arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Raunhæfar skýjaborgir.

Margir heyrðust hnussa, einnig hinir færustu menn, þegar blaðaskrif hófust í sumar um flutning orku frá Íslandi um gervihnött. Þeir kváðu þetta vera tilgangslausar skýjaborgir og jafnvel hrein óskhyggja.

Þegar Dagblaðið skýrði frá því snemma í þessum mánuði, að hinn heimskunni geimferðafræðingur, Werner von Braun, og samstarfsmaður hans, Krafft A. Ehricke, hefðu mikinn áhuga á málinu og að hinn síðarnefndi hefði sérstaklega komið til Íslands út af því, komu þessi tíðindi mönnum á óvart.

Von Braun og Ehricke hafa unnið saman allt frá stríðslokum og eiga umtalsverðan þátt í geimferðum Bandaríkjamanna. Ehricke átti fyrir sex-sjö árum hugmyndina að því, hvernig mætti flytja raforku um langan veg með gervihnetti sem áningarstaði. Hafa þeir félagar og tveir aðrir menn stofnað sérstakt fyrirtæki til að hrinda hugmyndinni í framkvæmd.

Ívar Guðmundsson, aðalræðismaður Í New York, frétti af þessu og skýrði iðnaðarráðuneytinu frá því. Gekkst Gunnar Thoroddsen iðnaðarráðherra fyrir því, að Ehricke kom til Íslands í vor og ræddi við forviða orkumálamenn íslenzka. Margir þeirra höfðu aldrei séð stafkrók um geimflutning orku.

Ehricke telur, að nýting orkunnar í geimflutningi verði rúm 60%, sem sé betri nýting en fáist, ef orka er flutt með sæstreng svipaða vegalengd. Hann áætlar, að a þennan hátt megi selja orku til útlanda fyrir tæplega 100 milljarða íslenzkra króna, sem er ákaflega há tala, þegar litið er til þess, að þjóðarútgjöld Íslendinga veróa þó ekki nema 200 milljarðar á þessu ári.

Hingað til hafa menn reiknað með því, að hér á landi mundi smám saman rísa stóriðja til að nýta orku fallvatna og jaróhita. Tvennt hefur þó skyggt á stóriðjuhugmyndirnar. Annars vegar hafa erlend fyrirtæki ekki sýnt neinn sérstakan áhuga á slíku. Og hins vegar hefur myndazt hér mögnuð andstaða gegn stóriðju, sem erlendir aðilar eigi að meira eða minna leyti, svo og gegn stóriðju yfirleitt, m.a. vegna mengunarhættu.

Við slíkar aðstæður hlýtur hugmyndin um geimflutning íslenzkrar orku til iðjuvera erlendis að koma til álita, ef Íslendingar vilja nýta stærra brot af þessari auðlind, sem ekki eyðist af. Það er því æskilegt að fylgjast með frekari þróun hugmyndarinnar.

Ehricke vill nota næstu fjögur ár til frekari undirbúningsrannsókna, sem leiða eigi í ljós, hvort hagkvæmt verði að reisa hér orkuver, einkum jarðgufuver, er framleiði þrjú gígavött af rafmagni, og megi síðar stækka upp í sjö gígavött. Vill hann stefna að því, að þessi orkuflutningur geti hafizt eftir tíu ár. Telur hann, að stofnkostnaður þriggja gígavatta stöðvar muni nema um 400 milljörðum króna.

Afgangsorkuna má að hans mati nota til ylræktar á 700 hektara svæði. Er augljóst, að slíkt mundi gerbylta aðstöðu landbúnaðar hér á landi.

Hugmyndin um geimflutning íslenzkrar orku virðist raunhæf. Hitt vitum við ekki, hvort hún hentar okkur. En það þurfum við að fá rannsakað nánar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Gert út á flokka.

Reynir Hugason verkfræðingur sýndi fram á það með einrföldu reikningsdæmi Í Dagblaðinu í fyrradag, að einfaldasta leiðin til að verða ríkur á Íslandi er að ná sér í sem mest af lánum. Víð þetta reikningsdæmi má svo bæta, að til þess að fá lán þurfa menn að gera út á stjórnmálaflokkana.

Dæmi Reynis fjallaði um mann, sem tekur milljónn krónur að láni með 18% vöxtum við 50% verðbólgu. Á aðeins einu ári er beinn heildarhagnaður af lántökunni 286.000 krónur eða tæplega 30%, auk þess sem fasteignin, er lánið var lagt í, heldur raunverulegu verðgildi sínu í verðbólgunni.

Augljóst má vera, að útgerð af þessu tagi er mun arðbærari en atvinnurekstur og hálaunamennska. Þess vegna hljóta allir menn, sem vilja verða ríkir, að reyna að komast yfir sem mest af lánum til að kaupa fyrir fasteignir.

En þá kemur það babb í bátinn, að menn hafa ekki aðgang að sjóða- og bankakerfinu. Venjulegir einstaklingar geta að vísu fengið jarðarfararvíxla og venjuleg fyrirtæki geta fengið fyrirgreiðslu, sem getur e.t.v. numið tveggja til fjögurra vikna veltu þeirra.

Þeir, sem vilja komast yfir þessa hindrun, snúa sér að einhverjum stjórnmálaflokknum og fara að hjálpa honum, einkum fjárhagslega. Stjórnmálamennirnir taka þessu fegins hendi og benda bankastjórum sínum á, að hér sé á ferðinni “okkar maður”, sem eigi skilið góða fyrirgreiðslu.

Að vísu fjölgar þeim bankastjórum, sem hafa víðari sjóndeildarhring en flokkspólitískan og reyna að beina lánveitingum sínum inn á heilbrigðari vettvang. Þess vegna er hægt að fá lán án milligöngu stjórnmálaflokka, en auðvitað aðeins til skynsamlegra verkefna.

Inn á milli smáskammtalækninga bankanna á venjulegum rekstri skjóta jafnan upp kollinum furðulega háar lánveitingar til ævintýramanna á vegum stjórnmálaflokkanna. Þeir fá störlán til að kaupa stórhýsi án eigin framlags og verða síðan ríkir á verðbólgunni.

Þetta verður til þess, að ævintýramennirnir geta stutt flokkinn enn betur, flokkurinn verður enn kátari, kýs þessa menn í sívaxandi trúnaðarstöður og veitir þeim auknar fyrirgreiðslur Í bönkunum. Þannig eignast menn Hótel Norðurljös og Grjótjötun, svo að þekktustu dæmin séu nefnd.

Annars vegar sýnir þetta þjóðinni, að nauðsynlegt er að rjúfa tengslin milli stjórnmálaflokkanna og bankavaldsins. Alþingismenn eiga að setja lög og velja ríkisstjórnir, en ekki að stjórna lánsfjármagni þjóðarinnar.

Hins vegar sýnir þetta þjóðinni, aó lán þurfa að vera með þeim hætti, að þau séu ekki hálfgildings gjafir. Hugsanloga mætti gera það meó því að koma vorðbólgunni niður fyrir vaxtaprósentuna. Fn því miður eru skjólstæðingar verðbólgunnar of valdamiklir til þess, að svo megi verða í náinni framtíð. Til að byrja með mætti því koma á algildri verðtryggingu fjárskuldbindinga.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Svart er hvítt og …

Þegar menn þakka sér verk annarra, gera þeir það annaðhvort af vanþekkingu eða að yfirlögðu ráði. Síðara tilvlkið er oftaest merki um, að menn séu komnir í óbærilegaaðstöðu og telji sér öll vopn leyfileg í vörninni.

Í leiðara Vísis á föstudaginn þakkaði blaðið sér fyrir að hafa upplýst ávísanahringsmálið og látið almenning vita um, hversu alvarlegt málið væri. Ekki var samt tekið fram, að í fyrstu frétt Vísis um málið, sem birtist fyrr í sömu viku, voru ávísanasvikin talin hafa numið tveimur milljörðum króna á tveimur árum!

Dagblaðið hafði hins vegar fjallað um málið í fréttum í vikunni áður og meðal annars í fimm dálka frétt efst á forsíðu. Þar kom hins vegar ekki fram, að um neitt milljarðaævintýri væri að ræða, enda er málið nógu alvarlegt, þótt ekki sé verið að ýkja það.

Dagblaðið hafði raunar skrifað fréttir um þetta mál alveg frá því í maí í vor. Í einum saman maí voru birtar fjórar fréttir um málið, meðal annars um, að það væri í rannsókn í Seðlabankanum. Þá vildu starfsmenn Seðlabanka og Sakadóms ekki kannast við slíka rannsókn, en Dagblaðið taldi sig þá þegar hafa öruggar heimildir um, að rannsóknin væri byrjuð.

Dagblaðið hafði þannig skrifað fréttir um málið í þrjá og hálfan mánuð, áður en síðasta vika rann upp og önnur blöð fóru að birta fréttir um það.

Eins og oftar áður lét Vísir undirblað sitt, Alþýðublaðið, bíta höfuðið af skömminni. Þar stóð í síðustu viku á forsíðu, er fjallað var um málið: “Hitt er ekki síður athyglisvert, að þrátt fyrir leiðaraskrif Dagblaðsins um hlutverk þess blaðs, hefur það ekki heldur birt fréttir um málið, hvorki frjálsar, óháðar né aðrar. Hvað skyldi valda því hiki?”

Síðasta málsgreinin í tilvitnuninni, er sérstaklega athyglisverð. Hún er dæmigerð um þau vinnubrögð pólitísku sorpritanna, som Dagblaðið hefur stundum verið að benda á að undanförnu. Fyrst er því logið, að Dagblaðið, sem mest hafði skrifað um málið bæði fyrr og síðar, hafi ekkert skrifað um það. Síðan er dylgjað á óvenju grófan hátt út frá lyginni.

Vinnubrögð sem þessi hafa vitanlega lítil áhrif, þegar blöðin eru sama sem ekkert lesin. Það er alvarlegra, þegar útbreidd blöð taka þátt í slíku. Þá er örugglega verið að villa um fyrir þjóðinni. eins og um daginn, þegar Morgunblaðið tók undir það með Vísi. að Markús Örn Antonsson hefði átt hugmyndina að yfirtöku borgarinnar á barnaheimilum Sumargjafar. Tillagan var raunar frá borgarfulltrúa í allt öðrum stjórnmálaflokki.

Í nágrannalöndum okkar austan og vestan Atlantshafs væru vinnubrögð af því tagi, sem hér hefur verið lýst, alveg óhugsandi. Þar hafa pólitísku sorpritin nefnilega lagzt niður fyrir löngu og önnur og betri dagblöð hafa tekið við hlutverki þeirra.

Því fyrr sem slík þróun vrður hér á landi, þeim mun minni hætta er á, að vanþekking og röng þekking ráði úrslitum hér á landi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Tvær þjóðir.

Tvær þjóðir búa í þessu landi. Önnur er neyzlufrek og hin neyzlugrönn. Báðar þessar þjóðir skipa fjölmennir hópar manna. En sennilega eru þeir þó fleiri, sem búa við óhóf, heldur en þeir, sem eiga rétt til hnífs og skeiðar.

Þessi skipting er ekki úr Karli Marx né öðrum fræðimönnum. Ef til vill er hér um að ræða séríslenzkt fyrirbrigði, sem menn geta séð meó því að líta vandlega í kringum sig.

Annars vegar er þjóðin, sem lætur sig ekkert skorta. Hún býr í glæsilegum íbúðum, búnum dýrustu húsmunum. Hún á sumarbústaði og tvo bíla. Hún fer utan einu sinni eða tvisvar á ári til hvíldar og hressingar. Hún stundar laxveiði, hestamennsku og aðra dýra leiki.

Mjög mislitir hópar skipa þessa þjóð. Þar á meðal eru fjölskyldur, þar sem hjón og börn vinna gífurlega mikið. Þar eru fjölskyldur hátekjumanna, sem mesta hafa menntunina, ábyrgðina eða áhættuna, svo og fjölskyldur æðstu embættismanna. Þar eru fjölskyldur, sem fengið hafa mikinn arf eða stóra happdrættisvinninga. Þar eru fjölskyldur skattleysingja, sem stunda holubúskap í verzlun, iðnaði, þjónustu og útgerð og hafa aóstöðu til að ná stórum fúlgum undan ríkisvaldinu.

Hins vegar er þjóðin, sem hefur varla ráð á heilsuspillandi húsnæði, nauðsynlegasta mat, svo og ýmsum gjöldum og álögum. Þessi þjóð hefur ekki veitt sér neinn munað og lifir aó öllu leyti lífi, sem er mjög ólíkt lífi hinnar þjóðarinnar.

Þessi þjóð er líka sundurleit. Þar á meðal er margt eftirlaunafólk, sem dregur fram lífið að lokinni langri starfsæfi. Þar eru margir öryrkjar, og sjúklingar, einnig drykkjuskjúklingar og auðnuleysingjar. Þar eru líka einstæðir foreldrar, einkum einstæðar mæóur, stundum með stóra barnahópa, sem þær verða því sem næst einar að halda uppi.

Síðast en ekki sízt er þar mikill fjöldi láglaunafólks, sem vinnur fyrir lág taxtalaun og hefur litla yfirvinnu.

Margt fólk lifir á mörkum þessara skarplega aðskildu þjóða eða mitt á milli þeirra. Eigi að síður er tvískiptingin, sem lýst er hér að ofan, nógu raunveruleg til þess, að unnt sé að tala um tvær þjóðir í sama landinu.

Milli þessara þjóða þarf að brúa bilið og búa til eina þjóð. Ekki þó með óraunhæfum hugmyndum um, að allir hafi sömu tekjur. En bilið þarf að minnka, þótt það kosti samdrátt í óhófseyðslu annarrar þjóðarinnar. Engin einföld leið er til að þessu markmiði, heldur verður margt að fara saman.

Sumpart getur hið opinbera dregið saman önnur segl sín en almannatryggingar og losað þannig fé til aukningar á einkaneyzlu verr stöddu þjóðarinnar. Sumpart getur hið opinbera reynt að smíða skattalög, sem ná til ríku skattleysingjanna án þess aó koma niður á fólki, sem hefur miklar tekjur af eðlilegum ástæðum og borgar af þeim skatt. Hvort tveggja mundi hafa veruleg áhrif auk þess sem aðrar leiðir gætu komið til vióbótar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vanstilling í sakadómi.

Matargestir í mötuneyti Áfengisverzlunarinnar, Sakadóms, Bifeiðaeftirlitsins og fleiri ríkisfyrirtækja urðu nokkuð hissa í hádeginu í fyrradag, þegar fulltrúi Sakadóms réðst að ljósmyndara Dagblaðsins og færði hann á brott meó valdi. Var honum gefið að sök að hafa tekið mynd af þýzka rannsóknarlögreglumanninum Schütz.

Sakadómsmenn létu ekki við þetta sitja. Þeir tóku myndavél ljósmyndarans af honum með valdi og tóku út filmuna. Jafnframt tóku þeir af honum aðrar filmur, sem þeir þó skiluðu síðar, er þeir höfðu framkallað þær. Kröfum ljósmyndarans um að fá að kalla til lögfræðing sinntu þeir í engu.

Meðan sakadómsmenn voru að þessu, beið blaðamaður Dagblaðsins úti á gangi og heyrði vanstilltar upphrópanir þeirra. Var blaðamaðurinn líka tekinn fastur og færður í geymslu í öðru herbergi. Þrátt fyrir ítrekaðar óskir fékk hann ekki heldur að hafa samband við umheiminn.

Var honum haldið þarna lengi, mun lengur en ljósmyndaranum.

Athyglisvert er, að hvorugur starfsmaður Dagblaðsins var látinn gefa neina lögregluskýrslu. Lögfræðingur þeirra hefur nú krafizt skýringa yfirsakadómara á þessu framferði starfsmanna hans. Benda lÍkur til, að hann muni síðan skrifa Saksóknara ríkisins og biðja um sakadómsrannsókn á þessu upphlaupi starfsmanna sakadóms.

Sakadómsmenn munu telja, að ljósmyndaranum hafi verið óheimilt að taka mynd af Schütz á þessum stað, þar sem ekki hafi verið um opinberan stað að ræða. Sú forsenda gildir ekki gagnvart blaðamanninum, sem hvergi kom nálægt málinu að öðru leyti en því aó elta sakadómsmenn inn á gang embættisins, sem ekki er lokaður almenningi.

Hvort sem sakadómsmenn hafa haft gilda ástæðu til að gera ljösmyndir Dagblaðsins upptækar eða ekki, er meðferð þeirra á málinu slík, að full ástæða er til að fylgja því eftir, svo að í ljós komi, hversu langt starfsmönnum Sakadóms er heimilt að ganga, til dæmis þegar þeir eru í mikilli geðshræringu.

Úr þessu fæst væntanloga skorið í framtíðinni. En það er von Dagblaðsmanna, að þessar aðgerðir sakadómsmanna tákni ekki, að hér á landi eigi að koma á fót eins konar vísi að lögregluríki, þar sem menn séu handteknir, jafnvel án þess að vera gefið nokkuð að sök, þeir sviptir hlutum moð valdi og þeim neitað um að hafa samband við lögfræðing og aðra aðila úti í bæ og loks sleppt eftir dúk og disk án skýrslugerðar né ákæru.

Ef til vill stafar taugaveiklun sakadómsmanna af óánægju þeirra út af því, að starfsmenn Dagblaðsins hafa birt meiri og ýtarlegri fréttir af sumum rannsóknarmálum Sakadóms en starfsmönnum dómsins þykir henta.

Í lýðræðisríkjum nágrannalandanna væri litið á sakadómsaðgerðir sem þessar sem mikið hneykslismál, enda algerlega óhugsandi, að slíkir atburðir gætu gerzt þar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Á Sprengisandi fullvel …

Nýlega sagði vegamálastjóri, að vetrarveður gætu orðið svo mikil á Sprengisandi, að menn gætu lent í beinni lífshættu, ef vetrarvegur yrði lagður þar yfir. Þessi röksemd er sennilega sú veigamesta, sem hægt er að setja fram gegn lagningu slíks vegar. En hún sannfærir samt ekki

Ef lagður yrði snjólaus vetrarvegur yfir Sprengisand, mundi daglega vera mikil umferð á honum. Hver bílstjóri gæti þá haft öryggi og stuðning af öðrum bílstjórum á sandinum. Auk þess mætti suma verstu dagana loka veginum fyrir öðrum en talstöðvarbílum. Og allir þunaflutningamenn á Norðausturlandsleiðum mundu sjá sér hag í að hafa slíkar talstöðvar.

Nú er vetrarseta Í Sandbúðum. Er nokkuð því til fyrirstöðu, að með vetrarveglnum yrði þar og við Nýjadalsskálann komið upp greiðasölu til frekara öryggis? Föst umferð árið um kring mundi gera þesssum áningarstöðum kleift að standa undir sér.

Einnig kæmi til greina að leggja símakapal eftir veginum milli landshluta og nota aðstöðuna til að koma upp neyðarsímum með ákveðnu millibili á leiðinni. Slíkir símar ættu raunar yfirleitt að vera á fjallvegum hér á landi. En þetta mundi auðvitað auka verulega kostnaðinn við lagningu Sprengisandsvegar.

Vetrarvegur yfir Sprengisand mundi koma Norður- og Norðausturlandi í mun betra vegasamband við Suðvesturland en nú er. Allir þungaflutningar milli þessara landshluta mundu færast yfir á þessa tiltölulega stuttu og beinu leið.

Skaflar á Holtavörðu- og Öxnadalsheiðum mundu ekki stöðva umferð, né heldur þíðan á vorin. Á Sprengisandsvegi væri hlemmiskeið eínmitt á þeim tíma, er heiða- og byggðavegirnir eru sem viðkvæmastir á vorin. Þá væri fremur en nú hægt að hlífa þeim.

Kjarni málsíns er svo sá, að hvergi á landinu er til betra og þægilegra vegarstæði en einmitt á Sprengisandi. Hann er skraufaþurr nánast alla leiðina. Að vísu yrði í verksmiðju að fjöldaframleiða smábrýr til aó setja á þurru árfarvegina, sem verða eins og stórfljót, þegar vorar á sandinum. Að öðru leyti yrði vegurinn skjótunnið verk stórvirkum vinnuvélum.

Þar við bætist, að miklum mun ódýrara yrði að búa til yfir Sprengisand vetrarveg með varanlegu slitlagi en á nokkrum öðrum vegi milli landshluta. Þar eru ekki botnlausu mýrarnar né skaflaskorningarnir, sem annars staðar gera vegagerðarmenn gráhærða.

Hér er því ekki haldið fram, að vetrarvegur yfir Sprengisand, jafnvel með varanlegu slitlagi, eigi að vera næsta verkefni íslenzkrar vegagerðar. Fjárhag þjóðarinnar er þannig háttað, að menn verða að fara sér hægt í öllum stórverkefnum.

Hins vegar hefur greinilega skort, að hugmyndin um veg yfir sandinn skipaði eðlilegt rúm í áætlunum sérfræðinga um æskilega framtíðarþróun vegagerðar á Íslandi. Sérfræðingar eru stundum íhaldssamastir og blindastir allra manna á snjallar hugmyndir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Aurar okkar eru nýttir.

Alþingi ákvað í fyrravetur aó verja 27.550.000 krónum á þessu ári til að stuðla að útgáfu pólitískra sorprita eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Sérstök nefnd stjórnmálaflokkanna skipti herfanginu þannig:

2.600.000 krónur fóru til að greiða fréttaþjónustu Norsk Telegrambyrå til hinna flokkspólitísku dagblaða, Morgunblaðsins, Vísis, Tímans, Þjóðviljans og Alþýðublaðsins auk útvarps og sjónvarps. 4.500.000 krónur fóru til styrktar hinum flokkspólitísku blöðum úti á landi, 900.000 krónur á hvern stjórnmálaflokk, sem á mann á þingi.

Bróðurpartur herfangsins, 13.500.000 krónur, fóru til að greiða 200 áskriftir af hinum flokkspólitísku dagblöðum, Morgunblaðinu, Vísi, Tímanum, Þjóðviljanum og Alþýðublaðinnu, svo og af Nýjum þjóðmálum.

Þá eru eftir 6.950.000 krónur, sem fóru Í vasa þingflokkanna í hlutfalli við þingmannatölu þeirra, svo að þeir geti styrkt sorprit sín eftir aðstæðum, ýmist dagblöð eða héraðsblöð.

Það er fróðlegt fyrir skattgreiðendur að sjá, að ríkið getur notað aurana þeirra til einhvers.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ef ég ætti fjöður.

Stjórn Reykjavíkur hefur yfirleitt tekizt vel á undanförnum áratugum. Þar hafa vandamálin gjarnan verið tekin efnislegum tökum, og ekki eins þrælpólitískum og í landsmálunum. Sem dæmi má nefna, að tillögur minnihlutans eru stundum samþykktar.

Þorbjörn .Broddason flutti ekki alls fyrir löngu tillögu í borgarstjórn um, að borgin tæki við rekstri barnaheimila Sumargjafar. Málið var sent félagsmálaráði til umsagnar og féllst það á tillöguna. Formaður ráðsins, Markús Örn Antonsson, flutti síðan skoðun ráðsins inn í borgarstjórn.

Þá brá svo við, að Morgunblaðið og Vísir slógu þessu máli upp sem stórsnjallri hugmynd Markúsar Arnar, en gátu þess hvergi, að Þorbjörn ætti hana. Þetta eru sérlega óvenjuleg vinnubrögð, sem áður hafa hvorki tíðkazt í borgarmálunum né í landsmálunum.

Út af fyrir sig geta lítilsgildir stjórnmálamenn freistazt til að skreyta sig lánsfjöðrum annarra. En það er dæmi um takmarkalitla íyrirlitningu Morgunblaðsins og Vísis á dómgreind almennings að telja ekki munu komast upp um þossar óprúttnu aðferðir til að skreyta fjaðralausan hatt.

Hingað til hefur þess ekki orðið vart, aó meirihluti borgarstjórnar væri í þvílíku málefnahraki, að hann yrði að eigna sér mál minnihlutans, þótt góð séu. Ná gæti mönnum hins vegar sýnzt þessi staða orðin að veruleika. Fjaðrarlán Markúsar varpar skugga á annars sómasamlega málefnastöðu meirihluta borgarstjórnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Kortlagning krabbameins.

Árin 1950-1958 var nokkur stöðugleiki í fjármálum ríkisins, þótt ríkisstjórnir kæmu og færu. Hlutur hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, af þjóðarframleiðslunni nam þá að meðaltali 24%, sem er sáralítió í samanburði við þau 36%, sem hið opinbera hirðir nú.

Síðan kom tímabil viðreisnarstjórnarinnar. Árin 1959-1970 tók hið opinbera 285 þjóðarframleiðslunuar til sinna þarfa, ef frá eru talin kreppuárin 1967-1968,þegar það taldi sig þurfa 32%. Viðreisnarstjórnin má eiga það, að eftir þessi tvö kreppuár tókst henni strax að koma hlutfalli hins opinbera af þjóðarframleiðslunni aftur nióur 28%. En hún ber þó alténd ábyrgð á hækkuninni úr 25% í 28%.

Engum kemur á óvart, aó vinstri stjórnin, sem fylgdi Í kjölfar viðreisnar, skyldi enn auka umsvif hins opinbera, enda málið beinlínis á stefnuskrá stjórnarinnar. Árin 1971-1974 nam hlutur hins opinbera af þjóðarframleiðslunni 32%. Þurfti nú ekki lengur rúman áratug til að ýta þessum tölum upp um hver fjögur stig.

Það skal tekið fram, að allar þessar tölur eru meðaltöl úr töflum frá Jöni Sigurðssyni, forstjóra Þjóðhagsstofnunar.

Hitt kemur svo fremur á óvart, að núverandi ríkisstjórn hefur slegið vinstri stjórninni við í útþenslu ríkisbáknsins. Hún kom hlutfalll hins opinbera af þjóðarframleiðslunni tafarlaust upp í 36%. Árin 1975-1976 einkenndust af þessu háa meðaltali, samkvæmt áætlun Þjóðhagsstofnunar fyrir árið 1975 og spá hennar fyrir árið 1976.

Það er eftirtektarvert, að tímabil 28% hlutdeildar stóð í 12 ár, tímabil 32% hlutdeildar í 4 ár og tímabil 36% hlutdeildar hefur staðið í 2 ár. Einnig er eftirtektarvert, að Ísland er nú komið á þessu sviði upp fyrir lönd eins og Bretland, Frakkland og Vestur-Þýzkaland, sem öll hafa gífurleg útgjöld til landvarna innifalin í prósentutölum sínum.

Þegar hið opinbera eykur hlutfallslega sneið sína af þjóóarframleiðslunni, hlýtur hlutfallsleg sneið einkaneyzlu almennings og fjárfestingar atvinnuveganna að minnka. Og það er einmitt hin öra og sífellt hraðari útþensla ríkisbáknsins, sem veldur því, að almenningur getur ekki lifað af launum sínum, þótt fyrirtækin séu á hausnum.

Fyrir kjósendur og skattgreiðendur er lærdómsríkt að sjá, að enginn munur er á stjórnmálaflokkunum í þessu erni. Stefnuskrár og aðrar yfirlýsingar eru einskis virði, þegar hið heilaga ríkisbákn er annars vegar. Það hefur svo hraðað þróuninni, að í röð hafa verið við völd tveir gersamlega óhæfir fljármálaráðherrar.

Ísland er harðbýlt land, og Íslendingar eiga lítið af þeim stórvirka iðnaði, sem heldur uppi lífskjörum nágrannaþjóðanna. Þess vegna höfum við ekki efni á að hafa ríkisvald í mynd krabbameins. Við verðum að draga saman seglin í ríkisrekstri og ríkisframkvæmdum. Þannig verðum við að finna leið til að halda hér sambærilegum lífskjörum og öryggi í atvinnurekstri og gilda í þeim löndum, sem þjóðin mundi annars flýja til.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið