arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Fátæklegt frumvarp

Fátæklegt er frumvarpið um upplýsingaskyldu stjórnvalda, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á alþingi. Að vísu er það skárra en hliðstætt frumvarp, sem fékk í tvígang verðugt andlát á þingi árið 1973. Samt er það ekki í samræmi við nútíma lagasetningu á þessu sviði.

Undantekningar frá almennum aðgangi að upplýsingum hjá stjórnvöldum eru færri og minna loðnar í nýja frumvarpinu en hinu eldra. Þær nægja þó stjórnvöldum til að geta í verulegum og mikilvægum atriðum skotið sér undan upplýsingaskyldunni.

Núverandi ringulreið er ekki góð. Í skjóli hennar hefur blaðamönnum þó oft tekizt að ná upplýsingum og koma þeim til fólksins. Nýja frumvarpið færir embættismönnum og stjórnmálamönnum hins vegar fastar reglur, þar sem þeir geta léttilega sveiflað sér milli undantekningarákvæða.

Sorglegt er, að Blaðamannafélag Íslands skuli vera aðili að smíði þessa frumvarps, sem alveg eins mætti kalla “frumvarp um takmarkanir á upplýsingaskyldu stjórnvalda”. Verði frumvarpið að lögum, hlýtur það að binda á ýmsan hátt hendur blaðamanna við að afla upplýsinga og koma þeim til almennings.

Enn sem fyrr á ráðherra að segja síðasta orðið um, hvað séu leyndarmál og hvað ekki. Í þetta sinn er það félagsmálaráðherra og á hann áður að ráðfæra sig við fimm manna nefnd, skipaða af Hæstarétti og Alþingi. Sú endurbót frá fyrra frumvarpi er minni en menn höfðu vænzt.

Í heild má segja um frumvarpið, að upplýsingaskylda þess sé fremur óáþreifanleg og fari nánast eftir mati stjórnvalda. Jafnframt er það staðreynd, að fá stjórnvöld á Vesturlöndum eru jafn dauðhrædd við þekkingu almennings og íslenzk stjórnvöld.

Íslenzkum embættismönnum og stjórnmálamönnum verður óglatt við tilhugsunina um, að almenningur andi þeim á háls. Þeim finnst óbærilegt að hugsa til þess skorts á vinnufriði, að almenningur sé með nefið niðri í málum, sem þeir hafa til meðferðar. Hér á landi ríkir leyndarhefð í stjórnsýslu.

Sorglegt er, að nýleg lög í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna um upplýsingaskyldu stjórnvalda skuli ekki hafa haft nein sjáanleg áhrif á gerð þessa frumvarps. Var höfundum þess þó bent á þessi lög, sem skara um margt fram úr hliðstæðum lögum á Norðurlöndum.

Hinir bandarísku lagabálkar eru stundum kallaðir sólskinslög, því að þeir lýsa almenningi inn í skúmaskot stjórnmála og stjórnsýslu. Í þeim er m.a. fjallað um rétt manna til að sitja fundi opinberra stjórna, ráða og nefnda og vera í stóru og smáu vitni að hverju þrepi ráðagerða, stefnumörkunar og ákvarðana hins opinbera.

Sólskinslögin stefna að endurheimt lýðræðis fyrir opnum tjöldum. Samkvæmt þeim eru jafnvel leynifundir til undirbúnings opnum fundum ólöglegir og refsiverðir. Samt er reynslan sú, að þessi lög hafa eflt traustið milli embættismanna og stjórnmálamanna annars vegar og almennings og blaðamanna hins vegar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ágæt bráðabirgðalausn

Ekki þarf að breyta stjórnarskránni til að lagfæra kosningarétt á hinum tveimur sviðum, sem helzt eru knýjandi um þessar mundir. Gunnar G. Schram prófessor rökstyður þessa kenningu í nýútkominni bók um endurskoðun stjórnarskrárinnar.

Gunnar heldur því fram, að lina megi misvægi kosningaréttar eftir kjördæmum og koma á fót persónukjöri innan ramma listakjörs, hvort tveggja með einföldum breytingum á kosningalögunum.

Þetta eru einkar mikilvæg atriði. Endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur dregizt mjög á langinn og mun vafalaust dragast enn um sinn. Þess vegna er gleðilegt, ef unnt er að framkvæma nauðsynlegustu réttarbætur á einfaldari hátt.

Stjórnarskrárnefndin gæti raunar sjálf gripið frumkvæðið á þessu sviði. Hún mundi létta af sér þrýstingi og afla sér vinnufriðar til vandaðra breytinga á stjórnarskránni, ef hugmyndir Gunnars um einfaldar breytingar á kosningalögunum næðu fljótt fram að ganga.

Hugmyndir Gunnars leysa ekki allan vanda. Þær fela í sér bráðabirgðalausnir, sem gætu dregið úr almennri óánægju. Varanlegar stjórnarskrárbreytingar, sem gengju lengra í sömu átt, væru eigi að síður nauðsynlegar að nokkrum árum liðnum.

Misvægi kosningaréttar má minnka úr fimmföldu í tvö-þrefalt með einfaldri breytingu á reglum um úthlutun uppbótarsæta. Nú er þeim úthlutað til skiptis eftir atkvæðamagni og atkvæðahlutfalli og bannaðir fleiri en einn uppbótarmaður í hverju kjördæmi.

Hugmynd Gunnars er sú, að uppbótarsætum verði eingöngu úthlutað eftir atkvæðamagni og að leyfðir verði fleiri en einn uppbótarmaður í hverju kjördæmi. Þetta hefði ekki áhrif á þingmannafjölda stjórnmálaflokkanna, en drægi um helming úr misréttinu milli kjördæma.

Persónukosningum má koma á með því að leyfa kjósendum að raða frambjóðendum af framboðslistum, þar sem nöfn frambjóðenda koma fram í einfaldri stafrófsröð. Hlutkesti mætti ráða, hvar í stafrófinu væri byrjað hverju sinni.

Hugmynd þessi felur í sér, að flokkarnir ráði nafnalista sínum, en kjósendur þeirra ráði, hvaða nöfn þeir vilja af listanum. Þetta er raunar sama hugmyndin og Jón Skaftason alþingismaður hefur lagt fram á þingi. Hún sameinar í rauninni prófkjör og kosningar og gerir prófkjör óþörf sem slík.

Auðvitað væri betra að ganga lengra og taka upp írsk-ástralska kerfið, þar sem kjósendur geta valið frambjóðendur af fleiri en einum lista. Og auðvitað væri betra að draga enn frekar úr misvægi atkvæðisréttar en hér hefur verið talað um.

Ungliðasamtök Alþýðuflokks, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hafa sameiginlega lagt fram ágætar tillögur í því efni. En þær hafa í för með sér stjórnarskrárbreytingar og verða því ekki framkvæmdar í hasti. Sem betur fer eru til bráðabirgðalausnir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fátæklegt frumvarp.

Fátæklegt er frumvarpið um upplýsingaskyldu stjórnvalda, sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á alþingi. Að vísu er það skárra en hliðstætt frumvarp, sem fékk í tvígang verðugt andlát á þingi árið 1973. Samt er það ekki í samræmi við nútíma lagasetningu á þessu sviði.

Undantekningar frá almennum aðgangi að upplýsingum hjá stjórnvöldum eru færri og minna loðnar í nýja frumvarpinu en hinu eldra. Þær nægja þó stjórnvöldum til að geta í verulegum og mikilvægum atriðum skotið sér undan upplýsingaskyldunni.

Núverandi ringulreið er ekki góð. Í skjóli hennar hefur blaðamönnum þó oft tekizt að ná upplýsingum og koma þeim til fólksins. Nýja frumvarpið færir embættismönnum og stjórnmálamönnum hins vegar fastar reglur, þar sem þeir geta léttilega sveiflað sér milli undantekningarákvæða.

Sorglegt er, að Blaðamannafélag Íslands skuli vera aðili að smíði þessa frumvarps, sem alveg eins mætti kalla “frumvarp um takmarkanir á upplýsingaskyldu stjórnvalda”. Verði frumvarpið að lögum, hlýtur það að binda á ýmsan hátt hendur blaðamanna við að afla upplýsinga og koma þeim til almennings.

Enn sem fyrr á ráðherra að segja síðasta orðið um, hvað séu leyndarmál og hvað ekki. Í þetta sinn er það félagsmálaráðherra og á hann áður að ráðfæra sig við fimm manna nefnd, skipaða af Hæstarétti og Alþingi. Sú endurbót frá fyrra frumvarpi er minni en menn höfðu vænzt.

Í heild má segja um frumvarpið, að upplýsingaskylda þess sé fremur óáþreifanleg og fari nánast eftir mati stjórnvalda. Jafnframt er það staðreynd, að fá stjórnvöld á Vesturlöndum eru jafn dauðhrædd við þekkingu almennings og íslenzk stjórnvöld.

Íslenzkum embættismönnum og stjórnmálamönnum verður óglatt við tilhugsunina um, að almenningur andi þeim á háls. Þeim finnst óbærilegt að hugsa til þess skorts á vinnufriði, að almenningur sé með nefið niðri í málum, sem þeir hafa til meðferðar. Hér á landi ríkir leyndarhefð í stjórnsýslu.

Sorglegt er, að nýleg lög í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna um upplýsingaskyldu stjórnvalda skuli ekki hafa haft nein sjáanleg áhrif á gerð þessa frumvarps. Var höfundum þess þó bent á þessi lög, sem skara um margt fram úr hliðstæðum lögum á Norðurlöndum.

Hinir bandarísku lagabálkar eru stundum kallaðir sólskinslög, því að þeir lýsa almenningi inn í skúmaskot stjórnmála og stjórnsýslu. Í þeim er m.a. fjallað um rétt manna til að sitja fundi opinberra stjórna, ráða og nefnda og vera í stóru og smáu vitni að hverju þrepi ráðagerða, stefnumörkunar og ákvarðana hins opinbera.

Sólskinslögin stefna að endurheimt lýðræðis fyrir opnum tjöldum. Samkvæmt þeim eru jafnvel leynifundir til undirbúnings opnum fundum ólöglegir og refsiverðir. Samt er reynslan sú, að þessi lög hafa eflt traustið milli embættismanna og stjórnmálamanna annars vegar og almennings og blaðamanna hins vegar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Erlendir aurar

Draga má í efa, að menn, sem ekki geta skammlaust rekið stjórnmálaflokk, geti rekið þjóðfélag. Einmitt á þessari forsendu taka margir Alþýðuflokkinn ekki alvarlega sem stjórnmálaflokk.

Alþýðuflokkurinn virðist ekki lengur hafa fjárhagslegan bakhjarl í stuðningsfólki sínu og kjósendum. Rekstur flokksins og málgagns hans er kominn á annarra herðar og í vaxandi mæli á herðar erlendra aðila.

Þann fyrirvara verður að hafa á þessari gagnrýni, að fjáröflun annarra stjórnmálaflokka kann einnig að vera ámælisverð með svipuðum eða öðrum hætti. Um það eru ekki til öruggar heimildir.

Ljóst er, að verðbólga og miðstýring fjármagns freistar stjórnmálamanna að veita flokksgæðingum fyrirgreiðslu gegn því, að hluti gróðans gangi til flokksvélarinnar.

Fjármálaspilling stjórnmálaflokka kemst þó á undarlegra stig, þegar þeir eru farnir að lifa á stuðningsstofnunum annarra flokka og á erlendum hagsmunaaðilum. Sú er einmitt sérstaða Alþýðuflokksins.

Í tvö ár hefur hlutafélag Vísis rekið Alþýðublaðið með tapi, sem nemur um 15 milljónum króna á ári á verðlagi síðasta árs. Hlutafélagið er eign harðra sjálfstæðisflokksmanna, sem styðja þann flokk 90% í blaði sínu, Vísi.

Jafnvel með villtasta ímyndunarafli er ekki unnt að telja hjartagæzku valda því, að stuðningsmenn annarra flokka borgi meira en milljón á mánuði með málgagni Alþýðuflokksins.

Nú er ætlunin að koma þessu tapi og ríflega því yfir á herðar norskra jafnaðarmanna. Þeir hafa samþykkt að gefa Alþýðublaðinu og Vísi pappír, sem gæti numið um 40 milljónum króna á þessu ári.

Sömuleiðis er upplýst, að fjárgjafir frá Norðurlöndum, einkum Noregi, eru ekki ný bóla hjá Alþýðuflokknum. Starfsmaður Alþýðuflokksins er á launum hjá sjóðum norrænna jafnaðarmanna. Slíkir sjóðir hafa einnig greitt erlendan ferðakostnað stjórnmálamanna Alþýðuflokksins.

Norskir jafnaðarmenn hafa norskra hagsmuna að gæta hér á landi, til dæmis vegna varnarmála og Atlantshafsbandalagsins. Norskir stjórnmálamenn hafa á undanförnum áratugum oft reynt að hafa áhrif á íslenzka stjórnmálamenn.

Einn íslenzkur alþýðuflokksmaður, Vilmundur Gylfason, hefur haft siðferðilega reisn til að andmæla móttöku hinna erlendu peninga. Aðrir ráðamenn flokksins hafa ekki tekið í sama streng.

Frumvarp nokkurra þingmanna um bann við erlendum stjórnmálapeningum er því tímabært og þarft. Í rauninni þyrfti einnig lög um opna og opinbera endurskoðun bókhalds og reikninga stjórnmálaflokka.

Þegar íslenzkir stjórnmálamenn eru orðnir aðilar að sukki á borð við það, sem hér hefur verið lýst, er rétt að draga í efa, að þeir séu færir um að fást við sukk opinberra fjármála.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Síminn úr skorðum

Símaskortur er orðinn svo mikill víða um land, að ekki eru einu sinni aflögu neyðarnúmer fyrir lækna við sumar stöðvarnar. Þær eru þegar gernýttar og fjöldi manns er á biðlistum.

Á Norðurlandi einu bíða um 500 manns eftir síma. Sumir hinir fremstu á listanum á Sauðárkróki hafa beðið í tvö ár. Enn verra er ástandið í Reykjanesumdæmi. Stöðvarnar í Sandgerði og Garðinum fylltust fyrir mörgum árum. Biðlistar eru sífellt að lengjast í Kópavogi, Breiðholti og Mosfellssveit.

Sums staðar hafa menn von um lausn síðar á þessu ári, annars staðar á næsta ári eða í lok næsta árs. Sums staðar hafa svo enn ekki verið gerðar áætlanir um stækkun símstöðva.

Yfirvöld Pósts og síma hafa misst tökin á uppbyggingu símamála. Rekstrartekjurnar nægja ekki lengur til eðlilegrar uppbyggingar símakerfisins. Neyðarástandið magnast með hverri vikunni.

Yfirmenn símans telja hækkanir símgjalda hafa verið heimilaðar seint og illa. Síminn þurfi á slíkum hækkunum að halda, úr því krafizt sé, að hann lifi af eigin rekstrartekjum. Að öðrum kosti þurfi hann tveggja milljarða króna styrk frá ríkinu á ári hverju næstu árin.

Sem dæmi um rangar gjaldskrár nefna yfirmenn símans, að menn borgi ekki nema 32 þúsund krónur fyrir að fá síma. Tenging síma kosti stofnunina hins vegar 400 þúsund krónur í þéttbýli og 800 þúsund krónur í strjálbýli. Er þá kostnaður við langlínur ekki talinn með.

Sennilega þarf að hækka þetta gjald fyrir fyrstu innlögn í hús. Hins vegar eru ýmis önnur gjöld símans óheyrilega há. Má þar nefna skipti á símanúmerum í húsi, allan aukabúnað, svo og allt, sem viðkemur telexi.

Margir segja, að það séu ekki styrkir né hækkanir, sem síminn þurfi á að halda, heldur bættur rekstur. Víða sjá menn óþarfan tvíverknað. Dagblaðsmenn hafa til dæmis undrast, að leggja hefur þurft tvisvar línur í götur til að koma fyrir símstöð blaðsins.

Staðreyndin er sú, að einkaréttarstofnunum hættir til að verða dýrar í rekstri, þótt stjórnendur þeirra reyni að gera sitt bezta. Við slíkar aðstæður verður mjög óáþreifanlegt, hversu mikið eðlilegt er, að hver framkvæmd kosti.

Margir eru óánægðir með þau undanbrögð, sem yfirmenn símans hafa sýnt, þegar þeir hafa verið hvattir til að bjóða út tæki, búnað og verk. Slík undanbrögð hljóta að vekja grunsemdir um, að ekki sé allt með felldu.

Slík útboð eru talin framkvæmanleg erlendis. Með þeim er unnt að ná kostnaðinum niður, svo sem reynslan sýnir á öðrum sviðum. Hvað segðu menn, ef Landsvirkjun byði ekki út allan búnað og öll verk?

Yfirmenn Pósts og síma hafa ekki góða aðstöðu til að kenna lágum gjöldum um neyðarástand símamála. Þeir kunna samt að hafa rétt fyrir sér. Alténd er neyðarástandið óþolandi og kallar á neyðaraðgerðir til lausnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Svartasta skýrslan

Svartasta skýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar um ástand fiskistofna er komin út. Sjávarúfvegsráðherra kallar hana “gráu skýrsluna” af landskunnri ósvífni.

Svo kann þó að vera að orðaval ráðherra bendi til, að hann muni taka mark á skýrslunni. Það væru góð tíðindi, sem mundu afsaka rugl í orðavali. Þá ætti þorskstofninn nokkra möguleika á að lifa af.

Í skýrslunni er minnt á ógildingu ráðherrans á skyndilokun Hafrannsóknastofnunar á hafsvæðum í fyrra, er 40% af fjölda þorska var undir 58 sentimetrum. Nú er stofnunin enn harðari.

Hún leggur til skyndilokanir, ef 20% af fjölda þorska er undir 58 sentimetrum og undir 62 sentimetrum eftir 1. júlí. Þrengingin á hlutfallinu sýnir ört vaxandi ótta stofnunarinnar við hrun þorskstofnsins.

Í skýrslunni er minnt á, að í fyrra var ekki farið eftir tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar um 275 þúsund tonna hámarksþorskafla. Þá voru veidd 340 þúsund tonn.

Þetta hefnir sín í ár. Nú leggur stofnunin til, að ekki verið farið fram úr 270 þúsund tonna þorskveiði árið 1978. Hún tekur líka fram, að aflinn hefði mátt verða meiri í ár, ef ráðherra hefði haldið sér við 275 þúsund tonna afla í fyrra.

Í skýrslunni segir síðan: “Samkvæmt þeim aflatakmörkunum, sem hér er mælt með, mun hrygningarstofninn í ársbyrjun 1980 verða 400 þúsund tonn eða 120 þúsund tonnum stærri en ef ekkert yrði frekar að gert.”

Ennfremur: “Þrátt fyrir þessar friðunaraðgerðir er búizt við, að hrygningarstofninn minnki á ný árin 1981 og 1982, þegar lélegu árgangarnir frá 1974 og 1975 verða kynþroska….”

Loks: “….nauðsynlegt er að nota sterka árganginn frá 1976 til þess að byggja upp hrygningarstofninn….” Möguleikar á því virðast næsta tvísýnir eftir því sem segir á öðrum stað í skýrslunni:

“Lítill hrygningarstofn samsettur af tiltölulega fáum aldursflokkum kemur til hrygningar á takmörkuðu tímabili og veltur því á miklu, að umhverfisaðstæður séu hagstæðar einmitt þá.”

Með þessu segir Hafrannsóknastofnunin berlega, að framtíð þorskveiða við Ísland velti að verulegu leyti á því, hvort klak árgangsins frá 1976 muni heppnast, þegar þar að kemur.

Óbeit sjávarútvegsráðherra og ríkisstjórnarinnar á fiskifræðum hefur þannig leitt til þess, að þjóðin er upp á guð og lukkuna komin, jafnvel þótt farið sé eftir tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar.

Samt eru og hafa tillögurnar verið með þeim hætti, að útgerðarmenn hafa stutt þær. Eru útgerðarmenn þó sá hópur manna, sem mest þarf að blæða fyrir takmarkanir á aflamagni á líðandi stund.

Útgerðarmenn eru eins og fiskifræðingar að hugsa um lifibrauðið til langs tíma. Sjávarútvegsráðherra og ríkisstjórnin eru hins vegar einungis með það sjónarmið að komast fram yfir kosningar.

“Það lafir meðan ég lifi,” sagði Frakkakonungur.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ekki alvond?

Menn eiga að geta treyst því, að ekkert í mannlífinu sé alveg hvítt eða alveg svart, heldur aðeins mismunandi grátt. Enginn sé algóður og enginn alvondur. En því miður gefur ríkisstjórnin tilefni til að halda, að þessu algildu sannindi standist ekki.

Merkilegt er að rekja allt það, sem hlutlausir aðilar hafa ráðlagt núverandi ríkisstjórn á þriggja og hálfs árs ferli hennar. Hún hefur ekki tekið hið minnsta mark á neinum þeim ráðum, enda hefur hún sína eigin sérfræðinga, sem segja henni það, sem hún vill heyra.

Ríkisstjórninni hefur verið ráðlagt að vernda í fullri alvöru þorskstofninn í sjónum. Henni hefur verið ráðlagt að auka ekki hlutdeild ríkisins í þjóðarkökunni á kostnað almennings og atvinnuvega. Henni hefur verið ráðlagt að kasta ekki peningum á glæ landbúnaðar.

Ríkisstjórninni hefur verið ráðlagt að semja ekki við ríkisstarfsmenn um mun meiri launahækkanir en atvinnuvegirnir höfðu gert. Henni hefur verið ráðlagt að þjónusta ekki gæðinga sína með kaupum á Víðishúsi og öðrum slíkum glæpum. Henni hefur verið ráðlagt að binda börnum okkar ekki skuldabagga á herðar.

Hin ótrúlega lélega og sjálfumglaða ríkisstjórn hefur ekki tekið mark á neinu þessu, né fjölda annarra hliðstæðra atriða. Svo furðar hún sig á, hversu illa þjóðarhag er komið!

Hún lætur sérfræðinga sína henda fimm bráðabirgðalausnum í verðbólgunefnd, þar sem sitja fulltrúar voldugustu hagsmunahópa landsins. Allar eru þessar lausnir vondir kostir, en fela þó í sér tilraun til að stilla þrýstihópum upp við vegg.

Ekki tekst þetta þó betur til en svo, að samtök launþega sjá strax, að ætlunin er að láta launþega borga brúsann. Þremur mánuðum eftir að ríkisstjórnin er sjálf búin að sprengja upp verðlagið með samningum við ríkisstarfsmenn, ætlar hún að taka allt til baka.

Svona ganga kaupin ekki á eyrinni. Launþegasamtökin munu ekki sætta sig við bráðabirgðalausnir ríkisstjórnarinnar og eru þar í fullum rétti. Viðbrögðin benda líka til þess, að nýjar vinnudeilur séu á næsta leiti.

Í sjálfu sér eru bráðabirgðalausnir ríkisstjórnarinnar ekki verri né vitlausari en bráðabirgðalausnir þær, sem stjórnarandstaðan og samtök launþega hafa sett fram sameiginlega. Hvort tveggja er kák og vitleysa, ef frá eru talin einstök atriði eins og afnám vörugjalds og samdráttur ríkisútgjalda.

Séu hlutlausir aðilar spurðir, hvað þeir mundu þá vilja láta gera, geta þeir aðeins bent á fyrri ráð sín, svo sem þau, er nefnd voru hér að framan. Í núverandi ástandi þarf djarfari lausnir en bókhaldstilfærslur.

Lánleysi ríkisstjórnarinnar byggist á sljóleika hennar og þingliðs hennar annars vegar og á vondri efnahagsráðgjöf sérfræðinga hennar hins vegar. Lánleysið er svo magnað, að leita verður með logandi ljósi að einhverju ekki alsvörtu. heldur gráu í gerðum hennar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Salernishátíðin

Salernishátíð stjórnenda Listahátíðar hefur sætt harðri gagnrýni almennings. Sem dæmi um það má hafa hinn mikla fjölda lesendabréfa, sem hrannazt hefur upp á skrifstofum Dagblaðsins. Eru þau öll afar andvíg kvikmyndavali þessarar hátíðar.

Ekki er laust við, að ástæða sé til að gruna stjórnendur hátíðarinnar um að vera af ásettu ráði að reyna að ganga fram af fólki. Sennilega hafa þeir gaman af þeim hvelli, sem hátíðin hefur valdið. Kannski er það sjónarmið jafnt þarft og önnur, sem til greina gætu komið.

Hitt er svo annað mál, að kvikmynd verður ekki varin með því, að hún hafi fengið verðlaun hjá erlendum sálufélögum kvikmyndahátíðarmanna. Það hefur ekkert almennt gildi, þótt sérvitringar verðlauni sérvitringa. Á Íslandi þurfa menn ekkert mark að taka á slíku.

Í rauninni máttu menn fyrirfram vita, á hverju þeir áttu von. Menn gátu látið hjá líða að horfa á þær hátíðarkvikmyndir, sem salernislegastar voru taldar. Að öðrum kosti gátu þeir gengið út, þegar þeim varð þessi staðreynd ljós. Hvort tveggja hafa menn líka óspart gert.

Hins vegar er ótrúlegt, að fólk verði verra af því að horfa á óra erlendra vitfirringa í kvikmyndaiðnaðinum. Engar gildar rannsóknir benda til þess, að svo sé. Fremur eru líkur á, að fólk losni við óra, ef einhverjir eru.

Eðlilegt er, að kvikmyndaval stjórnenda hátíðarinnar sé harðlega gagnrýnt af almenningi. Raunar hefur það líka verið gagnrýnt af sérfræðingum þeim, sem skrifað hafa um kvikmyndirnar í blöð. Hér á landi eru þeir áreiðanlega mjög fáir, sem hafa gaman af salerniskvikmyndum.

Á hinn veginn ætti að vera alveg óþarfi af kvikmyndaeftirliti og saksóknara að setja sig í þær stellingar, að salernishátíðarmenn telji sig neydda til að hætta sýningum á einni eða fleirum þessara kvikmynda.

Það er einkennileg og nánast sjúkleg árátta embættismanna að vera sí og æ að reyna að hafa vit fyrir fullorðnu fólki. Auðvitað er fólk fullfært sjálft um að meta, hvaða kvikmyndir það má sjá. Boð og bönn á því sviði hafa að minnsta kosti ekki þau áhrif, sem að er stefnt.

Embættismenn geta ekki skipulagt siði þjóðarinnar, þótt þeir haldi það. Siðirnir liggja í andrúmslofti þjóðlífsins, síbreytilegir eftir aðstæðum hverju sinni. Það er fólkið sjálft, sem ákveður, hvort bíómynd sé utan almennra siða eða ekki.

Jafnvond og hugsun embættismanna er svo hugsun stjórnenda hátíðarinnar. Smekkur þeirra virðist einkar einhæfur á sviði salernismála, ef til vill að erlendri fyrirmynd.

Gróf mistök á þessu sviði geta haft alvarleg áhrif til frambúðar, sérstaklega ef framtíð Listahátíðar er stefnt í hættu, bara af því að nokkra menn langar til að ganga fram af fólki.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið