arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Hinn nýi Gullfoss

Íslendingar hafa lengi saknað Gullfossanna sinna, skipanna, sem héldu opnum glugga okkar gagnvart umheiminum, löngu áður en flugið sigraði sem eðlilegasti ferðamátinn yfir heimshöfin.

Gífurlegur halli var orðinn á rekstri hins síðasta Gullfoss, þegar Eimskipafélagið gafst upp á honum. Skipið var heldur ekki byggt fyrir nútíma þarfir á þessu sviði. Það var úrelt blanda vöru- og farþegaskipa, var illa búið til bílaflutninga og var of seint í ferðum.

Nú hafa orðið skyndileg umskipti á þessu sviði. Gullfoss-glugginn hefur verið opnaður og í þetta sinn alveg upp á gátt. Færeyskir athafnamenn hafa komið sér upp hraðskreiðri bílaferju, sem meðal annars verður notuð til Íslandssiglinga.

Ferjan kemur raunar í eðlilegu framhaldi af opnun Skeiðarársands fyrir almennri bílaumferð. Ferðafjölskyldur geta nú sett tjöld í bíla sína eða húsvagna aftan í, ekið sem leið liggur austur á firði og um borð í ferjuna. Síðan geta þær áð í Færeyjum og haldið svo áfram til Björgvinjar með sömu ferju eða til Esbjerg í Danmörku eða Leirvíkur á Bretlandaeyjum með annarri.

Ferjan bætir verulega aðstöðu fólks til að taka sig upp með sitt hafurtask og fara í langar könnunarferðir um Evrópu á eigin bíl og með ódýrum hætti, án stöðugra áninga á dýrum hótelum og veitingahúsum.

Verði ferða og bílaflutnings með ferjunni virðist vera í hóf stillt, þannig að í heild ætti Íslendingum nú að gefast kostur á ódýrum langferðum um Evrópu. Menn geta meira að segja tekið með sér mat að heiman og þar með vikið sér undan hinni ströngu gjaldeyrisskömmtun, sem nú ríkir hér á landi.

Frumkvæði hinna færeysku athafnamanna er lofsvert. Þeir hafa fyrir eigin reikning og áhættu framkvæmt það, sem pólitískir snakkarar í Norðurlandaráði hafa verið að ræða um að styrkja einhvern til að gera. Þær umræður hefðu samkvæmt fyrri reynslu tekið tíu-fimmtán ár. Einkaframtakið hefur rækilega slegið veizluskandinavismanum við.

Við sendum Færeyingum okkar beztu óskir um velgengni í ævintýri þeirra.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Misnotaður þjóðarauður

Nýlegar tölur um þjóðarauð Íslendinga eru ekki til. En með hliðsjón af verðbólgu síðustu ára og árlegri fjárfestingu má gizka á, að hann nemi nú um 400 milljörðum króna á núverandi verðlagi. Er þetta um tvær milljónir króna á hvert mannsbarn.

Eftir skiptingu árlegrar fjárfestingar mætti ætla, að helmingur auðsins eða 200 milljarðar séu í atvinnutækjunum, fjórðungur eða 100 milljarðar í íbúðarhúsnæði og fjórðungur eða 100 milljarðar í opinberri eigu.

Þetta hljóta að vera mjög ónákvæmar tölur, en gera samt sitt gagn. Til gamans má geta þess, að samkvæmt þeim nemur þjóðarauðurinn á hvert mannsbarn að meðaltali einni milljón króna í atvinnutækjum, hálfri milljón í íbúðarhúsnæði og hálfri milljón í opinberum stofnunum.

Nýjustu tölur um árlega fjárfestingu eru frá árinu 1973. Þá nam fjárfesting í atvinnuvegunum, íbúðarhúsnæði og opinberum mannvirkjum þeim hlutföllum, sem að ofan greinir. Höfðu hlutföllin þá haldizt svipuð í mörg ár.

Í fyrra varð á þessu breyting, einkum vegna offjárfestingar hins opinbera á kostnað almenns íbúðarhúsnæðis. Samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar voru þá fjárfestir 20 milljarðar í atvinnulíf inu, 10 milljarðar í íbúðum og 13 milljarðar hjá hinu opinbera.

Erfitt er að ræða um framleiðni eða arðgjöf þeirrar fjárfestingar, sem fer í mannvirki hins opinbera og íbúðir almennings. En hinar grófu tölur, sem hér hafa verið birtar, benda til þess, að 200 milljarða auður í atvinnulífinu framleiði 20 milljarða á ári til fjárfestingar í atvinnulífinu.

Þetta gæti bent til þess, að hringrás fjármagnsins í verðmætasköpuninni á Íslandi taki um tíu ár. Hver króna í þjóðarauðnum sé um tíu ár að búa til nýja krónu til viðbótar í þjóðarauðnum.

Erlendis eru mörg dæmi um, að fjárfesting sé þrjú til fimm ár að skila jafnvirði sínu til baka til nýrrar fjárfestingar. Bankar erlendis gera oft þá kröfu, að fjárfestingarfé skili sér til baka á fimm árum. Þeir krefjast nákvæmra áætlana um arðgjöf fyrirhugaðra framkvæmda, leiðrétta þær og lána síðan í þá fjárfestingu, sem þeir telja gefa af sér skjótastan arð.

Ef við næðum því marki, að fjárfestingarfé skilaði sér til baka á fimm árum í stað tíu, hefðum við brátt tvöfalt meira fjárfestingarfé til umráða til uppbyggingar íslenzks atvinnulífs. Á núverandi verðlagi væri árleg fjárfesting þá 40 milljarðar í atvinnulífinu í stað 20, eins og nú er.

En hér er handbæru fjármagni ekki beint í arðbærasta farveg. Það er þvert á móti lánað með sjálfvirkum hætti um kerfi stofnlánasjóðanna og annarra framkvæmdasjóða til atvinnuþátta, sem hafa pólitískan forgang. Arðsemiskröfur skipta engu máli í þessu viðamikla áveitukerfi.

Lítt arðbærir og óarðbærir forgangsatvinnuþættir hafa ótakmarkaðan aðgang að háum lánum með lágum vöxtum til langs tíma og með ríkisábyrgð, ef þarf. Þeir fá styrki í uppbætur og niðurgreiðslur og njóta innflutningsbanns. Þeir fá jöfnunargjöld, tekjutryggingu og sjóðamillifærslur.

Þetta er skýringin á því, af hverju við höfum aðeins 20 milljarða á ári til fjárfestingar í atvinnulífinu, en ekki 40, eins og við gætum haft, ef pólitísk forréttindi vikju fyrir markaðslögmálum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Tíu milljarða dagdraumur

Tíu milljarðar króna eru mikið fé. Íslendingum þætti ekki amalegt, ef þeir hefðu á hverju ári heila tíu milljarða til umráða umfram það, sem þeir hafa í dag. Sumt af þessu fé mætti nota til að bæta lífskjörin, sumt til að hraða orkuþróuninni og enn annað til að létta rekstur atvinnulífsins.

Menn kunna að telja það tilgangslitla dagdrauma að ræða út í loftið um tíu milljarða. En þessi tala er þannig komin, að hún er mismunurinn á nýtingu fjárfestingarpeninga okkar og ýmissa nágrannaþjóða okkar, sem kunna betur með fé að fara.

Við þurfum að leggja til hliðar 27% þjóðarteknanna eða 30 milljarða króna í fjárfestingu til þess að ná út 4,5% hagvexti á ári. Danir ná svipuðum.árangri út á 19% þjóðarteknanna, sem nemur á íslenzkri stærðargráðu um 20 milljörðum króna. Mismunurinn nemur 10 milljörðum króna á hverju ári.

Taka má tillit til þess, að vegna dreifbýlis er fjárfesting dýrari hér en víða annars staðar. En á móti því kemur, að við losnum við fjárfestingu í varnarmálum, sem víða eru veigamesti liðurinn í fjárfestingu nágrannaþjóðanna. Byggðastefna okkar á ekki að vera dýrari í rekstri en landvarnir eru með öðrum þjóðum.

Hver er þá skýringin á óvenju lélegri nýtingu fjárfestingarpeninga hér á landi? Hún er sú, að fjármagnskerfi okkar er allt úr skorðum gengið. Við búum ekki við markaðskerfi í.fjármálunum eins og allar nágrannaþjóðir okkar gera í höfuðatriðum, heldur pólitískt kerfi. Með pólitískum aðgerðum hindrum við eðlilega fjármagnsstrauma í þjóðfélaginu, hindrum sjálfvirka leit fjármagnsins að hagkvæmustu kjörum og arðbærastri fjárfestingu.

Í fyrsta lagi eyrnamerkjum við verulegan hluta af fjárfestingarpeningum okkar og verjum til atvinnugreina og landshluta, sem hafa hlotið pólitíska viðurkenningu. Á sumum sviðum ríkir jafnvel sjálfvirk fjármögnun og það til nánast óarðbærra verkefna.

Í öðru lag i mismunum við í lánakjörum eftir pólitískum forgangi atvinnugreina og landshluta. Þetta kemur fram í hlutfalli lána af heildarfjárfestingu, lánstíma, vöxtum og ríkisábyrgðum.

Í þriðja lagi veitum við framleiðslustyrki, niðurgreiðslur, útflutningsuppbætur og innflutningsbann til að halda uppi óarðbærri framleiðslu, sem hefur pólitískan forgang.

Í fjórða lagi veitum við slíkri framleiðslu tekjutryggingu, jöfnunargjöld og sjóðamillifærslur, vitanlega á kostnað annarrar framleiðslu, sem skilar arði til þjóðfélagsins á fljótari og betri hátt.

Í fimmta lagi höldum við uppi gífurlegri offjárfestingu í opinberri þjónustu. Fyrir þann niðurskurð, sem nú er fyrirhugaður, lét nærri, að opinber fjárfesting væri orðin 30% af allri fjárfestingu í landinu.

Á ýmsan slíkan hátt látum við handbært fjármagn þjóðarinnar renna í fyrirfram ákveðna pólitíska farvegi án tillits til arðsemi.Ef við berum árangurinn saman við aðrar þjóðir, er unnt að halda því fram, að við brennum upp á þennan hátt um tíu milljörðum króna á ári hverju.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Tiltölulega góð staða

Kjarasamningum er nú að mestu lokið. Vinnufriður og full atvinna hafa verið tryggð á flestum sviðum atvinnulífsins. Verkfall er aðeins á stærstu togurunum. Og samningaviðræðurnar hafa leitt í ljós útbreiddan skilning meðal aðila vinnumarkaðsins á nauðsyn kerfisbreytinga á ýmsum sviðum.

Ríkisstjórnin hefur styrkzt vegna friðsamlegrar lausnar vinnudeilnanna. Ofan á hafa orðið hugmyndir hennar um að láta að sinni láglaunabætur leysa vísitölubætur af hólmi. Er útkoman gerólík því, sem varð í fyrra, þegar allt fór úr böndum í samningunum og hálaunamennirnir reyndust hafa fengið meira en láglaunamennirnir, þegar upp var staðið.

Bæði launþegar og vinnuveitendur áttuðu sig á mikilvægi þess, að nú verði tíminn notaður vel til að finna nýtt tekjuverndarkerfi, sem sé minni verðbólguhvati en vísitölubæturnar eru. Slíkt kerfi á að vera þannig úr garði gert, að ekki þurfi að taka það úr sambandi í hvert skipti, sem þjóðarbúið mætir vandamálum.

Hliðstæður skilningur kom einnig fram í samningum útvegsmanna og sjómanna. Báðir aðilar sjá spillinguna í sjóða-og millifærslukerfinu, sem hefur stöðugt magnazt vegna sjálfheldunnar í hlutaskiptareglunum.

Þeir samþykktu því, ” … að óska eftir því við ríkisstjórnina, að hún feli Þjóðhagsstofnun að láta fara fram endurskoðun á samningsfyrirkomulagi varðandi kerfisbreytingu á hlutaskiptum og afstöðu til sjóðakerfis sjávarútvegsins.”

Samninganefndirnar samþykktu að óska eftir skipun tíu manna nefndar fulltrúa sjómanna og útvegsmanna undir forsæti fulltrúa Þjóðhagsstofnunar og að óska eftir áliti nefndarinnar fyrir 1. desember næstkomandi. Þessi sameiginlega tillaga deiluaðila er einn af ljósustu punktum samningaviðræðna undanfarinna vikna.

Samningaviðræðurnar að undanförnu hafa ekki leitt til varanlegs friðar í atvinnulífinu. En þær hafa leitt til bráðabirgðafriðar, sem unnt er að nota til að undirbúa frekari samninga. Vinnuveitendur telja sig geta starfrækt fyrirtækin á grundvelli hinna nýju samninga. Þar með ætti full atvinna að vera trygg í náinni framtíð. Þar með hefur fullur árangur náðst í sjálfu forgangsverkefninu.

Á næstu mánuðum mun koma í ljós, hvernig hinar nýju láglaunabætur reynast. Koma mun í ljós, hvaða árangri þær ná í að stöðva kjararýrnun láglaunafólks. Jafnframt mun hagþróunin skýrast betur á næstu mánuðum, ekki sízt breytingar á stöðu þjóðarbúsins gagnvart útlöndum. Allar þessar upplýsingar verður unnt að hafa til hliðsjónar, þegar aftur verður setzt að samningaborði.

Að öllu samanlögðu stöndum við nokkru réttar en sumar nágrannaþjóðir okkar. Við höfum að vísu við ótal vandamál að stríða. En við höfum komizt hjá atvinnuleysi. Við höfum minnkað spennuna í kjarasamningamálunum og tryggt vinnufrið um sinn, Meðal okkar ríkir útbreiddur skilningur á að leysa sem fyrst ýmis kerfisbundin vandamál, sem lengi hafa verið okkur fjötur um fót. Við höfum að töluverðu leyti lært á sambýlið við afleiðingar hinna efnahagslegu áfalla.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Jafnvel afturábak

Nú á tímum er þjóðarbúskapur yfirleitt annað hvort rekinn sem markaðsbúskapur eða miðstjórnarbúskapur. Annað hvort er sjálfvirkni markaðsins, lögmálið um framboð og eftirspurn, látið stjórna hagþróuninni eða þá, að henni er stjórnað að ofan af framkvæmdastofnunum hins opinbera.

Alls staðar þar sem borgaralegir flokkar eða lýðræðissinnaðir jafnaðarflokkar hafa verið við völd, nema hér á landi, hefur markaðsbúskapurinn orðið ofan á. Hann er t.d. hvarvetna ríkjandi á Norðurlöndum. Og svo þreyttar eru sumar stjórnir Austur-Evrópuríkjanna orðnar á miðstjórnarbúskap, að þær eru í sívaxandi mæli farnar að fikta við markaðsbúskap. Júgóslavía hefur verið í broddi fylkingar á því sviði.

Reynslan hefur leitt í ljós galla miðstjórnarbúskaparins. Upplýsingastraumurinn upp og niður valdapýramídann er sífellt að brenglast og riðlast, mikið af honum fer forgörðum og auk þess er hann ákaflega seinvirkur.

Í markaðsbúskapnum eru ákvarðanirnar hins vegar teknar á sjálfum stöðunum, þar sem vandamálin koma fram. Og reynslan sýnir, að úr hinum ótal dreifðu ákvörðunum, sem teknar eru alls staðar í þjóðfélaginu, myndast furðulega samræmd hljómkviða, sem gefur þá mestu hagþróun, sem þekkist í sögunni.

Markaðsbúskapurinn hefur mjög styrkzt á síðustu árum og áratugum. Fundizt hafa leiðir til að deyfa efnahagskreppur þær, sem áður fyrr fylgdu markaðsbúskapnum reglulega. Og allir hinir mörgu aðilar, sem ákvarðanir taka, eiga nú aðgang að miklu betri upplýsingum en áður, ná- kvæmari hagskýrslum og efnahagsspám. Loks hefur tölvutæknin gert markaðsbúskapinn mun virkari og einkum fljótvirkari en áður var.

Yfirburðir markaðsbúskaparins hafa orðið eindregnari með hverju árinu. Austur-Evrópuríkin eru sífellt að gera alvarlegri tilraunir með einstaka þætti hans- Og risafyrirtæki Vesturlanda eru farin að óttast stærð sína. Þau eru sem óðast að dreifa valdi og ákvarðanatekt frá miðstjórninni til einstakra deilda og vinnustaða.

Íslendingar eru svo óheppnir, að markaðsbúskapurinn hefur aldrei verið talinn eins sjálfsagður hér á landi og í nálægum löndum. Við vorum sú þjóð Vestur-Evrópu, sem síðast hvarf frá miðstjórnarbúskap kreppuáranna. Meðan efnahagur nágrannaþjóðanna blómstraði, drógumst við með Fjárhagsráð og alla fylgikvillana, svo sem margfalt gengi, vöruskort og svartan markað. Það var ekki fyrr en með innreið viðreisnarstjórnarinnar, að við tókum upp markaðsbúskap að nokkru.

Síðan höfum við staðið í stað og jafnvel farið aftur á bak. Við búum við flókið ríkisfargan í efnahagslífinu, niðurgreiðslur, styrki, uppbætur, tekjutryggingar atvinnuvega, misræmi í lánsfjármagni, lánalengd, -kjörum og sjálfvirkni lána, innflutningsbönn, verðlagsnefndir, sjóðamillifærslur og jöfnunargjöld.

Þetta rotna kerfi brennir takmarkað fjármagn okkar. Það veldur því, að við þurfum að leggja til hliðar í fjárfestingu 27% af fé okkar til að ná sama hagvexti og Danir ná fyrir 19% og Bandaríkjamenn fyrir 17% og að við náum helmingi minni hagvexti en Japanir út á sama fárfestingarhlutfall.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Ákvörðun um áburð

Ríkisstjórnin hefur tekið þá vafasömu ákvörðun að greiða niður verð á áburði um 750 milljónir króna. Niðurgreiðslur eru í eðli sínu illar, því að þær skekkja verðmyndunarkerfið í landinu. Þær stuðla að vanþekkingu almennings á raunverulegu verði ýmissa afurða og hvetja einnig til offramleiðslu á þessum afurðum, sem síðan verður að flytja út með drjúgum útflutningsuppbótum.

Sú afsökun, að þetta sé til að halda verðlagi niðri í landinu er tóm blekking. Það skiptir ekki máli, hvort neytendur greiða þessar 750 milljónir yfir búðarborðið eða í mánaðargreiðslum skatta sinna. Í báðum tilvikum eru 750 milljónirnar greiddar og stuðla að verðbólgu á hvorn veginn sem er.

Ríkisstjórninni ber fremur að beina kröftum sínum að því að rífa niður blekkingarvefinn, sem hefur magnazt í efnahagslífinu. Niðurgreiðslur, uppbætur, millifærslukerfi, fjármagnsmismunun og lánakjaramismunun, innflutningsbönn, framkvæmdastyrkir og fleira slíkt gerir efnahagskerfi okkar að slíkri grínfígúru, að fjárfestingarfé okkar fer í meira mæli í súginn en hjá flestum öðrum þjóðum heims.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Austurför Einars

Ástæða er til að fagna heimsókn Einars Ágústssonar utanríkisráðherra til Sovétríkjanna. Íslandi er gagn að því, að ráðamenn okkar haldi uppi sambandi við valdamenn stórveldanna. Alltaf eru ofarlega á baugi einhver mál, sem snerta hagsmuni beggja aðila og skiptast þarf á skoðunum um.

Þess vegna er líka gott til þess að vita, að í náinni framtíð skuli vera von á heimsókn Gromykos, utanríkisráðherra Sovétríkjanna, hingað til lands. Slíkar heimsóknir gefa tækifæri til að fækka ágreiningsefnum og koma samskiptum á vinsamlegra svið.

Utanríkisráðherra okkar hefur að undanförnu haft tækifæri til að ræða við ráðamenn Sovétríkjanna um ýmis vandamál, sem skipta okkur miklu.

Við höfum um nokkurt skeið verið óánægðir með of hátt verð á olíunni frá þeim og of lágt verð á fiskafurðum til þeirra. Hafa raddir magnazt um, að heppilegra væri fyrir okkur að snúa þessum viðskiptum yfir á frjálsa markaðinn á Vesturlöndum. Nú virðist svo sem Sovétríkin hafi gefið nokkuð eftir í olíuverðinu og er það vissulega spor í rétta átt.

Við höfum einnig haft vaxandi áhyggjur af síaukinni andstöðu Sovétríkjanna við stefnu 200 mílna efnahagslögsögu. Ekki er líklegt, að heimsókn Einars hafi breytt miklu í þeim efnum, en alténd er mikils virði að geta túlkað sjónarmið okkar í persónulegum viðræðum.

Utanríkisráðherra okkar hefur.einnig fengið tækifæri til að benda ráðamönnum Sovétríkjanna á furðu og gremju Íslendinga út af miskunnarlausri stefnu þeirra gagnvart föður Askenazys. Valdamenn Sovétríkjanna hafa jafnan gott af því að heyra raddir að vestan um slík mál, eins og um brottflutningsleyfi gyðinga og útskrifun stjórnarandstæðinga af geðveikrahælum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Hin óbeinu áhrif

Eftir tuttugu ára fjáraustur og strit hafa Bandaríkin og stuðningsmenn þeirra farið miklar hrakfarir í Indókína. Ríkisstjórnirnar í Suður-Víetnam, Laos og Kambódíu ramba allar á barmi hruns gagnvart þjóðfrelsishreyfingum þeim, sem kommúnistar ráða að mestu.

Sem afmarkað vandamál skipta þessar ófarir Bandaríkin minna máli en margir halda. Aldrei var nein raunhæf von um, að byggja mætti upp vestrænt lýðræðiskerfi í þessum heimshluta, sem á sér allt aðra siði og sögu en við þekkjum á Vesturlöndum. Þar á ofan voru efnahagslegir hagsmunir Bandaríkjanna ekki mælanlegir í þessum hráefnasnauðu og bláfátæku löndum.

Hagsmunir Bandaríkjanna liggja á allt öðrum stöðum. Þeir liggja fyrst og fremst í Evrópu, Japan og nokkrum öðrum löndum, sem eru virkir þátttakendur í hinu alþjóðlega og viðamikla efnahagskerfi lífsgæða og hagsældar á Vesturlöndum.

Þeir liggja einnig í Suður-Ameríku vegna nálægðarinnar og svo í einstaka þróunarlandi, sem kann auðæfa sinna vegna að geta tekið þátt í þessu mikla efnahagskerfi í náinni framtíð.

Hins vegar skipta ófarirnar í Indókína miklu minna máli, eins og sést á því, að Frakkar hafa styrkzt í trúnni á, að hernaðarlega sé ekki unnt að treysta Bandaríkjunum og að Frakkar verði sjálfir að byggja upp hernaðarlegan mátt sinn og megin.

Nokkuð er til í þessum ugg. Bandaríkjamenn eru að endurmeta samband sitt við umheiminn. Þar gætir vaxandi þreytu á pólitískum og hernaðarlegum afskiptum utan landsteinanna. Til dæmis verður vart sívaxandi óánægju með byrðarnar af skuldbindingum Bandaríkjanna gagnvart Atlantshafsbandalaginu.

Menn gefa minna en áður fyrir hugsjónir Atlantshafssáttmálans um gagnkvæma og sjálfvirka aðstoð vinaþjóða. Bandaríkjamenn eru í vaxandi mæli farnir að spyrja, hvort efnahagur þeirra sé raunverulega svo háður Vestur-Evrópu, að varnarsamstarfið sé virði allra þeirra peninga, sem í það eru lagðir.

Jafnframt hafa vandamálin í Vestur-Evrópu breytzt. Hættan að innan er farin að skyggja á hættuna úr austri. Allir horfa nú á Portúgal sem tilraunastöð hinna nýju vandamála. Og afskiptaleysi Bandaríkjanna af þróuninni í Portúgal er dæmigert fyrir hin nýju viðhorf þar vestra.

Ef öflin, sem eru allra lengst til vinstri og hægri komast til valda, er ekki auðveldlega við snúið í ríkjum, sem hafa áður búið við lýðræðislega hefð. Slík öfl láta ekki bola sér út með kosningum eins og dæmin sýna bæði í Austur-Evrópu og Suður-Evrópu. Spánn og Tékkóslóvakía eru hliðstæð dæmi úr þessum tveimur áttum.

Vinstra einræði getur hæglega tekið við af hægra einræði, ekki aðeins í Portúgal, heldur líka á Spáni. Lýðræðið stendur einnig ótraustum fótum í Grikklandi og á Ítalíu. Vesturlönd eru þess vanbúin að mæta slíkri innri hættu, enda er Atlantshafsbandalagið eingöngu varnarbandalag gegn ytri hættu.

Vaxandi uggur er meðal stjórnmálamanna í Vestur-Evrópu, að þreyta Bandaríkjamanna á óförunum í lndókína kunni að deyfa samstarfsviljann í varnarsambúð Vesturlanda.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Vítahringur sjávarútvegs

Sjávarútvegurinn lifir í vítahring, sem hindrar hann í að njóta hinna miklu afkasta sinna. Hér á landi er aflamagnið á hvern sjómann þrisvar sinnum hærra en hjá Vestur-Þjóðverjum, sem næstir koma, og tíu sinnum hærra en hjá fjölda þjóða. Íslenzkur sjávarútvegur ætti því að vera mjög arðbær, meðan sjávarútvegar annarra þjóða lifir á styrkjum. En samt berst sjávarútvegurinn í bökkum.

Röng gengisskráning er meginástæðan fyrir því, að sjávarútvegurinn nýtur ekki afkastanna. Árlega eru milljarðar fluttir frá sjávarútvegi út í þjóðfélagið með rangri skráningu gengis krónunnar. Þessi ranga skráning leiðir reglubundið til taprekstrar í greininni. Þegar tapreksturinn er orðinn óbærilegur, er gengið svo lagfært nægilega til þess, að meðalfyrirtæki í sjávarútvegi skrimti. Lagfæringin nægir hins vegar aldrei til þess, að sjávarútvegurinn fái að fullu það, sem honum ber.

Til þess að bæta sjómönnum það upp, sem þeir fá ekki með eðlilegum hætti, það er að segja með réttu gengi á.verði afurða þeirra, er skiptaprósentan höfð of há. Þetta eykur enn vanda útgerðarinnar. Skiptaprósentan tekur ekki tillit til vaxandi gildis tækjabúnaðar í aflaverðmætinu og hækkandi hluta olíuverðs í rekstrarkostnaðinum.

Ef gengisskráningin væri rétt, þyrftu sjómenn ekki þessa háu skiptaprósentu og hefðu samt mun betri kjör, sem endurspegluðu. betur gildi sjómanna fyrir þjóðfélagið.

Mörgum aðgerðum er beitt til að láta sjávarútveginn fljóta, þrátt fyrir fjármagnsleysið, sem röng gengisskráning og of há skiptaprósenta bakar honum.

Sjávarútvegurinn hefur forgang að lánum til skipakaupa. Hann fær ríkisábyrgð á skuldum sínum. Hann fær sjálfkrafa afurðalán. Vaxtakjör hans eru hagstæðari en almennt gerist. Lánstíminn er lengri en almennt gerist og eðlilegt má teljast. Og lánaupphæðirnar eru óeðlilega hátt hlutfall stofnkostnaðar, allt upp fyrir 99%. Þannig er sjávarútveginum haldið uppi með lánum og lánakjörum.

Ef gengið væri hins vegar rétt skráð, þyrfti sjávarútvegurinn ekki fyrirgreiðslur umfram aðra starfsemi í landinu. Hann gæti borgað skip sín örar niður og myndað eigið fjármagn til skipakaupa.

Ef gengið væri rétt skráð, gæti sjávarútvegurinn greitt þjóðfélaginu sérstakan auðlindaskatt fyrir afnot sín af verðmætum efnahagslögsögunnar umhverfis landið eins og honum ber í raun og veru að gera.

Að sjálfsögðu er erfitt að finna hið rétta gengi krónunnar. Það er ekki rétt að miða gengið við núllrekstur og litla fjármagnsmyndun í sjávarútvegi. Reyna verður að meta afköst hans í samanburði við erlendan sjávarútveg og haga gengi krónunnar á þann hátt, að afkastamunurinn komi fram í krónum þeim, sem fiskiðjan fær fyrir gjaldeyri afurða sinna, og síðan í tilsvarandi hækkun fiskverðs til útgerðar og sjómanna.

Með aðgerðum af þessu tagi væri unnt að skipa sjávarútveginum þann sess, sem honum ber og gera honum kleift að hafna bónbjörgum af hálfu ríkisvaldsins. Með slíkum aðgerðum gæti sjávarútvegurinn komizt úr vítahring sínum.

Jónas Kristjánsson

Vísir