arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Engin mæða á mánudögum

Morgunblöð, sem nærri eingöngu eru seld í áskriftarformi, hafa jafna sölu alla daga vikunnar. Síðdegisblöð, sem seld eru jöfnum höndum í áskrift og stökum eintökum, hafa misjafna sölu og mesta á mánudögum.

Samkvæmt fjölmiðlakönnun Hagvangs hefur Dagblaðið stungið litlu blöðin af í sölu og lestri án þess að ná Morgunblaðinu. Dagblaðið situr í öðru sæti, mitt á milli Morgunblaðsins og Vísis, og hefur smeygt sér rétt fram úr sjónvarpinu.

Dagblaðið hefur að jafnaði 82% af útbreiðslu Morgunblaðsins miðað við lestur. Þetta bil mjókkar hins vegar verulega, ef bezta sölublað Dagblaðsins er miðað við Morgunblaðið. Mánudagsblað Dagblaðsins selst nefnilega allt að því eins vel og Morgunblaðið.

Í skýrslu Hagvangs eru því miður ekki upplýsingar um lestur mánudagsblaða, aðeins um sölu þeirra. Samkvæmt þeim kemst Morgunblaðið til 70% þjóðarinnar og Dagblaðið á mánudögum til 63% þjóðarinnar. Þann dag hefur Dagblaðið 90% af venjulegrí sölu Morgunblaðsins.

Í öðrum töflum skýrslunnar kemur í ljós, að Morgunblaðið hefur lægri lestrartölur en sölutölur, meðan Dagblaðið hefur hærri lestrartölur. Munurinn á Morgunblaðinu og Dagblaðinu minnkar yfirleitt um fimm prósentustig, ef borinn er saman lestur í stað sölu.

Full ástæða er til að ætla, að þetta gildi jafnt um mánudaga og aðra daga, þótt slíkt verði ekki endanlega sannað fyrr en í næstu könnun. Ef þetta er rétt, hefur Dagblaðið á mánudögum 95% af venjulegum lestri Morgunblaðsins.

Fróðlegt væri að geta borið saman lestur Morgunblaðsins og mánudagsblaðs Dagblaðsins. Þar sem þess er ekki kostur, verðum við að sætta okkur við að bera saman söluna, þótt hún sé hvorki eins hagstæö Dagblaðinu né eins góður mælikvarði á mikilvægi fjölmiðla og lesturinn er.

Aldursflokkurinn 20-29 ára hefur þá sérstöðu að kaupa mikið af tízkuvörum og vera að stofna heimili, með öllum þeim innkaupum, sem því fylgja. Af þessum aldursflokki kaupa 73% Dagblaðið á mánudögum, en aðeins 59% aldursflokksins kaupa Morgunblaðið.

Samkvæmt töflum Hagvangs kaupa 10% aldursflokksins Morgunblaðið í lausasölu, 49% í áskrift eða samtals 59%. Samkvæmt töflunum kaupa 35% aldursflokksins Dagblaðið í lausasölu á mánudögum, 38% í áskrift eða samtalS 73%.

Þetta eru áreiðanlega fróðlegar upplýsingar fyrir marga auglýsendur og margar auglýsingastofur, sem ekki höfðu áttað sig á þessu áður. Það er líka athyglisvert að 62% húsmæðra kaupa Morgunblaðið, en á mánudögum kaupa 65% húsmæðra Dagblaðið.

Áfram má tína tölur úr töflum Hagvangs um hina miklu mánudagssölu Dagblaðsins. 61% sjávarútvegsfólks kaupir Morgunblaðið, en á mánudögum kaupa 80% sjávarútvegsfólks Dagblaðið.

Ef allir kaupstaðir landsins eru teknir saman, hefur Dagblaðið yfirburði vegna mánudagsins. Í kaupstöðun um kaupa 54% manna MOrgunblaðið, en 65% kaupa Dagblaðið á mánudögum.

Á mánudögum er Dagblaðið yfir venjulegri Morgunblaðssölu í Reykjaneskjördæmi, Suðurlandi, Austurlandi, Norðurlandi eystra og vestra, svo og Vesturlandi. Aðeins í Reykjavík og á Vestfjörðum hefur Morgunblaðið enn yfirhöndina.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Við sitjum eftir.

Starfsmenn Flugleiða, Loftleiða og Flugfélagsins eru aðilar að 40 stéttarfélögum og um 500 kauptaxtar eru notaðir í þessari fyrirtækjasamsteypu.

Þetta er grófasta dæmið um úrelt og dýrt skipulag verkalýðsfélaga, sem Baldur Guðlaugsson lögfræðingur fjallaði um í kjallaragrein í Dagblaðinu í fyrradag.

Starfsmenn prentsmiðjunnar Odda eru í sex stéttarfélögum, sömuleiðis starfsmenn Hótel Sögu; og starfsmenn Slippfélagsins á Akureyri eru í 11 stéttarfélögum.

Mjólkursamsalan í Reykjavík notar 80 kauptaxta, Slippstöðin á Akureyri 85 og Sláturfélag Suðurlands notar nærri 350 kauptaxta.

Ástand sem þetta ríkir hvergi í nágrannalöndunum, nema í Bretlandi. Enda eiga Bretar og Íslendingar fleira sameiginlegt á þessu sviði, svo sem ófrið á vinnumarkaði og léleg lífskjör á vestræna vísu.

Í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi, Vestur-Þýzkalandi og nokkrum öðrum þróuðum ríkjum eru stéttarfélög byggð upp eftir atvinnugreinum, en ekki eftir sérgreinum eins og hér á landi.

Til dæmis eru prentarar í Vestur-Þýzkalandi í sama verkalýðssambandi, hvort sem þeir eru blýsetjarar, blýbrotsmenna offsetmenn, myndagerðarmenn eða bókbindarar. Í þessu sambandi er annað starfsfólk prentsmiðja, handlangarar og verkamenn, verzlunarmenn og skrifstofufólk.

Sambandið fer með samningsréttinn fyrir allt þetta starfsfólk. Þar á ofan hefur það í samningum samflot með samtökum þess fólks, sem starfar að blaðamennsku og útgáfumálum.

Þar í landi kemur allur grafíski iðnaðurinn fram sem einn aðili að vinnumarkaðinum. Verkalýðssambandið leysir sjálft innan sinna vébanda deilur um launastiga og staðsetningu einstakra hópa í launastiganum. Gagnvart atvinnurekendum er samningsmálið fyrst og fremst prósentuhækkunin sjálf.

Hér á landi er samningsrétturinn hjá einstökum sérfélögum. Í reynd vill koma upp samkeppni milli þeirra, sem leiðir til verðbólgu án þess að bæta hag launafólks í atvinnugreininni í heild.

Í þessu stríði hafa fjölmenn stéttarfélög tilhneigingu til að fara halloka í samanburði við fámenn sérfélög, sem nota verkfallsréttinn eins og kverkatak.

Íslenzka kerfið er arfleifð frá tímum fámennra vinnustaða. Norræna og vestur-þýzka kerfið er hins vegar lagað að tíma fjölbreytts atvinnulífs og mikillar verkaskiptingar á hverjum vinnustað.

Norræna og vestur-þýzka kerfið gerir samninga launafólks og atvinnurekenda einfaldari og auðveldari. Það hamlar gegn verðbólgu, stuðlar að vinnufriði og leiðir á þann hátt til betri lífskjara.

Íslenzka kerfið gerir samningana flókna og erfiða, stuðlar að verðbólgu og ófriði á vinnumarkaði og leiðir á þann hátt til lakari lífskjara en í löndum betur skipulagðs vinnumarkaðar.

Niðurstaða kjallaragreinar Baldurs Guðlaugssonar er rétt. Ekki verður séð, að ríkjandi skipan á Íslandi sé í þágu nokkurs aðila, nema ef vera skyldi fámennra smáhópa. Það þjónar ekki heildarhagsmunum verkalýðshreyfingarinnar.

Það er merkilegt, að forustumönnum aðildarfélaga Alþýðusambands Íslands skuli enn ekki hafa tekizt að læra af reynslu starfsbræðranna í nágrannalöndunum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þrír hornsteinar

Í fjölmiðlakönnun Hagvangs, sem skýrt var frá fyrir helgina, kom nokkuð á óvart, að þjóðin notar dagblöðin meira en útvarp og sjónvarp. Víðast hvar annars smðar er þessu öfugt farið.

Vikuna 2. til 8. október í vetur hlustuðu að meðaltali 45% þjóðarinnar á útvarp og 55% horfðu á sjónvarp. Tvö dagblöðin fóru upp fyrir þessar tölur, Dagblaðið var lesið af 56% þjóðarinnar og Morgunblaðiö af 68% þjóðarinnar.

Það er sennilega einsdæmi, að dagblað fari í notkun upp fyrir sjónvarp, svo ekki sé talað um tvö dagblöð á einum og sama markaði. En þetta er einmitt staðreynd hér á landi.

Auglýsendur og auglýsingastofur hafa ekki áttað sig á þessari sérstöðu Íslands í fjölmiðlun. En eftir könnun Hagvangs má búast við, að auglýsingum verði í meira mæli en áður beint til þeirra dagblaða, sem þjóðin notar meira en sjónvarp.

Könnun Hagvangs staðfesti endanlega sigur Dagblaðsins á hádegis- og síðdegismarkaðnum. Hún leiddi í ljós, að Dagblaðið er 40% meira keypt en Vísir. Munar þar mest um áskriftina, en lausasala Dagblaðsins er líka mun meiri en Vísis.

Ætla mætti, að það síðdegisblað, sem meira er keypt og lesið, hefði stærri lesendahóp, sem er sameiginlegur Morgunblaðinu. Ætla mætti, að umframsalan sé að verulegu leyti skörun.

Könnun Hagvangs sýnir hins vegar, að af áskrifendum Dagblaðsins er minnihlutinn líka áskrifendur Morgunblaðsins, en af áskrifendum Vísis er meirihlutinn líka áskrifendur Morgunblaðsins. Af hverjum 100 áskrifendum Dagblaðsins eru 42 lika áskrifendur Morgunblaðsins og af hverjum lOO áskrifendum Vísis eru 62 líka áskrifendur Morgunblaðsins.

Auglýsendur, sem auglýsa í Morgunblaðinu, stækka lesendahóp sinn sem sagt tiltölulega lítið með því auglýsa til viðbótar í Vísi. Aðeins 38 af hverjum 100 áskrifendum Vísis væru nýir lesendur auglýsingarinnar.

Þessir auglýsendur stækka hins vegar lesendahóp sinn verulega með því að auglýsa til viðbótar í Dagblaðinu. 58 af hverjum 100 áskrifendum Dagblaðsins væru nýir lesendur auglýsingarinnar.

Það hefur semsagt komið i ljós, að áskrifendahópur Morgunblaðsins og Vísis er að verulegu leyti hinn sami og að áskrifendahópur Dagblaðsins er að verulegu leyti annar.

Þessi staðreynd eykur gildi auglýsinga í Dagblaðinu í góðum kaupbæti umfram þá staðreynd, að Dagblaðið er 40% meira keypt en Vísir.

Vísir er meira keyptur og lesinn en Dagblaðið á Norðurlandi eystra aðra daga en mánudaga. Á öllum öðrum sviðum hefur Dagblaðið yfirburði.

Dagblaðið er meira keypt og lesið bæði af konum og körlum. Það er meira keypt og lesið í öllum aldursflokkum. Það er meira keypt og lesið af öllum atvinnustéttum, þar með töldum bændum. Það er meira keypt og lesið bæði í dreifbýli og þéttbýli.

Hinar óhagganlegu staðreyndir þessa máls eru þrjár. Dagblaðið er 40% meira keypt en Vísir. Dagblaðið hefur ekki sama áskrifendahóp og Morgunblaðið. Og Dagblaðið er meira notað en sjálft sjónvarpið.

Staðreyndirnar þrjár segja auglýsendum, að upplýsingar þeirra eigi einmitt heima í Dagblaðinu. Þetta hafa smáauglýsendur lengi vitað af hyggjuviti sípll. Hinir stóru sjá það nú svart á hvítu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Báðir moki flórinn.

Framkvæmdanefnd alþjóðlega handknattleikssambandsins hefur staðfest þann úrskurð aganefndar sama sambands, að Víkingur fái ekki að halda áfram í Evrópukeppninni. Víkingur hafði áður unnið sér þann rétt með því að sigra sænska handknattleiksliðið Ystad.

Dómurinn byggist á kæru sænsks handknattleiksleiðtoga vegna drykkjuláta leikmanna Víkings og meðreiðarmanna þeirra eftir sigurleik þeirra í Ystad. Voru sumir þeirra bókaðir hjá lögreglunni í Ystad vegna rúðubrota, en voru samt ekki kærðir.

Meðferð aganefndar og framkvæmdanefndar alþjóðlega handknattleikssambandsins á þessu máli er mjög sérstæð. Í fyrsta lagi eru dómarnir miklum mun strangari en áður hefur tíðkazt í slíkum tilvikum, sem því miður eru anzi mörg.

Í öðru lagi eru lögformin úr lagi gengin hjá sambandinu. Sá maður, sem persónulega kærir drykkjulætin, situr síðan sjálfur í dómstólum og hefur forustu um úrskurði. Og í þriðja lagi gerir hann það með símtölum út um heim, án þess að mótaðili hafi tækifæri til málflutnings.

Af hálfu Víkings munu vafalaust fylgja eftirmál vegna þessara atriða. Alþjóðlega handknattleikssambandið hefur orðið sér til minnkunar, svo mikillar, að rétt er að fylgja málinu eftir af fremsta megni.

Þetta breytir samt ekki þeirri staðreynd, að leikmenn Víkings sumir hverjir og meðreiðarmenn þeirra í Ystad urðu sér til skammar vegna ölvunar. Slík framkoma má gjarnan leiða til brottrekstrar úr Evrópukeppni, ef sú refsing gilti í öllum tilvikum og ekki bara um Víking einan.

Um allan hinn vestræna heim er drykkjuskapur íþróttamanna alvarlegt vandamál, sem íþróttaforustan hefur hingað til tekið of léttum tökum. Þetta er umhugsunarefni almennings og stjórnvalda, þegar talað er um uppeldisgildi íþrótta.

Drykkjuskapur íþróttamanna hefur töluverð áhrif á stuðningsmenn félagsliða, sem sumir hverjir haga sér margfalt verr, svo sem sanna dæmin um eftirleiki að loknum leikjum í brezku knattspyrnunni.

Alvarlegri eru þó áhrifin á unglingana, er æfa með félögunum og horfa á framferði hinna, sem lengra eru komnir. Þar erum við komin að mikilvægum þætti spurningarinnar, hvort íþróttir hafi gott uppeldisgildi eða vont.

Vandinn hér á Íslandi er sennilega ekki meiri en annars staðar í þessu efni. En hann er okkar heimavandi og kemur okkur meira við en hliðstæður vandi annarra þjála.

Forustumenn íþróttafélaga telja sig ef til vill ekki hafa ráð yfir einkalífi áhugamanna, sem keppa á vegum þeirra. En stórfelld hneykslismál eru ekki lengur neitt einkalíf íþróttamanna. Þau eru opinber mál.

Atburðirnir í Ystad eiga að vera forustumönnum íslenzkra íþróttafélaga tilefni til að taka þessi mál föstum tökum í framtíðinni. Annars eiga þeir á hættu rýrðan velvilja almennings og í kjölfar þess minnkaðan stuðning hins opinbera.

Eftir Ystad þurfa tveir aðilar að moka flórinn. Annars vegar alþjóðlega handknattleikssambandið, sem þarf að koma á samræmi og réttum lögformum í meðferð agamála. Og hins vegar íslenzk íþróttahreyfing, sem þarf að hindra endurtekningu slíkra agamála.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Íran sem kom á óvart

Vesturlandabúum kom á óvart upplausnin í Íran, sem leidddi til flótta keisarans úr landi. Fjölmiðlar á Vesturlöndum höfðu ekki fjallað á þann hátt um Íran, að menn byggjust við slíkum atburðum.

Fréttastofur og fjölmiðlar höfðu átt þátt í að móta ranga mynd af Íran og keisaranum. Sú mynd var af menntuðum einvaldi, sem var að reyna að flytja forneskjulega þjóð sína til nútímans. Hann væri að vísu strangur landsfaðir, en réttlátur.

Það gleymdist stundum, að bæði keisarinn og faðir hans, fyrri keisari, voru valdaræningjar, sem tóku völdin af lýðræðislegum stofnunum. Fréttamenn áttuðu sig ekki á, að þjóðir Írans kærðu sig ekki um keisara til að segja sér fyrir verkum.

Það gleymdist stundum, að getuleysi og spilling blómstraði á valdaskeiði koísarans. Færir menn voru reknir úr embættum, af því að þeir höfðu sjálfstæða hugsun. Keisarinn sjálfur, ættmenn hans og vildarvinir rökuðu svo saman milljörðum á svindlbraski.

Það gleymdist stundum, að keisarinn byggði völd sín ekki aðeins á herforingjum með fullar hendur nýtízkulegra leikfanga, heldur ekki síður á harðskeyttri leynilögreglu, sem ofsótti á ýmsa lund alla þá, sem grunaðir voru um andstöðu við keisarann.

Alþjóðlegum fréttastofum og vestrænum fjölmiðlum hlýtur að vera þetta alvarlegt umhugsunarefni. Fréttamennirnir í Íran hljóta að hafa varið meiri tíma í glæsihöllum en skúmaskotum borganna.

Víða eru valdhafarnir erlendum fréttamönnum fjötur um fót. Frá slíkum ríkjum er skiljanlega erfitt að fá áreiðanlegar upplýsingar um ástand mála. En Íran var opið fréttamönnum og þaðan átti að vera hægt að fá réttar upplýsingar um hugmyndir íbúanna.

Hvernig má það gerast, að Íranir ganga skyndilega tugþúsundum saman frá heimilum sínum, vinnustöðum og kaffihúsum og rísa upp gegn keisaranum? Undiraldan í þjóðfélaginu hlýtur að hafa verið gífurleg.

Vopnlausum almenningi er það enginn leikur að lama atvinnulíf voldugs ríkis Og hrekja keisara úr landi. Að baki slíks hlýtur að ríkja öflugur þjóðarvilji, sem hvorki keisarinn né hinir vestrænu fréttamenn höfðu tekið nógu vel eftir.

Fréttamenn mega ekki líta eingöngu á auðséð yfirborð glæsilegra halla, verksmiðja og varnarvéla. Þeir verða að kafa undir yfirborðið. finna sögu þjóðanna, hefðir þeirra og hugsanir.

Það þýðir ekki að mata fréttaneytendur á því, að svartklæddir og snaróðir sjíta-prestar hafi æst Írani til óhæfuverka. Við viljum fá að vita, hvernig sambandi íslams og almennings er háttað í Íran nútímans.

Vonandi taka stóru fréttastofurnar nú til óspilltra málanna og senda til Íran menn, sem þekkja tungu fólksins, sögu þess, trú og Siði. Með þeim hætti getum við fengið áreiðanlegri fréttir af gangi mála og líklegri framtíðarþróun.

Margir skrifa gáfulega um Íran eins og önnur alþjóðamál. En þeir vita ekki í rauninni, hvað muni snúa upp að lokinni þessari lotu. Verður þar prestaveldi. borgaraleg stjórn, vinstri sósíalismi, herforingjaveldi eða eitthvað annað?

Þetta vita ekki einu sinni sérfræðingarnir. Og það stafar af því að upplýsingastreymið er í verulegu ólagi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Dagblaðið er næststærst

Óhlutdræg könnun Hagvangs hf. á útbreiðslu dagblaða og tímarita, sem fyrirtækið gerði á vegum auglýsingastofanna, hefur leitt í ljós, að af dagblöðunum er Morgunblaðið mest lesið og Dagblaðið næstmest.

Samkvæmt könnuninni lesa 68% þjóðarinnar Morgunblaðið. 56% lesa Dagblaðið og 45% Vísi. Dagblaðið er þannig mitt á milli Morgunblaðsins og Vísis. Ætti því ekki lengur að vera neinum blöðum um það að fletta, hvaða síðdegisblað er mest lesið.

Athyglisvert er, að eitt tímarit kemst í lestri upp fyrir önnur dagblöð en þau. sem talin eru hér að framan. 39% þjóðarinnar lesa Vikuna. 35% lesa Tímann. 23% lesa Þjóðviljann og 8% lesa Alþýðublaðið.

Undanfarin misseri hefur stundum verið deilt um útbreiðslu blaðanna, bæði hvað varðar lestur og sölu. Verzlunarráð Íslands reyndi að koma á samstarfi auglýsingastofa og dagblaða um öflun raunhæfra talna, er gætu bundið enda á þessar deilur.

Þessar tilraunir fóru út um þúfur, af því að einungis Morgunblaðið og Dagblaðið skrifuðu undir samning um upplags-, sölu- og lestrarkannanir. Nú hafa auglýsingastofurnar sjálfar tekið af skarið með því að fá Hagvang hf. til að rannsaka málið.

Tölur Hagvangs hf. staðfesta það, sem Dagblaðið hefur haldið fram, það er að Dagblaðið er mest lesna og mest keypta síðdegisblaðið og næstmest lesna og næstmest keypta dagblaðið í landinu.

Hér að framan hafa verið birtar tölur um lestur dagblaðanna. Um söluna eru líka tölur í skýrslu Hagvangs hf. 11% þjóðarinnar kaupa Morgunblaðið í lausasölu, 59% í áskrift og samtals 70% þjóðarinnar.

Dagblaðið kaupa 23% þjóðarinnar í lausasölu, 30% í áskrift og samtals 53% þjóðarinnar. Vísi kaupa 19% þjóðarinnar í lausasölu, 19% í áskrift og samtals 38% þjóðarinnar.

Tímann kaupa 4% þjóðarinnar í lausasölu, 22% í áskrift og samtalSs 26% þjóðarinnar. Þjóðviljann kaupa 2% þjóðarinnar í lausasölu, 14% í áSskrift og samtalS 16% þjóðarinnar. Alþýðublaðið kaupir loks 1% þjóðarinnar í lausasölu, 3% í áskríft og samtals 4% þjóðarinnar.

Dagblaðið kom líka vel út úr einstökum liðum könnunarinnar. Sem dæmi má nefna, að í sjávarútvegi lesa 64% Dagblaðið og 56% Morgunblaðið. Í kaupstöðum landsins lesa 55% Dagblaðið og 56% Morgunblaðið.

Áfram má rekja tölur Hagvangs hf. Á Austurlandi lesa 44% Dagblaðið og 45% Morgunblaðið. Í Reykjaneskjördæmi lesa 69% Dagblaðið og 70% Morgunblaðið. Af 20-29 ára Íslendingum lesa 60% Dagblaðið og 63% Morgunblaðið.

Dagblaðið hefur samkvæmt könnuninni tiltölulega jafna dreifingu um land allt. Á höfuðborgarsvæðinu lesa 64% manna Dagblaðið, 69% í Reykjaneskjördæmi og 41-45% í öðrum kjördæmum, hvergi minna en 41%.

Helzt er það í aldursflokkunum, þar sem dreifing Dagblaðsins er misjöfn. Af 16-19 ára Íslendingum lesa 61% Dagblaðið. af 20-29 ára 60%, af 30-39 ára 54%, af 40-59 ára 54% og af 60 ára og eldri 42%.

Þessar tölur sýna. að Dagblaðið er einkum blað unga fólksins og þeirra, sem eru á bezta aldri. Dagblaðið er semsagt á framtíðar vegi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Enn svindlar alþingi.

Fyrr á árum voru forréttindi þingmanna svo mikil, að þeir greiddu skatta af aðeins hálfum þingmannslaunum. Þá máttu forsetar alþingis kaupa áfengi og tóbak á verði, sem var ekki nema brot af því, er almenningur varð að borga.

Margt hefur lagazt í þjóðfélaginu síðan þetta var. Enn eimir þó eftir af því í ýmsum liðum, að þingmenn vilji smeygja sér undan lögum, sem aðrir landsmenn verða að fara eftir. Skattalögin eru bezta dæmið um það.

Ennfremur eru enn dæmi þess, að þingmenn setji lög sér til hagsbóta. Má þar nefna, að með fjárlögum hvers árs láta þeir skattgreiðendur borga töluverðan hluta kostnaðar við lífeyrissjóð alþingismanna.

Auðvitað eiga allir að vera jafnir fyrir lögunum. Jón og séra Jón eiga að hafa sama rétt og sömu skyldur. Ungt fólk stendur mjög fast á þessari grundvallarreglu. Sumt fólk, sem komið er yfir miðjan aldur, telur hins vegar, að forréttindi megi fylgja völdum.

Í þessum síðari hópi eru margir þingmenn, sem fá fyrir hjartað í hvert einasta sinn, sem atlaga er gerð að forréttindum þingmanna. Sú varð raunin á þriðjudaginn, þegar umræða hófst utan dagskrár á alþingi um bílastyrki þingmanna.

Jóhanna Sigurðardóttir hélt því fram, að þingmönnum bæri ekki síður en öðrum landsmönnum að fylgja þeim framtalsreglum til skatts, er þeir settu sjálfir í lögum, og án nokkurra undantekninga.

Þetta viðhorf er auðvitað eins sjálfsagt og nokkur skoðun getur verið. Jóhanna benti hins vegar á, að skrifstofa alþingis hefði ekki gefið upp bílastyrk, sem Jóhanna fékk sem þingmaður. Alþingi hafði semsagt brotið lög um framtalsskyldu.

Utan alþingis þurfa menn að telja fram bílastyrki. Þeir geta fengið hann dreginn frá tekjum að sumu eða öllu leyti með því að halda bókhald um kostnað sinn og senda skattstofu samandreginn rekstrarreikning.

Skattstofur taka síðan mismunandi mikið mark á þessum skýrslum. Yfirleitt viðurkenna þær frádrátt á vissu hlutfalli bílakostnaðar. Aðrar skattstofur neita að samþykkja frádrátt nema upp að vissu marki, ef bílar eru dýrir í rekstri.

Í þessu efni eru þingmenn hafnir yfir almenning. Alþingi svindlar einfaldlega bílastyrk þeirra undan framtali. Sama er að segja um fæðispeninga og húsnæðishlunnindi, sem venjulegt fólk verður að telja fram á skattskýrslum sínum.

Í umræðunum á alþingi skýrði Tómas Árnason fjármálaráðherra frá því, að ríkisskattstjóri teldi, að bilastyrkur þingmanna væri framtalsskyldur, þótt hann væri síðan frádráttarbær og ekki skattskyldur.

Samt komu upp í pontuna menn á borð við Sverri Hermannsson, Ólaf Ragnar Grímsson og Garðar Sigurðsson og kvörtuðu um, að Jóhanna væri að jagast í formsatriðum og skriffinnsku. Hún gæti bara gefið upp sinn bílastyrk og látið aðra þingmenn í friði.

Þessir þingmenn virðast ekki hafa fullnægjandi skilning á, hversu nauðsynlegt er, að þingmenn lúti sömu lögum og annað fólk. Þegar þeir kvarta um skriffinnsku, mega þeir ekki gleyma því, að þeir sjálfir ákváðu hana með lögum.

Sé framtalsskylda á bílastyrk óþarft formsatriði, verða þingmenn að setja um það almenn lög, en ekki prívatreglur fyrir sjálfa sig.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ofmat og vanmat.

Ef ástandið er verra á Íslandi á einhverju sviði en það er í nágrannalöndunum, er einfaldast að reyna að læra af nágrönnunum. Mismunurinn hlýtur að einhverju eða verulegu leyti að stafa af skynsamlegra fyrirkomulagi hjá nágrönnunum.

Ef verðlagsstjóri hugsaði svona eftir endurteknar athuganir skrifstofu hans á innflutningsverði og samanburði við Norðurlönd, mundi hann leggja til, að Ísland tæki upp verðlagsreglur Norðurlanda.

Þá mundi hann leggja til, að álagning verði frjálsari og að aukin áherzla verði lögð á neytendavernd og neytendafræðslu, svo að neytendur geti tekið að sér aðhald að vöruverði. Hann mundi leggja til, að lögunum um samkeppni og viðskiptahætti verði ekki lengur frestað.

En þetta gerir hann ekki. Hann efast um gagnsemi frjálsari verzlunar, þar sem aðstæður séu á ýmsan hátt ekki hinar sömu hér og annars staðar á Norðurlöndum. Einkum hafi verðbólgan brenglað verðskyn neytenda hér á landi.

Þetta er að vísu rétt, en lýsir ekki þróun síðustu missera. Lesendur Dagblaðsins hafa tekið eftir því, að kaupmenn auglýsa vöruverð í vaxandi mæli. Mikill fjöldi lesenda tekur þátt í könnun blaðsins á heimilisútgjöldum. Og mataruppskriftirnar með verðútreikningi hafa vakið athygli.

Ýmis slík dæmi sýna, að verðskyn er hægt að efla og að það er einmitt að eflast um þessar mundir, þrátt fyrir verðbólguna. Og þetta gerist, án þess að ríkið hafi frumkvæði eða leggi hönd á plóginn, til dæmis með umtalsverðum fjárstuðningi við Neytendasamtökin.

Verðlagsstjóri vanmetur neytendur. Hann er að detta í gömlu embættismannagryfjuna. Í augum þeirra er almenningur einskis nýtur múgur, sem embættismenn verði að leiða götuna fram eftir vegi. Í verðlagsmálum sjá slíkir embættismenn aðeins þá lausn að magna lögregluaðgerðir gegn heildsölum og kaupmönnum.

Verðlagsstjóri hefur rökstutt, að 31-36% umboðslauna íslenzkra fyrirtækja eða 2,3 milljörðum króna á ári sé stungið undan gjaldeyris- og skattskilum. Jafnframt sé hagur heildverzlunarinnar mjög slæmur um þessar mundir.

Auðvitað þarf að koma lögum yfir þessa 2,3 milljarða og breyta þeim í löglega álagningu. En verðlagsstjóri má ekki halda, að þar með sé hann að gæta hagsmuna neytenda eða halda niðri verði í landinu.

Breyting umboðslauna í álagningu lækkar að vísu flutningskostnað og aðflutningsgjöld á yfirborðinu. En þar er ekki um fundið fé að ræða, nema ríkið og aðrir málsaðilar sætti sig við rýrari tekjur.

Kjarni málsins er sá, að finna verður leið, sem freistar heildsala til að leita ódýrustu og hagkvæmustu innkaupa. Hingað til hefur verið talið, að nágrannar okkar á Norðurlöndum hafi fundið slíka leið í auknu verzlunarfrelsi.

Verðlagsstjóri virðist kominn á þá skoðun, að sú leið gildi ekki fyrir Ísland. En hann hefur enn sem komið er ekki bent á neina betri leið, enda er ótrúlegt, að slík sé til.

Verðlagsstjóri mundi ná betri árangri, ef hann hætti að ofmeta verðbólguna og að vanmeta neytendur.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið