arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ný stjórnarskrá er auðveld.

Eymd íslenzkra stjórnmálaflokka kemur vel fram í viðtökunum, sem ágætar tillögur stjórnarskrárnefndar hafa hlotið. Ýmist þegja málgögnin þunnu hljóði eða veifa eingöngu sértillögum sinna flokksmanna í stjórnarskrárnefnd.

Þremur dögum eftir opinberun tillaga nefndarinnar höfðu þær enn hvergi birzt á prenti nema hér í DV. Við birtum á miðvikudaginn lið fyrir lið hina gömlu stjórnarskrá, hinar nýju tillögur, skýringar á þeim og sérálit.

Morgunblaðið lætur hins vegar eins og þessar tillögur séu ekki til. Blaðið er eins og sumir þingmenn Sjálfstæðisflokksins algerlega andvígt því, að sett verði stjórnarskrá, sem fólk kunni að tengja nafni Gunnars Thoroddsen.

Alþýðublaðið og Þjóðviljinn hafa fátt að segja um sameiginlegar tillögur stjórnarskrárnefndar, en breiða sig þeim mun meira út um sértillögurnar. Þau blöð hafa meiri áhuga á flokkspólitísku áróðursstríði en stjórnarskrá fyrir lýðveldið.

Ef stjórnmálamenn og málsvarar þeirra á prenti vildu nú gera svo vel að líta upp úr eymd sinni, er hægur vandi að ná víðtæku samkomulagi um nýja stjórnarskrá, því að tillögurnar eru komnar í aðgengilegt form til afgreiðslu.

Fulltrúar Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins, tveggja stærstu flokkanna, í stjórnarskrárnefndinni standa að sameiginlegu tillögunum og hafa ekki sett fram neinar sértillögur. Þar er grunnur til að byggja á.

Sértillögur fulltrúa Alþýðuflokksins eru bæði fáar og stinga í fæstum tilvikum verulega í stúf við sameiginlegu tillögurnar. Yfirleitt er ágreiningurinn aðeins um orðalag, sem þolinmóðir menn ættu að geta samið um.

Að öðru leyti er sanngjarnt að byggja á þeirri meginreglu, að ná samkomulagi um þá leið, sem víkur minnst frá núgildandi stjórnarskrá. Þeim atriðum, sem ágreiningur er um, á að breyta sem minnst, svo að kjölfestan sé sem mest.

Efnislega séð víkur Alþýðuflokkurinn aðeins í tveimur atriðum frá hinum sameiginlegu tillögum. Hann vill afnema bráðabirgðalög og opna nefndafundi alþingis. Hvort tveggja er lýðræðislega rétt, en tæpast framkvæmanlegt.

Alþýðuflokknum ber að viðurkenna, að hann er lítill flokkur í samanburði við Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn, og að falla frá slíkum sértillögum, ef honum tekst ekki að fá stóru flokkana á sitt band með góðu.

Öðru máli gegnir um tillögur Alþýðubandalagsins. Þær eru hreinlega óbein beiðni um, að hinir flokkarnir þrír afgreiði nýja stjórnarskrá gegn ellefu atkvæðum Alþýðubandalagsins. Það er líka miklu meira en nógur meirihluti.

Alþýðubandalagið vill geta barið sér á brjóst og veifað tillögum sinna manna um friðlýst land, afvopnun og frið, útivist og ókeypis fræðslu, svo og helgan rétt manna til vinnu að eigin vali og annað áróðurshjal út í loftið.

Stjórnmálamenn annarra flokka verða að átta sig á, að Alþýðubandalagið er í eðli sínu ábyrgðarlaust. Þeir verða að sætta sig við, að bandalagið misnoti stjórnarskrármálið til að dansa kosningastríðsdans á hliðarspori.

Í heild sinni gefa tillögur stjórnarskrárnefndar öllum ábyrgum stjórnmálamönnum tækifæri til að lyfta gömlu flokkunum upp úr eymdinni og sýna kjósendum fram á, að þeir geti staðið saman, ef málið er nógu merkilegt.

Jónas Kristjánsson

DV
Góðar tillögur um stjórnarskrá.

Um það bil fimm þingsæti eru á vergangi milli kjördæma vegna núverandi aðferðar við úthlutun uppbótarþingsæta. Þetta veldur þeim óþægindum, að kjósendur vita ekki fyrirfram, hve margir þingmenn falla í hlut kjördæmisins.

Samkvæmt nýju aðferðinni, sem forustumenn stjórnmálaflokkanna hafi samið um, má búast við, að einungis eitt þingsæti verði á slíkum vergangi. Er til mikilla bóta að draga þannig úr pólitískum happdrættisvinningum.

Annar kostur samkomulagsins um nýja kjördæmaskipun er, að þingmönnum mun aðeins fjölga um þrjá, sem er mun minna en menn óttuðust fram eftir vetri. Fjölgun um 5% er ekki mikil á þessum tíma hárra prósentutalna.

Hinu er ekki að leyna, að samkomulagsleiðin er lakari en annar 63ja þingmanna kostur, sem virtist ætla að verða ofan á fyrir áramótin. Þar var ekki gert ráð fyrir neinum uppbótarmönnum með tilheyrandi happdrættisóvissu.

Nauðsynlegt er að minna á, að það var um síðir af annarlegum ástæðum, að forustumenn Sjálfstæðisflokks og Alþýðubandalags höfnuðu betri aðferðinni. Þeir óttuðust, að hún mundi um síðir spilla meirihluta í Reykjavík og á Norðfirði.

Auðvitað var unnt að girða fyrir þetta, svo sem gert er annars staðar, þar sem þessi aðferð hefur lengi verið notuð með góðum árangri. En þetta sýnir, að litlir kallar ráða ferðinni hjá okkur, jafnvel í stjórnarskrármáli.

Að beztu leiðinni frágenginni er hin endanlega niðurstaða hin næstbezta og frambærileg sem slík. Sérstaklega ber að fagna, að samkomulag skuli yfirleitt hafa tekizt um svo viðkvæmt og erfitt mál sem kjördæmamálið.

Önnur atriði, sem stjórnarskrárnefnd hefur meira eða minna orðið sammála um að leggja til, að verði í nýrri stjórnarskrá lýðveldisins, eru yfirleitt til bóta. Þau hæfa nýjum aðstæðum betur en hin eldri ákvæði gera.

Helzt eru það ákvæði um eignarétt, sem þvælzt hafa fyrir nefndinni. Þar að baki er grundvallarágreiningur pólitískra hugmyndakerfa. Á því sviði verður seint fundin samkomulagsleið, sem þingmenn samþykki einum rómi.

Samkvæmt tillögunum á að skerða rétt til þingrofs, þrengja heimild til setningar bráðabirgðalaga og banna afturvirkni skattalaga. Sérstakur ármaður alþingis á að gæta réttar borgara ríkisins. Alþingi á að verða ein málstofa.

Mannréttindi eiga að verða í samræmi við sáttmála Evrópuþjóða og Sameinuðu þjóðanna. Nefndir alþingis eiga að fá aukinn rétt til aðhalds að framkvæmdavaldi. Þjóðaratkvæðagreiðslum á að vera unnt að beita í auknum mæli.

Við fyrstu sýn virðist mega allt gott segja um þessar tillögur og ýmsar fleiri. Að sjálfsögðu þarf að skoða þær rækilega á þingi, í nefndum þess og úti í þjóðfélaginu. Við gerð stjórnarskrár er flas ekki til fagnaðar.

Ekki eru menn á eitt sáttir um, hvort unnt sé að ná samkomulagi um fleira en kjördæmamálið fyrir þingrof, ef kosningar verða í apríl. Meiri líkur eru á, að það takist, ef kosningarnar verða ekki fyrr en í júní.

Á allra næstu vikum mun koma í ljós, hvort unnt verður að ljúka stjórnarskrármálinu á þessu þingi. Að fengnu samkomulagi um kjördæmamálið er vafasamt, að efnisleg rök séu haldbær gegn slíkri heildarafgreiðslu.

Jónas Kristjánsson

DV
Leyfið þeim að deyja.

Jafnvel á þessum síðustu og verstu tímum eru til í sjávarútvegi öndvegisfyrirtæki, sem skila hagnaði, meðan önnur ramba á barmi gjaldþrots. Það er flókinn veruleiki, sem býr að baki meðaltölum um afkomu í sjávarútvegi.

Gott væri að lifa í þessu landi, ef öll útgerð í landinu væri á vegum þeirra fyrirtækja, sem standa sig bezt. Þá væri hér sælutíð í stað svartnættis. Og unga fólkið gæti þá horft fullt af bjartsýni fram á veg.

Framfarir, framleiðniaukning og vaxandi velsæld þjóðarinnar byggjast ekki hvað sízt á “úrvali tegundanna” í fyrirtækjum. Vel rekin fyrirtæki eiga að þenjast út á kostnað hinna lélegu, sem eiga að dragast saman og hverfa.

Þessi töfrasproti samkeppninnar kostar auðvitað mikla röskun. En hvar væru Íslendingar nú staddir, ef tuttugasta öldin hefði ekki einkennzt af hnignun og risi fyrirtækja, búferlaflutningum og atvinnuskiptum manna?

Sárt er að missa vinnu og sárara er að flytja í önnur byggðarlög. En þetta hafa menn mátt þola hér á landi, með þeim ánægjulegu afleiðingum, að betri vinna hefur fengizt í öflugara plássi. Og öll sár hafa gróið.

Í seinni tíð gætir mjög þeirrar tilhneigingar að stöðva þessa þróun og frysta ástandið eins og það er. Þetta er gert undir merkjum byggðastefnu og atvinnuverndunar. Óskin er sú, að hagir fólks raskist sem minnst.

Svo er nú komið, að fyrirtækjum í sjávarútvegi er nánast bannað að verða gjaldþrota og hljóta eðlilegan dauðdaga. Ríkið hleypur upp til handa og fóta með lánum og styrkjum til að framlengja dauðastríð vonlausra fyrirtækja.

Með þessu er tafið fyrir, að umsvifin í sjávarútvegi færist í hæfari hendur. Með þessu er gefin út ávísun á stöðnun í framleiðni og léleg lífskjör. Í stað óþægilegrar röskunar til framfara kemur þægileg frysting stöðnunar.

Steingrímur Hermannsson sjávarútvegsráðherra og ríkisstjórnin hyggjast nú verja 50-60 milljónum króna af svokölluðum gengismun til að styðja fimmtán hallærisfyrirtæki í sjávarútvegi með lánum á hagstæðum vaxtakjörum.

Gengismunur ætti raunar að renna til fyrirtækja í sjávarútvegi í réttu hlutfalli við framlag þeirra til gjaldeyrisöflunar. En ríkisstjórnir hafa í vaxandi mæli seilzt til þessa fjár til hvers konar millifærslu.

Landssamband íslenzkra útvegsmanna hefur réttilega mótmælt þessari síðustu ráðagerð, enda vita forustumenn þess, að hún hamlar gegn eðlilegri þróun atvinnugreinarinnar og gerir dýrari hvern þann fisk, sem unnt er að ná úr sjó.

Ef rökum Steingríms um byggðastefnu og atvinnuverndun væri beitt á fleiri sviðum, þannig að hvergi mætti fyrirtæki verða gjaldþrota í friði og hvergi mætti neinn verða fyrir röskun, yrði þjóðin öll fljótlega gjaldþrota.

Íslendingum bráðliggur raunar á, að fyrirtæki í sjávarútvegi fái á nýjan leik að verða gjaldþrota. Við þurfum að losna við sum þau fyrirtæki, sem nú flækjast fyrir öðrum. Ef til vill fimmtán, ef til vill fleiri.

Rekstur grínista á kostnað skattgreiðenda þarf að leggja niður á náttúrlegan hátt, svo að batni vaxtarskilyrði þeirra umsvifa, sem alvörumenn hafa með höndum. Og sjávarútvegsráðherradóm Steingríms þarf að leggja niður sem allra fyrst.

Jónas Kristjánsson.

DV
Smjörfjöll og borðvínsvötn

Kjarnorkusprengjan á alþjóðamarkaði landbúnaðarafurða er bandaríska smjörfjallið, sem nemur 300-400 þúsund tonnum. Bandarísk stjórnvöld hafa hvað eftir annað hótað að selja það fyrir slikk til að laga markaðsverðið.

Aðallega er það Efnahagsbandalag Evrópu, sem á undanförnum árum hefur haft forgöngu um að halda uppi óeðlilega háu verði á smjöri til að vernda fjárhag bænda sinna. Þess vegna hafa myndazt smjörfjöll beggja vegna hafsins.

Stundum hefur Efnahagsbandalagið grynnkað á smjörfjallinu og létt þrýstingi af smjörmarkaði með því að selja Sovétríkjunum mikið magn á verði, sem nemur innan við einn tíunda af kostnaði við smjörframleiðslu á Íslandi.

Þessi óbeina efnahagsaðstoð við Sovétríkin hefur farið mjög í taugar bandarískra stjórnvalda, auk þess sem evrópska smjörútsalan hefur valdið örari vexti bandaríska smjörfjallsins en verið hefði að öðrum kosti.

Smjördæmið er aðeins eitt af mörgum um, að heimsmarkaðsverð á landbúnaðarvörum mun enn lækka á næstu árum vegna mikillar offramleiðslu í Bandaríkjunum og Efnahagsbandalagi Evrópu. Þessi offramleiðsla er kerfisbundin.

Aðstæður valda því, að margar greinar landbúnaðar eru hagkvæmastar í rekstri í Bandaríkjunum. Aðeins á afmörkuðum sviðum geta einstök lönd þriðja heimsins keppt við hinn sérstaklega öfluga bandaríska landbúnað.

Efnahagsbandalagið hefur byggt upp gífurlega flókið og dýrt varnarkerfi gegn hinni bandarísku framleiðni. Miklum meirihluta fjárlaga bandalagsins er varið til margs konar niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta.

Kerfi Efnahagsbandalagsins er að mörgu leyti svipað íslenzka kerfinu. Tilgangurinn er hinn sami. Reynt er að hindra búferlaflutninga með því að halda uppi duldu atvinnuleysi í landbúnaði, – halda uppi þarflausri framleiðslu.

Efnahagsbandalagið kaupir hinar óseljanlegu afurðir, svo sem korn, mjólkurvörur, kjöt, borðvín, ávexti og grænmeti og myndar úr þeim hin frægu smjörfjöll og borðvínsvötn, sem leita síðan útrásar með ýmsum hætti.

Ein leiðin er að hvetja til aukinnar neyzlu innan bandalagsins með niðurgreiðslum, sem skekkja vöruverðið. Önnur er að losna við afurðirnar af markaði með því að selja þær fyrir slikk út úr bandalagssvæðinu.

Þannig hefur borðvínsvatnið verið eimað og selt sem spritt á flutningskostnaðarverði til Sovétríkjanna, nákvæmlega eins og gert hefur verið við smjörfjallið. Þetta er sama og við höfum gert við íslenzka kjötfjallið og ostafjallið.

Sem dæmi um kostnað við allt þetta má nefna, að útflutningsuppbæturnar nema árlega sem svarar átta íslenzkum fjárlögum, ýmsir styrkir átján íslenzkum fjárlögum og birgðahaldið eitt nemur þremur íslenzkum fjárlögum.

Þegar Efnahagsbandalagið varð í fyrra að skera niður fjárlög sín, kom það niður á öllum öðrum liðum en landbúnaðarvitleysunni. Vaxandi offramleiðsla heldur því áfram að vera orsök viðskiptastyrjalda og sífelldrar útsölu landbúnaðarafurða.

Stuðningsmenn íslenzkrar framleiðslu á kjöti og mjólkurvörum geta ekki vænzt betri tíðar um fyrirsjáanlega framtíð. Alþjóðamarkaðurinn og útsölur hans munu framvegis sem hingað til hossa kaupendum á kostnað framleiðenda.

Jónas Kristjánsson

DV
Eins árs neyðarbirgðir.

Með vaxandi ófriði í þriðja heiminum og með vaxandi spennu austurs og vesturs þurfa Íslendingar að leggja aukna áherzlu á að undirbúa neyðaraðgerðir til að mæta hugsanlegri stöðvun á aðflutningum til landsins.

Hér í landinu þurfa jafnan að vera til matvæli til langs tíma. Ennfremur nauðsynlegustu rekstrarvörur atvinnuveganna og ber þar hæst olíur og bensín. Þessa þörf er skynsamlegt að meta og safna síðan birgðum til samræmis.

Grundvöllur matvælabirgðanna eru frystigeymslur fiskvinnslustöðvanna. Þar eru matarbirgðir til mjög langs tíma. Telja má líklegt, að fáar þjóðir eigi svo miklar birgðir í hlutfalli við innanlandsneyzlu.

Þetta þarf auðvitað að staðfesta með því að gera úttekt á birgðunum árið um kring. Jafnframt þarf að kanna, að hve miklu leyti olíuskortur gæti dregið úr möguleikum á að halda frosti á fullu í frystigeymslunum.

Þetta tengist aðgerðum til að láta innlenda orku leysa olíuvörur af í sem allra mestum mæli og aðgerðum til að gera innlend orkuver sem allra minnst háð olíuvörum. Mikilvæg skref hafa verið stigin í þessa átt.

Því hefur verið haldið fram, að rangt sé að treysta um of á frystigeymslurnar í neyðarástandi. “…hætt er við, að það þætti fábreyttur kostur til lengdar”, var sagt í kjallaragrein hér í blaðinu fyrr í vetur.

Á hitt ber þó að líta, að í neyðarástandi á borð við stöðvun aðflutninga hafa menn sennilega veigameiri áhyggjur en þær, hvort fiskurinn, sem þeir borða, sé einhæfur eða ekki. Meginatriðið er að hafa einhvern mat.

Til viðbótar væri að vísu æskilegt að hafa matvæli, sem geymast vel og gefa fjölbreytni á móti fiskinum. Þar kemur helzt til greina hveiti og annað korn, sem geyma mætti í þar til gerðum kornhlöðum mánuðum saman og jafnvel lengur.

Sennilega verður olíuskortur langsamlega hættulegasta vandamál okkar. Öll samgöngutæki okkar ganga fyrir olíuvörum. Landbúnaðurinn byggist á olíu. Og síðast en ekki sízt eru fiskveiðarnar keyrðar á olíu.

Olíubirgðir í landinu hafa farið vaxandi á síðustu misserum og nema nú um 60-70 daga notkun. Þrátt fyrir aukninguna eru þetta augljóslega allt of litlar birgðir, því að neyðarástand getur staðið miklu lengur.

Spor í rétta átt felst í frumvarpi, sem liggur fyrir alþingi, um aðild Íslands að Alþjóða orkustofnuninni. Meðal annars gerir frumvarpið ráð fyrir, að Íslendingar skuldbindi sig til að auka olíubirgðir upp í 90 daga notkun.

Þetta á að taka okkur fimm ár og ekki að kosta neitt viðbótarrými í geymum, því að þeir eru nú nýttir minna en 60%. Hins vegar þýðir þetta 1,6% hækkun olíuverðs, sem er lítið gjald fyrir aukið öryggi.

Í greinargerð frumvarpsins kemur fram, að flest aðildarlönd Alþjóða orkustofnunarinnar eru komin með um 130 daga olíubirgðir. Við þurfum að feta sömu braut til að auka öryggi okkar við óvænta stöðvun aðflutninga.

Í rauninni þurfum við að eiga hér bæði mat og olíur til að minnsta kosti heils árs. Við erum í hópi þeirra þjóða, sem mest eru háðar utanríkisviðskiptum. Við verðum því að kunna að bregðast við stöðvun slíkra viðskipta.

Jónas Kristjánsson

DV
Gutenbergs Hus.

Í frelsisbaráttu Íslendinga var einn hornsteinninn, að verzlunin skyldi verða innlend. Jón Sigurðsson lagði sérstaka áherzlu á þetta í ritum sínum á síðustu öld. Og smám saman hefur það tekizt að verulegu leyti.

Enn eimir þó eftir af tilhneigingu danskra stórkaupmanna að líta á Ísland sem hluta Danaveldis. Þeir beita framleiðendur og rétthafa í öðrum löndum kúgun til að fá Íslandsviðskipti þeirra til að fara um Kaupmannahöfn.

Ein kunnasta prentvélategund í heimi er bandarísk og nefnist Goss. Danskt fyrirtæki að nafni Bie þykist eiga íslenzka markaðinn fyrir þessar vélar. Íslenzkar prentsmiðjur hafa hins vegar ekki kært sig um viðskipti við Bie.

Þar sem Goss lætur Bie kúga sig, hafa slíkar vélar ekki verið teknar í notkun hér á landi nema í einu tilviki, þegar tókst að komast framhjá Bie. Síðan hefur Bie verið mjög á verði við að gæta nýlendu sinnar.

Danskir umboðsmenn eru ekki einir um þessa hitu. Á sínum tíma voru Compugraphic tölvusetningarvélar taldar hagkvæmastar í verði og gæðum. Norskur heildsali þóttist hins vegar eiga Ísland og lagði þar að auki 100% ofan á tækin.

Fyrir bragðið var mjög dræm sala á þessum tækjum til Íslands, unz hinn bandaríski framleiðandi áttaði sig á, að ástandið var ekki eðlilegt. Hann fékk sér íslenzka umboðsmenn og hafa viðskiptin síðan verið skapleg.

Fyrir um það bil áratug reyndi prentsmiðjan Hilmir að fá leyfi til útgáfu Andrésar andar á íslenzku. Umboðsmaður Walt Disney sat í Kaupmannahöfn og fór undan í flæmingi til að gæta hagsmuna hins danska útgefanda.

Enn á ný hefur verið reynt að flytja þennan útgáfurétt til Íslands. Útgáfufélagið Vaka hefur staðið í langvinnum samningum við Walt Disney umboðið og taldi sig fyrir skömmu vera komið á lokastig samkomulags.

Þá setti hið danska útgáfufélag, Gutenbergs Hus, í annað sinn flein í hjólið. Það sá fyrir missi á sölu hinnar dönsku útgáfu til Íslands. Og í þetta sinn þykist Gutenbergs Hus sjálft ætla að gefa Andrés út á íslenzku.

Sem betur fer hefur sala á hinum danska Andrési á Íslandi fallið úr rúmum 7.000 eintökum í 3.000. En betur má, ef Íslendingar vilja losna við þessa nýlendustefnu, sem heitir “kúltúrimperíalismi” á skandinavisku.

Gutenbergs Hus er með puttana í fleiri krukkum. Útgáfufélagið Fjölvi missti nýlega umboðið fyrir Ástríksbækurnar. Að yfirvarpi var höfð neitun Fjölva að greiða þrefalt hærri réttindaprósentu en áður var í gildi.

En Gutenbergs Hus var þar raunar að baki. Það er nú byrjað að gefa Ástrík út á íslenzku. Þannig heldur hið stórdanska fyrirtæki ekki aðeins markaði fyrir íslenzkum fyrirtækjum, heldur sækir beinlínis fram til vaxandi áhrifa.

Innkaupasamband bóksala hefur gert Gutenbergs Hus þessar innrásir kleifar. Það hefur tekið að sér að vera söluþjónn hins danska verzlunarvalds og hefur af því lítinn sóma.

Reynslan frá öðrum sviðum sýnir þó, að Íslendingar geta staðið gegn innrásum af þessu tagi, ef þeir kæra sig um. Og nú reynir á, hvort nýlendustefna Gutenbergs Hus nær fótfestu í þessari lotu. Við getum hafnað vörum þess.

Til dæmis Anders and, Alt for damerne, Hendes verden, Hjemmet og bókinni Hrakningasaga Ástríks.

Jónas Kristjánsson.

DV
Ferskfiskur og framtíðin.

Fiskur er matur og sem slíkur með þeim ósköpum gerður, að hann batnar ekki og verður ekki verðmeiri, hversu mjög sem hamazt er á honum í fiskvinnslustöðvum. Hann er beztur og dýrastur í fersku ástandi beint upp úr sjó.

Vinnsla sjávarafurða er því ekki iðnaður í almennum skilningi þess orðs. Þar er ekki verið að breyta hráefni í fullunna vöru, heldur er verið að bjarga mat undan skemmdum. Varan er varðveitt, en ekki verðaukin.

Á erlendum markaði fæst hæst verð fyrir ferskan fisk, sem ekki er orðinn að freðfiski, saltfiski, skreið, dósamat, mjöli eða lýsi. Menn þurfa ekki að vera undrandi á þessu, því að hér heima vilja neytendur helzt kaupa ferskan fisk.

Aðalvandinn við sölu á ferskum fiski á alþjóðlegum markaði er, að fiskurinn er oft ekki lengur sómasamlega ferskur, þegar hann er borinn á borð neytenda. Hann er síðri en freðfiskur, sem hefur verið þíddur rétt fyrir neyzlu.

Þrátt fyrir þennan vanda hefur oft reynzt hagkvæmast fyrir veiðiskipin að sigla með aflann ferskan, varðveittan í ís. Þrátt fyrir langa siglingu, olíukostnað og veiðitap hafa slíkar sölur gefið meiri arð en aðrar.

Ekki er óalgengt, að á erlendum ferskfiskmarkaði fáist þrisvar sinnum meira verð fyrir aflann en á innlendum fiskvinnslumarkaði, þrefalt hærra en úrskurðað er í hinni virðulegu Yfirnefnd verðlagsráðs sjávarútvegsins.

Árum saman hafa menn leitað leiða til að nýta þennan mikla verðmun, minnka fyrirhöfnina við hann og jafnvel að auka verðmuninn. Þessar tilraunir eru margs konar og miða flestar að skilnaði veiða og flutnings á afla.

Fiskiskipin eru sérhæfð til veiða, en ekki siglinga. Með aukinni verkaskiptingu milli þeirra og flutningatækja, það er kaupskipa og vöruflugvéla, ætti að vera unnt að minnka tilkostnaðinn við hinn verðmæta ferskfiskmarkað.

Eimskipafélagið hefur gert ýmsar tilraunir með flutninga í gámum. Þær benda til, að heppilegt sé að flytja ferskfisk í venjulegum gámum á veturna, í frystigámum á sumrin og í sérstökum einangrunargámum þess á milli.

Jónas Elíasson prófessor og hafnarstjórnarmaður hefur hér í blaðinu bent á Grandaskála sem rétta staðinn til umskipunar á góðum ísfiski úr veiðiskipum yfir í kæligáma eða aðra gáma kaupskipanna, í stórum og hagkvæmum stíl.

Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og fleiri aðilar hafa í rúmt ár sent vikulega flugfarma með ferskan fisk til Bandaríkjanna. Flugið er dýrt, en á móti kemur verðmeiri fiskur, því að bil veiða og neyzlu styttist að mun.

Skelfiskur er viðkvæm sjávarafurð, sem tapar sér meira í frystingu en þorskfiskar gera og þolir enn síður margra daga siglingu. Íslenzk matvæli í Hafnarfirði senda ferskan hörpudisk tvisvar í viku í flugi til Bandaríkjanna.

Víða erlendis fjölgar þeim, sem taka ferskan fisk fram yfir frosinn, alveg eins og íslenzkir neytendur gera sjálfir. Ennfremur vaxa þar upp kynslóðir, sem líta ekki við saltfiski eða skreið, fremur en ungt fólk hér.

Flutningur á ferskum fiski til útlanda, hvort sem er með fiskiskipum, kaupskipum eða vöruflugvélum, er afar æskilegur kostur til viðbótar vinnslu heima fyrir. Og getur raunar skilið milli taps og gróða í sjávarútveginum.

Jónas Kristjánsson

DV