arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Meyrt er montprikið

Til lítils er fyrir ríkisstjórnina að hrósa sér af því að hafa bætt gjaldeyrisstöðuna í fyrra um hálfan fjórða milljarð króna. Þetta tókst henni nefnilega með því að taka ný erlend lán upp á hvorki meira né minna en nítján milljarða króna og auka skuldir þjóðarinnar um heila ellefu milljarða króna.

Svo er nú komið, að 15% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar fara í vexti og afborganir af erlendum lánum. Þetta hlutfall fer enn hækkandi, því að enn er allt á fullu við að kría út sem mest af erlendum lánum. Og þessi lán eru engar verðbólgugjafir eins og tíðkast hér heima. Þau verður að endurgreiða í beinhörðum gjaldeyri.

Nokkur bót í máli er, að í fyrra varð viðskiptahallinn töluvert minni en árið áður eða hálfur fimmti milljarður í stað 24 milljarða. Þetta gefur nokkrar vonir um, að viðskiptahallinn geti alveg horfið á þessu ári. En meðan hann er, þá er hann halli og ekkert montprik fyrir ríkisstjórnina.

Á sínum tíma stóð til að minnka viðskiptahallann með aðhaldi í þjóðarútgjöldum, einkum í opinberum framkvæmdum og öðrum útgjöldum ríkisins, enda hafði ríkið fitnað mjög um skeið á kostnað almennings og atvinnuvega.

Þessi aðferð mistókst gersamlega. Í fyrra héldu opinberar framkvæmdir áfram að aukast, þótt framkvæmdir atvinnuveganna minnkuðu um 17%. Hin hrikalega tíu milljarða skuld ríkissjóðs við Seðlabankann, sem hafði myndazt í aðeins tveggja ára óráðsíu, komst upp í ellefu milljarða króna um síðustu áramót. Ríkisstjórnin á að láta þessa óreiðuskuld hverfa, í stað þess að grobba af því, að hún aukist hægar en áður.

Það voru ekki aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem ollu því, að viðskiptahallinn varð minni í fyrra en árið á undan. Hin raunverulega orsök var sú, að viðskiptakjör þjóðarinnar gagnvart útlöndum bötnuðu um 12% á árinu og náðu því stigi, sem þau voru árið 1972.

Þessi bættu viðskiptakjör voru ekki notuð til að bæta kjör almennings og atvinnuvega. Kjarasamningarnir í fyrra stefndu eingöngu að óbreyttum kaupmætti. Þá fórnuðu launþegar sér, sem ekki má gleymast. En atvinnuvegirnir fórnuðu sér raunar líka, eins og sést af 17% samdrætti framkvæmda þeirra. Sá aðili, sem einn fitnaði á bættum viðskiptakjörum, var ríkið sjálft.

Seðlabankinn heldur því að vísu fram, að bætt viðskiptakjör hafi farið í að bæta gjaldeyrisstöðuna. En það er orðaleikur, sem byggist á því, að menn gleymi ellefu milljarða króna aukningu skulda þjóðarinnar gagnvart útlöndum á sama tíma.

Nú vilja og þurfa launþegar aukinn hlut í kökunni, sem er til skiptanna. Atvinnuvegirnir vilja ekki láta af sínum, enda sé hann of lítill og hafi minnkað. Báðir aðilar hafa rétt fyrir sér. Kjaradeilan verður ekki leyst á skynsamlegan hátt, nema hið opinbera skili aftur ránsfeng síðustu sex ára, það er minnki sína sneið af þjóðarkökunni í áföngum úr 38% í 28% með lækkun skatta og afnámi brjálæðisframkvæmda og brjálæðislána.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fágæt stjórnvizka

Stundum detta íslenzk stjórnvöld niður á skemmtilegar lausnir á vandamálum, sem gætu virzt óleysanleg. Einkum á þetta við um deilumál, þar sem fjölmennur minnihluti er harðlega andvígur skoðunum meirihlutans.

Nokkuð traustur meirihluti þjóðarinnar er andvígur hundahaldi í þéttbýli og bruggun og sölu áfengs öls. Skoðanakannanir hafa leitt í ljós, að þessi meirihluti helzt óbreyttur ár eftir ár.

Hins vegar benda niðurstöður skoðanakannana til þess, að meirihlutamennirnir hafi ekki meiri samanlagða sannfæringu en minnihlutamennirnir hafa. Bjarni Einarsson, fyrrverandi bæjarstjóri á Akureyri, hefur hvað ölið snertir sett fram athyglisverða túlkun skoðanakannana einmitt í þessum dúr í Dagblaðinu.

Alténd er í báðum þessum málum ljóst, að minnihlutinn er fjölmennur og harðákveðinn í afstöðu sinni. Þess vegna þarf að taka tillit til hans eins og venja er í lýðræðisríkjum, þótt meirihlutinn fái meiru að ráða.

Stjórnvöld hafa reynt að leysa bæði þessi vandamál með því að láta sjónarmið meirihlutans gilda á yfirborðinu, en veita minnihlutanum um leið ýmsa undankomumöguleika. Þetta veldur því, að báðir deiluaðilar eru tiltölulega ánægðir með sinn hlut.

Bruggun og sala áfengs öls er bönnuð hér á landi og sömuleiðis er hundahald í þéttbýli yfirleitt bannað. Þar með hefur meirihlutinn á báðum þessum sviðum haft sitt fram og getur verið tiltölulega ánægður.

Hins vegar geta menn yfirleitt haft hunda í þéttbýli þrátt fyrir bannið. Í Reykjavík verða menn þó að fara mjög gætilega og láta lítið bera á hundum sínum. Lögreglan virðist ekki hafa afskipti af öðrum hundum en þeim, sem valdið hafa vandamálum.

Í mörgum byggðum í nágrenni Reykjavíkur er bannið mun mildara. Þar getur hver sem er fengið undanþágu gegn banninu og látið skrá hunda sína opinberlega gegn nokkuð háu gjaldi. Þeir, sem eru hræddir um hunda sína í Reykjavík, geta auðveldlega flutt sig um set í einhvern svefnbæinn í nágrenninu.

Og menn geta líka haft sinn áfenga bjór þrátt fyrir bannið. Menn geta í fyrsta lagi keypt hann af farmönnum, sem undanþágu hafa. Í öðru lagi geta menn bruggað hann sjálfir úr ágætum hráefnum, sem fást í flestum matvöruverzlunum. Og í þriðja lagi geta þeir hellt örlitlu kláravíni út í venjulega ölið. Reynir Hugason verkfræðingur skýrði þetta ýtarlega í Dagblaðinu nýlega og rakti kostnað hverrar leiðar fyrir sig.

Hvort sem um hunda eða áfengan bjór er að ræða, þurfa menn að hafa örlítið fyrir hlutunum, ef þeir vilja komast undan hinu formlega banni. Þessi fyrirhöfn gæti dregið úr fjölda þeirra, sem annars mundu hafa hunda og áfengt öl. Bannmenn á þessum sviðum þurfa því ekki endilega að vera óánægðir með undanþágurnar.

Hliðstæð tilfelli eru fleiri. Formlega séð eru prestar kosnir hér. En biskupsskrifstofan hefur með vaxandi árangri beitt sér fyrir því, að ekki sé nema einn prestur í kjöri í hverjum kosningum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Allir við sama borð

Dagblaðið og margir fleiri aðilar hafa á undanförnum mánuðum lagt mikla og vaxandi áherzlu á, að afnema beri forréttindi og skömmtun í lánakerfinu og að í staðinn eigi að láta markaðsöflin um að beina fjármagninu í þá staði, þar sem það gefur beztan arð og hæstu vexti.

Seðlabankinn stendur nú andspænis miklum vanda á þessu sviði. Annars vegar frystir hann nú 25% af sparifé innlánsstofnana, sem er hæsta leyfilegt mark. Og hins vegar fer þetta fé í rauninni ekki til frystingar og er því ekki stjórntæki í peningamálum eins og til er ætlazt. Peningarnir eru notaðir til endurkaupa bankans á afurðalánum þeirra atvinnuvega, sem forréttinda njóta.

Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, fjallaði um þennan vanda í ársfundarræðu sinni í síðustu viku. Vék hann að háværum kröfum, einkum frá landbúnaðinum, um aukningu afurðalána. Ef orðið yrði við þessu, þyrfti aukna frystingu og þar af leiðandi yrði minna afgangs til atvinnuvega á borð við iðnaðinn.

Sagði Jóhannes, að nú væri um tvo kosti að velja:

“Fyrri kosturinn er … aukning almennrar bindiskyldu og enn frekari útfærslu afurða- og birgðalánakerfisins til þeirra atvinnuvega, sem taldir eru þurfa mest á þeim að halda … Mundi hún enn auka þann hlut heildarútlána, sem veittur væri með sjálfvirkum hætti án mats á raunverulegri lánsþörf hverju sinni.

Jafnframt yrði bæði þrengdur kostur allra annarra lántakenda og dregið úr ráðstöfunarrétti stjórnenda banka og sparisjóða á því fjármagni, sem innstæðueigendur hafa trúað þeim fyrir. Eftir þessari leið væri því stefnt út í enn meiri og formfastari skömmtun lánsfjár en við höfum hingað til átt við að búa.

Hin leiðin stefnir til gagnstæðrar áttar, þar sem markaðsöflin … verði látin ráða mun meira en nú um útlánadreifinguna … Í fyrsta lagi yrði að stefna að því að tryggja eigendum sparifjár, sem raunverulega fjármagna útlán bankanna, sómasamlega ávöxtun á fé sínu, … Í öðru lagi þyrfti að stefna að því að jafna lánskjör sem mest, þannig að hætt yrði að ýta undir eftirspurn með óeðlilega hagstæðum lánskjörum.

Með þessum hætti gæti tvennt áunnizt. Annars vegar ætti útlánageta bankakerfisins að geta aukizt verulega, en hins vegar ætti lánsféð að nýtast betur til arðbærs rekstrar og fjárfestingar, þar sem allir sætu við sama borð og eðlilegir raunvextir væru greiddir af öllu lánsfé.”

Síðan sagði Jóhannes: “Það er skoðun bankastjórnar Seðlabankans, að reynsla undanfarinna ára vitni bezt um nauðsyn þess að fara í vaxandi mæli inn á síðari leiðina.”

Þessi yfirlýsing frá Seðlabankanum markar tímamót í fjármálum þjóðarinnar. Með henni hefur bankinn lagt sitt lóð á vogarskál fjárhagslegs jafnvægis og efnahagslegra framfara. Veri hann þar velkominn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vandann má leysa

Kaupmáttur daglauna hefur rýrnað um 13% frá árunum 1972/1973 og um 25% frá árinu 1974 samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknanefndar. Fulltrúar launþega og vinnuveitenda á umræðufundi sjónvarpsins á þriðjudaginn voru sammála um, að þessar tölur væru réttar.

Fulltrúarnir voru einnig sammála um, að hið opinbera hafi aukið sinn hlut af köku þjóðarteknanna á þessum sama tíma. Var minnzt á átta prósentustig í því sambandi.

Er það í samræmi við tölur frá Þjóðhagsstofnun um, að hlutur hins opinbera af þjóðartekjum hafi aukizt samanlagt á tíma síðustu vinstri stjórnar og núverandi helmingaskiptastjórnar úr 28% í 36%. Þetta þýðir í rauninni, að hið opinbera hefur aukið sinn geira um 30% fyrir utan aðra stækkun hans vegna verðbólgunnar og aukinna þjóðartekna.

Upphaflega stafaði kjararýrnunin af óhagstæðum utanríkisviðskiptum. Þau hafa nú batnað svo á nýjan leik, að þau eru orðin jafngóð og þau voru fyrir rýrnun. Samt stendur kjararýrnunin enn algerlega óbætt. Skýringin á því er að sjálfsögðu sú, að ríkið hefur tekið til sín mismuninn.

Í samningunum í fyrra reyndu fulltrúar launþega og vinnuveitenda að fá ríkisstjórnina til að slaka á græðginni, létta af sköttum og gera aðrar ráðstafanir til að draga úr hlut ríkisins og auka hlut almennings og atvinnuvega. Við öllu þessu var daufheyrzt þá. Og hið sama virðist vera uppi á teningnum núna.

Framferði tveggja síðustu ríkisstjórna og þingmannaliðs þeirra má líkja við gegndarlaust ölæði Nerós Rómarkeisara. Hvar sem sést til krónu er hún þrifin inn í skömmtunarstofnanir hinna samtryggðu stjórnmálaflokka, hvort sem þær kallast Framkvæmdastofnun, stofnlánasjóðir eða bara bankar.

Peningum þessum er svo grýtt í Borgarfjarðarbrýr, Kröflur, málmblendiver og Þörungavinnslur, svo að frægustu dæmin séu nefnd, auðvitað að ógleymdum landbúnaðinum og vinnslustöðvum hans.

Frekja þessara manna er svo gegndarlaus, að helzti vísindamaður landsins í rannsóknum á þörungavinnslu var rekinn úr starfi vegna efasemda hans og fenginn annar í staðinn, sem bjó til þær tölur, sem stjórnmálamennirnir vildu sjá. Þannig varð til endaleysa Þörungavinnslunnar hf.

Fimmfaldan uppskurð þarf á efnahagslífi landsins. Í fyrsta lagi þarf að slíta tengsl stjórnmála og lánastofnana. Í öðru lagi framkvæma tillögur Dagblaðsins í landbúnaðarmálum. Í þriðja lagi framkvæma tillögur Kristjáns Friðrikssonar í málum sjávarútvegs og iðnaðar. Í fjórða lagi framkvæma tillögur Arons Guðbrandssonar í varnarmálum. Og í fimmta lagi þarf að framkvæma tillögur Jóns Sólness í málefnum krónunnar og bankamálum.

Við slíkar aðstæður ættu atvinnuvegirnir auðvelt með að verða ekki aðeins við réttlátum og sjálfsögðum kröfum launþega um 111 þúsund króna lágmarkslaun. Þeir gætu greitt 200 þúsund króna mánaðarlaun fyrir dagvinnu eins og atvinnuvegir nágrannalandanna geta og gera.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Matur er mannsins megin

Stóraukin útbreiðsla svonefndra heilsubrauða í bakaríum hér á landi er gott dæmi um vaxandi áhuga almennings á heilbrigðu mataræði. Bakararnir, sem bjóða upp á þessi brauð, væru færri en raun ber vitni um, ef ekki væri góð sala í þessum brauðum.

Flestir sérfróðir menn eru sammála um, að heilt korn og grófmalað sé betri fæða en slípað og jafnvel litað korn, sem lengi hefur verið uppistaða í fæðu Íslendinga. Náttúrulækningafélögin urðu fyrst til að breiða út þetta sjónarmið og nú hafa hjartaverndarfélögin tekið í sama streng.

Óspillt korn með trefjaefnum er ekki eina framfaramálið í mataræði Íslendinga. Baráttan gegn fituríkri fæðu er einnig farin að bera nokkurn árangur, enda eru flestir sérfróðir menn sammála um, að Íslendingar borði of mikla fitu, einkum mettaða dýrafitu.

Osta- og smjörsalan hefur lengi haft á boð- stólum 30% ost og er nú farin að framleiða 20% ost. Bændur hafa á Búnaðarþingi lagt til, að hafin verði framleiðsla léttmjólkur með svipuðu fitumagni og er í mjólk erlendis. Mikil framför yrði að slíkri framleiðslu, því að nú er íslenzka mjólkin of feit, að minnsta kosti fyrir fullorðið fólk.

Minni árangur hefur náðst í kjötframleiðslunni, enda virðast ráðamenn sauðfjárkynbóta telja fátt mat annað en feitt kjöt. Þetta vígi úreltra sjónarmiða hlýtur þó að falla fyrr eða síðar.

Enn minni árangur hefur náðst gegn sykurneyzlu, enda hefur farið minna fyrir áróðri á því sviði. Eðlileg ársneyzla sykurs er talin vera um fjögur kíló á mann og í formi náttúrlegs sykurs. Íslendingar hakka hins vegar í sig 80-100 kíló af sykri á mann á ári og það í hreinræktuðu lyfjaformi.

Smám saman eru merkingar matvæla að skána, þótt yfirvöld hafi farið afar rólega af stað á því sviði. Fyrirtæki eins og Osta- og smjörsalan og Samband íslenzkra samvinnufélaga eru ásamt nokkrum öðrum fyrirtækjum fremst á þessu sviði.

Íslenzkir neytendur eru smám saman að venjast matvælum frá Bandaríkjunum og ýmsum öðrum löndum, þar sem merking matvæla er komin í gott lag. Á þessum vörum sést ekki aðeins samsetning vörunnar og tegundir aukaefna í henni, heldur líka prósentuhlutfall hinna ýmsu næringarefna í hverjum 100 grömmum fæðunnar.

Þessar merkingar hljóta að efla skilning þjóðarinnar á næringarefnum og heilbrigðu mataræði. Sérfræðingar hafa bent á, að mikil tíðni krabbameins og hjartasjúkdóma hér á landi bendi til þess, að ekki sé vanþörf á breyttu mataræði. Og smám saman eru neytendur farnir að átta sig á viðvörunum sérfræðinga.

Auðvitað eru sérfræðingarnir ekki enn sammála um alla hluti. Þeir ganga mislangt í skoðunum sínum á, hvað borða skuli og hvað ekki. En flestir virðast þeir sammála um, að hér sé borðað of mikið af sykri, fitu, aukaefnum og of lítið af trefjaefnum.

Aðalatriðið er þó, að fólk er farið að taka mark á þessu. Það er farið að átta sig á, að matur er mannsins megin.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þeir segja ekki af sér

Ábyrgðarmenn Þörungavinnslunnar hf. létu loks í sér heyra í lok síðustu viku eftir hina harðvítugu gagnrýni, sem þeir hafa sætt vegna frammistöðu sinnar. Steingrímur Hermannsson þingmaður skrifaði grein í Tímann og Vilhjálmur Lúðvíksson verkfræðingur kom fram í Kastljósi.

Í hvorugu tilvikinu var gerð nokkur tilraun til að svara alvarlegustu þáttum gagnrýninnar, þeim er lúta að brottrekstri Sigurðar V. Hallssonar verkfræðings og skollaeyrum þeim, sem skellt var við aðvörunum hans.

Eftir 17-18 ára rannsóknir taldi Sigurður enn ýmsa annmarka á, að þörungavinnslan gæti orðið arðbær. Þangskurðarprammarnir væru enn svo vanþróaðir, að 24 slíka þyrfti til að anna vinnslunni, og væri það of dýrt spaug.

Þessi niðurstaða hentaði ekki Steingrími Hermannssyni þingmanni, sem taldi sig þurfa verksmiðjuna til atkvæðaveiða. Hann lét því reka Sigurð og fékk sér í staðinn Vilhjálm, sem hélt því fram, að 6 þangskurðarprammar mundu nægja. Þeir urðu síðan 11, en voru samt helmingi of fáir.

Sigurður vildi kaupa hitara, sem nýtt gætu heita vatnið niður í 20-25 gráður. Í stað þess voru keyptir hitarar, sem nýttu beita vatnið aðeins niður í 60 gráður. Fyrir bragðið varð heita vatnið of lítið, án þess að gagnráðstafanir væru gerðar.

Steingrímur og Vilhjálmur voru svo hrokafullir, að þeir neituðu bæði að lesa og borga skýrslur og viðvaranir Sigurðar V. Hallssonar. Í staðinn hafa þeir varpað á glæ einum milljarði króna af almannafé og flutt Reykhólasveit á barm gjaldþrots.

Sérstök nefnd, sem iðnaðarráðherra skipaði til að rannsaka málið, komst að þessari niðurstöðu: “Ákvörðunin um stofnun Þörungavinnslunnar byggðist á lítt prófuðum forsendum um afköst og rekstrarhagkvæmni sérstakra þangskurðarpramma. Þessar forsendur hafa brugðizt gersamlega og er sú staðreynd meginskýringin á þeirri niðurstöðu nefndarinnar, að ekki yrði komizt hjá verulegum rekstrarhalla, ef áfram yrði haldið.”

Án efa er það einsdæmi á Vesturlöndum, að vísindamaður sé rekinn vegna vísindalegra vinnubragða hans, svo að valdamaður í stjórnmálakerfinu geti valsað að vild með einn milljarð króna í útlagðan kostnað og tap ríkis og hlutafélags. Þetta er alvarlegasti þáttur hins mikla þörungahneykslis.

Ekki er nóg með, að þeir Steingrímur og Vilhjálmur gefi engin svör við þessari gagnrýni. Þar á ofan hafa þeir engrar afsökunar beðizt á framgöngu sinni. Þeir hafa ekki einu sinni sagt sig úr stjórn Þörungavinnslunnar hf. Hér á landi telja sumir valdastéttarmenn sig engan reikningsskap þurfa að standa gerða sinna.

Ríkisvaldið verður nú að koma til skjalanna sem eigandi meirihlutans af hlutafé Þörungavinnslunnar hf. Á næsta aðalfundi verður ríkið að skipta um fulltrúa sína í stjórn fyrirtækisins, enda komi Steingrímur og Vilhjálmur þar hvergi nærri.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Umboðsmenn án sambands

Í hinni nýju gagnrýni á það, sem aflaga fer í þjóðfélaginu, felst ýmislegt, sem ekki er alltaf sagt berum orðum. Meðal annars felst í henni árás á ráðamenn þjóðarinnar síðustu áratugina.

Auðvitað eru það stjórnmálamennirnir, alþingismennirnir og einkum flokkaleiðtogarnir, sem ráða kerfinu og hafa ýtt því í þá mynd, sem menn eru nú að skoða og þykir óhugnanleg í meira lagi:

Kerfið felur í sér jafna og þétta útþenslu ríkisins á kostnað annarra þátta þjóðlífsins. Það felur í sér yfirtöku stjórnmálamanna á fjármálum landsins og tilsvarandi skömmtunarstefnu, byggða á vísvitandi mögnun verðbólgunnar. Það felur í sér gjafafé til gæðinga í formi svokallaðra lána.

Með þessum aðgerðum og öðrum slíkum eru stjórnmálamennirnir smám saman að magna tök sín á kerfinu. Í meira mæli en í nokkru nálægu ríki segja þeir fólki og fyrirtækjum að sitja og standa að geðþótta stjórnmálamannanna.

Þessir sameiginlegu hagsmunir stjórnmálamannanna hafa leitt til hins fræga samtryggingarkerfis þeirra, sem ekki á sinn líka í nálægum ríkjum. Þetta kerfi hafa þeir getað eflt í skjóli samsæris þagnarinnar, sem byggðist á einokun þeirra á fjölmiðlum þjóðarinnar allt fram til haustsins 1975.

Þegar talað er á þennan hátt um stjórnmálamenn, er fyrst og fremst átt við leiðtoga flokkanna og hirðmenn þeirra, en einnig við almenna alþingismenn, sem hafa aðstöðu til að lagfæra ástandið, en gera það ekki. Í stað þess styðja þeir kerfið, stundum í von um bita af borði þess, sæti í bankaráði, sjóðsstjórn eða Framkvæmdastofnun.

Athyglisvert er, hversu lítið þingmenn hafa tjáð sig um gagnrýnina á spillinguna, sem grefur um sig í skjóli samtryggingarkerfisins. Hafa þó menn úr öllum áttum beint að þeim spjótum á undanförnum misserum.

Þingmenn hafa ekki einu sinni haft fyrir því að nudda stírurnar úr augunum í þingsölum. Sjaldan hefur verið eins lítið að gera á alþingi og einmitt á þessum vetri. Þar hefur verið snakkað um ýmis smámál, meðan stóru málin hafa koðnað niður.

Svo virðist sem alþingismenn telji þetta í lagi. Þeir líta ef til vill á gagnrýnina sem öldu, er muni hníga. Jámenn þeirra reyna sjálfsagt að telja þeim trú um þetta þægilega sjónarmið. Hins vegar sýndi nýleg skoðanakönnun Dagblaðsins, að fjórðungur kjósenda er óánægður með stjórnmálaflokkana og að fjórðungur að auki veit ekki, hvaða flokk hann á að styðja. Aðeins helmingur kjósenda veitir flokkunum fylgi.

Þetta stafar af því, að daglega átta nýir og nýir kjósendur sig á því, að þeir hafa verið blekktir og sviknir af umboðsmönnum sínum á alþingi og hirðmönnum þeirra. Þetta stafar af því, að rofin hefur verið einokunin á fjölmiðlum og þar með rofið samsæri þagnarinnar.

Værð þingmanna stafar ekki af skarpari sýn þeirra en gagnrýnendanna. Hún stafar bara af sambandsleysi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Svartagallsblað?

Stundum heyrast þær raddir, að Dagblaðið sé neikvætt blað, sem hafi allt á hornum sér, oft að ástæðulitlu. Í leiðurum og kjallaragreinum sé þar dag eftir dag verið að rífa niður í stað þess að byggja upp.

Ennfremur er sagt, að slíkt svartagallsraus eigi ekki heima í góðæri, þar sem velflestir hafi næga atvinnu og lífskjörin dugi til fleiri suðurlandaferða en nokkru sinni fyrr. Stjórnmálamennirnir séu hvorki fantar né fífl, heldur reyni nú sem fyrr að gera sitt bezta.

Rétt kann að vera, að leiðarar og kjallaragreinar Dagblaðsins hafi nokkuð staðnæmzt við það, sem aflaga fer í þjóðfélaginu. Sé svo, á það sínar skýringar, sem nauðsynlegt er að hafa í huga.

Áratugum saman hafa stjórnmálaflokkarnir einokað upplýsingastrauminn til almennings. Í útvarpsráði fara þeir með ritstjórn útvarps og sjónvarps. Og dagblöðin, önnur en Dagblaðið, eru beint eða óbeint gefin út á vegum flokkanna.

Í skjóli þessa ástands hefur hin pólitíska umræða smámsaman orðið að eins konar burtreiðum eða sýnileikjum til að blekkja almenning. Smámsaman hafa stjórnmálaflokkarnir áttað sig á hinum sameiginlegu hagsmunum sínum.

Hin pólitíska einokun fjölmiðlanna gerði flokkunum kleift að breiða samsæri þagnarinnar yfir samtrygginguna þeirra í milli og spillinguna, sem byggist á henni. Almenningur sá því ekki, hvað var að gerast.

Menn trúðu því, að ágreiningur væri milli flokkanna og að unnt væri að efla þjóðina með því að kjósa rétt. Menn héldu, að Alþýðubandalagið mundi koma varnarliðinu úr landi og að Sjálfstæðisflokkurinn mundi draga úr ríkisbákninu.

Dagblaðið hefur nú komið út í rúmlega hálft annað ár. Tilvist þess hefur smámsaman verið að opna fólki innsýn í það, sem gerist undir sléttu og felldu yfirborði stjórnmálanna. Almenningur veit núna miklu meira um slíka hluti en áður.

Þegar blaðamenn Dagblaðsins fóru að leita frétta úr myrkviðum stjórnmálanna, komu þeir að ónumdu landi, sem einokun stjórnmálaflokkanna hafði áður verndað. Þess vegna er eins og stífla hafi brostið, er hver óþverrinn á fætur öðrum hefur komið í ljós.

Þar á ofan fór hinn þögli meirihluti að skrifa, þegar hann leit staðreyndirnar augum. Hundruð manna hafa tekið fram ritvélina og skrifað kjallaragreinar í Dagblaðið, oftast bæði af þekkingu og innsýn. Og sumar þessar greinar eru vissulega tæpitungulausar.

Eftir áratuga þögn fer nú loks fram pólitísk umræða utan yfirráðasvæðis stjórnmálaflokkanna. Rós hins frjálsa orðs hefur skyndilega sprungið út. Opinber skoðanaskipti hafa komið í stað hinna gömlu burtreiða.

Sumum finnst fnykurinn of mikill, þegar höggvið er að rótum ýmissa meinsemda. En slíkt gerist oft, þegar flóðgáttir opnast skyndilega. Þegar tímar líða fram og stjórnmálaflokkarnir siðvæðast á nýjan leik, mun sjálfsagt draga aftur úr svokölluðu svartagallsrausi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið