arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Við Nýfundnalendingar?

“Ef maður missti kú sína, vænti hann þess, að þingmaður kjördæmisins sæi um, að ríkisstjórnin útvegaði honum aðra. Ef þorpsbryggjan níddist niður, var þess vænzt af þingmanninum, að ríkisstjórnin útvegaði fé til að borga þorpsbúum fyrir viðgerðina. Efnið til viðgerðarinnar var við höndina, bryggjuskorturinn mjög tilfinnanlegur og viðgerðin aðeins fárra klukkustunda verk fyrir nokkra áhugasama menn. Samt héldu menn að sér höndum og vildu heldur sjá bryggjuna hrynja í hafið en gera við hana án opinberrar þóknunar”

Þessi kafli er úr opinberri skýrslu frá árinu 1933 um ástandið á Nýfundnalandi árið áður, þegar stjórnin á eynni gafst upp á því að halda uppi sjálfstæðu samveldisríki og bað um, að landið yrði gert að brezkri nýlendu. Við þeirri ósk var orðið og skömmu síðar var eyjan innlimuð í Kanada.

Nýfundnalandi svipar um margt til Íslands. Það er stór eyja í Norður-Atlantshafi, byggð afkomendum brezkra landnema, nokkrum hundruðum þúsunda manna, sem lifa aðallega á fiskveiðum og fiskvinnslu. Landið er fremur hrjóstrugt, en ekki eins hrjóstrugt og Ísland.

En Nýfundnalendingar beygðu sig fyrir erfiðleikunum og gáfust upp á því að vera sjálfstæð þjóð. Sömu áratugi voru Íslendingar að sigrast á erfiðleikum sínum og vinna að stofnun sjálfstæðs ríkis í landi sínu. Enda treystu feður okkar og afar meira á sjálfa sig en ríkið. Þeir biðu ekki með hendur í skauti eftir því, að ríkið sæi þeim fyrir framfærslu.

Á Nýfundnalandi hafði skapazt sú venja, að ríkið átti alls staðar að hlaupa til hjálpar, ef einhverjir erfiðleikar steðjuðu að. Smám saman vöndust menn af framtaki og fóru að heimta allt af ríkinu. Ef aflahlutur var of lítill, átti ríkið að borga mismuninn. Ef einhvern vantaði fiskibát, átti ríkið því sem næst að gefa honum bátinn. Enginn vildi neitt á sig leggja. Þetta endaði með því, að ríkið varð gjaldþrota og leitaði á náðir Breta.

En eru Íslendingar nútímans jafn sjálfstæðir og feður þeirra og afar? Hefur ekki velferðarþjóðfélagið smám saman verið að breyta okkur í Nýfundnalendinga? Margir eru orðnir svo vanir velsældinni, að þeir geta ekki hugsað sér neitt lát á henni. Þeir telja sig ekki þurfa að axla neinar byrðar, þótt atvinnuvegirnir, ríkið, sveitarfélögin og opinberir sjóðir hafi í sumar og haust rambað á barmi gjaldþrots.

Með mörgum samtvinnuðum aðgerðum hefur ríkisstjórninni tekizt að hindra hrunið án þess að skerða lífskjör þjóðarinnar neitt að ráði. En leiðtogar verkalýðsfélaga hafa samt sagt samningum lausum og hyggjast sumir hverjir reyna að afla þeirra peninga, sem hvergi eru til, með því að stofna til verkfalla.

Ef sú afstaða hefur hljómgrunn, má þjóðin vissulega fara að vara sig á fordæmi Nýfundnalendinga. Efnahagslegt sjálfstæði vinnst ekki í eitt skipti fyrir öll. Því verður stöðugt að halda við, ef það á ekki að glatast- Það dugir ekki til lengdar að ætlast til að fá hagþróunina fyrirhafnarlítið upp í hendurnar. Ef bryggjan brestur, verða menn sjálfir að taka til höndum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Ræktun snillinga

Uppfinningamenn, djarfir framkvæmdamenn, sumir vísindamenn og listamenn búa yfir sérstakri atorku eða lífsþrótti, sem greinir þá frá flestum öðrum mönnum. Verulegur þáttur snilligáfu þeirra er lífsþrótturinn. Þeir leggja nótt við dag í verkefnum sínum, en eru samt aldrei þreyttir.

Þessir lánsömu og yfirleitt hamingjusömu menn hafa meiri áhrif á umhverfi sitt en aðrir menn. Þeir, sem umgangast þá, smitast oft af lífsþrótti þeirra. Og í verkum sínum lyfta þeir þjóðfélaginu á hærra stig, bæði efnahagslega og menningarlega.

Uppfinningamennirnir og framkvæmdamennirnir skapa hagvöxtinn í heiminum að verulegu leyti. Þeir valda stökkbreytingum í framleiðsluháttum. Þegar þeim græðist fé á atorku sinni og snilligáfu, eru þeir stundum kallaðir arðræningjar. En það er misskilningur, því að þeir skapa verðmæti, sem ekki voru til áður.

Íslendingar hafa verið svo lánsamir á þessari öld að eiga marga sérstæða menn af þessu tagi, bæði í menningarmálum og atvinnumálum. Jafnvel síldarspekúlantarnir gömlu, sem oft hefur verið talað um af lítilsvirðingu, voru þessarar ættar og áttu frumkvæði að mikilli auðsöfnun þjóðarinnar.

Í sumum þjóðfélögum er búið vel að lífsþróttarmönnum af þessu tagi og þar er þróun efnahags og menningar örari en annars staðar. Í öðrum þjóðfélögum er þeim haldið niðri. Einkennisstéttir þeirra þjóðfélaga eru skriffinnarnir og embættismennirnir. Slíkir menn eru nauðsynlegir alls staðar til að stuðla að festu og trausti. En verði áhrif þeirra of mikil, minnkar frjálsræðið og þjóðfélagið staðnar.

Menn eins og Halldór Laxness sjálfur og sumir einstaklingshyggjumennirnir í sögum hans vaxa ekki upp í þjóðfélagi skriffinnsku. Þar slá rithöfundar ekki í gegn með sölu verka sinna, heldur fyllist allt af miðlungsmönnum og lakari rithöfundum, sem byggja tilveru sína á opinberri úthlutun peninga.

Lífsþróttur einstaklingshyggjunnar fer heldur þverrandi með Íslendingum. Í stað nóbelsskálda eru komnir miðlungsmenn, er skipta þjóðina litlu. Í stað síldarspekúlanta eru komnir umboðsmenn, sem lífa á prósentum. Í stað stjórnmálaskörunga hefur Alþingi fyllzt af þægilegum miðlungsmönnum.

Þeim fer fækkandi, sem neita að fylgja forskrift fjöldans, fara sínar eigin götur, hugsa sjálfstætt og skapa eitthvað nýtt. Skýringanna er að minnsta kosti sumpart að leita í kerfinu. Velferðarþjóðfélagið, svo gott sem það er að öðru leyti, hefur sljóvgað vitund manna gagnvart baráttu og lífsþrótti.

Skólarnir leggja aukna áherzlu á að hjálpa slökum nemendum og gera þá að miðlungsmönnum. Það er gott og nauðsynlegt. En því miður minnkar um leið áherzlan á að finna færasta fólkið og hjálpa því að finna sjálft sig, veita því verkefni við hæfi og koma því á flug.

Ef skólamenn verðu meiri tíma til að sinna færustu nemendunum, munda þeir jafnframt stuðla að frjálsri og skapandi hugsun í landinu, framtakssemi og lífsþrótti og færa þannig þjóðfélaginu það hreyfiafl, sem getur flutt það fram til glæstrar framtíðar.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Logn fyrir storm

Friðardagar eru í þjóðmálunum um þessar mundir. Svo hefur verið, síðan gefin voru út bráðabirgðalögin um láglannabætur. Og þessir sæludagar munu endast til mánaðamóta, þegar Alþingi kemur saman á ný og þegar reyna tekur á uppsagnir kjarasamninga.

Þjóðin og stjórnmálamennirnir hafa gott af þessari hvíld. Sumarið var í stormasamasta lagi í þjóðmálunum og því var tími til kominn að taka síðbúið sumarfrí. Kærkomnust er þó hvíldin frá orðbragðinu í stjórnmálaskrifum dagblaðanna.

Vorið hófst með byggðakosningabaráttunni. Síðan tók við baráttan fyrir alþingiskosningarnar. Þar á eftir komu langvinnar viðræður um myndun nýrrar ríkisstjórnar. Um leið og stjórnin hafði verið mynduð, hófust svo umfangsmiklar björgunaraðgerðir í efnahagsmálum. Síðast komu láglaunabæturnar og uppsagnir kjarasamninga, þegar komið var fram á haust.

Þessi atburðarás var stanzlaus í allt sumar. Í heild var þetta með meiri háttar skorpum í stjórnmálabaráttunni. Þjóðin var orðin fremur þreytt á eldspúandi stjórnmálamönnum og stjórnmálariturum og þeir hafa sjálfir vafalaust verið jafnfegnir logninu, sem hefur nú staðið í örfáar vikur.

Margt er í gerjun undir niðri, þótt tiltölulega hljótt sé á yfirborðinu. Ein af þungamiðjum stjórnmálabaráttunnar, fjárlagafrumvarpið, hefur verið í undirbúningi og mun líta dagsins ljós, þegar Alþingi hefur störf að nýju eftir tæpar tvær vikur.

Um leið verður farið að ræða á þingi um bráðabirgðalögin, sem ríkisstjórnin hefur sett til að bjarga efnahagslífinu frá hruni. Stjórnmálamennirnir munu hefja að nýju deilur um gengislækkunina, framhaldið á frystingu kaupgreiðsluvísitölunnar, láglaunabæturnar og hækkunina á bótum almannatrygginga.

Þær umræður verða þó varla mjög veigamiklar. Kemur þar tvennt til. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin mjög traustan þingmeirihluta að baki sér, traustari en þekkzt hefur um langt skeið. Og í öðru lagi veit alþjóð, að stjórnarandstaðan var að ræða ákaflega svipaðar aðgerðir, þegar hún átti í sumar aðild að viðræðum um myndun ríkisstjórnar. Hún getur því ekki gagnrýnt af neinni einlægni aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum.

Augu manna munu fremur beinast að vinnudeilum þeim, sem kunna að vera í uppsiglingu. Flest öflugustu launþegasamtökin hafa sagt upp kjarasamningum og renna þeir út um mánaðamótin. Þar eru á lofti mestu þjóðmálablikurnar. Á því sviði verður teflt um, hvort endurreisn efnahagslífsins tekst eða ekki.

Forustumenn launþegasamtaka eiga margir hverjir í sálarstríði um þessar mundir. Annars vegar viðurkenna þeir bæði nauðsyn efnahagsaðgerðanna og gildi láglaunabótanna. Og hins vegar óttast þeir yfirboð hver af hálfu annars. Það ríkir því ótryggur friður á vinnumarkaðnum. Og engu er hægt að spá um framvinduna.

Hinir hægu dagar eru senn á enda. Sumarfríi stjórnmálanna er að ljúka. Eftir lognið kemur stormurinn og tekur að ógna þjóðarskútunni á nýjan leik. En við skulum vona, að hún standist þá raun eins og oftast áður, enda er meira í húfi en oftast áður.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Menn að meiri?

Lífskjör hafa versnað síðustu mánuði í flestum nágrannalöndum okkar. Verðbólga geisar um heim allan. Jafnframt hefur framleiðsla dregizt saman og atvinnuleysi aukizt gífurlega. Baráttan gegn þessari óhugnanlegu þróun er um þessar mundir meginviðfangsefni flestra ríkisstjórna á Vesturlöndum.

Við stóðum í haust andspænis þessu sama vandamáli og var það magnaðra hér en víðast annars staðar. Verðbólgan var komin upp í 42% á ári og stefndi óðfluga í 60-70% á ári. Atvinnuvegirnir voru reknir með gífurlegu tapi. Samdráttur og almennt atvinnuleysi virtust vera á næsta leiti.

Nýja ríkisstjórnin tók strax til óspilltra málanna. Hver ráðstöfunin rak aðra á tímabili, og voru þær svo djúptækar, að líkja mátti við uppskurð á efnahagskerfi þjóðarinnar. Sérfræðingar voru líka á einu máli um, að ástandið væri svo alvarlegt, að ekki dygðu nein vettlingatök.

Hornsteinar aðgerðanna voru gengislækkun og áframhaldandi frysting kaupgreiðsluvísitölu. Þetta skerti að sjálfsögðu lífskjörin, og bjuggust menn við, að þau mundu síga niður á það stig, sem þau voru á fyrir þremur áum. Nú er hins vegar komið í ljós, að unnt á að vera að komast hjá því, að lífskjörin verði rýrari en þau voru í fyrra.

Þetta byggist á sérstökum ráðstöfunum, sem ríkisstjórnin framkvæmdi að höfðu samráði við heildarsamtök launþega. Meðal þessara ráðstafana voru sérstakar láglaunabætur og hækkanir á bótum almannatrygginga, sem hvort tveggja miðaði að því að tryggja hina verst settu í þjóðfélaginu gegn afleiðingum gengislækkunar og vísitölufrystingar.

Margir forustumenn launþegasamtaka áttuðu sig á, hve mikið var í húfi, og tóku ekki fjandsamlega afstöðu til björgunaraðgerðanna í heild. Aðrir hafa hins vegar látið ófriðlega og virðast stefna að því að reyna að eyðileggja aðgerðirnar með ófriði í atvinnulífinu.

Uppsögn kjarasamninganna þarf ekki að tákna að launþegasamtökin hyggist vinna gegn áformum ríkisstjórnarinnar. Líta má á uppsögnina sem öryggisatriði, tilraun til að halda öllum trompum á hendi. Það er alls ekki víst, að uppsagnir leiði til harðra vinnudeilna og síðan til verkfalla.

En næstu vikur verða áreiðanlega örlagaríkar. Þá kemur í ljós, hvað forustumenn launþegasamtakanna hyggjast gera við fjöregg þjóðarinnar, sem þeir halda nú á. Um næstu mánaðamót verða flestir samningar lausir og þá fer að koma í ljós, hvaða stefna verður ofan á.

Hinir ábyrgu munu átta sig á, að með vinnufriði eru töluverðar líkur á, að ráðstafanir ríkisstjórnarinnar muni koma efnahagslífinu aftur á réttan kjöl, hindra atvinnuleysi og halda lífskjörunum í því marki, sem þau náðu í fyrra. En margir munu verða til að freista þeirra og segja þeim, að þeir séu ekki nógu skeleggir leiðtogar,ef þeir fari ekki í hart. Og hina óbilgjörnu í þessum hópi þarf ekki að eggja.

Það þarf nokkurn siðferðisstyrk til að standast slíkar freistingar og eggjanir. En þeir, sem gera það og stuðla með þeim hætti að endurreisn efnahagslífsins og síðari lífskjarabótum, eru menn að meiri.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Versnar fyrst, batnar svo

Fólk á erfitt með að átta sig á, hve gífurleg bylting hefur átt sér stað í fjármálum heimsins síðan Arabaríkin höfðu frumkvæði að verðhækkun á olíu og benzíni. Afleiðing þessara umskipta er sú, að sum Vesturlönd ramba á barmi gjaldþrots og að sum Arabalönd eru komin upp fyrir Vesturlönd í þjóðartekjum á íbúa.

Greiðsluhallinn á olíuviðskiptum umheimsins við Arabaríkin nemur um 70-80 milljónum dollara á þessi ári. Þetta er stjarnfræðileg tala, sem erfitt er að gera sér grein fyrir. En hún felur það í sér, að auðmagnið í heiminum er hröðum skrefum að færast í hendur Arabaríkjanna.

Þetta er Vesturlandabúum þungur biti. Ef greiðsluhallinn verður áfram svona hrikalegur, verða Vesturlönd hreinlega gjaldþrota. Ítalía er þegar komin fram á yztu nöf og Bretland og fleiri lönd fylgja fast á eftir.

Lífskjör hafa þegar versnað nokkuð í flestum ríkjum Vesturlanda, þar á meðal í Bandaríkjunum. Og strangari ráðstafanir stjórnvalda til hindrunar á alvarlegri kreppu munu leiða til enn frekari rýrnunar.á lífskjörum Vesturlandabúa. Slíkar ráðstafanir fara senn að komast í eindaga, því að víða eru stjórnvöld búin að afla sér allra þeirra lána, sem unnt er að fá.

Samfara þessu fer óhjákvæmilega samdráttur í framleiðslu, bæði vegna minnkandi eftirspurnar og vegna stöðnunar í heimsverzluninni. Brezka tímaritið Economist segir 10% samdrátt heimsframleiðslunnar koma alvarlega til greina. Þar með væri alþjóðakreppa orðin að áþreifanlegri staðreynd.

Íbúar Vesturlanda sjá því fram á rýrnandi lífskjör, atvinnuleysi og félagslega upplausn. Þessi vandamál eru samt barnaleikur í samanburði við þau, sem verðhækkun olíunnar hefur skapað þróunarlöndum heims. Þau hafa ekki safnað neinum auði til að nota meðan stormurinn ríður yfir. Þau horfast í augu við þann möguleika, að næstu ár verði mestu hungurár veraldarsögunnar.

Hagkerfi þróunarlandanna hafa hingað til rétt marið að hafa við fólksfjölguninni. Olíuhækkunin veldur því, að þessi lönd hafa ekki lengur efni á að reka vélar eða kaupa þær. Þau hafa ekki lengur efni á að kaupa verksmiðjuafurðir eins og áburð og fóðurbæti. Landbúnaður þeirra færist því á frumstæðara og afkastaminna stig. Síðan fylgir almennt hungur.í kjölfarið.

Vesturlönd og einkum Bandaríkin hafa oftast komið til hjálpar, þegar slíkur vandi hefur steðjað að. En nú er vandinn meiri en áður og geta Vesturlanda minni en áður. Stjórnvöld Vesturlanda hafa vísað þróunarlöndunum á Arabaríkin, sem hafa árlega yfir að ráða 70-80 billjónum dollara umfram það, sem þau geta notað sjálf.

Þetta erfiða tímabil hungurs í þróunarlöndunum og kreppu á Vesturlöndum getur staðið nokkur ár, meðan Vesturlönd keppast við að verða sjálfum sér nóg í orkumálum, meðal annars með olíu úr Norðursjó. Þá má búast við, að olíuverðið fari að lækka aftur. En ástandið á eftir að versna að mun áður en það byrjar að batna.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Negrarnir okkar

“Heimur versnandi fer”, segir margt fullorðið fólk, þegar það hugsar til æskunnar. Það hristir höfuðið yfir mótþróa og uppreisnargirni unga fólksins gagnvart hinum fullorðnu. En þeir, sem hrista höfuðið, átta sig ekki á samhengi málsins við framkomu fullorðins fólks gagnvart börnum.

Hvarvetna má á almannafæri sjá fullorðið fólk sýna börnum ruddaskap. Oft eru börnin hálfgrátandi út af framkomu fullorðins fólks í verzlunum og þjónustustöðum. Myndirnar af frekju, kaldrana og skömmum eru óendanlega margar.

Barnið fer með sparibaukinn sinn í bankaútibú til að leggja aurana inn á bókina sína. Þetta er merkileg og hátíðleg stund í huga barnsins. En það er gert afturreka og sagt að snáfast til að koma, þegar minna er að gera. Í næstu atrennu er tekið við bauknum og barninu sagt að koma næsta dag, þegar búið sé að telja úr honum. Þegar barnið maldar í móinn, er öskrað á það.

Sundstaðir borgarinnar eru sagðir opnir almenningi. Barnið fer sólbjartan vordag með sundföt og nesti til að gera sér glaðan dag í sundi. Það er gert afturreka. Móðirin tekur upp símann og spyr, hvort sundlaugin sé lokuð í dag. Sagt er, að svo sé ekki. Þá spyr hún, hvers vegna barnið hafi verið gert afturreka. Hún fær langan reiðilestur um, að ekki sé hægt að hafa börn í sundlauginni, því að þau trufli kennslustund. Móðirin krefst þess, að sundlaugin standi við yfirlýsingar um, að hún sé opin almenningi og þá jafnt börnum sem fullorðnum. Svarið er, að símanum er skellt á.

Barnið er sent út í búð til að kaupa kaffipakka. Það bíður og bíður við afgreiðsluborðið. Engum viðskiptavinanna dettur í hug að benda á, að röðin sé komin að barninu. Þeir ryðjast bara fram fyrir það. Afgreiðslufólkið læzt ekki sjá barnið, en afgreiðir hina fullorðnu með mestu geðprýði. Loksins er yrt á barnið: “Hvað ertu að flækjast fyrir? Hvað ertu að troða þér fram?” Tónninn er frekjulegur og augnaráðið kuldalegt.

Börnin líða fyrir það, að þau eru minni máttar. Sumt fólk virðist fá útrás í að níðast á börnum, æpa á þau, tefja fyrir afgreiðslu erinda þeirra og sýna þeim hvers kyns andlega grimmd. Þetta fólk þorir ekki að sýna fullorðnum slíka framkomu og svalar sér á börnunum í staðinn.

Það er stundum kvartað um, að úti í heimi sýni hvítir menn svörtum mönnun yfirgang, traðki á rétti þeirra og mismuni þeim í stóru og smáu. Við höfum ekki aðstöðu til að hneykslast á þessu, því að við höfum alveg jafnstórt svertingjavandamál hér heima. Hér eru það börnin, sem gegna hlutverki svertingjanna. Þau eru réttlaus. Það má æpa á þau. Það má banna þeim aðgang að almenningsstöðum. Það má neita þeim um afgreiðslu.

Þetta eru engar fullyrðingar út í bláinn. Ef menn hugsa málið af fullkomnum heiðarleika, minnast þeir áreiðanlega margra slíkra atvika. Menn verða hvað eftir annað vitni að því, að börn eru meðhöndluð eins og sálarlaus kvikindi. Og það skyldi enginn furða sig á, að þau ör, sem þetta skilur eftir í barnssálinni, leiði síðar til mótþróa og uppreisnargirni.

Við þurfum að skipuleggja herferð í bættri umgengni við smælingja þjóðlífsins, – börnin.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Framandi ferðalag

Breytingin tekur stundum ekki nema nokkra mánuði. Unglingurinn, sem áður var hreinn og snyrtilegur að mati foreldranna, er allt í einu orðinn síðhærður, úfinn og klæddur hálfgerðum lörfum. Þar á ofan fréttist af honum drukknum í Þjórsárdal um hvítasunnuhelgina.

Það er ekki von, að foreldrarnir átti sig á, hvaðan á þá stendur veðrið. Það er raunar athyglisvert, hve margir foreldrar bregðast vel við þessum hamskiptum unglingsins og reyna að gera gott úr öllu saman.Og það er líka erfið þrekraun fyrir marga foreldrana.

Stundum er sagt, að æskan sé alltaf eins, uppreisnargjörn og lagin á að hneyksla hina fullorðnu. Þetta er ekki að öllu leyti rétt. Þau stórtæku hamskipti, sem nú verða á unglingum á skömmum tíma, eru sérstætt fyrirbrigði í veraldarsögunni.

Hamskiptin byggjast á velsæld þjóðfélags nútímans. Tæknin og peningarnir hafa flutt búksorgirnar brott og gefið fyrirheit um nýtt og betra líf. Þrátt fyrir þessar breyttu aðstæður halda hinir fullorðnu áfram sínum fyrri venjum. Þeir eyða að vísu meiru, en öðlast samt ekki aukna gæfu.

Unglingarnir, sem fæddir eru í velsæld, hafa betri aðstöðu til að laga sig að henni. Þeir notfæra sér velsældina óspart og gera sér litla grein fyrir þeirri sjálfsafneitun hinna eldri,sem hefur byggt velsældina upp. En þeir sjá hins vegar greinilega ýmsa gervimennsku, helgislepju, tvöfeldni og annað ófagurt mannlíf í heimi hinna fullorðnu.

Ef til vill hafa hinir fullorðnu fórnað of miklu til að byggja velsældina upp með miklum hraða. Ef til vill hafa þeir í leiðinni týnt einhverju mikilvægu úr sjálfum sér. Þetta hafa margir unglingar á tilfinningunni, án þess þó að gera sér nánari grein fyrir því.

Unglingarnir hafa gert friðsamlega uppreisn gegn heimi hinna fullorðnu. Þeir vilja fara eigin leiðir til að leita að gæfunni, sem velsældin átti að skapa, en gerði ekki. Þeir vilja vera utangarðsmenn í samfélagi hinna fullorðnu. Unglingarnir hópa sig saman í eigin samfélög, með eigin siðum og venjum. Nýstárlegur klæðaburður er aðeins einn af ytri þáttum þessarar uppreisnar.

Tilfinningar sínar túlka unglingarnir fyrst og fremst í tónlistinni, hinni nýju, orkuþrungnu tónlist rafmagnstækjanna, sem er fjarlæg heimi hinna fullorðnu. Í textunum má svo lesa áhuga unglinganna á að lifa í núinu, vera þátttakandi en ekki áhorfandi í lífinu, leitun að reynslu, barnslega gleði og afturhvarf til náttúrunnar.

Í unglingunum er sérkennilega öflugt sambland af félagshyggju og einstaklingshyggju. Þeir eru mjög háðir samveru og samvinnu við jafningja sína, en leggja um leið áherzlu á að þroska einstaklingseinkenni sín og rækta sjálfsmeðvitund sína.

Spurningin mikla er sú, hvers konar mannfélag unglingarnir munu byggja upp, þegar þeir hafa tekið völdin í þjóðfélaginu. Við því er ekkert var hægt að gefa á þessu stigi málsins. Aðeins eitt er víst, að unglingarnir munu ekki hverfa aftur til mannfélags þeirra, sem nú eru fullorðnir. Unglingarnir eru lagðir af stað í ferð um ókunnar slóðir með framandi áningarstöðum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Orkan er undirstaðan

Orkan er undirstaða lífsins á jörðinni og gífurleg orkunotkun er forsenda velmegunarþjóðfélaga nútímans. Saga efnahagslegra framfara fylgir sögu vaxandi orkunotkunar. Þess vegna er orkubúskapurinn vafalítið mikilvægasti atvinnuvegur nútímans, svo sem iðnaðarríkin hafa komizt áþreifanlega að raun um í olíuskömmtunaraðgerðum Arabaríkja.

Fyrir iðnbyltinguna notaði mannkynið lítið af orku, aðallega plöntur og dýr, sér og húsdýrum sínum til framfæris. Einnig voru þó notuð segl til að beizla orku vinds og mylluhjól til að beizla orku vatns. Reiknað hefur verið út, að samanlagt hafi þetta gert hverjum manni kleift að nota að meðaltali 12 kílóvattstundir af orku á dag.

Nú notar hins vegar hver íbúi orkuþróaðs ríkis um og yfir 1700 kílóvattstundir af orku á dag, eða rúmlega 140 sinnum meira en menn notuðu fyrir iðnbyltingu. Þessi gífurlega aukning er ein helzta forsenda velmegunarinnar í mestu orkunotkunarríkjum heims.

Verulegur hluti þessarar orku kemur frá birgðum í iðrum jarðar. Segja má, að þær séu birgðir óbeinnar sólarorku, sem safnazt hafa fyrir á milljónum ára. Við göngum ört á þessar birgðir. Árlega eru notuð kol, sem samsvara um hundrað alda framleiðslu sólarinnar á kolum, svo að dæmi sé nefnt. og olían gengur langtum hraðar til þurrðar.

Við höfum líka varanlegri orku í mynd kjarnorku, vatnsafls og jarðvarma. Sú orka eyðist lítt eða ekki, þótt af sé tekið, og sama gildir um beina notkun sólarorkunnar, sem alltaf er verið að reyna.

Á Íslandi erum við svo lánsamir að vera fámenn þjóð í stóru landi mikillar vatnsorku og jarðvarma. Við höfum náð ágætum árangri í að virkja þessa orku og þurfum jafnframt að leggja aukna áherzlu á virkjunina.

Við urðum snemma mjög framarlega í virkjun jarðhita til húsahitunar, þótt margt sé enn ógert á því sviði. En við höfum einnig dregizt aftur úr að því leyti, að við erum rétt að byrja að beizla jarðvarmann til rafmagnsframleiðslu. Við höfum þó um nokkurt skeið vitað, að slíkar virkjanir eru jafnvel ennþá hagkvæmari en vatnsaflsvirkjanir. Margar litlar jarðvarmastöðvar úti um byggðir landsins geta framleitt jafnódýra raforku og stórar vatnsaflsstöðvar á borð við Sigöldu.

Á undanförnum árum hefur verið farið of rólega í rannsóknir á þessu sviði. Nú er kominn tími til að taka til óspilltra málanna og reisa fyrst gufuaflstöð við Kröflu og síðan margar fleiri stöðvar til almennrar raforkunotkunar. Hinar dýru og stóru vatnsaflsvirkjanir getum við svo fremur notað til að koma upp stóriðju í landinu.

Við þurfum að stefna að því að nota eftir skamman tíma eingöngu innlenda orku til ljósa, hitunar og til að knýja staðbundnar vélar. Jafnframt þurfum við að fylgjast miklu betur með tilraunum til að nota raforku til að knýja farartæki, ekki aðeins bíla, heldur einnig skip. Hugvitsmönnum heimsins mun fyrr eða síðar takast að leysa hin óleystu vandamál á þeim sviðum.

Það verða ein merkustu tímamót í sögu þjóðarinnar, þegar við erum orðnir sjálfum okkur nógir í orkuframleiðslu. Ekkert framfaramál okkar er mikilvægara en einmitt að flýta þeirri þróun sem mest.

Jónas Kristjánsson

Vísir