arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ár víxils og hugmynda

Íslendingar hafa náð að framl!engja víxil sinn á þessu ári. Útlitið er ekki nærri því eins svart og það var fyrir ári. Framlengingin felst í bættum viðskiptakjörum gagnvart útlöndum. Fiskurinn hefur hækkað meira í verði en innfluttu vörurnar.

Fyrir bragðið hefur skuldasöfnun þjóðarinnar verið mun minni en í fyrra og minni en spáð var í upphafi árs. Ljóst er, að þjóðarbúið verður ekki gjaldþrota að sinni, þótt um slíkt hafi verið talað í alvöru fyrir ári. Við höfum því enn einu sinni komizt upp með að fresta vandamálunum í stað þess að leysa þau.

Hin bættu viðskiptakjör hafa að mestu verið notuð til að rétta við stöðu þjóðarbúsins. Þau hafa ekki leitt til aukinnar einkaneyzlu almennings. Hún hefur þvert á móti minnkað á árinu. Sá sparnaður var góður, svo langt sem hann náði. En það er líka jafnljóst, að kjörum láglaunafólks verður ekki lengur haldið niðri.

Svigrúm framlengingarvíxilsins hefur ekki verið notað til að taka neinar mikilvægar ákvarðanir í efnahagslífinu. Slíkar ákvarðanir verða ef til vill teknar á næsta ári. En ekkert bendir enn til þess, að svo verði. Nýlega er búið að afgreiða hrikaleg fjárlög, sem auka fremur en minnka hlut ríkisins af þjóðarbúinu. Og loforðin um leiðréttar skattareglur virðast jafnframt vera komin út í ógöngur.

Þótt efnahagsaðgerðir hafi ekki einkennt árið, sem senn er á enda, hefur efnahagsleg hugsun sett mjög svip á það. Athyglisverðar kenningar um íslenzk efnahagsmál hafa mjög verið í sviðsljósinu og notið vaxandi hylli. Þessar kenningar geta vel orðið öflugir áhrifavaldar í efnahagslífinu á næstu árum.

Kenningar Arons Guðbrandssonar um fjárhagslega og siðferðilega stöðu þjóðarinnar gagnvart varnarliðinu slógu í gegn á árinu. Mótrök fyrirfundust engin hjá þeim, sem hingað til hafa ráðið ferðinni í afstöðunni til varnarliðsins. Kannski holar dropinn steininn á næsta ári.

Kenningar Kristjáns Friðrikssonar um fiskivernd, auðlindaskatt og iðnvæðingu hafa notið vaxandi skilnings og stuðnings á árinu, þótt enn séu þær ekki orðnar jafn þjóðkunnar og kenningar Arons. Full ástæða er til að vona, að þeim vaxi enn fylgi á næsta ári.

Þá hafa kenningar ýmissa manna um breytta stefnu í landbúnaði náð nægilegri viðurkenningu til þess að sitja nú á bekk með íhaldssamari kenningum sem “leið tvö” í hugleiðingum sérfræðinga í landbúnaði og á öðrum sviðum, svo sem fram kemur í samantekt Rannsóknaráðs ríkisins um þróun landbúnaðar á Íslandi.

Allar þessar kenningar eru sprottnar úr íslenzkum jarðvegi og miðaðar við íslenzkar aðstæður. Þær eru engar þýðingar á erlendum kreddukerfum. Það er fyrst og fremst þeirra vegna, að við getum litið með ánægju til efnahagsársins 1970.

Þetta var ekki ár aðgerða í efnahagsmálum heldur hugsunar. Stjórnvöld létu sér nægja að fá framlengingu á víxlinum. Og það er ekki svo afleitt, því að framlengingin stuðlar að svigrúmi til að framkvæma á næstu árum það sem hugsað var frumlega í ár.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vel við hæfi

Dálítið er kveinað þessa dagana í Alþýðublaðinu og Þjóðviljanum út af kosningu bankaráðs. Alþýðuflokkurinn er enda dottinn úr þeim og aðeins einn Alþýðubandalagsmaður hangir í hverju bankaráði með fjórum mönnum úr helmingaskiptafélagi Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks.

Það er dæmigert fyrir íslenzk stjórnmál, að kosning bankaráða skuli vera eitt af meiri háttar ágreiningsefnum stjórnmálaflokkanna. Í þetta sinn varð hvað eftir annað að fresta atkvæðagreiðslu meðan þjarkað var um menn og flokka.

Margir töldu sig manna hæfasta til að gegna þessum embættum, sem eru ekki aðeins góðir bitar af herfangi stjórnmálaflokkanna, heldur einnig mikil ábyrgðarstörf gagnvart hagsmunum stjórnmálaflokkanna og gæðinga þeirra.

Lengi neituðu sjálfstæðismenn að kyngja Kristni Finnbogasyni sem bankaráðsmanni Landsbankans og væntanlegum varaformanni þess. Þetta olli langri töf, unz Ólafur Jóhannesson klúbb- og battamálaráðherra barði í borðið og hótaði stjórnarslitum, ef Kristni yrði ekki hleypt inn.

Sumir hlutlausir menn telja sjálfstæðismenn hafa sýnt of mikinn þvergirðingshátt gagnvart Kristni. Það sé einmitt einkar vel við hæfi, að hann sé varaformaður bankaráðs stærsta bankans. Það gefi alveg ljómandi góða innsýn í íslenzk stjórnmál í árslok 1976.

Kristinn Finnbogason er einmitt persónugervingur núverandi valdakerfis á Íslandi. Í honum tengjast fjármál, stjórnmál og bankamál í órjúfanlega heild á opinskáan hátt, en ekki undir borði eins og hjá sumum hinna, sem veifa ákaft fána flokkspólitískra hugsjóna.

Stjórnmálamennirnir hafa einmitt blekkt þjóðina upp úr skónum með innantómu rugli um ímynduð ágreiningsefni af málefnalegum eða öðrum efnislegum toga. Þeim hefur að nokkru leyti tekizt að dylja hið raunverulega áhugamál flestra þeirra: Að komast í feitt fyrir sig, sína og sinn flokk.

Stjórnmálaflokkarnir nota bankana óspart til að gefa sjálfum sér og gæðingum sínum verðbólgugjafir. Þess vegna er svo lítið eftir handa öðrum, þegar dyr bankanna opnast. Og þess vegna er engin leið að ráða við verðbólguna, því að hún er mesta hjartans mál gæðinga stjórnmálaflokkanna.

Það er skiljanlegt, að ráðamönnum Alþýðuflokksins gremjist að láta ýta sér út í kuldann. Auðvitað öfunda þeir helmingaskiptafélagið, sem situr að ránsfengnum, meðan Alþýðuflokkurinn getur varla keypt sér atkvæði fyrir næstu kosningar.

Afskipti stjórnmálaflokkanna af bankamálum er ein af nokkrum skrumskælingum lýðræðis hér á landi. Þar koma stjórnmálaflokkarnir fram sem ræningjaflokkar, alveg eins og þegar þeir hirða fjörutíu milljónir úr ríkissjóði til að gera út Morgunblaðið, Vísi, Tímann, Þjóðviljann og Alþýðublaðið. Og svona verður þetta enn um sinn, meðan almenningur heldur áfram að láta gabba sig upp úr skónum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Jól tveggja þjóða

Enn er skammt liðið vetrar, þótt jólin byrji á morgun. Suðvestanlands hefur vart gránað í fjöll á þessum vetri. Svona geta áraskiptin verið mikil í þessu landi óstöðugrar veðráttu. En vonandi fá íbúar Suðvesturlands nýjan snjó fyrir annað kvöld, með vægu frosti um allt land, svo að allir landsmenn geti notið jólaveðurs.

Annað kvöld vonum við, að jólafriður ríki á sem flestum heimilum eftir erfiðar jólaannir. Í dag er hins vegar allt á öðrum endanum Nú eru hin veraldlegu umsvif jólanna í hámarki. Margir eiga eftir annasama nótt við jólaundirbúning og sumir hverjir verða líka störfum hlaðnir á morgun. Vonandi verða menn ekki búnir að safna svo mikilli streitu, að þeir fái ekki notið jólanna annað kvöld og á jóladag.

Ekki halda allir landsmenn eins jól. Nokkuð stór meirihluti þjóðarinnar lifir í allsnægtum og neitar sér ekki um margt á jólunum. Þetta eru þeir, sem hafa lagt hart að sér við vinnu á árinu. Þetta eru einnig hátekjumenn menntunar, ábyrgðar, áhættu eða embætta. Þetta eru ennfremur þeir, er eignazt hafa fé að arfi eða í happdrætti. Og loks eru þetta skattleysingjarnir, sem stunda holubúskap í atvinnulífinu.

Mikill hluti þessa fólks er vel að tekjum sínum og velgengni komið. Aðrir miður, eins og gengur og gerist. Glaðastir eru þó skattleysingjarnir, því að þeir hafa fengið í jólagjöf skattafrumvarp, sem hefur allt önnur áhrif en ætlazt var til í sumar, þegar reiði manna var sem mest. En allt þetta fólk mætti gjarna hugsa til hinnar þjóðarinnar í landinu, þess minnihluta sem býr við þröngan köst í miðri hringiðu velsældarinnar.

Hin þjóðin er eins konar undirþjóð, sem ekki hefur fengið að vera með í kapphlaupinu. Þar í hópi eru eftirlaunamenn margir, öryrkjar og sjúklingar. Þar eru einnig drykkjusjúklingar og auðnuleysingjar. Ennfremur eru þar margir einstæðir foreldrar, ekki sízt einstæðar mæður sem bera þunga bagga af litlum tekjum. Loks eru þar fjölmennastir margs konar láglaunamenn, sem verða að lifa af lágum töxtum og lítilli aukavinnu.

Þessi þjóð er fjölmennur minnihluti, sem á nógu erfitt með að komast af frá degi til dags, þótt kostnaði við jólahald sé ekki bætt ofan á. Hún getur ekki einu sinni slegið fyrir jólunum í bönkum, því að þeir voru fyrir löngu tæmdir handa heiðursmönnum á vegum stjórnmálaflokkanna. Hjá mörgum af þessari þjóð eru jólin tími áhyggja af fjármálum líðandi stundar og atvinnuástandi nálægrar framtíðar.

Velsæld hinnar þjóðarinnar spillir henni sýn inn í vandamál þessarar. En þann sjónarheim er unnt að opna. Og ef til vill eru jólin bezta tækifærið til að benda fólki á nauðsyn þess að brúa gjána milli þjóðanna tveggja, svo að réttlæti megi ríkja í landi þessu. Í von um það óskar Dagblaðið öllum landsmönnum gleðilegra jóla.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Engin þörungarök

Erfiðleikar Þörungavinnslunnar við Breiðafjörð eru ekki Rannsóknarráði ríkisins að kenna samkvæmt bréfi, sem framkvæmdastjóri þess og þingmaður Vestfjarða, Steingrímur Hermannsson, ritaði í Dagblaðið á fimmtudaginn. Segir hann Rannsóknaráð ekki hafa átt aðild að málinu síðan í október 1972.

Ennfremur segir Steingrímur, að nú sé of snemmt að, kveða upp dóma yfir aðilum Þörungavinnslunnar, þar sem iðnaðarráðuneytið sé að rannsaka mál hennar. Þetta síðara atriði kann að vera rétt hjá Steingrími, en hitt er svo öllum ljóst, hvað sem eignaraðild líður, að starfsmenn Rannsóknaráðs hafa fóstrað þetta vandræðabarn allt til þessa dags.

Bréf Steingríms er athyglisvert fyrir þá sök, að þar er engin tilraun gerð til að svara hinum alvarlegu ákúrum, sem stjórn Þörungavinnslunnar sætti í leiðara Dagblaðsins frá 7. desember. Svo virðist sem efnislega séu engin svör á reiðum höndum.

Engin tilraun var gerð í bréfinu til að skýra, hvers vegna bolað var frá rannsóknum þeim manni,sem í 17-18 ár hafði annazt þær. Engin tilraun var gerð til að skýra, hvers vegna menn Rannsóknaráðs og aðrir stjórnarmenn Þörungavinnslunnar neituðu að lesa skýrslur þessa manns og hlusta á aðvaranir hans.

Sigurður V. Hallsson efnaverkfræðingur hafði komizt að raun um, að töluverðir möguleikar voru á, að þörungavinnsla á Reykhólum gæti orðið arðbær, ef sigrazt yrði á ýmsum vandamálum. Eitt þeirra var léleg afkastageta þangskurðarpramma og hið síðara hitaskiptin í þurrkofnunum. Þegar Sigurður fór frá, var síðara vandamálið leyst, en hið fyrra óleyst.

Í bréfi Steingríms var engin tilraun gerð til að skýra, hvers vegna hinir nýju sérfræðingar hans töldu 11 þangskurðarpramma nægja, er Sigurður hafði talið 24 nauðsynlega. Því er hér enn spurt: Var þetta fölsuð spá til þess að gera tvísýnt dæmi girnilegt? Hvers vegna viðurkenna hinir nýju sérfræðingar fyrst núna í verki þá skoðun Sigurðar, að enn sé handskurður þangs illskárri en notkun prammanna?

Í bréfi Steingríms er engin tilraun gerð til að skýra, hvers vegna hinir nýju sérfræðingar hans töldu ástæðulaust að kaupa hitara, er nýtt gætu heita vatnið allt niður í 20-25 gráður á Celcius. Sigurður hafði þó lagt það til eftir margvíslegar tilraunir, enda hefði þá heita vatnið í borholunum nægt. Í staðinn voru keyptir hitarar, sem nýttu vatnið aðeins niður í 60 gráður. Og nú kveina hinir nýju sérfræðingar um, að heita vatnið sé of lítið!

Þannig er starfað í þjóðfélagi óskhyggjunnar. Ef einn sérfræðingurinn er með efasemdir, er honum sparkað og fengnir nýir, er framleiða álitsgerðir að skapi framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs og þingmanns Vestfjarða. Ætt er áfram í blindni og 270 milljón króna tapi á tveimur árum. Hvers konar hollráðum er hafnað. Og þegar allt er komið í kaldakol, er heimtað enn meira hlutafé úr sameiginlegum sjóði landsmanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Grjótkast á Paradísareyju

Einstaklega skrítinn maður er þessi Kristján Pétursson, sem sífellt er að kasta grjóti í spegilslétt vötn þessarar Paradísareyjar, sem við búum á. Slíkur maður, sem kann ekki einu sinni að verja frítíma sínum, getur varla verið með sjálfum sér.

Hvernig væri nú, að Kristján færi að verja frítíma sínum til lesturs fagurra bókmennta um einstakt manngildi landans og framúrskarandi lýðræðishefðir réttarríkis okkar? Og hvernig væri nú, að hann færi að læra utanað ljóð og ferskeytlur höfuðskáldanna til að verða viðræðuhæfur í leynifélögum framsóknarmanna úr öllum flokkum.

Í slíkum félögum gæti Kristján lært góða siði í umgengni við dómara, bankastjóra, þjóðarleiðtoga og aðra riddara fálkaorðunnar. Það væri ólíkt fegurri iðja en að sitja fyrir heiðursmönnum suður með sjó, bara til þess að komast á prent hjá gróðafíknum og öfugsnúnum sorpblaðamönnum Dagblaðsins.

Í framhaldi af slíkri siðvæðingu mætti leyfa honum að taka þátt í fínasta spili þjóðarinnar, gjöfum verðbólgunnar, með siðprúðum stjórnmálamönnum, heiðursmönnum og bankastjórum.

Stundum eru gjafir verðbólgunnar spilaðar á þann hátt, að þú kaupir fjárskuldbindingar með afföllum og selur þær síðan lánastofnun á nafnvirði. Stundum eru þær svo spilaðar á þann hátt, að þú færð lán í banka til að kaupa steypu og endurgreiðir svo lánið löngu síðar með litlum og verðbólgurýrðum krónum.

Slíkir leikir eru löglegir og stuðla mjög að andlegu jafnvægi og traustum fjárhag beztu sona þjóðarinnar. Þeir gera stjórnmálaflokkum kleift að einbeita kröftunum að uppbyggingu göfugs menningarþjóðfélags á Paradísareyjunni. Þeir stuðla líka mjög að gagnkvæmum skilningi, friði og vináttu þeirra, sem axlað hafa hina þungu byrði stjórnmálanna.

Um síðir gæti Kristján ef til vill orðið varaformaður í bankaráði og lánað húseigendum milljónir í þakklætisskyni fyrir lága húsaleigu og enga fyrirframgreiðslu. Það er alltaf gott fyrir sálina að geta gert eitt góðverk á dag og kannski tvö kraftaverk á dag.

Þannig gæti Kristján lyft sér upp á hærra menningarstig og hætt að kúra í hraunum í kulda og trekki í bið eftir leigubílum og með lágkúrulegar handtökuheimildir í vasanum. Það er engin furða, þótt framsóknardómarar úr öllum flokkum grípi fram fyrir hendurnar á slíkum mönnum.

Kristján þarf að læra, að á Paradísareyjunni er ekki til siðs að ónáða heiðursmenn. Á slíkri eyju þarf hann ekki að grafa eftir sorpi, því að það er alls ekki til í fyrirmyndarríki lýðræðishefðar. Þetta er sko ekkert lögregluríki!

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Leitað í geitarhúsi

Skiljanlegt er, að skólastjórar vilji draga athygli manna frá skólunum, þegar rætt er um þau vandamál unglinga og foreldra þeirra, sem á þessum vetri hafa einkum verið tengd svonefndu Hallærisplani. Það kemur því ekki á óvart, að í fréttum af almennum foreldrafundi er haft eftir skólastjóra, að um sé að nokkru leyti að kenna “öfugsnúnum fjölmiðlum”.

Sannleikurinn er þó sá, að enginn aldursflokkur í þjóðfélaginu hefur jafnlítil not af fjölmiðlum og einmitt unglingar á Hallærisplansaldri. Yngri börn horfa þó tíðum á sjónvarp, jafnvel á fræðsluþætti. Og blaðalestur hefst ekki að ráði fyrr en menn eru komnir út í atvinnulífið.

Á hinum umrædda aldri horfa unglingar lítið á sjónvarp og líta varla í blöð. Sé svo litið sérstaklega á þann mikla minnihluta hópsins, sem vandamálin eru tengd, þá gerir hann næstum ekkert af því að notfæra sér lestrarkunnáttu sína. Afnotin af fjölmiðlum takmarkast í því tilviki við hlustun á nokkra tónflutningsþætti útvarps og lestur skemmtanaauglýsinga í blöðum.

Það er viðurkennd staðreynd, að áliti sérfræðinga, að fjölmiðlar hafa sáralítil áhrif á þennan aldursflokk. Sá hluti hans, er tengist svokölluðu unglingavandamáli, hefur losað sig undan áhrifum foreldra og skóla og er ekki enn kominn á áhrifasvið fjölmiðla og stjórnmála. Þessi hluti er einangraður á áhrifasvæði hópsins, jafnaldranna, félaganna, klíkunnar.

Segja má, að fjölmiðlar, eins og skólar, leggi ekki nógu hart að sér við að nálgast þessa einangruðu og fámennu stétt. Finnst mörgum þó nóg um, hversu mikið er poppað í fjölmiðlunum öllum, blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Einnig má telja líklegt, að meira efni af því tagi mundi einkum verða notað af þeim unglingum, sem ekki taka þátt í umræddu vandamáli.

Allir þeir, sem fást við æskulýðsmál, reka sig á sama vegginn. Þeir ná aðeins til þeirra, sem geta hjálpað sér sjálfir. Það eru unglingarnir, sem standa sig vel í skólum, sem stunda íþróttir, skátun, kristni, skák og klúbbun af ýmsu tagi. Hinir, sem þurfa aðstöð, koma ekki og fara í þess stað um í flokkum.

Auðvitað eru fjölmiðlar “öfugsnúnir” frá sjónarmiði þeirra, sem vilja, að einungis sé fjallað um hið góða og fagra, sem glitrar á næfurþunnri skikk.ju þjóðfélagsins. Í gamla daga var sögumönnum refsað fyrir að flytja þjóðhöfðingjum slæm tíðindi. Sorpið í þjóðfélaginu, sem fjölmiðlar eru stundum að pota í, er ekki nema Iítið brot af því sorpi, sem raunsæir borgarar ættu að kynna sér betur.

Ef unglingar af Hallærisplaninu læsu fréttir af stórpólitískum glæpamálum í þjóðfélagi okkar, væru þeir ekki á planinu, heldur á götuvígjum baráttu fyrir þjóðfélagslegri og pólitískri siðvæðingu. Vandamál Hallærisplansins er ekki fjölmiðlum, allra sízt hinum “öfugsnúnu”, að kenna, né er þeim að þakka sú staðreynd, að flestir unglingar hafa ekki slík vandamál.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þegar peningar skipta engu

Fréttir undanfarinna daga af fjárskorti á ýmsum sviðum heilbrigðismála benda til þess, að enginn snertipunktur sé á hugmyndum sérfræðinga annars vegar og á greiðslugetu þjóðarinnar hins vegar. Dæmi um þetta eru fyrirhuguð heilsugæzlustöð í Breiðholti og geðdeildin, sem er í byggingu á lóð Landspítalans.

Hin gríðarlega bygging, sem risin er fyrir geðdeildina, er aðeins helmingur af þeirri steypu, sem deildina á að húsa. Þessi bygging á aðeins að rúma 60 sjúklinga og í endanlegri mynd á geðdeildin aðeins að rúma 120 sjúklinga. Í núverandi ástandi kostar byggingin 260 milljón krónur, en deildin fullbyggð á að vera komin upp í 1.000 milljón krónur á núverandi verðlagi.

Athyglisvert er, að sérfræðingar telja skortinn á ýmsum tegundum sjúkrahúsa fyrir geðveika og drykkjumenn nema um 500 sjúkrarúmum. Samkvæmt þessari skoðun leysir hin gríðarlega bygging, sem risin er á lóð Landspítalans, ekki nema rúmlega einn tíunda hluta vandamálsins. Það er því von, að menn spyrji, hvort tölurnar um sjúkrarúmaþörfina og rúmmálsþörfina á hvert sjúkrarúm séu í rauninni réttar.

Hvað mundi gerast, ef svipaðar tölur yrðu settar fram um sjúkrarúmaþörf og rúmmálsþörf á öðrum sviðum læknavísindanna? Hver ætti að andmæla slíkum tölum?

Nokkrir læknar hafa sett fram hugmyndir um fyrirkomulag heilsugæzlustöðvar í Breiðholti. Þeir gera þar ráð fyrir víðtækri starfsemi lækna, hjúkrunarfræðinga, tannlækna, sálfræðinga, meinatækna, félagsfræðinga auk margra annarra. Hvorki meira né minna en 60 manna starfslið á að vera á þessari heilsugæzlustöð.

Auðvitað er ágætt að geta útvegað sálfræðingum og félagsfræðingum vinnu. En menn vilja gjarnan fá að vita, hvernig heildarmyndin lítur út, þegar slíkum heilsugæzlustöðvum hefur verið komið upp um allt land, svo sem lög gera ráð fyrir.

Endar þetta með því, að þjóðin skiptist í tvo hluta, annars vegar í minni hluta sjúklinga og hins vegar í meirihluta þeirra, sem atvinnu hafa af heilbrigðismálum? Endar þetta með því, að ekki verður til fé til að reisa önnur hús hér á landi en heilbrigðisstofnanir? Endar þetta með því, að allt fé ríkisins rennur til heilbrigðismála?

Trúlegt er, að þjóðfélagið snúist til varnar gegn slíkri þróun. Ofkeyrsla á takmörkuðum sviðum heilbrigðismálanna mun því sennilega leiða til stöðnunar á öðrum sviðum þeirra. Við höfum nú að undanförnu heyrt á aðeins tveimur sviðum heilbrigðismála hugmyndir, sem kosta munu á ári hverju nokkur hundruð milljónir króna í stofnkostnaði og ekki undir einum milljarði í rekstri.

Þessar hugmyndir tvær einar ofbjóða því greiðslugetu þjóðarinnar, sem hefur líka aðrar þarfir, bæði í heilbrigðismálum og á öðrum sviðum. Er engin leið að fá í hendur áætlanir, sem taka þótt ekki væri nema örlítið tillit til greiðslugetu þjóðarinnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Sólskinslög.

Ef lýðræði á að vera virkt, þarf almenningur að eiga skýlausa kröfu til að fá að vera viðstaddur sérhvern fund opinberra stjórna, ráða og nefnda og vera vitni í stóru og smáu að hverju þrepi ráðagerða, stefnumörkunar og ákvarðana hins opinbera. Lýðræði á að framkvæma fyrir opnum tjöldum.

Borgarar landsins hafa sem þjóð ekki framselt fullveldi sitt í hendur þjónustustofnana sinna. Þjóðin veitir valdi til stjórnmálamanna sinna og embættismanna, en getur ekki veitt þeim vald til að ákveða, hvað þjóðinni sé hollt að vita og hvað henni sé ekki hollt að vita. Borgararnir eiga að gera kröfu til takmarkalausrar upplýsingaskyldu stjórnvalda, svo að þeir haldi tökum á stjórntækjum þeim, sem þeir hafa efnt til.

Hugsunin í framangreindum málsgreinum er kjarninn í nýjum lögum og lagafrumvörpum um upplýsingaskyldu stjórnvalda, sem nú eru að líta dagsins ljós í sumum ríkjum Bandaríkjanna. Fyrirmyndin virðist vera frá Floridaríki, þar sem þingmenn mega ekki einu sinni tala saman í síma án þess að talið sé um að ræða opinberan fund og lið í opinberri ákvarðanatöku, sem segja beri borgurum landsins efnislega frá.

Í lagafrumvörpum um þetta efni eru ákvæði til að hindra stjórnmálamenn í að halda leynifundi til undirbúnings opinberum fundum. Til dæmis væri hér skylt að opna fundi þingflokka, svo og klíkufundi einstakra hópa innan þingflokkanna.

Einnig eru í þessum frumvörpum ákvæði til að hindra lögfræðimenntaða menn, sem starfa fyrir hið opinbera, í að líta á samband sitt við hið opinbera sem samband lögmanns við skjólstæðing sinn og þar af leiðandi sem leyndarmál. Slík leynd má aðeins ríkja í sambandi við raunverulegan málflutning, en ekki hugsanlegan málflutning.

Að sjálfsögðu fá íslenzkir stjórnmálamenn og embættismenn fyrir hjartað, þegar þeir lesa þetta. Þeim finnst óbærilegt að hugsa til þess, að almennir borgarar geti fylgzt með þeim í stóru og smáu. Samt verður ekki betur séð en að hin takmarkalausa upplýsingaskylda sé framkvæmanleg í Florida og víðar vestra.

Bandaríkjamenn hafa tekið forustu á þessu sviði í kjölfar Watergate-málsins. Meðal lagasmiða breiðist þar út sú skoðun, að með opnun stjórnkerfisins megi reyna að hindra slík mál í framtíðinni. Með þessu eru þeir komnir fram úr Norðurlöndunum í upplýsingaskyldu stjórnvalda.

Á Norðurlöndunum eru til afar formföst lög, sem fjalla aðeins um skjöl og bréfaskriftir hins opinbera. en ekki um þær ráðagerðir, stefnumörkun og ákvarðanir, sem eru á munnlegu stigi eða einhverju öðru stigi en vélrituðu. Þar hefur almenningur lögverndaðan aðgang að skjölum og bréfum og þótti gott, unz nýjasta þróun í Bandaríkjunum gerði þetta úrelt.

Það er til marks um forneskju íslenzkra stjórnmálamanna og embættismanna á þessu sviði, að ekki aðeins skortir okkur lög um upplýsingaskyldu stjórnvalda, heldur hafa þeir í nokkur ár reynt að koma á lögum um víðtækar takmarkanir á almennum aðgangi að opinberum skjölum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið