arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Mánaðarlaun á ári

Ef innflutningur landbúnaðarafurða væri frjáls, mundu neytendur spara um 2800 milljón krónur á ári. Þar á ofan mundu ríkið og skattgreiðendur spara sér 6531 milljón krónur í niðurgreiðslum á ári, svo sem lesa má út úr nýju fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar.

Dagblaðið lét í sumar reikna út kostnað innfluttra landbúnaðarafurða. Byggt var á verði danska landbúnaðarráðsins. Við það var bætt öllum innflutningskostnaði, eins og hann er hjá íslenzkum heildsölum. Þar var talinn með erlendur kostnaður, flutningsgjöld og vátrygging, uppskipun og akstur, vörugjald og leyfisgjald, geymslukostnaður, vextir og bankakostnaður, svo og álagning í heildsölu og smásölu.

Ekki var bætt við tollum, þótt hugsanlegt sé, að ríkið vildi sjálft hagnast á slíkum innflutningi umfram hagnaðinn, sem það hefði af brottfalli niðurgreiðslna. Í því tilviki mundi hagnaður neytenda minnka, en þjóðhagslegur sparnaður yrði hinn sami.

Í ljós kom, að neytendur mundu spara 250 milljón krónur á dönsku nautakjöti, 270 milljón krónur á dönsku svínakjöti, 337 milljón krónur á dönskum kjúklingum, 1475 milljón krónur á dönsku smjöri, 300 milljón krónur á dönskum eggjum og 197 milljón krónur á dönskum kartöflum. Samtals er þetta 2829 milljón króna sparnaður á ári.

Í öllum tilvikum var miðað við það magn, sem nú er notað af þessum vörum hér á landi. Til viðbótar verður að gera ráð fyrir tvennu. Í fyrsta lagi mundu neyzluvenjur breytast og færast frá dýru lambakjöti yfir í ódýra kjúklinga. Þetta mundi spara neytendum nokkurt fé umfram þær tölur, sem nefndar eru hér að framan.

Í öðru lagi er Danmörk ekki hagkvæmasta landbúnaðarland í heimi. Ýmsar vörur, t.d. nautakjöt og kjúklingar, eru ódýrari í Bandaríkjunum. Ef innflutningurinn væri frjáls, mundu vörurnar að sjálfsögðu koma frá þeim löndum, sem ódýrasta hafa framleiðsluna.

Sumir munu segja, að ofangreindar tölur séu ekki sanngjarnar gagnvart íslenzkum landbúnaði, því að margar vörurnar séu niðurgreiddar af Efnahagsbandalagi Evrópu. En óneitanlega væri hugnanlegra, að Efnahagsbandalagið greiddi niður í okkur matinn en að við séum að greiða niður matinn ofan í auðþjóðir bandalagsins, svo sem við gerum nú með útflutningsuppbótunum.

2829 milljónir eru um 70.000 krónur á ári á hverja fimm manna fjölskyldu. Ef tekið er tillit til möguleika á breyttum neyzluvenjum og Bandaríkjaviðskiptum, fer sparnaður þessarar fjölskyldu að nálgast 100.000 krónur á ári – eða lægstu mánaðarlaun.

Þetta fræðilega dæmi hefur þann galla, að innflutningsfrelsi er ekki framkvæmanlegt á þessu sviði án margvíslegra aðgerða á öðrum sviðum. En það sýnir ljóslega, að kostnaður þjóðfélagsins af innlendum landbúnaði nemur ekki aðeins þeim 11600 milljónum í niðurgreiðslur, útflutningsuppbætur og aðra beina styrki til landbúnaðarins, sem eru í fjárlagafrumvarpi næsta árs.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ein Krafla á ári

Beinir styrkir til landbúnaðar eiga á næsta ári að nema svipaðri upphæð og allur tekjuskattur einstaklinga. Þetta kemur fram í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Þar er gert ráð fyrir 11600 milljón króna styrkjum til landbúnaðar og 11650 milljón króna tekjuskatti einstaklinga.

Tveir stærstu styrkjaliðirnir eru útflutningsuppbætur landbúnaðarafurða, sem nema 2963 milljónum í frumvarpinu, og niðurgreiðslur landbúnaðarafurða, sem nema 6531 milljón króna. Aðrir beinir styrkir nema samtals 2106 milljónum.

Síðasta talan skiptist þannig, að 873 milljónir fara í jarðræktarframlög, 491 milljón til Stofnlánadeildar landbúnaðarins, 200 milljónir til framræslu, 127 milljónir til búfjárræktar, 123 milljónir til lífeyrissjóðs bænda, 92 milljónir til fyrirhleðsla, landþurrkunar o. fl., 79 milljónir til Landnáms ríkisins, 12 milljónir til Jarðasjóðs og 111 milljónir í framlög af ýmsu tagi.

Lífeyrissjóður bænda er þyngri á fóðrunum en fram kemur hér að ofan. Í niðurgreiðsluliðnum eru faldar 345 milljónir, svo að heildarkostnaður ríkisins af sjóðnum verður 468 milljón krónur á næsta ári.

Samtenging niðurgreiðsla og lífeyrissjóðs bænda er staðfesting á, að niðurgreiðslurnar eru styrkur til bænda, þótt þær séu um leið styrkur til neytenda. Neytendur mætti styrkja með öðrum hætti, til dæmis með fjölskyldubótum eða með innflutningi ódýrra landbúnaðarafurða.

Landbúnaðarafurðir eru niðurgreiddar til að leyna því, hversu gífurlega dýrar þær eru í raun og veru; til að koma út vörum, sem annars væru illseljanlegar; og til að leyna hinni ofboðslegu offramleiðslu á þessum vörum. Þess vegna eru niðurgreiðslurnar fyrst og fremst styrkur til bænda, þótt þær gegni um leið ákveðnu hlutverki í sjónhverfingum stjórnvalda í verðlagsmálum.

Til viðbótar 11600 milljón króna styrkjunum til landbúnaðarins hyggst ríkið verja 1925 milljónum á næsta ári til ýmissar þjónustu á vegum landbúnaðarráðuneytisins. Af því fé renna 897 milljónir til landbúnaðar, 292 milljónir til bændaskóla og 736 milljónir til skógræktar og landgræðslu.

Ómældar eru svo þær þúsundir milljóna, sem árlega renna til þjónustu við strjálbýlið umfram þjónustu við kaupstaði og kauptún. Þar á meðal eru framlög til vegagerðar í sveitum, til rafvæðingar og til heimavistarskóla, svo að dæmi séu nefnd.

Landbúnaðurinn kostar því skattgreiðendur mun meira en þær 11600 milljónir, sem fara í beina styrki. Sú fyrirgreiðsla, sem hann nýtur utan beinna styrkja, er mun meiri en aðrir atvinnuvegir njóta.

Gagnrýnin á ríkjandi stefnu í landbúnaði hlýtur þó að beinast að verulegu leyti að beinu styrkjunum, sem eru 10% af fjárlögum ríkisins; sem nema rúmlega heilli Kröfluvirkjun á ári hverju, og sem nema öllum tekjuskatti einstaklinga á ári hverju.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vorster stirðnaði

Stjórn hvíta minnihlutans í Suður-Afríku hefur valið ranga leið í viðbrögðunum gegn vaxandi andófi svarta meirihlutans í landinu. Hún hefur valið leið, sem hlýtur að einangra hvíta menn í Suður-Afríku og leiða til blóðugrar borgarastyrjaldar fyrr eða síðar.

Um tíma virtist stjórn John Vorsters fara sér rólega í kynþáttamálum. Hún reyndi að vingast við nágrannaríki svartra manna. Hún reyndi að fá Ian Smith í Rhodesíu ofan af vonlausri andstöðu við kröfur svartra manna um valdatöku í landinu. Og hún tók ekki illa í kröfur Sameinuðu þjóðanna um, að hún léti Namibíu af hendi.

Að baki þessarar afstöðu lágu herfræðileg sannindi. Stjórn Suður-Afríku veit, að hún getur ekki varið Rhodesíu og Namibíu. Hún hefur þegar mikinn kostnað af þessum löndum og Vorster telur fénu betur varið til heimavarna.

Ofsóknir stjórnar Vorsters á hendur andstæðingum aðskilnaðarstefnunnar síðustu tvær vikurnar benda til, að eftirgjöfunum út á við eigi að fylgja aukin harka heima fyrir. Þar með hefur stjórnin valið skotgrafirnar og einangrunina. Þess má þegar sjá merki, að afstaða vesturveldanna til Suður-Afríku hefur kólnað verulega síðustu dagana.

Þeir tugir svartra frelsisleiðtoga, sem stjórn Vorsters hefur handtekið og sumpart látið myrða í fangelsum, voru tiltölulega varfærnir menn, skynsamleg leiðtogaefni. Þeir, sem koma í staðinn, verða róttækari og munu reka harðskeyttari og hatursfyllri stefnu.

Ofbeldi stjórnar Vorsters leiðir til þess, að meðal svartra manna í landinu rísa upp leiðtogar, sem endurspegla þröngsýni, ofbeldi og kynþáttahatur stjórnarinnar sjálfrar.

Hvíti minnihlutinn er þegar farinn að sjá forsmekkinn af því, sem síðar kemur. Prentfrelsi hefur verið rýrt í landinu. Lögregluríkið heldur hvarvetna innreið sína, svo sem frjálslyndir hvítir menn eru þegar farnir að finna fyrir.

Vorster heldur því réttilega fram, að svartir menn eigi betri, lengri og öruggari ævi í Suður-Afríku en í þeim ríkjum álfunnar, sem svartir menn stjórna sjálfir. En það þýðir ekki, að hann geti endalaust haldið þeim réttlausum í skjóli aðskilnaðarstefnunnar.

Uppþotin í Soweto sýna, að svarti meirihlutinn er að vakna til lífsins. Þar og annars staðar í landinu munu smám saman rísa upp flokkar borgarskæruliða, sem munu hefna sín með hermdarverkum af ýmsu tagi. Í bæjum og hverfum svartra manna munu þessir skæruliðar eiga sér örugga felustaði, þrátt fyrir lögregluaðgerðir stjórnar Vorsters.

Það mun taka svarta menn mörg ár að undirbúa borgarastyrjöldina. Þeir þurfa að afla sér þjálfunar og vopna. Úr því að stjórn hvíta minnihlutans hefur ákveðið að loka augunum og bíta á jaxlinn, getur hún aðeins beðið þess sem verða vill í vaxandi einangrun, vaxandi hatri og vaxandi ofbeldi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Rhodesía fellur

Virki hvítra manna í sunnanverðri Afríku eru að hrynja. Stjórn Ians Smith í Rhodesíu hefur svo að segja gefizt upp fyrir sameinuðum þrýstingi innan og utan álfunnar. Og athafnir stjórnar Vorsters í Suður-Afríku bera einkenni vaxandi taugaveiklunar.

Í uppsiglingu er Zimbabwe, nýtt ríki svartra manna í stað Rhodesíu. Þjóðarleiðtogi þess verður líklega Joshua Nkomo. Hann nýtur stuðnings Zambíu og annarra nágrannaríkja í Afríku, svo og bæði Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, og síðast en ekki sízt námuhringsins Lonrho, sem hefur mikil umsvif í Rhodesíu.

Þessi öfl hafa veðjað á Nkomo sem tiltölulega ofstopalausan og viðræðugóðan stjórnmálamann, er hingað til hefur haldið aftur af skæruliðum sínum. Mest nýtur hann þó 20 ára vináttu sinnar við Kenneth Kaunda, forseta Zambíu.

Nkomo er tekinn fram yfir Robert Mugabe, sem stjórnar hryðjuverkamönnum þeim, er mest hafa látið að sér kveða í Rhodesíu. Hann er líka tekinn fram yfir Abel Muzorewa biskup, sem hefur reynt að starfa innan kerfisins í Rhodesíu og nýtur sennilega mests stuðnings svartra manna í landinu.

Andstaðan gegn minnihlutastjórn hvítra manna í Rhodesíu hefur þannig sameinazt að baki einum manni. Meira að segja hefur stjórn Suður-Afríku reynt að stuðla að valdatöku Nkomos, enda veit hún, að hvítir menn hafa enga herfræðilega möguleika á að halda völdum sínum í Rhodesíu.

Í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna hefur náðst samkomulag um, að indverskur og brezkur hershöfðingi stjórni Rhodesíu í sex mánuði, áður en Nkomo tekur við. Á þeim tíma á að hrista saman her hvítra manna og skæruliðasveitir Nkomos.

Hið víðtæka samkomulag um Nkomo er merkilegt dæmi um alþjóðlegt samstarf. Stjórn Sovétríkjanna gæti fundizt Mugabe heppilegri leiðtogi og stjórnum Vesturveldanna gæti litizt betur á Muzorewa. En allir virðast hafa slegið nokkuð af sjónarmiðum sínum til að ná almennri samstöðu. Heimurinn er ekki alltaf á kafi í köldu stríði.

Athyglisvert er, að það er einmitt námuhringurinn Lonrho, sem hefur í heilt ár greitt mestan hluta af rekstrarkostnaði Nkomos og hirðar hans. Það bendir til, að stjórnmálarefir fyrirtækisins telji hagsmunum þess borgið undir stjórn Nkomos.

Auðvitað á Nkomo eftir að komast yfir ýmsa þröskulda. Hann þarf að ná tökum á hryðjuverkasveitum Mugabes eða sigrast á þeim. Hann þarf að sigra Muzorewa biskup í almennum kosningum undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna.

Alltaf er svo hætta á, að taugaveiklun grípi um sig meðal hvítra manna í Rhodesíu og þeir rísi upp gegn valdaafsali í hendur svartra manna. Þá verður blóðbað í landinu. En hinir svörtu verða ofan á eigi að síður. Zimbabwe er orðin óumflýjanleg staðreynd, hvort sem hvítum mönnum líkar betur eða verr.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Niðurgreidd áróðursrit

Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpi sínu, að dagblöð stjórnmálaflokkanna verði áfram á framfæri skattborgaranna. Öll dagblöðin nema Dagblaðið eiga á næsta ári að skipta á milli sín 40 milljón króna herfangi.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir, að sérstök nefnd stjórnmálaflokkanna skipti fengnum. Má gera ráð fyrir, að skiptingin verði áfram svipuð því, sem verið hefur að undanförnu.

Nokkur hluti fjárins hefur verið notaður til að kaupa stafla af Morgunblaðinu, Vísi, Tímanum, Þjóðviljanum og Alþýðublaðinu. Annar hluti hefur verið notaður til að styðja kjördæmisblöð stjórnmálaflokkanna. Og stærsti hlutinn hefur svo verið notaður til beins stuðnings við Morgunblaðið, Vísi, Tímann, Þjóðviljann og Alþýðublaðið.

Í sumum tilvikum hafa þingflokkarnir úthlutað þessu fé til dagblaða sinna sem hreinum styrk. Í öðrum tilvikum hafa verið búnir til reikningar fyrir auglýsingar eða aðra þjónustu, sem flokksblöðin veita flokkum sínum.

Líta má á þetta fé sem eins konar niðurgreiðslur á illa seljanlegri vöru, hliðstæðar niðurgreiðslum á afurðum landbúnaðarins. Þeim mun færri sem kæra sig um að kaupa einlitan áróður flokksblaðanna, þeim mun meira er ætlazt til, að skattgreiðendur borgi.

Alþýðublaðið gaf nýlega til kynna í leiðara, að meira þyrfti til en 40 milljón króna fenginn. Sagði blaðið, að dagblaðastyrkir væru enn hærri í Noregi og Svíþjóð. Blaðið gat þess ekki, að þar í löndum fara styrkirnir ekki eftir því, hvaða stjórnmálaskoðun blöðin hafa eða hvort þau eru háð eða óháð.

Alþýðublaðið gat þess heldur ekki, að Danir hafa hingað til verið lausir við alla styrki til dagblaða, jafnvel þótt jafnaðarflokkur hafi oftast verið við völd í Danmörku á undanförnum áratugum.

Dagblaðið hefur algera sérstöðu íslenzkra blaða, er það eitt þiggur ekki fé úr sjóði skattborgaranna. Þetta spillir náttúrlega samkeppnisaðstöðu Dagblaðsins gagnvart hinum blöðunum, sem öll eru að meira eða minna leyti á ríkisjötunni.

Vinir Dagblaðsins geta hins vegar bætt því upp þennan aðstöðumun með því að hvetja náungann til að kaupa blaðið og auglýsa í því. Í staðinn geta menn treyst því, að Dagblaðið sé ekki á mála hjá neinum stjórnmálaflokkanna.

Athyglisvert er, að milljónastyrkurinn til dagblaða flýgur í gegn á hverju þingi, án þess að einstakir þingmenn mótmæli honum af neinni alvöru. Og heilir stjórnmálaflokkar, sem þykjast vera andvígir útþenslu ríkisbáknsins, láta sér þennan styrk vel líka.

Blöð Sjálfstæðisflokksins fá stærstu sneiðina af blaðastyrknum. Þess vegna er flokkurinn ekki á móti útþenslu báknsins á þessu sviði. Atriði eins og þetta þurfa menn að hafa í huga, þegar þeir furða sig á, að flokkur, sem segist vera á móti bákninu, er í rauninni höfuðflokkur báknsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Of seint afbakað

Í Víðavangi Tímans á þriðjudaginn er sagt, að kennsla í útvarpi, sjónvarpi og af myndsegulböndum sé ekki “patentlausn” á framhaldsskólakerfinu, þótt margt sé gott um hana að segja. Þessu geta víst flestir verið sammála.

Gallinn við ofangreind skrif Tímans er hins vegar sá, að þar er því haldið fram, að Dagblaðið hafi í leiðurum bent á þetta sem “patentlausn”, enda sé veruleikinn of einfaldur í augum leiðarahöfundarins.

Staðreyndin er hins vegar sú, að í leiðurum Dagblaðsins var bent á kennslu í útvarpi, sjónvarpi og af myndsegulböndum sem æskilegan þátt í framhaldsskólakerfinu. Hvergi var í Dagblaðinu þessum þætti haldið fram einum sér sem allra meina bót.

Hugmyndin um kennslu í útvarpi, sjónvarpi og af myndsegulböndum er engan veginn ný. Bretar og Ástralíumenn hafa beitt henni með góðum árangri. Hennar var hins vegar alls ekki getið í stjórnarfrumvarpi um framhaldsskóla, né heldur í langri greinargerð frumvarpsins. Dagblaðið vildi benda á þessa vöntun.

Það er engin sérvizka Dagblaðsins, að fyrirlestrar og sýnikennsla eigi vel heima í sjónvarpi og á myndsegulböndum. Það er heldur engin sérvizka Dagblaðsins, að slík notkun fjölmiðlunar henti vel strjálbýlum löndum.

Í leiðurunum lagði Dagblaðið sérstaka áherzlu á tvö atriði, sem hljóta að skipta jafn miklu máli og kennslusjónvarpið. Annað var persónuleg handleiðsla kennara í heimangönguskólum í öllum héruðum landsins. Hitt var verkþjálfun í tæknilega fullkomnum heimavistarskólum, sem nemendur þyrftu ekki að sækja nema nokkrar vikur á vetri hverjum og gætu því sparað sér verulegan hluta þess fæðiskostnaðar, sem nú er í heimavistarskólum.

Dagblaðið benti á, að framhaldsskólinn gæti verið blanda sjónvarpsskóla, bréfaskóla, heimangönguskóla og heimavistarskóla. Dagblaðið benti á, að með slíkum hætti næðist helzt jafnrétti til náms, þrátt fyrir misjafna búsetu.

Þetta ætti ekki að þurfa að vera flokkspólitískt mál. Engin ástæða er fyrir aðstoðarritstjóra Tímans að afbaka málflutning Dagblaðsins á þessu sviði. Hitt kann að fara í taugar hans, að Dagblaðið hafi betri lausnir en Tíminn á vandamálum dreifbýlisins.

Óheiðarleiki aðstoðarritstjóra Tímans er ekkert einsdæmi í flokkapólitíkinni. Morgunblaðið og Tíminn hafa oft hagnýtt sér þá yfirburði, sem þau höfðu áður í blaðalestri í ákveðnum landshlutum. Vinnuaðferðin var þá sú, að endurtaka afbökunina nógu oft, svo að einokaðir lesendur héldu hana vera sannleika.

Það er hins vegar of seint fyrir Tímann að ráða sér aðstoðarritstjóra á þessu lága plani. Tíminn er ekki lengur næststærsta blaðið, heldur hið fjórða í röðinni. Jafnvel í sveitum landsins hefur Tíminn misst einokun á fjölmiðlun. Jóni Sigurðssyni lánast því ekki það, sem forvera hans, Alfreð Þorsteinssyni, tókst stundum, – að gera öðrum upp skoðanir til þess að geta gagnrýnt þær.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Stöðvið stuldinn

Sá aðili, sem hefur þann starfa að meta hús til fjár fyrir ríkið, reiknaði út, að Víðishúsið fræga væri 135 milljón króna virði. Þar á ofan leiddi hin ýtarlega úttekt í ljós, að húsið hentaði menntamálaráðuneytinu alls ekki.

Þrátt fyrir þessar upplýsingar ákváðu þrír ráðberrar, að húsið skyldi keypt á 259 milljón krónur, næstum því tvöfalt raunvirði hússins. Þeir ákváðu að kasta mismuninum, 124 milljón krónum af fé skattborgaranna. Var þó ekki vitað til, að neinn aðili keppti við ríkið um að kaupa húsið.

Þjóðin stendur nú andspænis því, hvernig hún eigi að koma í veg fyrir þennan fráleita þjófnað á fé almennings. Líklega er eina færa leiðin sú, að menn fylki sér um undirskriftasöfnunina gegn húsakaupunum, sem Haraldur Blöndal lögfræðingur hefur efnt til.

Fyrst héldu menn, að andstaða tveggja ráðherra og nokkurra þingmanna mundi stöðva málið. Svo reyndist ekki vera, því að ríkisstjórnin leitar í nýkomnu fjárlagafrumvarpi sérstakrar heimildar til að kaupa Víðishúsið.

Þingmenn verða því að hafa sérstaklega fyrir því að fella þetta ákvæði úr fjárlögunum. Forgöngumenn kaupanna vona greinilega, að sofandaháttur þingmanna sé meiri en svo, að þeir nenni að hafa fyrir slíku.

Forgöngumenn kaupanna eru ekki knúnir heimsku, þegar þeir vilja láta skattborgarana kaupa Víðishúsið á 124 milljón krónur umfram matsverð. Að baki liggja mikilvægir peningahagsmunir, sem ráðherrarnir vilja, að gangi fyrir almennum hagsmunum.

Eina skynsamlega skýringin á athæfi þeirra er sú, að stjórnmálaflokkur, stjórnmálaflokkar eða stjórnmálaöfl eigi að mata krókinn af sölunni. Einhver skuggaöfl eiga að skipta milli sín 124 milljón króna herfangi.

Forgöngumennirnir halda dauðahaldi í ákvörðun sína þrátt fyrir undrun almennings. Það sýnir, að málið er þeim óeðlilega fast í hendi. Þeir hyggjast knýja kaupin í gegn án þess að taka tillit til hagsmuna og sjónarmiða skattborgaranna.

Full ástæða er til að óttast andvaraleysi þingmanna, ekki sízt ef þeir telja flokk sinn hafa fjárhagslegan ávinning af kaupunum. Þess vegna er ekki sennilegt að málið verði stöðvað, nema almenningur láti til sín taka á þann hátt, að eftir verði tekið.

Haraldur Blöndal lögfræðingur hefur nú efnt til undirskriftasöfnunar, þar sem skorað er á alþingi og ríkisstjórn að hverfa frá fyrirhuguðum kaupum á Víðishúsinu. Ástæða er til að hvetja alla, sem penna geta valdið, til að skrifa undir þessa áskorun.

Hér er um að ræða prófstein á, hvort braskarar ríkisbáknsins fá eða fá ekki sönnun þess, að þeir geti, þegar þeim þóknast, stolið að vild úr vösum skattborgaranna. Þessi þjófnaður nemur 124 milljón krónum, auk þess sem sérfræðingar hafa dæmt húsið óhæft til fyrirhugaðra nota.

Ef elskendur Víðishúss verða ekki stöðvaðir núna, verða þeir aldrei stöðvaðir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Rangt stöðumat

Þegar sáttatillaga var lögð fram fyrir mánuði í kjaradeilu opinberra starfsmanna, sagði Dagblaðið, að hún gengi of skammt, einkum í neðstu flokkunum. Hún bar þess merki, að sáttanefnd hafði ekki metið stöðuna alveg rétt.

Vandi nefndarinnar var auðvitað mikill. Hún var bæði að reyna að taka mið af samningum Alþýðusambandsins í sumar og að brúa nokkuð af því bili, sem er milli kjara hjá ríkinu og hjá einkafyrirtækjum.

Neðstu kjaraflokkar opinberra starfsmanna eru tiltölulega hagstæðir í samanburði víð hliðstæða flokka í atvinnulífinu. Sáttanefndin horfði of stíft á þetta og gerði í tillögu sinni ráð fyrir minni hlutfallshækkun þessara flokka en hinna um miðbik kjarastigans.

Sáttatillagan féll réttilega, bæði vegna of lítillar hækkunar neðstu flokkanna og vegna of lítillar almennrar þrengingar á bilinu milli kjara opinberra starfsmanna og kjara atvinnulífsins.

Töluverður kraftur komst í viðræður um samninga, þegar sáttatillagan hafði verið felld. Ríkisstjórnin tók snöggan kipp og gerði ráðherrana Matthías Á. Mathiesen og Halldór E. Sigurðsson út af örkinni til samninga. Þeir buðu nokkru betur en sáttatillagan í von um samninga fyrir verkfall.

Samningamenn opinherra starfsmenna tóku nokkuð vel í viðleitni ráðherranna. Tilboðin gengu á víxl síðustu dægrin fyrir verkfall. Undir lokin bar lítið á milli, en ekki nógu lítið til að komizt yrði hjá verkfalli.

Um þetta leyti skildu leiðir í hópi opinberra starfsmanna. Forustumenn starfsmanna ýmissa bæjarfélaga, einkum Reykjavíkur, töldu verkfall vera óráð og vildu ná samningum án mikilla fórna. Þessi stefna leiddi smám saman til samninga í flestum sveitarfélögum landsins í fyrstu viku verkfallsins.

Samningar þeir, sem bæjarstarfsmenn náðu, voru töluvert misjafnir eftir stöðum, en voru þó yfirleitt heldur betri en síðasta tilboð ríkisstjórnarinnar fyrir verkfall. Forustumenn ríkisstarfsmanna töldu hins vegar, að meira blóð væri í kúnni og héldu áfram að kreista ríkið.

Það kom hins vegar í ljós, að þeir höfðu metið stöðuna rangt. Ríkisstjórnin var búin að gera sér grein fyrir, að hennar eigið tilboð var frammi á yztu nöf. Hún var ekki reiðubúin að ganga lengra en sveitarfélögin höfðu gert.

Ríkisstjórnin hefur lítið svigrúm. Hún hefur í öðrum efnum reynt að kenna öðrum um verðbólguna í þjóðfélaginu. Hún er þegar með tilboðum sínum í kjaradeilunni búin að stimpla sig sem forustusauð í verðbólguþróuninni. Hún má ekki við miklu meira af því tagi.

Ríkisstarfsmenn áttu að semja, þegar bæjarstarfsmenn sömdu. Þeir ná ekki út úr tveggja-þriggja vikna verkfalli neinum þeim launamismun, er réttlætt geti launatapið á verkfallstímanum. Stöðumat forustumanna þeirra var rangt.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið