að baki þessarar löngu harmsögu liggja ótal árangurslausar tilraunir til að fá að flytjast úr landi á löglegan hátt. Margir aðilar hafa reynt að fá yfirvöld Sovétríkjanna til að láta af hinu sjúklega atferli, en án nokkurs árangurs.

Staðreyndin er sú, að ráðamenn Sovétríkjanna eru gersamlega tilfinningalausir gagnvart mannlegum örlögum. Í því hefur eins og á svo mörgum öðrum sviðum ekki orðið nein breyting frá keisaratímanum.

Líta má á Bresnjev sem beinan og eðlilegan arftaka Alexandra og Nikulása fyrri tíma, alveg eins og Stalín var arftaki Ívans grimma. Því meira sem tímarnir breytast, þeim mun meira eru þeir eins.

Heiftin í garð Agapovanna er ekkert einangrað dæmi, svo sem mönnum er kunnugt um af fréttum. Hvað eftir annað hafa komið upp harmleikir af slíku tagi. Fjölskyldum er miskunnarlaust stíað í sundur, að því er virðist eingöngu til að sýna þegnunum fram á alræði stjórnvaldanna.

Íslendingum er vel kunnugt um eitt dæmið, er það tók fjöldamörg ár að fá leyfi handa tengdaföður Þórunnar Ashkenazy til að heimsækja skyldfólk sitt á Íslandi. En yfirvöld Sovétríkjanna gáfust ekki upp, fyrr en málið var orðið að heimsfrægu hneyksli.

Gyðingar eru fjölmennasti hópurinn, sem verður fyrir barðinu á vélrænni grimmd Bresnjevs og hirðmanna hans. Það kemur í rauninni ekki á óvart, því að öldum saman hefur Rússland verið ríki, þar sem gyðingaofsóknir hafa verið opinberlega skipulagðar til að leiða athyglina frá ýmsum vandamálum.

Vilji Gyðingur flytja úr landi, er honum sagt upp starfi. Síðan er hann tekinn fastur fyrir að hafa ekki vinnu. Ef hann er andvígur stjórnarfarinu, er hann settur á geðveikrahæli. Svo segja ráðamennirnir rjóðir og sælir, að ekki séu pólitískir fangar í Sovétríkjunum.

Munurinn á Sovétríkjunum annars vegar og alræðisríkjum í öðrum heimshlutum hins vegar, svo sem Uganda og Chile, er sá, að töluverðir möguleikar eru á flótta annars staðar en í Sovétríkjunum. Þess vegna eru. Sovétríkin lokað fangelsi, en Uganda og Chile eru hálfopin fangelsi.

Sovétríkin eru orðin öflugasta herveldi heimsins og hafa vaxandi pólitísk afskipti um heim allan. Víðbjóðslegt stjórnkerfi þeirra og takmarkalaust tilfinningaleysi ráðsmanna þeirra hvíla því eins og martröð yfir jörðinni allri.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þrjú réttlætismál

Þingmenn hafa síðustu daga lagt fram þrjú frumvörp til lagabreytinga, sem miða, hvert á sinn hátt, að auknu jafnrétti landsmanna í kjörklefanum. Öll eru þessi frumvörp nytsamleg, þótt þau falli ekki í sama farveg.

Bezta frumvarpið er flutt af þremur þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, Ellerti B. Schram, Guðmundi H. Garðarssyni, Ólafi G. Einarssyni, og einum þingmanni Framsóknarflokksins, Jóni Skaftasyni. Er það í algeru samræmi við tillögur Gunnars G. Schram prófessors, sem Dagblaðið hefur eindregið stutt.

Annað atriði frumvarpsins felst í því, að val uppbótarþingmanna fari eingöngu eftir atkvæðamagni þeirra, en ekki til skiptis eftir atkvæðamagni og hlutfallstölu eins og nú er. Hitt er, að sami flokkur geti fengið fleiri en einn uppbótarþingmann í einu og sama kjördæminu.

Eins og búsetu er nú háttað í landinu má gera ráð fyrir, að þessar breytingar mundu minnka núverandi atkvæðamisrétti eftir landshlutum um nærri því helming. Íbúar Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis fengju einn þriðja hluta úr atkvæðisrétti í stað eins fimmta hluta, sem þeir nú hafa.

Hið haganlegasta við þessa tillögu er, að hana má framkvæma með einfaldri lagabreytingu án stjórnarskrárbreytingar. Gunnar G. Schram hefur rökstutt það ítarlega í bók um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem hann gaf út í vetur.

Einnig er mikilvægt, að tillagan raskar ekki þingmannatölu flokkanna. Það er því fræðilegur möguleiki á samþykkt hennar án flokkadrátta. Hið sama er ekki unnt að segja um hinar tillögurnar og rýrir það óneitanlega gildi þeirra.

Oddur Ólafsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, leggur til, að Reykjaneskjördæmi verði skipt úr einu fimm þingmanna kjördæmi í tvö fimm þingmanna kjördæmi. Ennfremur verði þingmönnum Reykjavíkur fjölgað um tvo. Á móti þessu tvennu komi svo fækkun uppbótarþingmanna úr 11 í 4.

Þetta frumvarp miðar eins og hið fyrra að verulegri minnkun ríkjandi misréttis atkvæðisréttar eftir landshlutum. Hins vegar er hætt við, að stjórnmálaflokkum, sem treysta á uppbótarmannakerfið, þyki hastarlega að sér vegið í tillögunni.

Einkar markverð er hugmyndin um skiptingu Reykjaneskjördæmis. Vísir að slíkri skiptingu hefur mótazt í sveitastjórnarmálum. Þar hefur komið í ljós hin eðlilega skipting sunnan Hafnarfjarðar í Suðurnes annars vegar og Innnes hins vegar. Oddur gerir hins vegar ráð fyrir, að Hafnarfjörður fylgi Suðurnesjum til að jafna íbúatöluna. En hví ekki skipta eðlilega og hafa fjóra þingmenn á suðurnesjum og sex á innnesjum?

Jón Ármann Héðinsson, þingmaður Alþýðuflokksins, leggur til, að flokkar þurfi ekki kjördæmiskosinn þingmann til að fá landskjörna þingmenn, heldur aðeins 5% af heildarkjörfylgi. Minnist hann þess, er Alþýðuflokkurinn var næstum fallinn út af þingi, þótt hann hefði 16% atkvæða. Í hugmynd hans felst sanngirni, þótt deila megi um, hvort setja eigi mörkin við 5% fremur en við 8% eða 10%.

Í öllum þessum tillögum þingmannanna endurspeglast almenn réttlætistilfinning þjóðarinnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Síðari afleikurinn er verri

Í annað sinn hafa launþegsamtökin í landinu leikið taflinu í hendur ríkisstjórninni. Í fyrra skiptið fólust mistökin í tveggja daga allsherjarverkfalli gegn lögum um skerðingu verðbóta. 0g nú eru mistökin þau, að boðað hefur verið ótakmarkað útskipunarbann. Síðari afleikurinn kann að reynast hættulegri en hinn fyrri.

Ólöglega allsherjarverkfallið kom aðallega niður á kjörum almennings. Menn misstu af launum í verkfallinu. Meira máli skiptir þó, að afleikurinn festi í sessi kjaraskerðingarstefnu ríkisstjórnarinnar. Annars vegar sýndi hann ríkisstjórninni fram á, að hún tapaði ekki fylgi á hörkunni. Og hins vegar auðveldar kjaraskerðingin ríkisstjórninni að fást við efnahagsmálin.

Almenn óánægja var með tveggja daga verkfallið. Hún lýsti sér í tiltölulega lítilli þátttöku opinberra starfsmanna. Og hún lýsti sér einnig í hinni miklu hörku, sem ráðamenn Dagsbrúnar urðu að beita til að halda félagsmönnum sínum frá vinnu. Enda voru forustumenn launþegasamtakanna greinilega dasaðir og ráðvilltir, þegar upp var staðið.

Niðurstaðan var sú, að ríkisstjórnin hélt sínu. Það var vel þeginn sigur á kosningaári. Fyrst og fremst var það sigur Ólafs Jóhannessonar dómsmálaráðherra, sem hafði hvatt samstjórnarmenn sína til að sýna festu og jafnvel hörku í viðskiptum við andsnúin samtök launþega.

Löng sagnfræðileg reynsla er líka fyrir því, að upplausn á kosningatímum þjappar hinum þögla meirihluta saman að baki ríkisstjórnar. Við slíkar aðstæður verða margir hræddir og leita halda og trausts í ríkjandi valdakerfi. Ekki sízt kalla slíkar aðstæður óánægða fráhvarfsmenn aftur heim til föðurhúsa stjórnarflokkanna.

Á þetta reynir í útskipunarbanninu. Átökin munu nú hafa meira stjórnmálagildi en í fyrra sinnið, þótt ekki sé nema vegna þess, að skemmri tími er til kosninga. Í þetta sinn er enn auðveldara en áður að tengja aðgerðirnar flokkastjórnmálum í hugum manna.

Strax er komið í ljós, að útskipunarbannið hefur skapað klofning í alþýðusamtökunum. Alvarlegastir eru úfarnir, sem risnir eru með sjómönnum og landverkafólki. Ennfremur hafa komið í ljós svæðisbundnar efasemdir um, að rétt sé að hinum nýju aðgerðum staðið. Þannig virðist sem enn muni ekki takast að sýna fram á marktæka samstöðu almennings gegn kjaraskerðingarstefnu ríkisstjórnarinnar.

Þar á ofan hefur ríkisstjórnin fengið tækifæri til að mála verkamannasambandið á vegginn sem þjóðaróvin, er komi í veg fyrir gjaldeyrisöflun landsmanna. Þar með gefst ríkisstjórninni tækifæri til að kenna samtökum launamanna um efnahagsöngþveitið, sem hún á sjálf mesta sök á. Enginn vafi er á, að það tækifæri verður notað til hins ítrasta.

Þannig er unnt að leiða sterk rök að því, að hvatvísi ýmissa forustumanna launþegasamtaka muni hræða kjósendur svo, að stjórnarflokkarnir muni hala aftur inn verulegan hluta af fylginu, sem þeir hafa verið að tapa í fjögur óstjórnarár.

Spyrja má í lokin að því, hvort mistök launþegasamtakanna stafi af því, að í samtökum verkamanna hefur Guðmundur J. Guðmundsson leyst Eðvarð Sigurðsson af hólmi og í Alþýðusambandinu hefur Snorri Jónsson leyst Björn Jónsson af hólmi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Gamalkunnugt núll

“Þetta er allt sama tóbakið”, er dæmigert fyrir svörin, sem Dagblaðið fékk í skoðanakönnuninni um stuðning fólks við stjórnmálaflokkana. Af öðrum svörum í svipuðum dúr má nefna: “Þessir menn eiga ekki lengur skilið, að almenningur taki þátt í að kjósa þá” og “Ég er búinn að segja vinum mínum, að ég ætli upp í Ljótapoll að veiða á kjördag”.

Fyrir utan þau 15%, sem ekki vildu svara, voru 37% hinna spurðu annaðhvort í vafa um afstöðu sina eða vildu engan flokkinn styðja. Svona hrikalegar efasemdir í garð stjórnmálaflokkanna hafa ekki komið fram áður í skoðanakönnunum af þessu tagi. Fjöldi kjósenda er hreinlega búinn að gefast upp á flokkunum.

Niðurstöðutölurnar sýna, að þessi óbeit kemur einkum niður á stjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. “Ég hef verið sjálfstæðismaður, en nú veit ég ekki, hvað ég kýs í vor” er dæmigert svar töluverðs hóps kjósenda. Þetta gildir í enn meira mæli um fyrrverandi stuðningsmenn Framsóknarflokksins.

Reynslan hér á landi og annars staðar er sú, að meirihluti hinna óánægðu kjósenda skilar sér til föðurhúsanna á kjördegi. Þeir kjósa sinn flokk með semingi, því að þeir finna ekkert skárra annars staðar. Þess vegna er fráleitt að ætla stjórnarflokkunum það fylgishrun, sem skoðanakönnunin sýnir. En nokkru fylgi munu þeir vafalaust tapa.

Fréttir af stofnun nýrra flokka hafa ekki heillað þá, sem gefizt hafa upp á sínum fyrri flokkum. “Það er ekki búið að búa til flokkinn minn ennþá” er svar, sem endurspeglar viðhorf af þessu tagi. Stjórnmálaflokkurinn svonefndi fékk slæma útreið í könnuninni.

Hið sama er að segja um Samtök frjálslyndra og vinstri manna. Fylgishrun þeirra frá síðustu kosningum virðist enn ætla að halda áfram í hinum næstu. Þegar flokkur í aðstöðu Samtakanna getur ekki notfært sér ástandið, er vissulega í öll skjól fokið. Samtökin er óhætt að afskrifa.

Alþýðubandalagið virðist ekki hafa hagnazt neitt á óvinsældum stjórnarflokkanna, þótt það sé stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn. Í fyrrasumar var mikill kraftur í Alþýðubandalaginu. Þá var meira að segja spáð, að það færi upp fyrir Framsóknarflokkinn í næstu kosningum. Einhvern veginn dapraðist þetta flug, þegar leið á haustið og Alþýðuflokkurinn náði frumkvæðinu í hugum kjósenda.

Sigurvegari skoðanakönnunarinnar er Alþýðuflokkurinn. Hann hefur haldið flokka bezt á spilum sínum í vetur. Þar dregur landsfrægð Vilmundar Gylfasonar áreiðanlega mest og bezt. Hvar sem hann kemur, fær hann fullt hús. Og prófkjör flokksins höfðu líka sitt að segja, þótt andstæðingarnir gerðu spé að þeim. Kjósendur hafa ekki tekið mark á því skopi og hafa séð í því gömlu dæmisöguna um berin súru.

Hver verður svo niðurstaðan, ef Alþýðuflokkurinn vinnur í kosningunum dálítið fylgi af Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum? Engin önnur en sú, að þá hefur Alþýðuflokkurinn endurheimt fyrri stöðu sína í hinu íslenzka fjögurra flokka kerfi, sem haldizt hefur traust um áratugi. Ef litið er nokkrar kosningar aftur í tímann, hefur í rauninni ekkert gerzt. Útkoman verður bara gamalkunnugt núll.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Lærdómsríkur listi

Birting listans yfir 49 íslenzka umráðamenn gjaldeyris í Finansbanken í Danmörku er gott dæmi um, hvernig leyndardómsfullir hlutir verða hversdagslegir, þegar kastljósi fjölmiðla er beint að þeim. Ævintýralegar sögusagnir verða þá að víkja fyrir tiltölulega lítið spennandi staðreyndum.

Athyglisverðast við listann, sem Dagblaðið birti, og viðtölin við reikningshafana er, hversu mikið þar er af venjulegu fólki með venjulegt fé. Peningarnir hafa til dæmis orðið til við langdvalir erlendis, arfskipti og önnur fjölskyldumál. Þeir eru eðlilega fengnir, þótt ekki hafi verið farið að gjaldeyrisreglum í mörgum tilvikum við meðferð þeirra.

Eins og venjulega eru yfirvöld harmþrungin út af uppljóstrunum af þessu tagi. Þau telja, að almenningi komi ekki við, hvað þau hafa fyrir stafni. Ef þau fengju að ráða, mundi fólk lítið vita um atburði líðandi stundar. Það mundi vera óraunsætt og næmt fyrir leyndardómsfullum sögusögnum.

Sem betur fer er þagnarmúr yfirvalda oft rofinn eins og gerðist í þessu tilviki. Slíkar upplýsingar stuðla að raunsærri hugsun fólksins í landinu. Þær tempra ímyndunaraflið, sem ella gengi lausbeizlað. Í þessu felst einn helzti kostur frjálsra og óháðra fjölmiðla, sem knékrjúpa ekki fyrir yfirvöldunum.

Að sjálfsögðu eru ekki öll kurl komin til grafar, þótt þessi listi hafi verið birtur. Á hann vantar um það bil 27 nöfn umráðamanna reikninga í Finansbanken og svo auðvitað nöfn þeirra, sem áttu inni í öðrum dönskum bönkum.

Þó er athyglisvert, að listinn í Dagblaðinu er nákvæmlega hinn sami og Seðlabankinn sendi Rannsóknarlögreglu ríkisins hinn 6. marz síðastliðinn. Seðlabankinn hefur því sjálfur dregið frá nöfnin 27, hugsanlega vegna þess að þau hafi verið send skattrannsóknarstjóra.

Þannig má leiða getum að því, að litið sé mun alvarlegri augum á mál hinna 27 manna, sem ekki eru á listanum í Dagblaðinu og hjá rannsóknarlögreglunni. En því er líka haldið fram, að þar sé um að ræða þá, sem betur mega sín. Sú tilgáta er sennilega röng. Úr öllu því fengist skorið, ef sá listi læki einnig til fjölmiðla.

Því miður eru ekki miklar líkur á, að yfirvöld slaki á járnaganum gegn hugsanlegum leka af því tagi. Ímyndunarafl þjóðarinnar mun því áfram eiga sitt Heiðnaberg í Finansbankamálinu, þar sem sögusagnir geta gengið hring eftir hring án aðhalds staðreynda, birtra á prenti.

Inn í þá hringiðu dragast tugir nafna manna, sem ímyndunaraflið telur, að hugsanlega hafi aðstöðu til að safna erlendum gjaldeyri. Það er slík fréttamennska sjöunda dagblaðsins, – slúðursins, sem yfirvöld landsins eru svo natin við að rækta.

Birting nafnanna 49 og leynd nafnanna 27 er ágætt skóladæmi um muninn á opinskárri fjölmiðlun í prentuðu máli annars vegar og þjóðsöguburði hins talaða máls hins vegar. Hún sýnir, hversu nauðsynlegt er, að dagblöð komist óhikað að kjarna málsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Gengið í svefni

Hálft annað ár er liðið síðan Verzlunarráð Íslands hóf tilraunir til að koma á fót eftirliti með upplagi og sölu dagblaða. Eitt meginmarkmiðið var, að auglýsendur ættu kost á áreiðanlegum upplýsingum um misjafna útbreiðslu dagblaðanna.

Í þessu skyni efndi Verzlunarráð til samstarfsnefndar dagblaða og auglýsingastofa. Ráðið lagði fyrir nefndina tillögur um mjög vandað eftirlit, sem var langt umfram einfalt eftirlit með prentuðu upplagi.

Samkvæmt tillögum ráðsins átti að fylgjast með raunverulegri sölu blaðanna með því að skoða bókhald þeirra og greina tekjur þeirra í sundur. Sérstakur trúnaðarmaður Verzlunarráðs átti að annast þetta til að hindra hvern einasta möguleika á útblásnum fullyrðingum um sölu einstakra blaða.

Samstarfsnefndin tók vel þessum hugmyndum. Þar var rætt um að finna einnig skiptingu sölunnar milli lausasölu og áskriftar, milli landshluta og milli þjóðfélagshópa. Hafði Verzlunarráð yfir að ráða ýtarlegum gögnum um framkvæmd margslungins eftirlits í nágrannalöndunum.

Að áliðnum vetri í fyrra lagði ráðið svo fyrir nefndina uppkast að samningi um útbreiðslueftirlitið. Var þar samkomulag um að ganga frá þessu uppkasti lítið breyttu til undirskriftar málsaðila. Þá var búið að leggja mikla vinnu í málið og allir nema Þjóðviljinn þóttust vilja vera með.

Tæpt ár er síðan samningurinn var sendur dagblöðunum til undirskriftar. Dagblaðið og Morgunblaðið skrifuðu þegar undir. Hin blöðin fóru aftur á móti undan í flæmingi.

Fyrst höfðu þau að yfirvarpi, að stjórnir viðkomandi blaða yrðu að ræða samninginn áður en hann yrði formlega undirritaður. Að nokkrum mánuðum liðnum dugði þetta yfirvarp ekki lengur og var þá gripið til grófari bragða.

Framkvæmdastjórar litlu blaðanna, sem ekki vildu undirrita, fóru að tala um samkomulag samstarfsnefndar dagblaðanna sem “uppkast” Verzlunarráðs, sem athuga þyrfti nánar. Þeir fóru að tala um, að eftirlit þyrfti að hafa með raunverulegri sölu, þótt samkomulagið hefði einmitt fjallað um slíkt eftirlit.

Þessir útúrsnúningar hafa nú staðið í tæpt ár. Nýjasti brandarinn á því sviði er, að Vísir segist nú hafa sent hinum dagblöðunum bréf, þar sem hvatt sé til upplagseftirlits, sem falið verði Verzlunarráði að sjá um! Ætla mætti, að stjórnendur Vísir hafi gengið í svefni í hálft annað ár og hrökkvi nú upp með andfælum.

Kjarni málsins er auðvitað sá, að það eru aðeins Dagblaðið og Morgunblaðið, sem þora að láta komast upp um raunverulega sölu sína. Litlu blöðin mega ekki til þess hugsa, að alþjóð fái tækifæri til að hlæja að hinum röngu og útbelgdu tölum, sem þau hafa hingað til haldið fram um upplag sitt og sölu.

Þau blöð, sem seljast hér á landi, eru Dagblaðið og Morgunblaðið. Í þeim samanburði er sala annarra blaða smámunir einir. Erfiðleikar Verzlunarráðs í útbreiðslueftirlitinu eru bara staðfesting á þessu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið