arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Til þjónustu reiðubúnar.

Opinberar stofnanir, er semja þjóðhagsskýrslur og þjóðhagsspár, ættu að gera þetta í þjónustu þjóðarinnar. Þær skerðast trausti, ef þær gera þetta sem undirsátar þeirrar ríkisstjórnar, sem er við völd hverju sinni. Þær mega ekki vera ráðherrum of þjónustuliprar.

Seðlabankinn og Þjóðhagsstofnun þurftu á sínum tíma að sækja á brattann til að afla tölum sínum almenns trausts. Þetta tókst að töluverðu leyti, sem betur fer. En um leið varð það til þess, að stofnanir þessar hættu að leggja eins hart að sér í þessu og þær höfðu áður gert.

Um leið hafa þessar opinberu stofnanir fengið samkeppni utan úr bæ. Samtök og fyrirtæki hafa komið sér upp hagtöludeildum, sem safna í skýrslur og spár eins og opinberu stofnanirnar gera. Upplýsingar þessara nýju aðila stinga oft í stúf við upplýsingar hinna opinberu.

Sem dæmi má nefna, að Þjóðhagsstofnun spáir nú 20% verðbólgu á næsta ári. Aðilar úti í bæ spá hins vegar 30-40% verðbólgu, svo sem fram kom á spástefnu um daginn. Á þessum tvenns konar spám er svo gífurlegur munur, að hann hlýtur að vekja bæði athygli og furðu.

Þegar forsendur eru skoðaðar. verður að segjast, að spárnar utan úr bæ vekja töluvert meira traust en spá Þjóðhagsstofnunar, sem virðist þrungin sömu bjartsýni og allar fullyrðingar ríkisstjórnarinnar um horfur í fjármálum og efnahagsmálum á næsta ári.

Þjóðhagsstofnun virðist gefa sér þá forsendu, að margvísleg bjartsýni ríkisstjórnarinnar sé byggð á nógu traustum grunni. Samt blasir við, að kenningar ríkisstjórnarinnar fela í sér margs konar óskhyggju, sem engar horfur eru á, að verði að veruleika.

Ekki þarf annað en að skoða fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar til að sjá, að ríkisbúið mun áfram magna verðbólgu og erlendar skuldir og tefla á þann hátt þjóðarhag í tvísýnu. Forsendur frumvarpsins munu ekki standast og þar með er talin þjóðhagsspáin.

Seðlabankinn er ekki síður iðinn við að þjóna ímynduðum hagsmunum sérhverrar ríkisstjórnar með slíkum hætti. Hann er reiðubúinn til stuðnings, þegar núverandi ríkisstjórn telur það muni létta sér lífið á öðrum sviðum að neita sjávarútveginum um gengislækkun.

Sá banki, sem fyrr á tímum varaði ríkisstjórnir við útsölu á gjaldeyri, er nú farinn að draga fram erlendar skoðanir um fastara gengi, þótt þau sjónarmið henti betur í ýmiss konar þjóðfélagi, sem er stöðugra en okkar, og henti miklum mun síður í okkar verðbólgu.

Seðlabankinn gengur raunar enn lengra. Talsmenn hans halda fram, að gengið sé í rauninni alls ekki svo vitlaust skráð þessa dagana. Þjóðhagsstofnun tekur svo þátt í þessum bardaga við sjávarútveginn og segir tapið í fiskvinnslunni aðeins vera 3%, en ekki 8%.

Í öllum þessum ágreiningi, sem hér hefur verið rakinn, má rökstyðja ýmis sjónarmið. Athyglisvert er þó, að hinar opinberu stofnanir halda ætíð fram tölum og spám, sem henta ríkisstjórninni, falla að nánast barnalegri bjartsýni hennar á stöðu fjármála og efnahagsmála.

Ef svo heldur áfram, verður í auknum mæli farið að líta á Seðlabankann og Þjóðhagsstofnun sem fremur gagnslitlar áróðurstofnanir stjórnvalda. Í staðinn munu menn fremur efla trú á tölur og spár aðila út í bæ, sem hvorki þjóna þrýstihópum né stjórnvöldum.

Jónas Kristjánsson

DV
Missti stjórn á sér.

Leiðinlegt er, hve illa sumir þingmenn missa stjórn á sér í ræðustól. Það er eins og þeir hrífist svo af eigin málflutningi, að þeir missa fótfestu í efnislegum rökum og fara svo langt út fyrir staðreyndir, að þeir byrja að dreifa vömmum og skömmum í allar áttir.

Þeir eru að því leyti eins og ríkisbankar, að þeir bera enga ábyrgð. Bankarnir bera í skjóli ríkissjóðs enga ábyrgð á gerðum sínum. Og þingmenn bera í skjóli friðhelginnar á Alþingi enga ábyrgð á orðum sínum. Þeir geta rægt og rifizt án þess að þurfa að standa við það fyrir dómi.

Illræmt var, þegar þetta kom fyrir Ólaf Þ. Þórðarson á síðasta þingi. Farið var fram á, að hann endurtæki orð sín utan þings, svo að hægt væri að höfða meiðyrðamál gegn honum. Það þorði hann ekki, svo að þolendur fengu enga formlega leiðréttingu mála sinna.

Í gær kom þetta fyrir Ólaf R. Grímsson í ræðustól á Alþingi. Hann flutti þar langa ræðu, sem hann hreifst svo af, að hann byrjaði eð hreyta ókvæðisorðum í allar áttir. Meðal annars veittist hann að DV, útgáfufélagi þess, Frjálsri fjölmiðlun, og útgáfustjórum þess.

Ólafur laug því, að DV eða Frjáls fjölmiðlun hefði “notið sérstakra vildarkjara hjá Hafskipum” og verið notað “til þess að mjólka áfram lánin úr þjóðbankanum” “yfir í nýja húsið hjá DV hérna uppi í bæ”. Þessi stóru orð þarf þingmaðurinn þinghelginnar vegna ekki að standa við.

Staðreyndin er hins vegar sú, að DV eða Frjáls fjölmiðlun eiga ekki krónu í Hafskip og hafa aldrei átt, né heldur á Hafskip krónu í DV eða Frjálsri fjölmiðlun og hefur aldrei átt. Á þann hátt geta engir fjármunir færzt á milli fyrirtækjanna og hafa aldrei gert.

Staðreyndin er ennfremur sú, að DV eða Frjáls fjölmiðlun hafa ekki staðið í neinum umtalsverðum viðskiptum við Hafskip. Pappírinn í blaðið er ekki fluttur inn með Hafskip og hefur aldrei verið. Hann hefur verið og er fluttur inn með öðru skipafélagi, Eimskip.

Þannig er hvorki um neina eignaraðild að ræða, né nein viðskipti, sem máli skipta. Húseign DV er byggð á mörgum árum fyrir eigið aflafé fyrirtækisins án nokkurrar aðstoðar Hafskips og raunar án nokkurrar umtalsverðrar aðstoðar banka.

Til frekari áréttingar þess, að DV og Frjáls fjölmiðlun eiga enga aðild að máli því, sem alþingismaðurinn fjallaði um, má nefna, að þau eiga ekki viðskipti við banka þann, sem þingmaðurinn kallar þjóðbankann, Útvegsbankann. Viðskiptabanki okkar er Landsbankinn.

DV hefur verið byggt upp að húsnæði og tækjum án þess að gengið hafi verið í vasa ríkissjóðs og skattborgaranna, hvorki beint né gegnum bakdyrnar. Hið sama verður ekki sagt um blað alþingismannsins, Þjóðviljann, sem hefur stutt ógeðfelldan málflutning hans í máli þessu. Það lifir á ríkisstyrkjum.

Leiðinlegt er, að þingmaður skuli vera í slíkum vandkvæðum við að vekja á sér þá athygli, sem hann telur við hæfi, að hann skuli grípa til óyndisúrræða af þessu tagi. Raunar verður það ekki skýrt með öðrum hætti en hann hafi misst stjórn á sér í ræðustól.

Þótt þingmenn beri ekki fyrir dómstólum neina ábyrgð á orðum sínum í ræðustól á Alþingi. er æskilegt að þeir forðist upphlaup af þessu tagi, sem eiga verulegan þátt í að draga úr áliti fólks á hinni gamalgrónu stofnun.

Jónas Kristjánsson

DV
Missti stjórn á sér

Leiðinlegt er, hve illa sumir þingmenn missa stjórn á sér í ræðustól. Það er eins og þeir hrífist svo af eigin málflutningi, að þeir missa fótfestu í efnislegum rökum og fara svo langt út fyrir staðreyndir að þeir byrja að dreifa vömmum og skömmum í allar áttir.

Þeir eru að því leyti eins og ríkisbankar, að þeir bera enga ábyrgð. Bankarnir bera í skjóli ríkissjóðs enga ábyrgð á gerðum sínum. Og þingmenn bera í skjóli friðhelginnar á Alþingi enga ábyrgð á orðum sínum. Þeir geta rægt og rifizt án þess að þurfa að standa við það fyrir dómi.

Illræmt var, þegar þetta kom fyrir Ólaf Þ. Þórðarson á síðasta þingi. Farið var fram á, að hann endurtæki orð sín utan þings, svo að hægt væri að höfða meiðyrðamál gegn honum. Það þorði hann ekki, svo að þolendur fengu enga formlega leiðréttingu mála sinna.

Í gær kom þetta fyrir Ólaf R. Grímsson í ræðustól á Alþingi. Hann flutti þar langa ræðu, sem hann hreifst svo af, að hann byrjaði að hreyta ókvæðisorðum í allar áttir. Meðal annars veittist hann að DV, útgáfufélagi þess, Frjálsri fjölmiðlun, og útgáfurstjórum þess.

Ólafur laug því, að DV eða Frjáls fjölmiðlun hefði “notið sérstakra vildarkjara hjá Hafskipum” og verið notað “til þess að mjólka áfram lánin úr þjóðbankanum” “yfir í nýja húsið hjá DV hérna uppi í bæ”. Þessi stóru orð þarf þingmaðurinn þinghelginnar vegna ekki að standa við.

Staðreyndin er hins vegar sú, að DV eða Frjáls fjölmiðlun eiga ekki krónu í Hafskip og hafa aldrei átt, né heldur á Hafskip krónu í DV eða Frjálsri fjölmiðlun og hefur aldrei átt. Á þann hátt geta engir fjármunir færzt á milli fyrirtækjanna og hafa aldrei gert.

Staðreyndin er ennfremur sú, að DV eða Frjáls fjölmiðlun hafa ekki staðið í neinum umtalsverðum viðskiptum við Hafskip. Pappírinn í blaðið er ekki fluttur inn með Hafskip og hefur aldrei verið. Hann hefur verið og er fluttur inn með öðru skipafélagi, Eimskip.

Þannig er hvorki um neina eignaraðild að ræða, né nein viðskipti, sem máli skipta. Húseign DV er byggð á mörgum árum fyrir eigið aflafé fyrirtækisins án nokkurrar aðstoðar Hafskips og raunar án nokkurrar umtalsverðrar aðstoðar banka.

Til frekari áréttingar þess, að DV og Frjáls fjölmiðlun eiga enga aðild að máli því, sem alþingismaðurinn fjallaði um, má nefna, að þau eiga ekki viðskipti við banka þann, sem þingmaðurinn kallar þjóðbankann, Útvegsbankann. Viðskiptabanki okkar er Landsbankinn.

DV hefur verið byggt upp að húsnæði og tækjum án þess að gengið hafi verið í vasa ríkissjóðs og skattborgaranna, hvorki beint né gegnum bakdyrnar. Hið sama verður ekki sagt um blað alþingismannsins, Þjóðviljann, sem hefur stutt ógeðfelldan málfutning hans í máli þessu. Það lifir á ríkisstyrkjum.

Leiðinlegt er, að þingmaður skuli vera í slíkum vandkvæðum við að vekja á sér þá athygli, sem hann telur við hæfi, að hann skuli grípa til óyndisúrræða af þessu tagi. Raunar verður það ekki skýrt með öðrum hætti en hann hafi misst stjórn á sér í ræðustól.

Þótt þingmenn beri ekki fyrir dómstólum neina ábyrgð á orðum sínum í ræðustól á Alþingi, er æskilegt að þeir forðist upphlaup af þessu tagi, sem eiga verulegan þátt í að draga úr áliti fólks á hinni gamalgrónu stofnun.

Jónas Kristjánsson

DV
Gagnleg rannsókn.

Skynsamlegt er að flýta rannsókn á samskiptum Útvegsbankans og Hafskips. Ríkisstjórnin hefur að tillögu forsætisráðherra samþykkt, að slík rannsókn fari fram á vegum viðskiptaráðherra, sem ekki er hrifinn af hugmyndinni. Hann hefur sagt þetta vera verkefni skiptaráðanda.

Niðurstöður skiptaráðanda munu ekki hreinsa andrúmsloftið í máli þessu. Hann á að fjalla um Hafskip, en ekki Útvegsbankann. Kröfurnar um rannsókn beinast hins vegar að því, hvort bankinn hafi verið misnotaður og hvort stjórnmálamenn hafi haft óeðlileg afskipti af málinu.

Nafn Alberts Guðmundssonar iðnaðarráðherra, fyrrum formanns bankaráðs Útvegsbankans og þar áður formanns Hafskips, hefur verið nefnt í þessu sambandi. Hann hefur sjálfur hvatt til þess, að hans þáttur í málinu verði rannsakaður, svo að hann verði hreinsaður af ásökunum.

Af þessu má ráða, að sérstök rannsókn er réttmæt. Ef Matthías Bjarnason viðskiptaráðherra er tregur, er ekkert við það að athuga, að Alþingi skipi rannsóknarnefnd. Boðað hefur verið, að tillaga um slíka nefnd Alþingis verði lögð fram í þessari viku.

Bezt væri, að slík nefnd liti aðeins víðar en til samskipta Útvegsbankans og Hafskips til þess að tryggja samræmi og jafnræði. Fleiri bankar hafa átt í vandamálum vegna erfiðra viðskiptavina. Er skemmst að minnast Fiskveiðasjóðs, sem löngum hefur lánað frjálslega.

Tap Útvegsbankans á Hafskipi hf. er nokkurn veginn í stíl við tap Fiskveiðasjóðs á tveimur togurum, sem nú liggja undir hamrinum. Mjög auðvelt er að halda því fram, að þau lán hafi bæði verið pólitísk og veitt gegn ráðum og aðvörunum skynsamra manna.

Víðari yfirsýn af því tagi gæti leitt í ljós almenna veikleika í ríkisbankakerfinu. Rannsóknin mundi þá ekki aðeins hreinsa andrúmsloftið í þessu tiltekna máli, heldur einnig leiða til endurbóta, sem kæmu í veg fyrir, að óráðslánveitingar héldu áfram.

Sennilega er stór hluti vandans sá, að stjórnmálamennirnir, sem sitja í bankaráðum og sjóðastjórnum, svo og fyrrverandi stjórnmálamennirnir, sem sitja í sjálfum bankastjórastólunum, líta ekki á mál með venjulegum augum bankamanna, heldur óskhyggjuaugum.

Ekki bætir úr skák, ef þessir stjórnmálamenn í gervi bankamanna hafa skjól af því, að þeir beri enga ábyrgð, því að ríkið borgi brúsann, þegar mistök verða. Þessa ríkisábyrgð þarf að afnema, helzt með því að breyta ríkisbönkum og ýmsum sjóðum í sjálfstæð hlutafélög.

Hafskipsmálið hefur ekki aðeins vakið athygli á brestum í bankakerfinu. Það hefur líka sýnt, hversu óvirkir aðilar stjórnir og endurskoðendur fyrirtækja eru í samanburði við erlendar hefðir. Framkvæmdastjórar ráða ferðinni í meira mæli en þekkist í nálægum löndum.

Skynsamlegt væri að nota tækifærið til að hefja smíði endurbóta á lögum um hlutafélög í þá átt, að staða stjórna og endurskoðenda verði efld, bæði skyldur þeirra og réttindi. Á sama hátt verði efld staða minnihluta í stjórnum fyrirtækja.

Ef rannsókn á samskiptum Útvegsbankans og Hafskips hreinsar andrúmsloftið í málinu og leiðir til endurbóta í stjórn banka og fyrirtækja, má segja það staðfesta, að fátt sé svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott.

Jónas Kristjánsson

DV
Af vondum fréttum.

Nokkrar ríkisstjórnir í Suðaustur-Asíu hafa gripið til hertra aðgerða gegn fjölmiðlum til að tryggja sér þægilegan fréttaflutning. Þetta eru stjórnvöld lndónesíu, Malaysíu og Singapúr. Þau feta þar með í fótspor mikils meirihluta stjórnvalda í þriðja heiminum.

Aðgerðirnar beinast gegn kunnum blöðum; Asiaweek, Far Eastern Economic Review, New Straits Times og Asian Wall Street Journal. Blöðin hafa gerzt sek um réttar frásagnir af vopnakaupum, viðskiptum við Kína, ástandinu í hernum og hjá dómstólunum.

Hvaðanæva berast tíðindi af misjafnlega grófri viðleitni stjórnvalda þriðja heimsins til að ráða því, hvað almenningur í löndum þeirra fær að vita um stjórnarfar og ástand mála heima fyrir og hvað Vesturlandabúar fá að vita um atburði þar syðra.

Mannréttindi í vestrænum skilningi eiga ekki upp á pallborðið hjá slíkum stjórnvöldum. Staðreyndin er einfaldlega sú, að þorri ráðamanna þriðja heimsins er bófar, sem kvelja og ræna þjóðir sínar.

Algengasta tegund stjórnarfars í heiminum er lögregluríki, þar sem almenningur sætir pyntingum, fangelsunum og morðum, svo sem sést af skýrslum Amnesty. Ráðamenn slíkra ríkja kæra sig ekkert um frásagnir af þessu athæfi eða annarri frammistöðu sinni.

Þeir stela líka öllu steini léttara. Áætlað er, að helmingur allra lána frá Vesturlöndum lendi á svissneskum bankareikningum. Marcos á Filippseyjum og Suharto í lndónesíu eru frægir fyrir þetta, en suðuramerískir herforingjar hafa líka verið drjúgir.

Harðstjórar þriðja heimsins svara fréttum um þetta með því að segja þær vera hreina lygi. Vesturlönd noti yfirburði sína í fjölmiðlun til að rægja þriðja heiminn. Slíkt beri að stöðva, meðal annars með því að takmarka aðgang fréttamanna að þessum löndum.

Ennfremur segja þeir þjóð sína bera skaða af ágreiningi í fjölmiðlum heima fyrir. Fjölmiðlanir eigi ekki að segja vondar fréttir, heldur stuðla að uppbyggingu landsins.

Til að tryggja slíkt beri áróðursráðuneytunum að ritskoða fjölmiðlana og helzt að eiga þá. Til þess að sjá í gegnum þessar kenningar harðstjóranna verða menn að gera skarpan greinarmuná þjóðum þriðja heimsins annars vegar og hins vegar ráðamönnum hans, er nota kenningarnar sem eitt öflugasta kúgunartæki sitt.

Harðstjórar heimsins hafa tekið saman höndum í Unesco, Menntastofnum Sameinuðu þjóðanna. Þar mynda þeir meirihluta að baki forstjóra, sem hagar sér eins og keisari og brennir í París þremur krónum af hverjum fjórum, sem stofnunin hefur í tekjur.

Á vegum Unesco eru samin gögn, sem eiga að sýna fram á, að nauðsynlegt sé að skipuleggja fjölmiðlun í heiminum á nýjan hátt, svo að harðstjórarnir ráði því, hvaða fréttir berist frá ríkjum þeirra, til þeirra og innan þeirra. Gögnin eru notuð til að herða ritskoðun.

Af þessum og öðrum ástæðum hafa Bandaríkin sagt skilið við hina aumu stofnun og Bretland ítrekað tilkynningu um brottför um áramótin. Ísland setur hins vegur sitt litla lóð á vogarskál harðstjóranna og leggur keisaranum í Unesco meira að segja til stjórnarmann.

Ef ríkisstjórn Íslands vildi hins vegar leggjast á sveif með alþýðu þriðja heimsins, mundi hún segja skilið við hina fjárhagslega og hugsjónalega gerspilltu stofnun.

Jónas Kristjánsson

DV
Arðlítið skólakerfi.

Skólakerfi okkar er afar dýrt fyrirbæri. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir, að það kosti ríkið eitt tæplega 4400 milljónir króna á næsta ári. Það eru um 13% allra útgjalda þess. Til viðbótar kemur svo töluverður kostnaður sveitarfélaga og heimila.

Auk kostnaðarins er margvísleg fyrirhöfn fylgjandi kerfinu. Margir skólamenn sinna mun meiru en lágmarksskyldum. Þeir sækja námskeið og ráðstefnur, sem miða að betri kennslu og hæfara skólastarfi. Þeir hafa áhuga á fleiru en að fá launin bætt.

Samt er einkennilegt, að skólamenn virðast vera ánægðir með, að skólakerfið sé sex til átta ár að kenna börnum að lesa, skrifa og reikna. Ef tekið er tillit til kostnaðarins og fyrirhafnarinnar, hlýtur útkoman að fela í sér afar litla arðsemi.

Framleiðslugeta kerfisins er svo lítil, að margir ljúka háskólaprófum eftir sautján ár eða lengri tíma án þess að kunna að skrifa. Hafa þó skrifleg próf verið ein helzta atvinna þeirra öll þessi ár. Skólamenn fjalla of lítið um slíkan vanda.

Skólarnir eru í raun fyrst og fremst geymslur fyrir börn og unglinga. Þeir gera foreldrum kleift að losna við börnin til að geta dregið tvenn laun í búið. Það er mikilvægt hlutverk, úr því að þjóðfélagið krefst tveggja manna vinnu af hverri fjölskyldu.

En skólarnir eru allt of dýrir, ef aðallega er litið á þá sem geymslustofnun. Slíka þjónustu hlýtur að vera hægt að veita á ódýrari hátt. Þar að auki sinna þeir þessu hlutverki afar illa. Þeir bjóða ekki einu sinni samfelldan skólatíma og aðstöðu til heimanáms.

Skólakerfið virðist ekki í stakk búið til að sinna á sæmilegan hátt öðrum en þeim, sem eru á meðaltalsróli. Þeir, sem meira eða minna geta, fá sjaldnast eftirtekt við hæfi. Í mörgum tilvikum er skyldunámið gagnslaust og jafnvel skaðlegt slíkum nemendum.

Öldungadeildirnar eru skörp andstæða annarra þátta skólakerfisins. Þar er arðsemin mikil. Þangað kemur fólk ekki af skyldu eða vana, heldur af áhuga. Það sefur ekki í tímum, heldur tekur námið með áhlaupi. Það hefur sjálft frumkvæði að náminu, sem það stundar.

Skólamenn ræða lítið um, hvort skólaskylda – sem skylda barna til að vera í skóla – eigi ekki að víkja fyrir fræðsluskyldu – sem skyldu kerfisins til að veita fræðslu þeim, sem þess óska. Frumkvæðið veitir meiri arðsemi en skyldan í grunnskólum og vaninn í framhaldsskólum.

Skólamenn ræða enn minna um, hvort opnir skólar, sem beita nútímatækni útvarps og sjónvarps, myndbanda og tölvudisklinga, eigi ekki að leysa hina hefð- bundnu, lokuðu skóla af hólmi. Þeir minnast raunar ekki á slíka skóla, hafa líklega ekki nægan áhuga.

Í gamla daga lærðu börn að lesa, skrifa og reikna á skömmum tíma í heimahúsum eða farskólum. Í nútímanum lærir starfandi fólk að ráða betur við verkefni sín með því að sækja námskeið í stuttan tíma, með heimanámi eða með hvoru tveggja.

Slík arðsemi sést ekki í skólakerfinu. Þar situr fólk af skyldu eða vana og lætur sér leiðast. Þar er hangsað eins og í unglingavinnunni. Merkilegt er, hvað lítið er fjallað um þetta arðleysi af annars ráðstefnu- og námstefnuglöðum skólamönnum.

Of mikið er að verja 13% ríkissjóðs til úrelts skólakerfis, sem ekki getur horfzt í augu við annmarka sína.

Jónas Kristjánsson

DV
Opinn skóli er framtíðin.

Ragnar Arnalds hefur lagt fram á Alþingi tillögu um opinn háskóla í svipuðum stíl og margoft hefur verið hvatt til hér í blaðinu og forverum þess í um það bil áratug. Slíkur skóli byggist á námi í heimahúsum með aðstoð útvarps og sjónvarps, myndbanda og tölvutækni.

Tillögurnar í DV hafa að því leyti verið víðtækari, að þær hafa fjallað um opið framhaldsnám, ekki aðeins háskólanám. Tillaga Ragnars gerir þó ráð fyrir þeim möguleika, með því að opni háskólinn sé öllum opinn án tillits til fyrri menntunar.

Opinn skóli er svo sjálfsagður og eðlilegur, að furðulegt má telja, hversu litlar undirtektir hann hefur fengið meðal skólamanna. Fálæti þeirra segir raunar allt, sem segja þarf, um staðnað ástand skólamála á Íslandi.

Í Bretlandi hefur opinn háskóli verið rekinn með góðum árangri í hálfan annan áratug. Þar hefur fengizt reynsla, sem getur komið okkur að gagni. Þar er líka á boðstólum kennsluefni, sem tiltölulega ódýrt er að laga að íslenzkum aðstæðum.

Opnir skólar, er byggja á heimanámi, bæta aðstöðu nemenda, sem búa fjarri menntastofnunum. Tækni nútímans er notuð til að flytja námsefnið beint í fang þeirra. Ekki er hægt að hugsa sér öflugri jöfnun á misrétti milli Reykjavíkursvæðisins og dreifbýlisins.

Á venjulegu framhaldsskólastigi má nota þessa tækni til að létta fagþekkingarkröfum af kennurum heima í héraði. Þeir geta einbeitt sér að leiðbeiningum og aðstoð, en geta fengið sjálfa fræðsluna senda að sunnan, í útvarpi og sjónvarpi, á myndböndum og disklingum.

Þessi sama tækni getur stuðlað að velgengni og útþenslu bezt heppnaða geira skólakerfisins, öldungadeildunum. Hún auðveldar fólki að stunda nám utan venjulegs vinnutíma og að haga námshraða eftir aðstæðum. Hún opnar skólakerfið upp á gátt.

Gott er, að opni háskólinn hafi heimavist, þar sem nemendur geta komið til stuttrar dvalar. Þar geta þeir áttað sig betur á gengi sínu í náminu. Þar geta þeir farið í verklegar æfingar eða stundað aðra þá námsþætti, sem tæknin ræður síður við.

Slíkri heimavist mætti koma upp á Akureyri í stað hinnar vitlausu hugmyndar að setja þar upp háskóladeildir. Þannig gæti staður utan Reykjavíkursvæðisins orðið eins konar miðstöð opna framhaldsskólans.

Margt námsefni, sérstaklega það, sem dýrt er í vinnslu. má kaupa hjá opna háskólanum í Bretlandi og setja í það íslenzkar þýðingar. Sumt af þessu efni þarf ekki einu sinni að þýða, til dæmis tungumálakennslu.

Til viðbótar er unnt að búa til þætti með færustu kennurum í landinu og nýta þannig hæfni þeirra langt út fyrir veggi skólastofunnar. Slíkt hlýtur að vera betra en kennsla áhugalausra og lítt fróðra kennara, þótt persónulega sambandið sé minna.

Með samtvinnun erlendra og innlendra kennsluflokka, samtvinnun útvarps og sjónvarps, myndbanda og tölva, heimanáms og heimavistar, framhaldsnáms og öldungadeilda, er unnt að veita nýju lífi í staðnað skólakerfi landsins og koma upp kerfi símenntunar.

Aldrei hefur heyrzt nein gagnrýni á þessar hugmyndir. Skólamenn landsins hafa þagað þunnu hljóði, enda er vafasamt, að þeir botni nokkuð í nútímatækni. En tillaga Ragnars verður vonandi til að vekja þá og þjóðina af værum skólamálablundi.

Jónas Kristjánsson

DV