arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Hekla í mildu skapi.

Enn einu sinni höfum við verið heppin. Versti kafli Heklugossins er að baki án nokkurs manntjóns og án verulegs eignatjóns. Þetta ætlar að verða einn eitt túristagosið á miklu eldvirkniskeiði tveggja síðustu áratuga.

Áttin var suðlæg og flutti gjóskuna til norðurs yfir eyðimerkur hálendisins. Engar skemmdir urðu á túnum og heimahögum. Afréttur Hrunamanna slapp að verulegu leyti og Þjórsárdalur slapp alveg.

Eyðileggingin var fyrst og fremst á afrétti Holta- og Landmanna. Þar er nú alger hagleysa á stórum svæðum. Ekki var þó vitað um fjártjón, þegar þetta er skrifað. Smölun hafði gengið mjög vel á hættusvæðinu.

Vesturstraumar hraunsins hættu fljótlega og austurstraumarnir ógna ekki byggð. Nú þegar hefur dregið svo úr gosinu, að óhætt er að telja hættuna liðna hjá. Svo framarlega sem menn fara varlega á gossvæðinu.

Eyðileggingin hefði orðið hundraðföld, ef vindátt hefði borið gjóskuna yfir þéttbýl héruð Suðurlands. Hekla sýndi þar sömu tillitssemi og hún hefur oftast sýnt áður, einkum í mestu gosunum. Henni er ekki alls varnað.

Orkuverið við Sigöldu lenti í gjóskufalli á svipaðan hátt og orkuverið við Búrfell í Skjólkvíagosinu 1970. Í hvorugt skiptið varð lát á orkuframleiðslu. Virðist svo sem verin geti staðizt allt nema hraunstraum.

Ísskolunartækin fluttu vikurinn léttilega framhjá stokkum Búrfells. Gosefnamagnið, sem fór um vélarnar, var miklu minna en hættulegt getur talizt. Orkuverið hefði þolað mun meira án þess að stöðvast.

Nú hefur reynsla alvöru Heklugoss bætzt við undirhlíðagosið frá 1970. Þessi reynsla bendir til, að óhætt sé að halda áfram beizlun Þjórsár og Tungnaár og fullvirkja svæðið smám saman, svo sem ráðgert hefur verið.

Hitt er þó jafnsatt, sem margir hafa sagt, að í virku eldfjallalandi er ráðlegt að dreifa orkuverum og reisa þau að öðru jöfnu utan eldvirkra svæða. Við megum ekki hafa of mikið í húfi á einu svæði.

Eldgos eru að verða tíðari hér á landi. Mönnum fannst skammur tími líða milli Heklugossins 1947 og Öskjugossins 1961. En síðan hafa með fárra ára bili dunið yfir okkur tvö Eyjagos, margir Mývatnseldar og tvö Heklugos.

Ef til vill hefur þessi tíðni dreift kröftum undirdjúpanna. Altjend hefur ekkert hinna mörgu gosa síðustu tveggja áratuga náð slíkum hamförum, sem lýst var í gamla daga. Hin nýju gos hafa öll verið tiltölulega mild túristagos.

Hekla kom öllum á óvart í þetta sinn, þótt sumir séu vitrir eftir á. Þetta heimsfræga fjall, sem gaus aðeins fimmtán sinnum á fyrstu þúsund árum Íslandsbyggðar, er nú búið að gjósa þrisvar á einum þriðjungi aldar.

Við höfum alltaf verið að bíða eftir annarri eldstöð, sem átti samkvæmt reglunni að koma á undan Heklu. Katla hefur gosið tiltölulega reglulega á hálfrar aldar fresti og hefur nú ekki látið á sér kræla í rúma sex áratugi.

Okkur er alténd óhætt að taka okkur vara og safna sem mestri reynslu af hverju nýju gosi. Við sleppum líklega vel að þessu sinni. En við lifum áfram í viðkvæmu sambýli við orku undirdjúpa og vitum ekki, hvar hún velur sér næstu útrás.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Kommissarar afnumdir?

Efnahagsnefnd ríkisstjórnarinnar hefur komizt að hinni óvæntu og ánægjulegu niðurstöðu, að leggja beri niður kommissara Framkvæmdastofnunar ríkisins. Þetta er liður í nýjum efnahagstillögum nefndarinnar.

Framkvæmdastofnunin hefur frá upphafi verið merkisberi hinnar pólitísku spillingar hér á landi. Hún tók við af bönkunum, sem áður voru í fararbroddi. Og hún hlúði betur en þeir að skilyrðum spillingarinnar.

Bankastjórar voru lengst af ráðnir eftir valdatafli stjórnmálanna. Þeir voru umboðsmenn flokka sinna við peningakassa þjóðarinnar. Það er fyrst á síðustu árum, að nýir bankastjórar eru ráðnir sem fagmenn.

Bankastjórarnir stóðu ekki og féllu með valdataflinu. Þeir héldu starfinu, þótt ríkisstjórnin að baki þeirra félli. Smám saman urðu margir þeirra minna pólitískir og ræktuðu með sér faglega hæfileika.

Landsfeður okkar höfnuðu þessu sjálfstæði bankastjóra, þegar þeir leiddu yfir þjóðina Framkvæmdastofnun ríkisins. Þar skipuðu þeir bankastjóra, sem áttu að koma og fara með nýjum ríkisstjórnum.

Þessir bankastjórar hafa frá upphafi verið kallaðir kommissarar. Þeir hafa yfirleitt verið skipaðir úr röðum þingmanna og þá þeirra, sem hafa komizt næst því að ná ráðherraembætti. Hlutverk þeirra er stórpólitískt.

Minnihlutastjórn Alþýðuflokksins skipti ekki um kommissara í vetur, enda var hún bara vakthafandi og mátti ekkert gera. Núverandi ríkisstjórn lét líka undir höfuð leggjast að skipta um kommissara.

Ríkjandi kommissar er úr hópi þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Sá flokkur hefur oft þótzt vera andvígur kommissarakerfinu, en hefur þó alltaf stutt það í raun. Hafa menn það til marks um fánýti stefnumála.

Kommissarinn varð frægur í síðustu kosningabaráttu, þegar hann þakkaði sér persónulega ýmsar framkvæmdir í fjórðungnum. Þessar framkvæmdir voru unnar fyrir fé frá Framkvæmdastofnun ríkisins, “hins félagslega banka”.

Félagsleg sjónarmið eru töfraorðin, þegar ekki er hægt að finna nein skynsemissjónarmið fyrir fjárveitingum. Á grundvelli félagslegra sjónarmiða er hægt að reka óhefta, pólitíska fyrirgreiðslu.

Þessi aðferðafræði byggist á velgengni verðbólgunnar. Stöðug rýrnun höfuðstóls veldur því, að lán eru að verulegum hluta gjafir. Auðvitað vilja allir fá slíkar gjafir. Og sumir hafa betri aðgang en aðrir.

Stjórnmálaspilling á Íslandi felst að verulegu leyti í, að blandað er saman stjórnmálum og úthlutun lána. Þessi tegund spillingar er ekki möguleg, ef fjárskuldbindingar eru verðtryggðar, svo sem nú er verið að reyna að gera.

Eðlilegt framhald þeirrar siðvæðingar er afnám kommissarakerfis Framkvæmdastofnunar ríkisins. Það er veigamikið skref í valddreifingu, aðskilnaði stjórnmálavalds og fjármálavalds.

Ríkisstjórnin hefur ekki tekið afstöðu til þessarar tillögu efnahagsnefndar. Málið er engan veginn komið á þurrt. Meirihluti þingmanna þjóðarinnar talar fagurt, en heldur um leið dauðahaldi í fyrirgreiðslukerfið.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Áfram með Helguvík

Menn mega ekki missa móðinn í Helguvíkurmáhnu, þótt Alþýðubandalagið reyni að gera það tortryggilegt. Hinir fyrirhuguðu eldsneytisgeymar hersins á Keflavíkurvelli eru sjálfsagðir og nauðsynlegir.

Upphlaup Alþýðubandalagsins er aðeins til friðþægingar. Því er ætlað að bæta herliðsandstæðingum mótlætið, sem bandalagið hefur valdið þeim á síðustu árum með endurtekinni ríkisstjórnarábyrgð á hernum.

Eldsneytisgeymar hersins eru orðnir gamlir og þreyttir. Þeir standa rétt ofan við byggðina í Ytri-Njarðvík og í nágrenni vatnsbóla bæjarbúa. Af þeim stafar veruleg mengunarhætta, sem ekki má lengur við una.

Þessi hætta liggur að baki krafna sveitarstjórna Njarðvíkur og Keflavíkur um flutning geymanna. Frá þessum aðilum kemur frumkvæðið í málinu, enda er flutningurinn í samræmi við yfirgnæfandi óskir íbúanna.

Þar að auki eru gömlu geymarnir í vegi fyrir eðlilegu bæjaskipulagi Keflavíkur og Njarðvíkur. Hið sama gildir um leiðslurnar, sem liggja frá sjó til geymanna. Byggðafélögin þurfa á þessu landi að halda.

Fundizt hefur álitlegt svæði fyrir nýja geyma í Helguvík, norðan Keflavíkur. Það land má láta herinn hafa í skiptum fyrir landið, sem hann hefur nú til umráða fyrir geyma og leiðslur á gamla svæðinu.

Í Helguvík er hentugt að reisa geyma og olíuhöfn, fjarri fiskvinnslu og mannabústöðum. Enda hefur sérstök nefnd ráðuneytis, bæjastjórna og hers mælt með flutningi eldsneytisgeymakerfisins til Helguvíkur.

Endurnýjun kerfisins fylgir töluverð stækkun, sem ekki er síður sjálfsögð en flutningurinn. Íslendingar hafa hag af sem mestum eldsneytisbirgðum í landinu. Slíkar birgðir eru nauðsynlegur öryggisventill.

Ætlunin er, að Íslendingar geti fengið aðgang að birgðunum á neyðarstund. Við höfum reynslu af, að siglingar með eldsneyti geta riðlazt. Og enginn veit, hvenær við þurfum slíkar birgðir vegna almannavarna.

Utanríkisráðherra hefur sagt, að hann sé ekki búinn að samþykkja alla framkvæmdina. Það er sjálfsagt sagt til að friða Alþýðubandalagið. En það friðar ekki hina, sem vilja birgðastöðina sem fullkomnasta.

Smíði hins nýja kerfis er mikið verk. Talið er, að það taki sjö til tíu ár. Ætlunin er, að þetta gerist í áföngum og að hvern áfanga megi taka í notkun að honum loknum. Þetm virðist skynsamleg stefna.

Æskilegt væri að hafa atvinnumál Suðurnesja í huga við skipulag verksins. Það má gjarnan auka atvinnu svæðisins og auka fjölbreytni hennar, en án þess að raska atvinnuþróun svæðisins, þegar til langs tíma er litið.

Engin ástæða er til að taka mark á Alþýðubandalaginu í máli þessu. Bandalagið getur engan veginn rökstutt samræmi í andstöðu þess við Helguvíkurmálið og ábyrgð þess sjálfs á framhaldi dvalar hersins.

Fallist menn á að hafa her í landinu, verða þeir líka að sjá um, að hann valdi ekki mengun og trufli ekki skipulag byggða. Þeir þurfa líka að sjá um, að herinn gegni hlutverki sínu í almannavörnum. Því þarf miklar birgðir í Helguvík.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Dularfullt kjöthvarf.

Kjöthvarfið mikla er sjálfsagt tilefni húsleitar hjá þeim aðilum, sem fá afurðalán og birgðagreiðslur fyrir að geyma kjöt frá því í fyrrahaust. Einföld lögreglurannsókn ætti að leiða hið sanna í ljós.

Samkvæmt skýrslum eiga að vera til í landinu 2000-3000 tonn af dilkakjöti eða um þriggja mánaða birgðir. Enda hefðu ekki verið seld fyrir slikk úr landi 5000 tonn af 1. og 2. flokks kjöti, ef hætta væri á kjötskorti.

Svo ber það allt í einu við, þegar niðurgreiðslur hækka, að dilkakjöt verður allt að því ófáanlegt. Samt ætti að vera mjög erfitt að losna við skráðar birgðir fram að næstu sláturtíð.

Þeir, sem kjötið skammta á Reykjavíkursvæðinu, bera því við, að hinar miklu birgðir hljóti að vera í einhverjum frystihúsum útí á landi. Samt hafa þessar birgðir ekki fundizt og auðvitað ekki fengizt á markað.

Þetta hneykslismál hefur vakið grunsemdir um, að ekki sé allt með felldu. Annaðhvort sé umtalsverður hluti þessa kjöts seldur fyrir löngu eða eigi að bíða eftir hærra verði á nýslátruðu í haust.

Þeir, sem dilkakjötið geyma, þurfa á meðan ekki að endurgreiða afurðalán, sem þeir hafa fengið á lágum vöxtum. Þar á ofan fá þeir greiðslur fyrir kostnað við birgðahald. Þetta kerfi freistar og spillir.

Það er leikur einn að stela peningum með því að tilkynna sölur of seint. Þannig er hægt að liggja á afurðaláni í næstum heilt ár. Og þannig er í næstum heilt ár hægt að fá birgðagreiðslur út á ekki neitt.

Tilefni lögreglurannsóknar er fengið. Stjórnvöld hafa í hundraðasta skipti reynt að falsa vísitöluna með því að hækka niðurgreiðslur á dilkakjöti. Almenningur vill notfæra sér þessa búbót, en grípur í tómt.

Þeir, sem lána afurðalán, og þeir, sem greiða birgðafé, hljóta að vita, hverjum þeir greiða og hversu mikið. Það hlýtur því að vera hægt að finna þriggja mánaða birgðirnar og koma einhverju af þeim í lóg fyrir sláturtíð.

Auðvitað þarf að hafa hraðar hendur í málinu, því að fljótlega verður búið að koma sölu- og birgðatölum í eðlilegt horf. En hér er því miður um forréttindaaðila að ræða, svo að rannsóknin verður víst engin.

Ef svo ólíklega vildi til, að birgðirnar miklu mundu finnast, situr enn eftir grunurinn um, að ætlunin hafi verið að nota þær í kjötvinnslu, þegar nýja verðið er komið á haustslátruðu dilkunum eftir rúman mánuð. Öllum má ljóst vera, að óþarfi er að skammta þriggja mánaða birgðir til rúmlega eins mánaðar neyzlu.

Og öllum má ljóst vera, að 5000 tonn eru ekki gefin til útlanda á kostnað skattgreiðenda til að búa til kjötskort.

Engan veginn dugir að segja, að birgðirnar séu einhvers staðar úti á landi. Ef þær eru til, þá þarf að finna þær og koma þeim til neytenda. Framhald skömmtunar er bara staðfesting á, að um geigvænlegt svindl sé að ræða.

Höfðingjarnir, sem ætluðu að lagfæra vísitöluna með því að leggja fé skattgreiðenda í auknar niðurgreiðslur, eiga nú leikinn. Kjöthvarfið hefur gert þá að fíflum. Þeir geta aðeins rétt hlut sinn með því að finna blessað kjötið.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Verndartollur er vögguljóð.

Hættuleg er ákvörðun viðskiptaráðherra um 40% verndartoll á innflutt sælgæti og 35% á innflutt kex næstu 18 mánuði. Til eru mun skynsamlegri leiðir til hjálpar innlendum iðnaði í tímabundnum þrengingum.

Sælgætisiðnaðurinn hefur lifað í gróðurhúsi eins og landbúnaður. Fram til 1972 var 100% tollur á sælgæti og jafngilti hann innflutningsbanni. Eftir aðildina að Fríverzlunarsamtökunum fór tollurinn að lækka, unz hann hvarf í ár.

Jafnframt var sett upp kvótakerfi, sem leiddi til 10-20% markaðshlutdeildar hins erlenda sælgætis. Kerfi þetta var mjög spillt. Innflutningsleyfi gengu kaupum og sölum. Nöfnum heildsala og magni hvers var haldið leyndu.

Nú hefur frelsi ríkt í þessari grein í nokkra mánuði. Spillingartengsl embættismanna og vasaheildsala eru horfin. Aukin samkeppni hefur bætt hag neytenda. Fjölbreytni og vöruúrval er meira en áður var.

Um leið hefur erlenda varan tekið markað af hinni innlendu. Mest stafar það af nýjabruminu. Á sínum tíma áttu innlendir framleiðendur í Danmörku í hliðstæðum erfiðleikum um tíma. Þeir sigruðust á þeim og náðu 70% markaðshlutdeild.

Auðvitað eru íslenzk sælgætisfyrirtæki vanbúin að mæta samkeppni eftir óeðlilega mikla vernd um langt skeið. Framleiðni þeirra er tiltölulega lítil, þrátt fyrir góða afkomu árum saman. Framleiðnina þarf að bæta.

Við innreið hinnar erlendu vöru hefur líka komið í ljós, að innlenda framleiðslan er minni máttar í útliti, umbúðum og markaðsmálum. Í gæðum stenzt innlenda varan hins vegar samanburð í flestum tilvikum.

Skynsamlegt væri að veita opinberu fé til að hrinda í framkvæmd sérstökum þróunarverkefnum í kex- og sælgætisgerð, svo sem gert er með góðum árangri í fataiðnaði. Gera þarf innlendu framleiðsluna samkeppnishæfa.

Hinu má ekki heldur gleyma, að hluti vandans er sameiginlegur öðrum iðnaði hér á landi. Það er hin ranga gengisskráning, sem hossar innfluttum vörum á kostnað innlendra. Gengi krónunnar er of hátt skráð.

Mestu máli skiptir, að vandamál atvinnugreina má ekki leysa með því að gera þær að kvígildi á borð við landbúnaðinn. Íslendingar sligast undan honum einum og hafa ekki ráð á fleiri slíkum, allra sízt sælgætisgerð.

Athyglisvert er, að einn angi sælgætisvandans snertir landbúnaðinn. Frá því í byrjun þessa árs hefur sælgætisiðnaðurinn fengið innlent mjólkur- og undanrennuduft á heimsmarkaðsverði til að mæta erlendri samkeppni.

Ríkið borgar þetta eins og aðrar útflutningsbætur. Það sér dálítið eftir peningunum og vill ná þeim inn með tolli. Stjórnvöldum væri þó nær að sjá, að verulegur samdráttur í landbúnaði mundi gera okkur kleift að fá duftið frá útlöndum fyrir slikk.

Tæplega 300 manns hafa atvinnu af framleiðslu sælgætis hér á landi. Við þurfum að stuðla að góðri atvinnu í þessari grein, sem og í kexgerð, en ekki með því að stinga þeim inn í gróðurhús og halda þeim þar.

Viðskiptaráðherra hefur með verndartollinum tekið ranga ákvörðun og skammsýna. Hann þykist hafa verndað hinn innlenda iðnað. Í rauninni er hann að grafa undan honum með því að búa honum gerviloftslag, kveða honum vögguljóð.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Við nálgumst heimsmetið.

Nú hefur fjármálaráðherra tækifæri til að efna loforð sitt frá í vetur. Þá lofaði hann leiðréttingu, ef skattar ársins mundu reynast fara fram úr áætlun. Og þeir fara sennilega 4-5 milljarða fram úr.

Ofáætlunin kemur engum á óvart. Löngum hefur það verið plagsiður stjórnvalda að nota skattkerfisbreytingar til að næla sér í aukakrónur. Ekki er raunar laust við, að menn gruni, að sá sé helzti tilgangur sífelldra skattkerfisbreytinga.

Hins vegar er óþarfi að gera ráð fyrir, að fjármálaráðherra efni loforð sitt. Þjóðmálaskúmar leggja ekki í vana sinn að efna loforð. Enda mundi slíkt bara rugla fólk í ríminu. Það gæti þá ekki lengur treyst þeim til ills.

Fyrirætlanir ráðherrans sjást bezt af málgagni hans. Þjóðviljinn hamast við að sýna fram á, að skattar hafi lítið sem ekkert hækkað og séu raunar lægri en víða annars staðar. Blaðið er að venja fólk við.

Í þessu skyni fetar Þjóðviljinn gamlar fölsunarleiðir frá upphafsárum hins pólitíska prósentureiknings. Aðferð blaðsins felst í að nota prósentur af prósentum og segja útkomuna vera prósentur.

Beinir skattar af tekjum greiðsluársins eru sagðir hafa hækkað úr 13,2% í 1 3,9%. Það er hækkun um 0,7 prósentustig, en ekki um 0,7%. Prósentustig eru ekki sama og prósent. Hækkunin er fimm af hundraði eða 5%.

Þar á ofan segja beinir skattar ekki alla söguna um skattbyrðina. Hér á landi eru óbeinir skattar notaðir í vaxandi mæli. Þjóðviljanum dugir því ekki að nota beinu skattana eina til að segja skatta lága á Íslandi.

Samkvæmt tölum OECD, hagþróunarstofnunarinnar, var Ísland árið 1977 í miðjum hópi þróaðra ríkja í þessu efni. Skattbyrðin var þá 40% hér á landi eða nokkru lægri en á Norðurlöndum og nokkrum öðrum ríkjum.

Síðan 1977 hafa nokkrir íslenzkir fjármálaráðherrar bætt um betur. Þeir hafa komið skattbyrðinni upp í 45% af þjóðartekjum. Þar með er hún orðin svipuð og í Finnlandi, Frakklandi, Vestur-Þýzkalandi og Belgíu.

Fyrir ofan eru aðeins Danmörk með 49%, Holland með 52%, Noregur með 55% og Svíþjóð með 61% skattbyrði af þjóðartekjum. Íslenzkir fjármálaráðherrar stefna óðfluga í þessa fríðu sveit heimsmeistara í skattheimtu.

Sumir halda, að mikil skattheimta sé til marks um háþróun. Þeir mættu minnast þess, að í Sviss er skattheimtan ekki nema 33%, í Bandaríkjunum 33% og í Japan 24%, svo að dæmi séu tekin af nokkrum velgengnisríkjum.

Við höfum í nokkur ár búið við stöðnun í þjóðartekjum. Við megum vera fegnir, ef við mætum ekki samdrætti á næstu árum. Vaxandi skattheimta hefur miklu verri afleiðingar við slíkar aðstæður en á uppgangstímum.

Hver ný prósenta í skattheimtu jafngildir minni kaupmætti almennings og hægari uppbyggingu atvinnulífsins. Þessi tvö atriði skipta Íslendinga miklu máli, annars vegar lífskjör líðandi stundar og hins vegar framtíðarinnar.

Ráðamenn okkar taka samneyzlu fram yfir aðra neyzlu og opinbera fjárfestingu fram yfir aðra fjárfestingu. Á þessu ári staðnaðra þjóðartekna eru þeir að auka opinberan rekstur um 2% og opinbera fjárfestingu um 21%.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Lærdómsríkt þorskár

Tillögur Steingríms Hermannssonar um auknar takmarkanir á þorskveiði síðustu fimm mánuði ársins eru skynsamlegar, úr því sem komið er. Þær munu leiða til minni veiða þessa mánuði en á sama tíma í fyrra.

Slysið varð á síðustu vetrarvertíð, þegar veitt var langt umfram ráðlegt og hagkvæmt magn. Á hávertíðinni varð strax ljóst, að þorskafli ársins færi langt umfram þau 300.000 tonn, sem skynsamlegt var að veiða.

Ákvörðun stjórnvalda um 350.000 tonna markmið var málamiðlun. Andspænis framtíðarsjónarmiðum fiskifræðinga stóðu stundarhagsmunir útgerðarmanna og sjómanna, svo og atvinnuhagsmunir sumra sjávarplássa.

Í sjálfu sér dugar lítið að gráta 10-15% meiri afla en stefnt var að. Slík frávik hljóta að teljast nægilega nálægt settu marki. Ef aflinn nær ekki 400.000 tonnum, hefur hin markaða stefna staðizt í stórum dráttum.

Veiðitakmarkanir hafa þegar leitt til minni afla í júlí en var í sama mánuði í fyrra. Fjölgun banndaga síðustu fimm mánuði ársins upp í 49 mun vafalaust leiða til minni þorskveiði síðari hluta þessa árs en á sama tíma í fyrra.

Í þorskfriðun er nú mikilvægast að læra af reynslu síðustu vetrarvertíðar og hindra í tæka tíð, að ofveiðin endurtaki sig í næsta skipti. Ljóst er, að takmarkanir verða þá að vera mun strangari en þær voru í ár.

Hinn gífurlega afkastamikli floti bar allt of mikinn þorsk að landi á stuttum tíma á vetrarvertíð þessa árs. Víða höfðu frystihús og aðrar vinnslustöðvar ekki við, enda fór óeðlilega mikill fiskur í annan og þriðja flokk.

Minnkandi gæði spilltu án efa fyrir freðfiskmarkaðinum vestra, þótt sölutregðan stafaði einnig af versnandi kaupgetu Bandaríkjamanna. Kvartanir hrönnuðust upp og álit hinnar íslenzku framleiðslu beið nokkurn hnekki.

Þar á ofan leiddi sölutregða til söfnunar birgða af fiski, sem varð eldri með degi hverjum og þar af leiðandi verri söluvara. Ekki má heldur gleyma hinum gífurlega kostnaði, sem fylgir slíku birgðahaldi.

Frystihúsin fóru að vinna verðminni afurðir, sem hreyfðust betur á markaðnum. Þá fóru skip að sigla meira með afla en heppilegt getur talizt á heitasta árstíma. Einnig tóku menn offramleiðsluáhættu í skreið og saltfiski.

Í neyð var farið að beina veiðinni yfir í karfa, grálúðu og ufsa. Það reyndust vera taprekstrarveiðar, þrátt fyrir uppbótaútgerð. Auðvitað er gaman að geta notað nýja stofna, en einhver fjárhagsleg skynsemi verður þó að vera til.

Af öllu þessu má ljóst vera, að á næstu vertíð verður að tryggja tiltölulega jafna veiði, er sé í samræmi við afkastagetu vinnslustöðvanna, nýtingu aflans í fyrsta flokks hráefni og sölumöguleika á erlendum markaði.

Þar að auki verður þá tímabært að fara að taka mark á tillögum fiskifræðinga um hámarksafla. Við höfum í ár séð, að þær fara saman við afkastagetuna, fyrsta flokks kröfuna og markaðinn. Þær hafa því skammtímagildi.

Mestu máli skiptir þó, að með hóflegri veiði færumst við nær því marki, að þorskstofninn komist i upprunalegt magn. Þegar því framtíðarmarki er náð, getum við stóraukið veiðina, – ef einhver vill kaupa fiskinn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Viðkynningar virði

Við horfum allt of lítið til nágranna okkar í vestri, Grænlendinga. Við notfærum okkur ekki einu sinni tveggja stunda og tiltölulega ódýrt flug til Eiríksfjarðar fimm sinnum i viku að sumarlagi og greiðar samgöngur þaðan um Eystribyggð.

Grænlendingar eru þægilegir í viðmóti við Íslendinga. Þeir vita margir, að Íslendingar fengu heimastjórn hjá dönsku krúnunni á sínum tíma, síðan fullveldi og loks aðskilnað. Og þeir eru sjálfir nýbúnir að fá heimastjórn.

Af þessum ástæðum og ýmsum öðrum telja margir Grænlendingar, að sumt megi læra af Íslendingum. Við getum áreiðanlega veitt þeim þróunaraðstoð, án þess að hafa nein afskipti af vaxandi spennu milli Danmerkur og Grænlands.

Engin leið er að komast hjá því að sjá, að Danahatur fer vaxandi í Grænlandi, einkum hjá ungu fólki. Það kýs jafnvel fremur að gera sig skiljanlegt við Íslendinga á lélegri ensku en sæmilegri dönsku.

Grænlenzka þjóðfélagið er rekið með miklu tapi, sem danska ríkið greiðir. Danir telja sig hafa kostnað og óþægindi af því að hjálpa Grænlendingum að þróast í átt til menntaðs velferðarþjóðfélags.

Grænlendingar telja aftur á móti, að Danir séu að reyna að hagnýta sér Grænland og auðlindir þess, olíu, ótal málma og fisk. Enn mun vera óljóst, hvort og að hve miklu leyti er hægt að nýta olíu og málma.

Ljóst er, að Grænlendingar mynda undirþjóð í eigin landi. Þeir eru að vísu nýlega búnir að fá sömu laun fyrir sömu vinnu. En Danir skipa flestar beztu stöðurnar. Og sárafáir Grænlendingar stunda háskólanám.

Og það er kannski einmitt háskólanám, sem við getum boðið Grænlendingum upp á sem þróunaraðstoð af okkar hálfu. Við getum ekki frætt þá um vinnslu olíu og málma, en á ýmsum öðrum sviðum getum við veitt gagnlega menntun.

Fyrir Grænlendinga er styttra að fara til Íslands í skóla en til Danmerkur. Þar að auki eru viðbrigðin minni hér. Reykjavík er smærri í sniðum en Kaupmannahöfn og hefur minna að segja af ýmsum vandamálum nútímans.

Búast má við, að spennutímar séu framundan í stjórnmálum Grænlands. Unga fólkið mun nota heimastjórnina til að krefjast aukins sjálfstæðis. Að baki liggur vonin um, að olía og málmar muni færa björg í bú.

Á slíkum tímum er við grænlenzkar aðstæður nauðsyn á hraðvaxandi menntun. Við getum veitt hluta hennar og það án þess að verða sakaðir um annarlegan áhuga, tíl dæmis á olíu og málmum. Við getum veitt fræðslu, án spennu.

Svo getur farið, að næsta skref Grænlendinga verði að losna úr Efnahagsbandalaginu, sem er að misþyrma fiskimiðum þeirra. Slíkt skref kallar á samstarf bandalagslausu þjóða svæðisins, Færeyinga, Grænlendinga, Íslendinga og Norðmanna.

Þannig geta fiskimál og fræðslumál fært Íslendinga og Grænlendinga nær hvor öðrum. Sviðin kunna vel að vera fleiri. Aðalatriðið er, að nágrannar eiga að kynnast hver öðrum og móta með sér spennulaust samstarf.

Þegar menn þiggja kaffi og kökur á snyrtilegu heimili grænlenzks fjárbónda í óravega einangrun við skriðjökla hins forna Ísafjarðar, átta menn sig á, að Grænlendingar eru fólk, sem er viðkynningar virði.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið