arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Heilir og hálfir kjósendur.

Málamiðlun stjórnmálaflokkanna í kjördæmamálinu slakar lítið á spennunni, sem misvægi atkvæðisréttar hefur hlaðið upp á nýjan leik eftir lagfæringuna árið 1959. Málamiðlunin gengur of skammt til að endast lengi.

Margir fylgjendur jöfnunar atkvæðisréttar eru tilbúnir að kaupa samstöðu allra stjórnmálaflokkanna því verði, sem nú er að verða ofaná, það er að atkvæðisréttur verði 2,6 sinnum gildari á Vestfjörðum en í Reykjavík.

Á mánudaginn gerði þingflokkur framsóknarmanna atlögu að málamiðluninni með því að krefjast afgreiðslu bráðabirgðalaganna margfrægu í síðasta lagi í dag, á miðvikudegi. Þetta var tilraun til að knýja fram þingrof.

Þingflokkurinn gerði þetta í voninni um, að bráðabirgðalögin yrðu felld og þingrof yrði þar af leiðandi yfirvofandi, án þess að tími ynnist til að ganga frá samkomulagi um minnkun á misvægi atkvæðisréttar eftir búsetu.

Þetta kann að leiða til gamalþekktrar niðurstöðu, að hinir stjórnmálaflokkarnir leiðrétti málið gegn atkvæðum Framsóknarflokksins, sem léki þá ekki lengur tveimur skjöldum eins og hann hefur leikið að undanförnu.

Ef Framsóknarflokkurinn verður utan samkomulags, mun svo fjölga þeim, sem telja málamiðlunina ná of skammt. Of dýrt sé að þola 2,6-falt misvægi, ef flokkurinn verði eigi að síður á móti lagfæringunni.

Í skoðanakönnun DV í vetur kom í ljós, að 82% þeirra, sem svöruðu, vildu jafnan atkvæðisrétt. Utan suðvesturhornsins var líka mikill meirihluti með jöfnun, meira að segja í sveitum landsins, sem nú njóta misvægisins.

Niðurstaðan sýnir, að þjóðin sem heild telur jöfnun atkvæðisréttar vera sanngirnismál, hafið yfir hagsmuni einstakra landshluta eða tegunda byggða. Hún sýnir, að þjóðin sem heild vill, að allir hafi fullgild atkvæði.

Fyrir munn landsbyggðarinnar tala því ekki þeir, sem á opinberum vettvangi verja misvægið með því að rekja margvíslegan annan hag íbúa þéttbýlis, einkum á suðvesturhorninu, sem vegi á móti skertum atkvæðisrétti þeirra.

Slík rök eru raunar málinu ekki viðkomandi. Fáum eða engum dettur í hug að mæla með skertum atkvæðisrétti tekjuhárra manna, af því að önnur aðstaða þeirra í lífinu sé betri en þeirra, sem lægri hafa tekjurnar.

Fáum eða engum dettur heldur í hug að mæla með, að karlar hafi minni atkvæðisrétt en konur, af því að önnur aðstaða þeirra sé betri, né heldur að langskólagengnir hafi af sömu ástæðum minni atkvæðisrétt en hinir lítt skólagengnu.

Hver maður hlýtur að eiga rétt á heilu atkvæði, hver sem er búseta hans, alveg eins og hver sem er efnahagur hans eða tekjur, kyn eða aldur, skólaganga eða atvinnugrein. Þessa forsendu lýðræðis viðurkennir allur þorri manna.

Til bráðabirgða munu menn ef til vill sætta sig við minnkun misvægis atkvæðisréttar úr 5-földu í 2,6-falt, en það verður skammvinn slökun á spennu, sérstaklega ef sú málamiðlun felur ekki einu sinni í sér stuðning Framsóknarflokksins.

En hvaða rök eru svo fyrir 2,6-földu misvægi frekar en einhverju öðru? Er það nokkuð annað en rangt áætlað verð á stuðningi Framsóknarflokksins? Að honum frágengnum, af hverju ekki fullan jöfnuð? Er það óhóflegt lýðræði að mati þingmanna?

Jónas Kristjánsson

DV
Margt er mannanna braskið.

Braskið á alþingi varð landsfrægt um daginn, þegar stjórnarandstaða Sjálfstæðisflokksins bauðst til að hleypa næstum hálfs árs gömlum bráðabirgðalögum í gegn, ef negldir yrðu dagar þingrofs, kosninga og nýs þings.

Ríkisstjórnin hafnaði þessu boði, ekki vegna þess að siðgæði hennar sé orðið svo miklu hærra en stjórnmálamanna almennt, heldur vegna þess að mjög óljóst er orðið, hverjir hafa og hafa ekki hag af staðfestingu laganna.

Meðalgreindum mönnum og hinum greindari hefur lengi verið ljóst, að Sjálfstæðisflokknum sem verðandi stjórnarflokki bráðliggur á, að lögin verði staðfest, þrátt fyrir langvinna og harða andstöðu þingmanna flokksins.

Í stað þess að nota tækifæri varaþingmanns Eggerts Haukdal og hleypa málinu í gegn, þæfðu þingmenn Sjálfstæðisflokksins málið svo lengi, að þeir neyddust síðan til að gera ríkisstjórninni tilboð um brask.

Á hinn bóginn hefur daufur stuðningur Alþýðubandalagsins við bráðabirgðalögin smám saman verið að dofna, því nær sem dregur kosningum. Þar mundu margir þingmenn gráta þurrum tárum, ef lögin féllu á jöfnum atkvæðum.

Þá eru stuðningsmenn þegar farnir að brýna Gunnar Thoroddsen og segja honum, að stöðvun þingmanna Sjálfstæðisflokksins á bæði stjórnarskránni og bráðabirgðalögunum sé meira en næg ástæða fyrir sérframboði hans.

Og almennt eru stjórnarsinnar síður en svo kvíðnir kosningabaráttu, þar sem unnt væri að nudda stjórnarandstöðu Sjálfstæðisflokksins upp úr því að hafa snöggeflt verðbólguna með því að fella bráðabirgðalögin.

Í þetta flókna brask blandast svo margvíslegir hagsmunir, sem tengjast stjórnarskrá og kosningalögum. Ýmsir þingmenn Framsóknarflokksins mundu ekki gráta snöggt þingrof, sem hindraði lagfæringar á kosningarétti.

Aftur á móti er það útbreidd skoðun í Sjálfstæðisflokknum, að ekki megi tefla málum í svo snöggt þingrof, að ekki vinnist tími til að lagfæra atkvæðisrétt Reykvíkinga og Reyknesinga, með breyttum kosningalögum hið minnsta.

Þá er orðið sameiginlegt hagsmunamál Geirs Hallgrímssonar í sjöunda sæti og Ólafs Ragnars Grímssonar í fjórða, að með lagabreytingu fyrir kosningar verði gert kleift að hafa fleiri en einn uppbótarþingmann í hverju kjördæmi.

Hins vegar sjá ýmsir þingmenn úti á landi hættu á, að þeir verði að víkja fyrir flokksbræðrum í fjölmennari kjördæmum, jafnvel þótt stærðfræðingar sitji með sveittan skallann við að reikna alla þingmenn aftur inn á þing.

Slíkir misvísandi hagsmunir strjálbýlis og þéttbýlis skera þvert á flokkslínur. Innan hvers flokks valda þeir misjöfnum skoðunum á, hversu miklum tíma eigi að verja til að reyna að semja um lagfæringu atkvæðisréttar.

Þessir hagsmunir hafa bein áhrif á skoðun sömu þingmanna á því, hversu snöggt þingrof megi bera að. Þeir, sem kæra sig ekki um breytingar, vilja undir niðri, að bráðabirgðalögin falli og að þing verði strax rofið í kjölfarið.

Þess vegna er mikið braskað þessa dagana á þingi. Þess vegna er friður ótryggur innan þingflokka og hætta á hliðarhoppum einstakra þingmanna. Við slíkar aðstæður örvast vafasamt viðskiptalíf á Alþingi, svo sem dæmin sanna.

Jónas Kristjánsson.

DV
Höggvið á hnútinn.

Ekki vannst tími í gær á alþingi til að afgreiða næstum hálfs árs gömul bráðabirgðalög um efnahagsmál, því að menn þurftu nægan tíma til að tjá sig um nokkurra daga gamla tillögu um mótmæli gegn hvalveiðibanni.

Við verðum því enn að bíða fram yfir helgi til að komast að, hvort alþingi fellir bráðabirgðalögin á jöfnu til að koma verðbólgunni úr 70% upp í 100%, – sem nýju veganesti fyrir þá ríkisstjórn, er tekur við eftir kosningar.

Hitt vitum við nú þegar, að alþingi samþykkti með eins atkvæðis meirihluta að mótmæla ekki hvalveiðibanninu. Meirihlutann mynduðu tólf sjálfstæðismenn, níu alþýðubandalags-, fjórir framsóknar-, þrír alþýðuflokks- og einn jafnaðarmaður.

Í minnihlutanum lentu þrettán framsóknarmenn, níu sjálfstæðismenn og sex alþýðuflokksmenn. Þannig féllu atkvæði þvert á flokkslínur í voldugri leiksýningu, þar sem þingmenn gerðu í heilum ræðum grein fyrir atkvæði sínu, – til að komast á skjáinn.

Hvalamálið hefur alténd fengið lýðræðislega afgreiðslu, tilskilinn og löglegan meirihluta á alþingi. Steingrímur Hermannsson sjávarútvegsráðherra þarf ekki að bera ákvörðun sína á bakinu um aldur og ævi.

Alþingi komst að annarri niðurstöðu en Steingrímur og meirihluti ríkisstjórnarinnar, af því að þingmenn töldu víðtæka, en óljósa hagsmuni af freðfiski mikilvægari en þrönga og ljósa hagsmuni af hvalveiðum.

Sumpart er gott, að svona fór. Erfiðara hefði verið að vera klofin þjóð um hina niðurstöðuna, sérstaklega, ef illa hefði farið í utanríkisviðskiptum. Nú erum við hins vegar á lygnum sjó í skjóli diplómatískrar niðurstöðu málsins.

Bæði stjórnvöld og þrýstihópar í Bandaríkjunum beittu sér í málinu. Í þrýstingnum fóru bandarísk stjórnvöld út fyrir velsæmismarkið, þegar þau buðu fiskveiðifríðindi í skiptum fyrir samþykki hvalveiðibannsins.

Þetta ósæmilega tilboð var hvorki Bandaríkjunum né okkur til sóma. Við teljum okkur ekki vera neitt bananalýðveldi. Og vonandi verða okkar menn aldrei til þess að rifja upp boðið, þótt niðurstaða málsins hafi orðið þessi.

Að baki boðinu lá tvöfalt siðgæði stjórnar, sem vill banna öðrum hvalveiðar, en neitar sjálf að undirrita hafréttarsáttmála, – sem vill neita viðskiptum við þá, sem skjóta hvali, þótt hún eigi blómleg viðskipti við þá, sem skjóta menn.

Eyjólfur Konráð Jónsson hafði rétt fyrir sér í gær, er hann sagði, að við hefðum átt að mótmæla fyrr, ef við ætluðum það, en ekki geyma afstöðu fram á síðustu stund og taka hana undir þrýstingi í brennidepli heimsfrétta.

Samt læðist að sú hugsun, að ríkisstjórn með véfréttamenn á borð við Gunnar Thoroddsen og Ólaf Jóhannesson innan borðs hefði getað sent virðulegt og óskiljanlegt skeyti án mótmæla, en með ýmsum torskildum fyrirvörum.

Annað eins hefur gerzt í diplómatíu, að menn sendi svör, er aðrir túlka sem já, þótt höfundar geti síðar túlkað þau sem nei, ef aðstæður breytast á þann hátt, að auðveldara verði að fylgja eftir eigin hagsmunum.

En hvað sem Talleyrand hefði gert, þá hefur nú verið höggvið hreinlega á hnútinn. Við höfum fórnað peði fyrir tryggara framhald skákarinnar um þjóðarhag og getum byrjað að ræða þann leiða hag eftir helgi. Eða eftir þar næstu. Altjend síðar.

Jónas Kristjánsson.

DV
Prófkjör eru nauðsyn.

Um nokkurt skeið hefur verið í tízku að finna prófkjörum flest til foráttu. Upphlaup sjálfstæðismanna á Vestfjörðum bendir þó til, að fjölmennir flokkar komist ekki hjá prófkjörum, ef þeir vilja mæta kosningum í heilu lagi.

Kjördæmisþing sjálfstæðismanna á Vestfjörðum sýnir, að fulltrúar ýmissa tveggjamannafélaga geta ekki lengur komið saman til að ráðskast með framboðslista. Hinir óbreyttu taka þá til sinna ráða og bjóða fram sér á parti.

Prófkjör eru ekki trygging fyrir innanflokkssáttum um framboðslista. En reynsla þessa vetrar bendir eindregið til, að þau stuðli að slíkum sáttum, að minnsta kosti milli stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga í Sjálfstæðisflokknum.

Því hefur verið haldið fram, að konur eigi erfitt uppdráttar í prófkjörum. Nær væri að segja þær eiga erfitt uppdráttar í stjórnmálaflokkunum, hvort sem þar eru prófkjör eða ekki. Prófkjörin eru ekki sökudólgurinn.

Prófkjörsleysi sjálfstæðismanna á Vestfjörðum var einmitt notað til að sparka konu þeirri, sem hafði verið í baráttusæti flokksins í kjördæminu. Það bendir ekki til, að konur græði á fámennisræði í stjórnmálaflokkunum.

Því hefur einnig verið haldið fram, að nýir og efnilegir menn treysti sér ekki til að taka þátt í prófkjörum og nái heldur ekki árangri í þeim. Prófkjörin festi bara gömlu og úrbræddu skrjóðana í sessi.

Víst eru reyndir stjórnmálamenn fyrirferðarmiklir í prófkjörum, alveg eins og þeir eru í kjördæmisráðum og öðrum fámennisstjórnum. En þess eru einnig dæmi, að nýir menn taki þá gömlu á beinið í prófkjörum.

Hjá sjálfstæðismönnum á Suðurlandi lentu nýir menn í tveimur efstu sætum, þeir Þorsteinn Pálsson og Árni Johnsen. Og á Norðurlandi eystra náði Björn Dagbjartsson þriðja sæti, sem telja verður vonarsæti hjá sjálfstæðismönnum.

Því hefur ennfremur verið haldið fram, að með prófkjörum hafi peningaaustur, lýðskrum og uppákomur haldið innreið sína í stjórnmálin. Illa fjáð hæglætisfólk eigi ekki lengur von um frama í stjórnmálunum.

Réttara er, að oft fer fé og fyrirhöfn fyrir lítið í prófkjörum. Fyrirferðarmikil og skrautleg kosningabarátta dugði til dæmis Guðlaugi Tryggva Karlssyni skammt í prófkjöri Alþýðuflokksins á Suðurlandi.

Prófkjörsmenn hafa yfirleitt ekki beðið fjárhagslegan hnekki af kosningabaráttu. Stuðningsmennirnir, sem ýttu þeim úr vör, hafa ekki verið í vandræðum með að slá saman í kostnað af þeirri stærðargráðu, sem hér tíðkast.

Því hefur loks verið haldið fram, að óviðkomandi fólk úr öðrum flokkum taki þátt í prófkjörum og rugli niðurstöðurnar. Bent hefur verið á, að í sumum tilvikum hefur þátttakan verið heldur meiri en stuðningurinn í síðustu kosningum.

Samt hefur ekki tekizt að leiða rök að því, að flokksandstæðingar hafi náð að breyta sætisröð í prófkjörum þessa vetrar, ekki einu sinni hjá sjálfstæðismönnum á Norðurlandi vestra, þar sem framsóknarmenn voru grunaðir um þátttöku.

Að þessu leyti hafa opin prófkjör ekki reynzt verr en hálfopin. Hin síðarnefndu eru mun betri en engin. En opnu prófkjörin eru bezt, ekki sízt ef flokkarnir gætu sætzt á svo sjálfsagðan hlut að halda þau sameiginlega.

Jónas Kristjánsson

DV
Hér er lausnin.

Á tímum stjórnleysis og efnahagsöngþveitis, verðbólgu og atvinnuskorts getum við huggað okkur við, að þetta eru að töluverðu leyti mannanna verk, einkum stjórnmálamannanna. Þetta eru því verk, sem má endurbæta.

Okkur ættu að duga tvö ár til að ná verðbólgunni niður í næstum ekki neitt og fjögur ár til að verða ein allra tekjuhæsta þjóð í heimi. Það getum við með því að framkvæma sumpart strax og sumpart í áföngum það, sem hér verður rakið:

Niðurgreiðslur landbúnaðarafurða ber að leggja niður og nota sparnaðinn til að lækka söluskatt, einkum á matvælum. Staða neytenda mundi haldast óbreytt, um leið og verulega yrði dregið úr verðmætabrennslu í landbúnaði.

Alla styrki og útflutningsuppbætur til aldraðra atvinnugreina ber að leggja niður og nota sparnaðinn til að styðja aukningu atvinnutækifæra í nýjum greinum, til dæmis sem svarar tekjum ríkisins af þessum nýju tækifærum.

Til þess að draga úr búseturöskun mætti hafa stuðninginn meiri en ella í þeim tilvikum, að hin nýju tækifæri væru í sömu héruðum og nú búa við hið dulbúna atvinnuleysi, sem felst í sumum öldruðum atvinnugreinum, einkum landbúnaði.

Ríkið fær auknar skatttekjur af flutningi atvinnutækifæra frá forréttinda- og skattfríðindagreinum yfir í arðbærar greinar. Það getur gefið muninn eftir með því að greiða hluta launa viðbótarstarfsliðs hinna nýju greina.

Innflutningsbann á landbúnaðarvörum og útflutningshömlur á ferskum fiski ber að afnema, svo að verðlag afurða innanlands komist í samhengi við alþjóðlegt verð á sömu afurðum eða hliðstæðum afurðum, og innlend framleiðni verði mælanleg.

Samhliða frjálsum siglingum með afla ber að hætta opinberri skráningu verðs á erlendri mynt og heimila frjálsa notkun hennar í innlendum viðskiptum, svo að ekki sé lengur með seðlaprentun hægt að búa til séríslenzka verðbólgu.

Samhliða þessu ber ríkinu að hætta afskiptum af fiskverði og taka upp sölu eða útboð veiðileyfa, svo að útgerð færist úr höndum grínista til þeirra, sem bezta afkomu hafa í greininni. Þannig verði tryggð markaðsgeta sjávarútvegsins.

Vexti ber að gefa frjálsa og banna auk þess sérstaklega allar lánveitingar, sem ekki eru að fullu verðtryggðar, þar á meðal afurðalán og lán úr ýmsum sérsjóðum forréttindagreina, svo að féð renni til arðbærrar iðju.

Taka ber upp fastar reglur um notkun innlendrar framleiðslu umfram erlenda upp að vissu marki, t.d. upp að 10% af innlendu vinnsluvirði eða öðru því marki, sem jafngildir tekjum hins opinbera af innlendri framleiðslu umfram erlenda.

Núllgrunnsaðferð ber að taka upp við gerð fjárlaga og fjárhagsáætlana hins opinbera. Það hafi fasta hlutdeild í þjóðartekjum og deili þeim hluta síðan niður í einstakar, meintar þarfir, í stað þess að hlaða upp óskhyggjupökkum.

Hagnýta ber reynslu ýmissa smáþjóða af þægilegum tekjuöflunarleiðum, svo sem mótun skattaparadísar fyrir erlent fjármagn, markvissari útgáfu frímerkja og markvissari útgerð á ráðstefnumarkað í ferðamannaþjónustu.

Hér er ekki rúm til að nefna fleiri atriði, en þessi ættu að duga til að stöðva verðbólguna, tryggja fulla atvinnu í næstu áratugi, gera Íslendinga að tekjuhæstu þjóð á Vesturlöndum og grunnmúra forsendur fullveldis okkar.

Jónas Kristjánsson

DV
Ónæði af atkvæðum.

Í forustugreinum og fréttum Morgunblaðsins á undanförnum mánuðum hefur borið á bráðskemmtilegum skoðunum á prófkjörum. Biða menn nú eftir, að Morgunblaðið túlki nýjustu prófkjör á suma hátt og það hefur áður gert í vetur.

“Maðkar í mysunni”, sagði Morgunblaðið í fyrirsögn desemberleiðara um kosningasigur Pálma Jónssonar landbúnaðarráðherra á Norðurlandi vestra. Í leiðaranum sagði blaðið, að þáttakan í prófkjörinu væri “magnað pólitískt hneyksli”.

Forsenda þessara athyglisverðu kenninga er, að þátttakan var 15% meiri en kjörfylgi Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu í síðustu alþingiskosningum. Slíkt kann auðvitað ekki góðri lukku að stýra að mati Morgunblaðsins:

“Ekki fer hjá því, að í prófkjöri Sjálfstæðismanna í Norðurlandskjördæmi vestra hafi þeir menn greitt atkvæði, sem áður hafa stutt andstæðinga Sjálfstæðisflokksins.” Þetta er orðrétt úr annarri forustugrein blaðsins.

Um leið krafðist Morgunblaðið þess, að kjördæmisráðið léti ekki hneykslið “sem vind um eyru þjóta”. Áfram hélt blaðið og sagði: “Er ekki eðlilegt, að rannsókn fari fram og þá væntanlega undir forustu miðstjórnar …”

Í framhaldi af þessu þurfa allir vel innrættir menn að leggja höfuðið í bleyti til að finna lausn á þeim vanda, sem myndast af því, að kjósendur, er áður hafa stutt aðra flokka, fara allt í einu að ónáða Sjálfstæðisflokkinn með atkvæði sínu.

Auðvitað getur verið vont fyrir litla, sæta stjórnmálaflokka, ef alls konar pakk fer að kjósa þá og gera þá að stórum og ljótum flokkum, sem gætu álpazt til að hafa aðrar skoðanir á stjórnmálum en Morgunblaðið hefur.

Spurningin er bara, hvað hægt sé að gera til að losa mysuna við ásókn maðkanna. Ekki er hægt að mæla framsóknartilhneigingar með blóðprufu, svo að sennilega er heppilegast að leita aðstoðar Morgunblaðsins.

Þeir kjósendur, er hefðu í huga að ónáða Sjálfstæðisflokkinn með atkvæði sínu, gætu þá snúið sér til Morgunblaðsins, sem gæfi þá út siðferðisvottorð, er veitti hjartahreinum kjósendum aðgang að hinum skelfilegu prófkjörum.

Morgunblaðið gleymdi að taka þráðinn upp af fullri hörku, þegar þátt tóku í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins á Vesturlandi 9% fleiri en þeir, sem greiddu þar flokknum atkvæði í síðustu kosningum. En þá kom annað á bátinn:

“Friðjón Þórðarson dómsmálaráðherra hlaut kjör í efsta sæti lista sjálfstæðismanna á Vesturlandi með 1007 atkvæði í það sæti, sem er aðeins 54% af gildum atkvæðum, er Friðjón þó vel kynntur í kjördæminu.”

Þegar stórfelldur kosningasigur er túlkaður á þennan hátt, biða menn auðvitað í ofvæni eftir, að Morgunblaðið haldi áfram og túlki nýjustu prófkjörsúrslit sem svo, að Þorsteinn Pálsson hafi “aðeins” fengið 33% á Suðurlandi. Og hvað um prósentur Geirs?

En prófkjörið á Suðurlandi gefur Morgunblaðinu kjörið tækifæri til að rifja aftur upp kenninguna um “maðka í mysunni”, því að þar kusu 21% fleiri en samtals kusu báða lista flokksins í síðustu kosningum.

Hér með er auglýst eftir lausnum á þeim vanda Morgunblaðsins, að alls konar siðlaust pakk skuli leyfa sér að láta af stuðningi við aðra flokka og taka upp á að ónáða Sjálfstæðisflokkinn og óhreinka hann með atkvæði sínu.

Jónas Kristjánsson.

DV
Grínisti ársins.

Um og upp úr áramótum er vinsælt að líta yfir farinn veg og velja menn ársins á ýmsum sviðum, bæði almennt og í mörgum listgreinum, svo að dæmi séu tekin af framtaki DV. En grínisti ársins hefur ekki enn komizt á þá skrá.

Erfitt verður að sigra Jón Kr. Jóhannesson, útgerðarmann á Þórshöfn, sem grínista ársins 1983. Hann lét nýlega hafa eftir sér nokkur fleyg orð, sem skara framúr öðrum í skemmtilegri ósvífni, – öfugmæli af nýtízkulegri gerð.

Hann sagði: “Ætli að Þórshafnartogarinn sé bara ekki eini togarinn, sem algerlega hefur staðið við afborganir af sínum lánum til sjóðanna síðan hann byrjaði.” Og alla áhugamenn um sjávarútvegsmál rak í rogastanz.

Hvernig var þetta með hinn illræmda Þórshafnartogara, sem hefur hlotið fleiri fermetra af vondu umtali á prenti en nokkurt annað íslenzkt skip? Hafði þjóðin fundið nýjan kraftaverkamann í Jóni Kr. Jóhannessyni útgerðarmanni?

En í rauninni hafði það eitt gerzt, að samkvæmt venju voru tekin 20% af verðmæti afla skipsins til þess að tryggja lánveitendum hluta af vöxtum af hinu gífurlega lánsfé, sem hafði verið lagt til skipsins.

Þessar 1,6 milljón krónur á hálfu ári eru auðvitað bara krækiber af þeim 8,4 milljónum króna, sem útgerð Stakfells átti á þessu sama hálfa ári að greiða í vexti og afborganir, 4,1 milljón í vexti og 4,3 í afborganir.

Ósagða grínið í þessu stórkarlalega dæmi er þó hitt, að heildarverðmæti alls afla Þórshafnartogarans á þessu hálfa ári nam 8,2 milljónum króna. Það var heldur minna en vextir og afborganir skipsins á sama tíma!

Hér sjáum við vandamál nýrra togara í hnotskurn. Skattgreiðendur fjármagna togara, sem fiskar ekki einu sinni upp í vexti og afborganir, hvað þá upp í olíu, veiðarfæri, aflahlut sjómanna og annan óhjákvæmilegan rekstur.

Afleiðingin er, að útgerð togarans getur einungis staðið í skilum með 19% af fjárskuldbindingum sínum, 1,6 milljón krónur af 8,4. Hinar 6,8 milljónirnar lenda á herðum marghrjáðra skattgreiðenda þessa lands.

Hin afleiðingin er ekki síður alvarleg, að úthald þessa togara rýrir aflamagn annarra togara, sem þyrftu ekki nema smávægilega aflaaukningu til að geta staðið í skilum. Togara, sem eru reknir af alvörumönnum.

Sum útgerðarfélög eru rekin með hagnaði, meðan önnur eru rekin með dúndrandi tapi. Togarar Útgerðarfélags Akureyringa hafa 18% afgangs af tekjum til greiðslu vaxta og afborgana, meðan Bæjarútgerð Reykjavíkur hefur minna en ekkert afgangs.

Því miður hafa Steingrímur Hermannsson sjávarútvegsráðherra og Sverrir Hermannsson framkvæmdastofnunarstjóri haft forustu um að koma því inn hjá grínistum, að þeir geti gert út á skattgreiðendur fyrir meira en milljón á mánuði.

Sennilega er enginn maður svo skemmtilega frakkur, að hann geti þar á ofan barið sér á brjóst eins og útgerðarstjóri Stakfells, nema hann haldi í einlægni, að skattgreiðendur hafi hreinlega gefið sér hinn sögufræga togara.

Ef ekki verður snarleg snúið af braut þeirra Steingríms og Sverris, verður alvöru útrýmt úr íslenzkum sjávarútvegi og grínistarnir taka við. Og þá verður sjávarútvegurinn að sams konar kvígildi og landbúnaðurinn hefur löngum verið.

Jónas Kristjánsson.

DV