arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ríkið er sekt.

Ólafur Jóhannesson viðskiptaráðherra hefur lög að mæla, þegar hann segir þjóðina lifa um efni fram. En það væri rangt að kenna almenningi um þessa eyðslu, því að það er fyrst og fremst óhófsemi ríkissjóðs, sem veldur efnahagsvandræðum þjóðarinnar um þessar mundir.

Björn Matthíasson hagfræðingur benti á í athyglisverðri kjallaragrein í Dagblaðinu í síðustu viku, að hlutdeild ríkisins í þjóðarbúinu jókst á fjórum árum úr 23% árið 1970 í 36% árið 1074. Eitthvað verður undan að láta, þegar ríkisvaldið gerist svo frekt til fjárins, sem þessi prósentuaukning sýnir.

Magnús Jónsson frá Mel hefur af sumum verið kallaður síðasti íhaldsmaðurinn í ráðherrastól á Íslandi. Honum tókst í ráðherratíð sinni að halda ríkisgeiranum í um það bil 20% af þjóðarkökunni, enda var þá ekki kvartað um, að þjóðin lifði um efni fram.

Þegar vinstri stjórnin hafði sprengt upp eyðslu rikissjóðs, bundu menn miklar vonir við tilkomu nýrrar ríkisstjórnar fyrir rúmu ári. En nýja ríkisstjórnin reyndist ekki geta dregið aftur úr ríkisgeiranum og hafði tímaskort sér til afsökunar.

Ekki er unnt að segja, að þróunin síðan hafi verið traustvekjandi. Alþingismenn þjóðarinnar lentu á eyðslutúr fyrir jólin í fyrra og reyndust ákaflega opnir fyrir nýjum tillögum um opinber útgjöld.

Í neyðarástandinu, sem fylgdi í kjölfarið upp úr áramótunum, var reynt að skera ríkisútgjöldin niður um fjóra milljarða. En þingmenn treystu sér ekki í nema tvo milljarða, þegar á hólminn kom.

Og fátt bendir til þess, að ríkisstjórnin hafi framkvæmt þennan tveggja milljarða króna niðurskurð. Í staðinn hefur hún hækkað álögur sínar um tvo og hálfan milljarð með nýju vörugjaldi og hækkun tóbaks og áfengis.

Rikisstjórnin á nokkra möguleika á að endurheimta töluvert af fyrra trausti, ef henni tekst nú á þessu hausti að leggja fram og knýja í gegn fjárlagafrumvarp, sem rýrir verulega hlut ríkisins í þjóðarbúskapnum.

Ekki er sanngjarnt að hvetja almenning og atvinnuvegi til að herða sultarólina. Það er ríkissjóður sjálfur, sem veldur því, að dæmi þjóðarbúskaparins gengur ekki upp. Ef ríkisvaldið hefði á síðustu árum aðeins aukið umsvif sin í takt við eflingu þjóðarbúsins, væri allt í stakasta lagi.

Við erum greinilega komnir í hinn brezk-danska vítahring ríkisþenslu, stöðnunar framleiðslu og lífskjara og mikils viðskiptahalla gagnvart útlöndum. Þessi vítahringur verður ekki stöðvaður, nema ríkisstjórn og Alþingi sýni manndóm og láti ekki undan þrýstingi í átt til aukinna opinberra umsvifa.

Almenningur og atvinnuvegir hafa þegar hert sinar sultarólar. En ríkissjóður á enn alveg eftir að herða sina. Sú herðing á að nægja til að koma þjóðarskútunni aftur á flot. Ríkisstjórnin stendur og fellur með því, hvort hún hefur til þess dug.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Eru gjafir goldnar?

Fjáröflunarleiðir íslenzkra stjórnmálaflokka eru fremur vafasamar, svo að ekki sé meira sagt. Það er greinilega nauðsynlegt að koma fastri og lögbundinni reglu á slíkar leiðir, svo að minni hætta sé á, að þær leiði til spillingar.

Því var nýlega haldið fram, að verktaki í Reykjavík hefði greitt eina milljón króna í byggingasjóð Sjálfstæðisflokksins og fengið á sama árinu lóð hjá Reykjavíkurborg. Ekki er óeðlilegt, að spurt sé, hvort þarna séu tengsli á milli.

Hundruð fyrirtækja hafa greitt fé í sjóði stjórnmálaflokkanna. Þessi sömu fyrirtæki hafa fengið ýmsa fyrirgreiðslu, sem stjórnmálamenn geta veitt, t.d. lóðir, bankalán, útflutningsleyfi og verðhækkanaleyfi.

Mjög erfitt er að meta í hverju tilviki, hvort um samband geti verið að ræða milli fjárgjafa og fyrirgreiðslu. Fyrirgreiðslan kynni að hafa fengizt án fjárgjafa. Og hins vegar gæti verið um hreinar mútur að ræða. Alténd hlýtur grunur um slíkt að varpa skugga á lýðræðið í landinu.

Tilgangslítið er að reyna að lýsa sekt á nafngreind fyrirtæki og stjórnmálamenn út af einstökum dæmum um þetta ástand. Yfirstjórn Sjálfstæðisflokksins sem slík er ábyrg fyrir fjáröflunarleiðum flokksins og stjórnir annarra flokka eru jafn ábyrgar fyrir hliðstæðum leiðum hjá sér. Og allir stjórnmálaflokkarnir eru samábyrgir fyrir því kerfi, sem getur boðið spillingu heim.

Augljósasta leiðin til úrbóta er, að dregið verði sem mest úr möguleikum stjórnmálaflokka til að skammta hlunnindi á borð við lóðir, fjármagn og leyfi. Við sáum slíka spillingu í hámarki á skömmtunartímum Fjárhagsráðs, en við höfum ekki enn afnumið skömmtunarkerfið til fulls. Bankarnir lúta flestir pólitískri stjórn, lóðir eru leigðar en ekki seldar hæstbjóðanda, og enn er beitt leyfakerfum.

Að öðru leyti virðist varla sanngjarnt, að fyrirtæki, sem gefa stjórnmálaflokkum fé, afsali sér jafnframt almennum rétti fyrirtækja til lóða, fjármagns og leyfa. En slíkt yrðu þau væntanlega að gera til að útiloka allan grun, nema til séu lög og reglur um, hvernig skuli standa að slíkum fjárframlögum, bæði skattalega og á annan hátt, svo og um, hve há slík framlög megi vera.

Bandaríkjamenn hafa verið að setja sér athyglisverðar reglur í þessum efnum. Væri tilvalið að læra af reynslu þeirra og kanna, hvort ekki mætti koma upp hliðstæðum reglum hér á landi.

En af gefnu tilefni væri kannski bezt í stöðunni eins og hún er núna, að stjórnmálaflokkarnir legðu allir fjáröflunarspil sín á borðið og gæfu þjóðinni innsýn í fjármál sín.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ríkisstjórnin og Lao Tse.

Fornkínverski heimspekingurinn Lao Tse hélt því fram, að vanstjórn væri betri en ofstjórn. Hugsun hans var sú, að allt stjórnvald væri í eðli sínu illt. Þess vegna væru skástu ríkisstjórnirnar þær, sem minnst færi fyrir.

Þessi kenning er einkar athyglisverð. Við höfum oft séð ríkisstjórnir stjórna með brauki og bramli og yfirleitt með hrapallegum afleiðingum. Síðasta vinstri stjórnin á Íslandi var gott dæmi um hávaðasama ofstjórn.

Ekkert er í sjálfu sér unnið við, að ríkisstjórn sé í sífellu á hvers manns vörum. Þótt ráðherrar séu í sviðsljósinu, er ekki víst, að þeir komi neinu í verk, né að verk þeirra reynist gagnleg, þegar öll hliðaráhrifin eru komin í ljós.

Hins vegar er ekki víst, að kenning Lao Tse eigi við að fullu og öllu hér á Íslandi í efnahagserfiðleikum og landhelgisbaráttu ársins 1975. Ríkisstjórn getur gengið of langt í kyrrlæti þegar mikilvæg mál eru á hverfanda hveli.

Núverandi ríkisstjórn lætur ekki mikið yfir sér. Það er að mörgu leyti ágæt stefna. Ríkisstjórnir mega til dæmis ekki rasa um ráð fram og reyna að leita uppi skyndikröfur þrýstihópa og yfirboð stjórnarandstöðu.

En óneitanlega er æskilegt, að af og til heyrist til ríkisstjórnar, svo að menn fari ekki að efast um, að hún sitji enn. Menn vilja vita, að ríkisstjórn sé til og geti tekið ákvarðanir. Vissan um slíkt er ein af kjölfestum þjóðlífsins.

Menn ætlast til dæmis til þess af ríkisstjórninni, að hún geti tekið tiltölulega skjótar ákvarðanir í landhelgismálinu, því að þar eru kringumstæðurnar sífellt að breytast. Mörgum finnst ríkisstjórnin fara sér of hægt við að taka veigamiklar ákvarðanir í þorskastriðinu.

Í þessu felst ekki gagnrýni á einstaka ráðherra. Þeir eru margir hverjir mjög eljusamir í ráðuneytum sínum. Það er fyrst, þegar þeir koma allir saman, að mönnum finnst skorta á heildarsvipinn. Mönnum finnst rikisstjórnin sem heild ekki nógu afgerandi í sumum þeim málum, sem hún fjallar um sem heild.

Meðal slíkra mála eru auk fiskveiðideilunnar mál á borð við efnahagsmál og kjaramál, sem ríkisstjórnin fjallar um sem heild og meira að segja sumpart í samráði við þrýstihópa úti í bæ.

Út af fyrir sig er allt í lagi, að Alþýðusamband Íslands taki þann kaleik frá ríkisstjórninni að setja hafnbann á vesturþýzku eftirlitsskipin hér við land. En óneitanlega eykur það frumkvæði reisn Alþýðusambandsins á kostnað ríkisstjórnarinnar.

Kenning Lao Tse um ágæti kyrrlátra og hægfara ríkisstjórna er að mörgu leyti laukrétt. Menn kæra sig ekki um, að ríkisstjórnir séu sífellt að flækjast fyrir athöfnum sinum. En í sviptingum nútímans eru þó sum mál svo brýn, að hinar fornkínversku kenningar eiga ekki við.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hafnbann er sjálfsagt.

Vesturþýzku eftirlitsskipin á Íslandsmiðum hafa verið að leika þorskastríð á miðunum með því að fylgjast kerfisbundið með ferðum íslenzku varðskipanna og vara vesturþýzku togarana við þeim.

Með þessu eru eftirlitsskipin orðin svo virkur aðili að landhelgisdeilunni, að sjálfgert er að stöðva alla þjónustu við þau í íslenzkum höfnum, aðra en björgun mannslífa.

Út af fyrir sig skiptir það litlu í þorskastríðinu, hvort vesturþýzku eftirlitsskipin fá þjónustu hér eða ekki. En kringumstæðurnar knýja okkur til að mótmæla í verki njósnum þessara skipa hér við land.

Hið aukna kapp, sem vesturþýzkir togarar hafa að undanförnu lagt á veiðar innan fiskveiðilögsögunnar, neyðir landhelgisgæzluna til að efla aðgerðir sínar gegn þeim. Togvíraklippingar eru eðlilegur þáttur þessara landvarna, og má gjarnan auka þær eftir föngum.

Ríkisstjórn okkar verður að sjálfsögðu að sýna fulla ábyrgð og forðast vanhugsuð skref. Og allra sízt má hún láta hentistefnu eða yfirboð af hálfu stjórnarandstöðunnar koma sér úr jafnvægi.

Hitt má henni vera ljóst, að kröfurnar um auknar togvíraklippingar og hafnbann á eftirlitsskipin eru eðlilegar kröfur í núverandi ástandi og að þær njóta víðtæks stuðnings meðal þjóðarinnar.

Landhelgismálið er tiltölulega lítið flokkspólítískt um þessar mundir. Skoðanir manna á því fara mjög saman, hvar í flokki sem þeir standa. Menn hafna yfirboðum, sem höfða til þjóðrembings, en krefjast þess jafnframt, að einarðlega sé haldið á málinu.

Einkennilegt er, að vesturþýzka stjórnin skuli reyna að egna togaraskipstjóra sína til að halda uppi spennu á Íslandsmiðum með því að tryggja þeim greiðslu fyrir skaða, sem þeir kunna að verða fyrir. Þessi baktrygging gerir íslenzku ríkisstjórninni nánast ókleift að halda uppi nokkrum viðræðum við hina vesturþýzku um lausn málsins.

Baktrygging vesturþýzkra stjórnvalda gagnvart togurunum er bein eða óbein tilraun til að koma illu af stað í landhelgisdeilunni. Hún gefur tilefni til að ætla, að ekki sé nokkur von á samningum við Vestur-Þýzkaland um lausn deilunnar.

Einstakir ráðamenn í vesturþýzkum stjórnmálum sýna oft mikinn skilning og sáttfýsi í viðræðum við íslenzka aðila. Þeir átta sig á, að hin opinbera stefna Vestur-Þýzkalands í málinu er byggð á mjög svo takmörkuðum sérhagsmunum, sem fara á engan hátt saman við almannaheill þar í landi. En þessir, sem skilja, virðast engin áhrif hafa á málið.

Við skulum því herða aðgerðirnar gegn vesturþýzku togurunum og banna eftirlitsskipum þeirra að koma til íslenzkra hafna, -um leið og við gerum okkur grein fyrir því, að samkomulag við Vestur-Þjóðverja á óralangt í land.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Kærar þakkir.

Þau 32.000 eintök, sem unnt var að prenta af Dagblaðinu í gær, hurfu eins og dögg fyrir sólu, jafnóðum og þau voru prentuð. Afgreiðsla Dagblaðsins var í hálfgerðu umsátursástandi meðan á þessu stóð og lögreglan varð að skakka leikinn hjá Óla blaðasala á horni Austurstrætis og Pósthússtrætis.

Allur þessi eintakafjöldi var seldur. Engar gjafa- eða tilraunaáskriftir voru sendar út. Hætt var við slíkar kynningaraðferðir, þegar nærri 4000 áskrifendur höfðu látið skrifa sig niður, áður en fyrsta tölublaðið var komið út. Þvílíkur áhugi er vafalaust einsdæmi í ljósi þess, að engin vara var þá enn á boðstólum.

Ekki er laust við, að hjartsláttur starfsmanna Dagblaðsins ykist nokkuð síðdegis í gær, bæði af þakklæti út af viðtökunum og af tilfinningunni fyrir því, að þung ábyrgð hlyti að fylgja þessum vinsældum. Þörf almennings fyrir frjálst og óháð dagblað reyndist meiri en nokkurn hafði órað fyrir. Og þá kemur að okkur að standa til langframa undir því trausti.

Viðtökur gærdagsins eru krafa um, að Dagblaðið gerist ekki flokkspólitískur málaliði, né gangi erinda hagsmunasamtaka þeirra, sem tröllríða þjóðinni á flestum sviðum. Viðtökurnar eru ósk um, að Dagblaðið megni að upplýsa þjóðina á heiðarlegan hátt um það, sem er að gerast innanlands og utan, eftir getu ritstjórnarinnar hverju sinni.

Ritstjórn Dagblaðsins er eins og skuturinn, sem ekki má eftir liggja, þegar lesendur róa svo rösklega frammi. Í þeim þunga róðri treysta blaðamenn mjög á aðstoð og ábendingar lesenda, bæði við öflun frétta og við að vekja athygli á margvíslegum sjónarmiðum, sem þurfa að komast á framfæri í opnu og frjálsu þjóðfélagi.

Við vonum, að hinn fámenna hóp blaðamanna Dagblaðsins skorti ekki úthald í þessum lífróðri. Ævintýri Dagblaðsins hefur byrjað svo vel, að starfsmenn og aðrir aðstandendur blaðsins eru lesendum skyldugir að láta ekki deigan síga.

Á næstu vikum verður ötullega unnið að frekari útbreiðslu Dagblaðsins, bæði á Reykjavikursvæðinu og hvarvetna í strjálbýli landsins. Vonum við, að almenningur taki vel uppástungum um áskrift að blaðinu og að hinir áhugasömu missi ekki þolinmæðina. þótt símar blaðsins séu á tali klukkustundum saman. Við vonum líka, að þeir, sem ekki geta komizt yfir blaðið, sýni nokkra biðlund, meðan dreifing þess er að komast í fastar skorður.

Starfsmenn blaðsins hafa beðið fyrir sérstakar þakkir til lesendanna fyrir viðtökurnar í gær. Þær urðu þess valdandi. að okkur hlýnaði um hjartarætur. Og þær verða okkur vonandi sú hvatning sem, dugar samstarfi lesenda og starfsmanna Dagblaðsins til sigurs.

Kærar þakkir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Loksins – til hvers?

“Loksins”, segja sumir, þegar sagt er frá útkomu nýs dagblaðs á Íslandi. En aðrir spyrja: “Til hvers?”

Hvað tákna yfirlýsingar aðstandenda Dagblaðsins um, að það eigi að vera frjálst og óháð dagblað? Margir efast um, að þetta geti verið satt í landi, þar sem blaðamennska og flokkapólitík. hafa frá upphafi verið í nánum tengslum.

Okkar svar við efasemdunum getur ekki verið annað en að biðja þjóðina um að fylgjast vel með Dagblaðinu frá upphafi og kveða upp dóm sinn í ljósi reynslunnar.

Við erum að leggja upp í risavaxið ævintýri, sem við teljum, að lánist því aðeins, að Dagblaðið verði frjálst og óháð stjórnmálaflokkum og hagsmunaöflum.

Þótt fyrsta tölublaðið sé ekki enn komið út, þegar þetta er ritað, hafa þúsundir manna gerzt áskrifendur Dagblaðsins að eigin frumkvæði. Símalínur blaðsins hafa af þessum sökum verið rauðglóandi í heila viku.

Við vissum, að þörf var fyrir frjálst og óháð dagblað á Íslandi, þrátt fyrir slæma afkomu margra þeirra blaða, sem fyrir eru. En okkur datt ekki í hug, að fyrstu undirtektir yrðu jafn stórfenglegar og áskrifendastraumurinn hefur sýnt.

Við vonum, að þessi bylgja brotni ekki. Við vonum, að almenningur taki okkur vel, sýni okkur nokkra biðlund, þegar okkur mistekst, og gefi okkur tækifæri til að eflast nægilega til að standa undir fyrirheitum okkar.

Flestum mun í fyrstu þykja Dagblaðið minna á Vísi. Það er eðlilegt, því að þorri ritstjórnarinnar er kominn beint af Vísi yfir á Dagblaðið. Við munum í fyrstu að ýmsu leyti móta Dagblaðið með svipuðum hætti og við mótuðum Vísi fram á þetta sumar. Ritstjórn Dagblaðsins er að okkar mati eðlilegt framhald af ritstjórn Vísis.

En við teljum, að kringumstæður okkar séu betri en áður, þannig að við höfum nú tækifæri til að þróa blaðið okkar og ykkar í átt til frjáls og óháðs dagblaðs, dagblaðs nútímans. Við höfum aðstöðu til að gefa út ábyrgt og skemmtilegt blað, heiðarlegt og fjörugt blað, og ætlum að spreyta okkur á því.

Margar hindranir hafa verið lagðar í braut okkar. Við höfum verið eltir með lögbönnum og hótunum um lögbönn. Margir hafa orðið fyrir persónulegu ónæði vegna stuðnings og aðstoðar við okkur. Prentsmiðjan hefur verið kúguð til að láta okkur hafa fremur óhentugan prentunartíma. Og útkoma Dagblaðsins hefur tafizt viku vegna þessara hindrana.

En margar þessara hindrana eru nú að baki. Dagblaðið er komið út, reiðubúið að mæta örlögum sínum, sjálfum dómi íslenzkra blaðalesenda. Því verður unnt að svara smám saman spurningunni “til hvers?” og reyna að uppfylla óskir, þeirra, sem segja “loksins”.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Bætt nýting heilbrigðisfjár

Íslendingar eru rík þjóð í heilbrigðismálum. Fyrir nokkrum árum vörðum við um 8% af brúttótekjum þjóðaunnar til heilbrigðismála, og hlutfallið er sjálfsagt svipað á þessu ári. Vafasamt er, að nokkur þjóð geri betur í fjármálum heilsugæzlunnar, nema ef til vill Ísraelsmenn. Og við höfum fleiri lækna ,miðað við höfðatölu, en Norðmenn og Svíar hafa og þykja þær þjóðir þó vel settar. Hér eru innan við 700 íbúar um hvern lækni.

En milljarðar heilbrigðismálanna nýtast okkur ekki nógu vel. Almenningur hefur ekki nógu greiðan aðgang að þjónustu heilbrigðisstéttanna. Jafnvel í Reykjavík er oft erfitt að ná í lækni, ef skyndilega sjúkdóma ber að garði. Viðkomandi heimilislæknir getur auðvitað ekki verið á þönum allan sólarhringinn. Og það, sem á að koma í staðinn, neyðarvaktin og næturlæknarnir, hafa of mikið álag til að koma að góðum notum.

Samstilling á þjónustu heimilis- og héraðslækna annars vegar og sérfræðinga og sjúkrahúsa hins vegar er tiltölulega lítil. Úti á landi talar fólk um “að fara suður til lækninga” eins og um hálfs eða heils árs verkefni sé að ræða. Menn fara suður með haustinu, þurfa lengi að bíða eftir tíma hjá fyrsta sérfræðingi, þvælast síðan með löngum biðtímum milli annars, þriðja og fjórða sérfræðings langt fram á næsta vor.

Ennfremur verða menn að bíða langtímum saman eftir sjúkrahúsvist. Hin dýru sjúkrarúm, sem kosta meira á dag en dýrustu hótelherbergi, eru í of mörgum tilvikum full af fólki, sem er að bíða eftir rannsókn eða er í eftirmeðferð. Lítil skipulagning virðist vera á nýtingu sjúkrahúsanna og mikill skortur er á heilsuhælum, sem eru mun ódýrari stofnanir en nútíma sjúkrahús.

Hið undarlega greiðslukerfi heilbrigðisþjónustunnar hvetur líka til þess, að fólk sé lagt á sjúkrahús af minnsta tilefni. Öll sjúkrahúsþjónusta er ókeypis, ef fólk liggur þar inni, en kostar hins vegar oft nokkuð, ef fólk er heima hjá sér. Hið sama er að segja um lyfjanotkunina, sem er langt úr hófi, einmitt vegna þess að lyfin eru svo að segja ókeypis.

Frumkvæði að úrbótum í þessum efnum gæti komið frá frjálsum samtökum heilbrigðisstétta, félagssamtökum þeirra, sjúkrasamlögum, sjúkrahúsum, tryggingastofnuninni eða heilbrigðisráðuneytinu. En það er eins og enginn geti tekið í alvöru á málinu.

Læknar og aðrir embættismenn heilbrigðismála virðast yfirleitt gera sér grein fyrir göllum kerfisins og hafa áhuga á endurbótum. En það er einhver tregða í kerfinu, einhver þunglamaleiki, sem menn ráða ekki við.

Þess vegna er heilbrigðisþjónustan áfram svona gölluð, þótt hún hafi um nokkurt skeið verið hin næstdýrasta í heiminum. 0kkur skortir sem sagt ekki aukið fé til heilbrigðismála, heldur bætta nýtingu á því fé.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Að lækna fyrirfram

Fyrir sjö árum var reiknað út á vegum borgarlæknisembættisins, að hvert 18 ára ungmenni hefði kostað þjóðfélagið nálægt þremur milljónum króna að meðaltali og var þá aðallega reiknað með skólagöngukostnaði. Miðað við verðbólgu síðustu ára er þessi upphæð varla undir tíu milljónum króna á verðlagi ársins 1975.

Þessi útreikningur var á sínum tíma gerður til að sýna fram á, hve miklu það skiptir þjóðfélagið, að sem flestir séu við góða heilsu og geti lagt sitt af mörkum við að efla þjóðarhag. Þegar þjóðfélagið leggur miklar fjárhæðir í heilbrigðismál, er það í rauninni að vernda mikla fjárfestingu í uppvexti og menntun einstaklinganna.

Þessa verða menn að minnast, þegar þeim vex í augum hinn mikli kostnaður við sjúkrahús og læknaþjónustu hér á landi. Síðasta hálfa annan áratuginn hefur óhemju miklu fé verið varið til bygginga og útbúnaðar sjúkrahúsa og til að bæta aðstöðu heilbrigðisstétta. Þessi þróun mun vafalaust halda áfram á næstu árum, eftir því sem fjárhagsgeta þjóðarinnar leyfir. Líta má á allt þetta sem hagkvæma fjárfestingu.

En hinn mikli kostnaður við lagfæringar á heilsu manna beinir athyglinni að því, hve nauðsynlegt er að gæta heilsu manna, áður en hún bilar, og verjast slysum á fólki, áður en þau gerast. Í samanburði við dýra og viðamikla viðgerðarþjónustu heilbrigðisstéttanna er sáralitlu fé varið til að kenna fólki að lifa rétt, temja sér hollar lífsvenjur.

Sáralítið er gert til að benda fólki á að forðast margvíslegt rusl, sem selt er sem matur. Sérstaklega er hættulegt hve börn og unglingar sækja mikið í ýmsan verksmiðjumat, sem er lítt uppbyggilegur og jafnvel óhollur, en er gerður bragðgóður með því að blanda í hann ýmsum efnum.

Dálítið meira er gert til að hvetja fólk til útivistar og líkamlegrar áreynslu. Vitað er, að margir hættulegustu sjúkdómar nútímans stafa beint eða óbeint af kyrrsetum og sællífi. Starfið á þessu sviði mætti samt vera miklu meira, eins og sést hefur á mælingum á þreki Íslendinga. Þær benda til þess, að þrek Íslendinga sé minna en nágrannaþjóðanna.

Nokkru meira er gert að því að mæla heilsufar fólks. Fyrst og fremst er það gert til að leita að krabbameini og hjartasjúkdómum á frumstigi, en í leiðinni koma fram ýmis önnur heilsufarsvandamál, sem þá er tiltölulega auðvelt að lagfæra.

Fyrst og fremst eru það félög áhugamanna, sem hafa verið í fararbroddi í fyrirbyggjandi aðgerðum í heilsugæzlu. Hið opinbera og mikill meirihluti heilbrigðisstéttanna tekur lítinn þátt í þessu starfi. Hér má nefna íþróttafélögin, heilsuverndarfélögin, krabbameinsfélögin, náttúrulækningafélögin og berklavarnafélögin, svo að dæmi séu nefnd. Frá heilsufræðilegu sjónarmiði er starf þessara félaga að sumu leyti árangursríkara en starf hinnar opinberu heilsugæzlu og sjúkrahúsanna.

“Öll læknisfræðin stefnir og hlýtur að stefna í auknum mæli inn á fyrirbyggjandi lækningar, þ.e. að koma í veg fyrir sjúkdóminn eða stöðva hann á frumstigi”, sagði landlæknir fyrir nokkrum árum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Nýiðnaður er nauðsynlegur

Ítarlega útreikninga um mikilvægi þess að efla nýiðnað á Íslandi er að finna í nýrri iðnþróunaráætlun, sem sérstök nefnd hefur unnið að á vegum stjórnvalda. Með nýiðnaði er einkum átt við orkufrekan iðnað og aðra stóriðju.

Nefndin býst ekki við fjölgun starfskrafta í sjávarútvegi og landbúnaði, en telur hins vegar, að almennur iðnaður þurfi að taka við 1000 nýjum starfsmönnum í útflutningsgreinum og að nýiðnaðurinn þurfi að taka við 2000 nýjum starfsmönnum, hvort tveggja á einum áratug.

Nefndin bendir á, að vinnsluvirði á hvern starfsmann sé miklu hærra í nýiðnaði en í öðrum atvinnugreinum í landinu. Uppbygging nýiðnaðar muni því stuðla mjög að því, að í framtíðinni verði unnt að halda uppi hátekjuþjóðfélagi á Íslandi.

Í skýrslunni eru settar fram tölur til stuðnings því, að nýiðnaðurinn auki þjóðarframleiðsluna á mann, hækki tekjustig þjóðfélagsins, stuðli að fjölbreyttari atvinnuskipan í framleiðslu og þjónustu og hafi hagstæð áhrif á atvinnumöguleika.

Bendir nefndin sérstaklega á mikilvægi járnblendiverksmiðja á þessum sviðum. Þá er einnig minnt á, að nýiðnaðurinn framleiði til útflutnings og stuðli þar með að gjaldeyrisöflun og bæti samkeppnisaðstöðu iðnaðarins.

Vakin er athygli á, að ekki sé hagstætt að leggja innlent fjármagn í öll fyrirtæki í nýiðnaði. Í sumum tilvikum séu fjármunir þjóðarinnar betur komnir á öðrum sviðum, svo sem í orkuverum. Nefndin telur t.d. ekki heppilegt, að Íslendingar leggi fé í álverksmiðjur, en hins vegar álitlegt að leggja fé í saltvinnslu og magnesíumbræðslu. Um þetta segir m.a. í skýrslunni:

“Í þeim tilvikum, að auðlindirnar,.öll helztu aðföng, svo og tækniþekking eru innlend, kemur sérstaklega til álita, að meirihlutaaðild sé innlend, ,enda virðist þar geta farið saman hátt vinnsluvirði á mannafla og fjárfestingu. Verðlag aðfanga og hagnaður fyrirtækis er því meira háð innlendum aðstæðum og er eðlilegt, að innlendir aðilar hafi af þeim allan arð og vanda.”

Að lokum segir nefndin í kaflanum um nýiðnað: “Það er álit Iðnþróunarnefndar, að ráðstöfun takmarkaðs hluta þekktra innlendra auðlinda til nýiðnaðar á afmörkuðum tíma sé eðlileg stefna, er veitt geti ýmsa möguleika til frekari þróunar og auðveldað atvinnulífinu og efnahagslífinu að laga sig að breyttum samkeppnis- og viðskiptaskilyrðum. Má líta á slíkt tímabil uppbyggingar orkufreks iðnaðar og annars nýiðnaðar sem nýtt en afmarkað stig atvinnuþróunar hér á landi, er leitt geti til meiri efnahagslegs stöðugleika innanlands, stuðlað að hóflegu jafnvægi í nýtingu auðlinda landsins, þ.á.m. sjávarauðlinda, og lagt grundvöllinn að jafnari og öruggari efnahagsþróun í framtíðinni á fjölþættum grundvelli.”

Nefndin leggur til, að sérstök áherzla verði lögð á rannsóknir á sjóefnavinnslu og gosefnavinnslu að eigin frumkvæði Íslendinga, en að erlendir aðilar hafi frumkvæði í að koma upp álverum og málmblendibræðslum.

Jónas Kristjánsson

Vísir