arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ein Kröfluvirkjun á ári

Áratuga löng stefna takmarkalausrar framleiðsluaukningar í landbúnaði hefur ekki fært bændum lífskjör til jafns við þéttbýlisfólk. Þeir eru stöðugt tekjulægri en verkamenn og eru flestir of bundnir búskapnum til að geta tekið sér eðlilegt sumarfrí.

Stefna takmarkalausrar framleiðsluaukningar í landbúnaði kostar þjóðfélagið samt gífurlega mikið. Hún kostar meira en ofbeittar afréttir um verulegan hluta landsins. Hún kostar meira en endalausar deilur um hollustu dýrafitu.

Meira að segja gjaldeyrisdæmi stefnunnar er fremur tvíeggjað. Árið 1975 var flutt inn skepnufóður, tilbúinn áburður, eldsneyti og vélar til landbúnaðar fyrir 4,4 milljarða króna, meðan flutt var út kjöt, ull, gærur, skinn, húðir, ullarteppi, lopi, band og prjónavörur fyrir tæplega 3,4 milljarða króna.

Í beinum styrkjum kostar landbúnaðurinn ríkissjóð um þrjá milljarða króna á þessu ári. Þar á ofan fara um fimm milljarðar króna í niðurgreiðslur landbúnaðarafurða á árinu. Þessir átta milljarðar eru veigamikill þáttur fjárlaga ríkisins.

Ýtarlegur samanburður Dagblaðsins á verði innlendra landbúnaðarafurða og hliðstæðra afurða, sem fluttar væru inn frá Danmörku á verði danska landbúnaðarráðsins, töxtum Eimskipafélagsins, öðrum flutnings- og dreifingarkostnaði, svo og álagningu í heildsölu og smásölu, hefur leitt í ljós, að átta milljarðarnir segja ekki alla söguna.

Slíkur innflutningur mundi ekki aðeins spara ríkinu fimm milljarða króna á ári í niðurgreiðslum, heldur þar á ofan lækka vöruverð um þrjá milljarða króna. Inni í þessu eru að vísu útflutningsuppbætur Efnahagsbandalagsins. En óneitanlega væri skemmtilegra að láta hið ríka bandalag greiða okkur slíkar uppbætur en að vera stöðugt að borga því útflutningsuppbætur með okkar framleiðslu.

Enn er ekki öll sagan sögð. Ef slíkur innflutningur leiddi til breytinga á neyzluvenjum, til dæmis til aukinnar neyzlu á ódýrum kjúklingum í stað dýrs lambakjöts, mundi enn sparast einn milljarður króna. Og væru sumar þessar vörur fluttar inn frá öðrum löndum en Danmörku, þar sem þær eru ódýrari, til dæmis kjúklingar og nautakjöt frá Bandaríkjunum, mundi enn sparast einn milljarður króna.

Þannig má leiða rök að því, að stefna takmarkalausrar framleiðsluaukningar í landbúnaði kosti þjóðina samtals þrettán milljarða króna á ári. Hins vegar mundi ekki kosta nema sex milljarða að hafa 4000 bændur í sumarfríi í tólf mánuði á ári á verkamannalaunum.

Menn þurfa því ekki að vera á móti félagslegri þjónustu hins opinbera, þótt þeir leggi til, að ríkið dragi saman seglin í skattheimtu sinni. Hin miklu afskipti hins opinbera af landbúnaði eru veigamikill þáttur þeirrar staðreyndar, að Ísland er láglaunaland í samanburði við nágrannalöndin.

Við reisum ekki eina Kröfluvirkjun á ári. En landbúnaðurinn einn er meira en ein Kröfluvirkjun á ári.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fjögurra flokka kerfi?

Stjórnmálaflokkarnir hafa þegar byrjað undirbúning næstu alþingiskosninga. Stjórnarflokkarnir hafa farið rólegar af stað en stjórnarandstöðuflokkarnir, sem vilja vera við öllu búnir, ef ríkisstjórnin ákveður að flýta kosningunum.

Meiri hræringar eru nú á fylgi flokkanna en verið hafa á undanförnum áratugum. Flokkstryggð hefur rýrnað, einkum á stórborgarsvæði Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis. Ætla má því, að þátttakendur og áhorfendur kosningaundirbúningsins verði nú spenntari en áður.

Dagblaðið fjallaði um þessi mál í tveimur leiðurum í síðustu viku. Í fyrri leiðaranum voru leidd rök að því, að framboð nýrra flokka mundu ekki ná árangri, allra sízt framboð yzt frá hægri og vinstri kanti stjórnmálanna. Í hinum síðari var spáð fylgistapi stjórnarflokkanna.

Af þessu leiðir, að pólitísk von og bjartsýni ríkir nú fyrst og fremst í herbúðum stjórnarandstöðuflokkanna þriggja. Jafnvel Samtök frjálslyndra og vinstri manna, sem eru í vonlausri aðstöðu að mati flestra kunnugra manna, eygja von um þingmann og framhaldslíf.

Alþýðubandalagið er öflugt um þessar mundir. Þar virðist flokksstarf vera blómlegt og félagslíf meira en í flestum öðrum flokkum. Flokkurinn og Þjóðviljinn eru fullir sjálfstrausts. Á þessu stigi er óhætt að spá því, að bandalagið fari vel yfir 20% markið í kosningunum.

Flokknum hefur tekizt furðu vel að þvo Kreml af sér. Sjálfstraustið er orðið svo mikið, að ritstjóri Þjóðviljans heldur því fram, að evrópukommúnismi Berlinguers á Ítalíu og nokkurra fleiri slíkra í Vestur-Evrópu sé í rauninni upprunninn í Alþýðubandalaginu!

Í síðustu kosningum var Alþýðuflokkurinn í dauðateygjunum. Hann náði þá aðeins einum kjördæmakosnum þingmanni og mátti ekki miklu muna, að flokkurinn þurrkaðist út á þingi.

Óvinsældir ríkisstjórnarinnar hafa margeflt lífsvon Alþýðuflokksins. Eftir öllum sólarmerkjum að dæma, er flokkurinn nú sem óðast að undirbúa móttöku flóttamanna úr Sjálfstæðisflokknum. Óhætt er að spá því, að Alþýðuflokkurinn fari vel yfir 10% markið.

Miklar hræringar og flokkadrættir hafa verið í Alþýðuflokknum að undanförnu. Flokkurinn hefur ákveðið að hagnast á þessu með svipuðum hætti og Sjálfstæðisflokkurinn gerði fyrir síðustu kosningar. Prófkjör eiga að vera hjá flokknum í öllum kjördæmum. Þau geta framkallað nýja og efnilega stjórnmálamenn, er náði góðum árangri í kosningunum.

Flest bendir því til, að hið sígilda fjögurra flokka kerfi íslenzkra stjórnmála ríki eftir kosningar og að meira jafnvægi verði milli flokkanna er verið hefur að undaförnu. Það ætti að auka festu stjórnmálanna, en um leið að minnka líkur á nauðsynlegri endurreisn þeirra.

Í þessum spám virðast helzt vera tvö óviss atriði. Annað er, hvort óháð framboð á borð við Karvel Pálmason og menn hans munu ná árangri. Hitt er, hvort Samtökunum tekst aftur að komast á blað. Á báðum stöðum virðist vera mjög á brattann að sækja.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fylgishrun í sjónmáli

Hvort sem alþingiskosningar verða í vetur eða næsta vor, má telja víst, að fylgishrun bíði stjórnarflokkanna beggja. Þeir höfðu um tvo þriðju hluta allra atkvæða í síðustu kosningum, en virðast samkvæmt skoðanakönnunum ekki hafa núna nema fylgi helmings kjósenda.

Í skoðanakönnun Dagblaðsins, sem birtist 4. júní í fyrra, var fylgi stjórnarinnar 47% og stjórnarandstöðunnar 53%. Í hliðstæðri könnun, sem birtist í blaðinu 12. maí á þessu ári, var fylgi stjórnarinnar 48% og stjórnarandstöðunnar 52%.

Niðurstöður kannananna eru nánast hinar sömu. Þær eru um leið gerólíkar niðurstöðum síðustu kosninga, þegar stjórnarflokkarnir fengu 68% atkvæða á móti 32% stjórnarandstöðunnar. Gera má þó ráð fyrir, að sveiflan í næstu kosningum verði ekki eins mikil og kannanirnar sýna.

Mikill fjöldi óánægðra flokksmanna snýr aftur til föðurhúsanna, þegar til kastanna kemur í kjörklefanum. Gróin flokkstryggð hefur þá meiri áhrif en óánægjan. Þetta má sjá af því, hversu hægt sveiflur hafa risið og hnigið í atkvæðahlutfalli flokkanna á síðustu áratugum.

Miðað við fyrri reynslu má líta á það sem fylgishrun, ef stjórnmálaflokkur missir einn tíunda hluta fylgis síns í kosningum. Slík minnkun mundi þýða lækkun atkvæðahlutfalls Sjálfstæðisflokksins úr 42,7% í 38,4% og Framsóknarflokksins úr 24,9% í 22,4%. Ekki er fráleitt að ætla, að næsta sveifla verði þessi eða jafnvel heldur meiri.

Í síðustu kosningum var Sjálfstæðisflokkurinn bjartsýnn flokkur á uppleið. Þá var flokkurinn fullur eldmóðs og gerði atrennu að 50% markinu. Hann komst töluvert áleiðis. Sumir fóru að tala um, að tveggja flokka kerfi væri í uppsiglingu, þar sem fylgið mundi skiptast nokkurn veginn jafnt milli Sjálfstæðisflokksins annars vegar og hinna flokkanna hins vegar.

Með ömurlegum stjórnarstörfum frá síðustu kosningum hefur Sjálfstæðisflokkurinn glatað þessu gullna tækifæri. Margir þeir, sem áður voru dyggir stuðningsmenn hans og jafnvel innstu koppar í búri, bölva honum nú í sand og ösku vegna frammistöðunnar í ríkisstjórn. Ekki bætir úr skák, að svonefnt flokkseigendafélag hefur hert tök sín á flokknum.

Slík straumhvörf gæfunnar eru ekki hjá Framsóknarflokknum. Hann var á niðurleið í síðustu kosningum og verður jafnvel á hraðari niðurleið í hinum næstu. Síðast galt hann óvinsælda vinstri stjórnarinnar, en nú geldur hann brasknáttúrunnar, sem almenningur sér, að gegnsýrir valdamiðstöð hans í Reykjavík.

Svo kann að fara, að næst verði Framsóknarflokkurinn að víkja sæti fyrir Alþýðubandalaginu sem næststærsti flokkur landsins. Fátt bendir til, að hreinlætismönnum flokksins takist að þvo óhreinu börnin á brott. Og kjósendur eru alltaf að átta sig betur á, að erfiðara er að henda reiður á Framsóknarflokknum en nokkrum öðrum flokki.

Allt eru þetta vitanlega spár, sem kunna að reynast rangar, ef stjórnmálin taka óvænta stefnu í vetur.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Flokkafiðringur

Óvinsældir ríkisstjórnarinnar virðast ætla að reynast varanlegar, þótt hlé hafi orðið á efnislegri gagnrýni á hendur henni eftir kjarasamningana í sumar. Ótal misgerðir hennar hafa ekki verið fyrirgefnar, þótt hún hafi staðið sig sæmilega í viðnámi gegn verðbólgu eftir kjarasamningana.

Um þessar mundir er fylgi flokkanna meira reikandi en verið hefur um langt árabil. Óánægja fylgismanna stjórnarflokkanna úr síðustu kosningum er svo mikil, að hún nær inn í það, sem áður var innsti hringur þeirra. Það er óneitanlega freistandi fyrir nýja og gamla flokka að reyna að ná þessu lausa fylgi.

Sagan kennir okkur hins vegar, að róðurinn á mið óánægju í öðrum flokkum reynist yfirleitt um síðir þyngri en ráð var fyrir gert, þegar lagt var úr vör. Flokksvélarnar og flokksböndin eru sterk, þegar til kosninga kemur. Sveiflan í atkvæðamagni reynist oft furðu lítil.

Svik vinstri stjórna við málstaðinn leiða oft til framboðs hópa yzt á vinstri væng. Sama gildir um svik hægri stjórna við sinn málstað. Þau leiða oft til framboðs hópa yzt á hægri væng. Það síðara gæti orðið uppi á teningnum í þetta sinn, úr því að hægri stjórn er við völd.

Slík framboð munu vafalaust hljóta sömu örlög og önnur fyrri af því tagi. Þau munu laða að nokkur hundruð atkvæði sérviturra manna og vera fjarri því að ná manni inn á þing. Nýir flokkar af þessu tagi munu líða út af eftir fyrstu atrennu.

Ákveðin refsing getur þó fylgt þessum flokkum. Nokkur hundruð atkvæði, sem tekin eru frá stórum flokki, geta leitt til þess, að hann missi einn uppbótarþingmann og hugsanlega kjördæmakosna þingmenn. Nýir flokkar, þótt skammlífir séu, geta þannig orðið gömlu flokkunum þrándur í götu.

Eini nýi flokkurinn, sem hefur lifað af nokkrar kosningar, er Samtök frjálslyndra og vinstri manna, enda er hann ekki á kanti stjórnmálanna, heldur nálægt miðju þeirra. En um þessar mundir virðist staða hans veikari en nokkru sinni fyrr. Nær allir forustumenn hans eru komnir í aðra flokka.

Sjálft móðurskipið, Karvel Pálmason, hyggst nú bjóða sig fram utan flokka. Erfitt er á þessu stigi að spá um möguleika hans. Óneitanlega er góður jarðvegur um þessar mundir fyrir framboð af slíku tagi.

Í landinu er fullt af hæfum mönnum, sem rúmast ekki vel innan gömlu flokkanna, en ættu heima á alþingi utan flokka. Framboð Karvels mun sjálfsagt hvetja til slíkra framboða. Hætt er þó við, að flestir þeir, sem gæla nú við hugmyndir um óháð framboð, treysti sér ekki í slaginn, þegar á reynir.

Leifar Samtakanna hyggjast bjóða fram í öllum kjördæmum. Ef framboðið verður sterkt í Reykjavík, er hugsanlegt, að flokkurinn nái þingmönnum og framhaldslífi.

En ákveðnastur allra í að hagnast á óvinsældum ríkisstjórnarinnar er þó Alþýðuflokkurinn. Þar er kosningaundirbúningurinn í fullum gangi, enda er flokkurinn gömul lífhöfn óánægðra sjálfstæðismanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Úrelt flokksblöð

Vandamál flokksblaðanna koma skýrt fram í grein, sem Vilmundur Gylfason menntaskólakennari skrifaði í Alþýðublaðið á miðvikudaginn. Þar segir m.a.:

“Kjarni málsins er hins vegar sá, að þar sem stjórnmálaflokkar eru beinir eða óbeinir útgáfuaðilar, þar hefur skapazt ákaflega óheilbrigt kerfi … Forustumenn í stjórnmálaflokkum hafa tekið á sig fjárhagsskuldbindingar, sem iðulega hafa stórskert athafnafrelsi þeirra – og gjarnan leitt þá inn í hið víðfeðma þagnarspil samtryggingakerfisins …

Þar að auki er einnig ljóst, að flokksblöð þjóna falskri sannleiksleit Þau eiga það gjarnan sammerkt að taka þátt í því að byggja upp heilsteypta mynd af stjórnmálaflokknum, sem þau eru fulltrúi fyrir. Þar sést hvorki hrukka né blettur, þar er engin ágreiningur, engin valdastreita.

Samkvæmt flokksblöðunum mora hinir flokkarnir hins vegar í ágreiningi, valdatogstreitu, og venjulegast eru skítahvatir á bak við gerðir einstaklinga þar. Og það sem kannski verra er: Flokksblöðin fjalla gjarnan um lögbrot og hvers konar fjármálaósóma hjá hinum. Þó hefur stórlega dregið úr slíku hin síðari ár: Þögnin er auðveldari. Þessi upplýsingamiðlun hefur orðið óendanlega hallærisleg.

Ritskoðun getur verið fólgin í fleiru en að birta eða birta ekki efni. Ritskoðun getur líka verið fólgin í uppsetningu efnis, staðavali í blaði. Ný blöð á blaðamarkaði hafa augljóslega notið þess meðal lesenda sinna, að þau hafa verið í kannski misjafnlega hóflegri uppreisn gegn lamandi og leiðinlegu flokkakerfi.

Kjallaragreinar … eru öfundsvert framtak í íslenzkum blaðaheimi. Menn gleyma því stundum, hversu lýðræðislegar slíkar greinar eru: Þetta er vettvangur, sem var ekki til fyrir nokkrum árum. Þar er enginn dómur lagður á efni eða innihald með fyrirsögn eða uppsetningu, en lesandanum látið slíkt eftir …

Annar kjarni þessa máls er sá, að það er einfaldlega ósæmilegt, að stjórnmálaflokkur sem slíkur standi í því að gefa út blað eða reka fyrirtæki af hvaða tagi, sem vera skal. Enda hafa þeir stjórnmálaflokkar, sem í slíku hafa staðið, þurft að sníkja fjármuni með auglýsingum eða með öðrum hætti. Slíkt felur í sér skuldbindingar, þegar til lengdar lætur …

Staðreynd mun það líka vera, að blaðrekstur hefur reynzt stjórnmálaflokkum svo þungur baggi, að það hefur ýtt þeim inn í hvers kyns óhreinlegt fjármálavafstur – skert starfsgetu þeirra og hlaðið undir vafasama fjármálamenn. Um slíkt þekkjum við fjölmörg dæmi …

Verður ekki fram hjá því litið, að flokksblöð eru óheiðarleg – þau starfa undir þrýstingi misviturra stjórnmálamanna. Þau ala á ímynduðum kostum sjálfs sín – og í tímans rás hafa neytendur raunar hafnað þessari hallærislegu framsetningu skoðana – góður gangur síðdegisblaðanna er engin tilviljun og ekki heldur samsæri peningamanna fyrst og fremst. Síðdegisblöðin eru einfaldlega betri blöð en flokksblöðin.”

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Reykvísk óveðursský

Óveðursský eru farin að hrannast upp á efnahagshimni Reykjavíkur. Atvinnutækifærum við framleiðslu fækkar í borginni. Sömuleiðis fækkar fólki á bezta aldri í borginni. Og meðaltekjur á íbúa eru orðnar lægri en gengur og gerist í landinu.

Þessi uggvænlega afturför er rakin í skýrslu, sem nokkrir embættismenn Reykjavíkurborgar hafa samið að tilhlutan Birgis Ísleifs Gunnarssonar borgarstjóra. Verður skýrslan nú lögð til grundvallar tilrauna til að stöðva afturförina.

Sumpart stafar afturförin af hinni opinberu byggðastefnu, sem rekin hefur verið af miklum þunga á skeiði tveggja síðustu ríkisstjórna. Framkvæmdastofnunin og efling Byggðasjóðs eru þungamiðja stefnunnar.

Alkunnugt er, að fyrirtæki eiga mjög erfitt með að fjárfesta hér á landi nema eiga mikinn aðgang að lánsfé. Slíkt fé rennur í hríðvaxandi mæli um sali Framkvæmdastofnunarinnar. Og þaðan fæst yfirleitt ekki fé nema til framkvæmda úti á landi.

Um leið og útgerð, fiskvinnsla og iðnaður hafa sogazt frá Reykjavík, hefur margvísleg þjónusta, einkum hin stóraukna opinbera þjónusta sogazt til Reykjavíkur. Þannig sérhæfist borgin sem þjónustuborg, meðan margir aðrir kaupstaðir sérhæfast sem framleiðslustaðir.

Þessi sérhæfing er hættuleg fyrir báða aðila. Opinbera þjónustu þarf að flytja meira út á land og framleiðslu til Reykjavíkur. Með því fæst betra atvinnujafnvægi á báðum stöðum.

Fleiri atriði hafa stuðlað að vaxandi sérstöðu Reykjavíkur. Eftirlaunafólk hefur mikið flutzt til Reykjavíkur, þar sem heilsugæzla og ýmis félagsleg þjónusta er á hærra stigi en víðast hvar úti á landi og þar sem aðgangur er tiltölulega greiður að fjölmennu liði ættingja og kunningja.

Ekki má heldur gleyma hinu, sem oft er þagað yfir, að utangarðsfólk sækir mjög til Reykjavíkur. Slíkt fólk á auðveldara með að lifa í fjölmenninu. Þar er hægara að fljóta með félagslegri aðstoð að feigðarósi.

Einnig er orsaka að leita í misjafnri skipulagsstefnu sveitarfélaganna á Reykjavíkursvæðinu. Höfuðborgin hefur ekki vikizt undan þeirri ábyrgð og skyldu að skipuleggja fjölbreytt íbúðahverfi með mikilli áherzlu á litlar íbúðir í stórum fjölbýlishúsum fyrir tiltölulega tekjulágt fólk.

Sum sveitarfélögin í nágrenni Reykjavíkur hafa hins vegar skipulagt tiltölulega einhæfa byggð einbýlishúsa og raðhúsa fyrir þá, sem betur mega sín. Þannig hafa þessi sveitarfélög sogað til sín margt það fólk, sem hæst útsvör getur borgað.

Í heild má segja, að afturförin í Reykjavík sé sumpart að kenna byggðastefnu, sumpart misræmi í skipulagi og sumpart sjálfvirkum öflum í nútíma þjóðfélagi. Engin ein lausn er til á þessum fjölþætta vanda. Þess vegna þarf að ráðast gegn honum með margvíslegum samræmdum aðgerðum.

Skýrsla Reykjavíkurborgar er mikilvægur grunnur undir slíkt starf. Þar hefur vandinn verið kortlagður.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ríkisarfi í hliðarsal

Esperanto, tungumálið, sem nú er til umræðu á alþjóðlegri ráðstefnu í Reykjavík, er snjöll uppfinning. Það hefur staðizt tímans tönn, meðan önnur gervimál hafa fallið í gleymsku. Esperanto virðist búa yfir þeim neista, sem geri það að lifandi máli eins og þjóðtungurnar.

Áratugum saman hefur esperanto safnað forða. Heimsbókmenntirnar hafa verið þýddar á málið. Enn mikilvægara er þó, að esperanto hefur orðið vettvangur frumsaminna bókmennta í miklum og vaxandi mæli. Mikilvægast er svo, að esperanto hefur reynzt nothæft hversdagsmál á mörgum heimilum.

Esperanto virðist hafa þá kosti, sem nauðsynlegir eru til að verða vettvangur samskipta þjóða í milli. Það stendur ekki einu sinni á gati í vísindaheimi nútímans. enda er myndun nýrra orða frábærlega auðveld í málinu. Samt er hálfgerð stöðnun í sókn málsins á alþjóðlegum vettvangi.

Tuttugasta öldin hefur reynzt esperanto erfið. Þjóðernisstefna og heimsstyrjaldir hafa risið og hnigið og jafnan verið Þrándur í Götu alþjóðahyggju af ýmsu tagi, þar á meðal alþjóðamálsins esperanto.

Ekki hefur heldur orðið nein sú pattstaða milli heimstungnanna, sem rekið hafi menn til hlutlauss alþjóðamáls. Enskan hefur stungið hinar heimstungurnar af sem alþjóðamál. Forskot enskunnar virðist vaxa hratt með hverju árinu.

Samt er enska miklu erfiðara mál en esperanto. Einkum reynist mönnum torvelt að læra hana til hlítar. Esperanto er hreinn barnaleikur í samanburði við ensku og ætti að geta gert fleirum en hámenntuðum mönnum kleift að vera viðmælandi á erlendum vettvangi

Ekki er fyrirsjáanlegt, að esperanto slái í gegn í nánustu framtíð. Enn er tími enskunnar. Hins vegar kann sú staða að koma upp, að alþjóðamál, sem nú verður að bíða í hliðarsölum, verði leitt til hásætis.

Fulltrúar smáþjóða á opinberum vettvangi finna oft fyrir því, hve slæm er samkeppnisaðstaða þeirra gagnvart þeim, sem hafa ensku að móðurmáli. Þessi tilfinning er líka farin að grípa um sig meðal þeirra, sem hafa aðrar heimstungur að móðurmáli. Franska, spænska og rússneska eru að verða annars flokks heimstungur.

Svo kann að fara, að allt í einu myndist grundvöllur fyrir bandalagi tungna smáþjóðanna og annars flokks heimstungnanna gegn enskunni. Þá verður sett á oddinn krafan um jafna aðstöðu í samtölum á alþjóðlegum vettvangi. Ef þetta gerist, er tími esperantos runninn upp.

Esperanto er hlutlaust alþjóðamál, óháð einstökum ríkjum. Ef það væri notað á alþjóðlegum vettvangi, mundi það stuðla að jafnrétti allra viðmælenda. Enginn þarf að vera minni máttar, þótt hann búi ekki yfir orðaforða Shakespeares í ensku.

Enn um sinn verður esperanto að bíða í hliðarsölum sem tungumál sérvitringa. Esperantistar þurfa ekki að láta það á sig fá. Ef þeir halda hópinn, halda áfram að tala og skrifa esperanto og halda áfram ráðstefnum, er tungumálið tilbúið að taka kallinu, ef það kemur.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vel sett og vill meira

Ekki kemur til mála, að Landsvirkjun fái að hækka rafmagnið til að auka hagnað sinn eins og ástandið er í þjóðfélaginu um þessar mundir. Samt eru rök Landsvirkjunar fyrir hækkunarkröfunni alveg rétt. Meiri hagnaður fyrirtækisins mundi leiða til öruggari uppbyggingar orkuvera og ódýrara rafmagns í framtíðinni.

Fróðlegt er að skoða það, sem liggur að baki kröfunnar um hækkað verð á rafmagni. Alþjóðabankinn krefst hagnaðar hjá lánþegum sínum sem grundvallar fyrir lánstrausti. Hann vill, að viðskiptavinir sínir hagnist vel, geti byggt upp eigið fjármagn og verði síður háðir lánastofnunum. Honum finnst Landsvirkjun ekki hagnast nógu vel, ekki nema um 587 milljónir króna í ár!

Verðbólgan veldur því, að afskriftir nægja ekki til eðlilegrar endurnýjunar fyrirtækja, auk þess sem þau þurfa fé til að stækka. Þess vegna þurfa fyrirtæki að hagnast. Helmingurinn af hagnaðinum rennur beint til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins og nokkur hluti er arður, sem er eins konar vextir til hluthafa. Afgangurinn situr eftir í fyrirtækinu og gerir því kleift að vaxa fyrir eigin tilstyrk.

Þetta eru erlendar venjur, sem ekki hafa náð fótfestu hér á landi. Við búum við sérkennilega fornlegt ástand, þar sem flest fyrirtæki eru algerlega upp á lánastofnanir komin. Þingmenn og aðrir umboðsmenn stjórnmálaflokka ráða atvinnulífinu með aðstöðu sinni í bönkum og sjóðum landsins.

Æskilegt væri, að Íslendingar færu fyrr en síðar að líta hagnað réttu auga. Erlendis vita menn, að hagnaður er merki þess, að fyrirtækið sé traust og muni leggja mikið af mörkum til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins. Hér þykir hagnaður stappa nærri þjófnaði.

Af hverju má Landsvirkjun þá ekki hækka rafmagnið? Og af hverju streitist verðlagsstjóri gegn hækkunarkröfum ýmissa annarra aðila? Það er af því að ástandið er óeðlilegt og aðgerðir hans þurfa að hæfa óeðlilegu ástandi. Það er verið að reyna að halda verðbólgunni niðri og kaupmættinum uppi við einkar erfið skilyrði.

Erfiðleikarnir stafa af því, að ríkið hefur gerzt of fjölþreifið í þjóðfélaginu. Það hefur á fáum árum aukið verulega hlutdeild sína í þjóðarbúinu á kostnað atvinnulífs og almennings. Hingað til hefur almenningur orðið að bera mestan hluta bölsins, en í kjarasamningum sumarsins var reynt að rétta hlut hans. Það tekst ekki nema reynt sé að halda hlut fyrirtækjanna í skefjum.

Hagsmunir heimilanna á líðandi stund verða að sitja í fyrirrúmi, unz hlutdeild ríkisins af þjóðarbúinu er komin niður í eðlilegt horf. Þá geta fyrirtækin farið að hagnast. Þá má Landsvirkjun ná alþjóðlegum staðli í arðsemi, en ekki núna.

Landsvirkjun hugðist ekki aðeins ná fullum hagnaði á þessu ári, heldur ná á sama árinu upp því, sem á skorti, að fyrirtækið næði fullum hagnaði síðustu þrjú árin. Undir eðlilegum kringumstæðum væri fyrirtækið vel að þessu komið. En í núverandi ástandi finnst mönnum Landsvirkjun ætla sér um of. Hún er þegar betur sett en flest önnur fyrirtæki í landinu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið