arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Frelsi í stað forgangs

Áratugum saman hefur tíðkazt, að ríkisvaldið beiti hinu mikla valdi sínu til að mismuna atvinnugreinum og hægi þannig óbeint á hagþróuninni. Menn hafa að vísu lengi vitað, að sérstakur stuðningur við ákveðnar forgangsgreinar getur haft hættulegar hliðarverkanir, en stjórnvöld hafa sjaldnast gert sér fulla grein fyrir því, hve alvarlegar hliðarverkanirnar eru, þegar atvinnuvegum er mismunað.

Hagfræðifyrirtækið Hagvangur hefur á vegum samtaka iðnaðarins tekið saman mjög ítarlega 470 blaðsíðna skýrslu um samhengi opinberra aðgerða og þróunar atvinnulífsins á síðustu tveimur áratugum. Hinar köldu tölur skýrslunnar sýna, hve gífurlegt tjón hefur hlotizt af þessari mismunun.

Stjórnvöld hafa beitt alls konar aðferðum til að ýta fjármagni til landbúnaðar og sjávarútvegs, sem lengst af hafa verið taldar forgangsgreinar íslenzks atvinnulífs. Sérstakir sjóðir hafa útvegað þessum atvinnugreinum fjármagn á lágum vöxtum, en aðrar atvinnugreinar hafa ekki átt kost á hliðstæðri fyrirgreiðslu. Ennfremur hafa forgangsgreinarnar mjög verið styrktar með beinum fjárframlögum hins opinbera og sjóða þess.

Í skýrslunni er tekið fram, að varla sé hægt að tala um styrki í sambandi við sjávarútveginn. Röng gengisskráning hefur hvað eftir annað haft gífurlega fjármuni af sjávarútveginum og neytt hið opinbera til að láta styrki koma að einhverju leyti á móti.

Á sama tíma hafa iðnaður og verslun verið öskubuskur atvinnulífsins. Umhyggjan fyrir iðnaði hefur þó smám saman vaxið og bendir margt til þess, að hann komist um síðir í flokk forgangsatvinnuvega. Vatnaskilin á þeirri þróun eru fólgin í þeirri yfirlýsingu Jóhanns Hafsteins, er hann var iðnaðarráðherra árið 1966, að stefnt skyldi að jafnrétti helztu atvinnugreina þjóðarinnar.

Áður hafði iðnaðurinn lengst af verið í svelti og kröftum hans um of beint að þjóðhagslega óhagkvæmri framleiðslu fyrir tollverndaðan innanlandsmarkað. Á sjöunda áratugnum sáu stjórnvöld, að þetta gat ekki gengið lengur, því að það mundi í framtíðinni dæmast á iðnaðinn að standa undir lífskjörum þjóðarinnar, bæði vegna fólksfjölgunarinnar og takmarkaðra vaxtarmöguleika í sjávarútvegi og landbúnaði.

Bæði áður og síðar hafa ótaldir milljarðar króna farið í tiltölulega óarðbæra fjárfestingu í stað þess að byggja upp útflutningsiðnað, er gæti staðið undir lífskjörum sístækkandi þjóðar, þegar fiskaflinn væri kominn í og yfir það hámark, sem náttúran leyfir. Fyrir bragðið er þjóðin nú að ýmsu leyti vanbúin fyrir göngu sína í óráðna framtíð.

Til eflingar þjóðarhags er greinilega hagkvæmast að jafna aðstöðu atvinnuvega þjóðarinnar í lánamöguleikum, vaxtakjörum og annarri fyrirgreiðslu opinberra sjóða og stjórnvalda. Þá mætti vænta þess, að fjármagn þjóðarinnar beindist í auknum mæli til þeirra þátta atvinnulífsins, sem arðsamastar eru, og þannig efldist þjóðarhagur örar en verið hefur á undanförnum áratugum.

Af þessu má ráða, að frelsið sé heppilegra hagstjórnartæki en forgangsflokkun ríkisvalds.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Vinstri stjórn gufaði upp

Þegar herforingjastjórnin í Grikklandi áttaði sig á, hve hörmulega var misheppnuð stjórnarbylting hennar á Kýpur, hljóp hún frá allri ábyrgð heima fyrir. Ráðherrarnir gufuðu upp hver á fætur öðrum og landið varð stjórnlaust, unz forsetinn hafði náð saman borgaralegri ríkisstjórn.

Svipað er að gerast hér á landi eftir þjóðargjaldþrotið mikla. Ríkisstjórnin starfar ekki lengur sem stofnun. Sem dæmi um stjórnleysið má nefna, að ríkisstjórnin sem heild og einstakir ráðherrar vilja ekkert kannast við stjórnarfrumvarp sitt frá í vor um tekjuöflun til Vegasjóðs. Í þetta sinn verður fjármálaráðherra að bera frumvarpið einn, án þátttöku hinna ráðherranna

Þetta stjórnleysi hefur kostað þjóðina hundruð milljóna í erlendum gjaldeyri. Vinstri flokkarnir fjölluðu fram og aftur um 15% gengislækkun í þingflokkum sínum og gáfu bröskurum tækifæri til að gera áhlaup á gjaldeyrisvarasjóðinn. Seðlabankinn gat ekki upp á sitt eindæmi lækkað gengið til að stöðva spákaupmennskuna og því fór sem fór.

Seðlabaukinn á að hafa samráð við ríkisstjórn um gengislækkanir. Í þetta sinn vildi ríkisstjórnin ekkert um slík mál ræða og Seðlabankinn var bjargarlaus. Gjaldeyririnn rann út eins og heitar lummur, unz Seðlabankinn stóðst ekki mátið, setti fyrst strangar gjaldeyrishömlur og stöðvaði síðan gengisskráningu án þátttöku ríkisstjórnarinnar.

Seðlabankinn tók sér á þann hátt vald til að hindra formlegt þjóðargjaldþrot, því að ríkisstjórnin var óstarfhæf og lét reka á reiðanum. Því miður dugar þetta aðeins til að hindra formlegt þjóðargjaldþrot en ekki til að hindra hið raunverulega gjaldþrot, sem þegar er orðið. Og stöðvun gjaldeyrisviðskipta er skammgóður vermir, því að hún getur ekki haldizt nema mesta lagi viku, án verulegs skaða fyrir þjóðarbúið. Það liggur því við, að Seðlabankinn verði að tilkynna nýtt gengi, úr því að ríkisstjórnin er óstarfhæf.

Það er því ekki furða, þótt almenna óánægja sé með, að ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar víki fyrir nýju ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar. En þar stendur einmitt hnífurinn í kúnni og tefur myndun ríkisstjórnar sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Eftir að samstaða hefur náðst um nauðsynlegar björgunaraðgerðir og meginatriði stjórnarsáttmálans, tefst málið þessa dagana á því, að forustumenn Framsóknarflokksins neita að fallast á nauð synleg skipti á forsætisráðherrum.

Dagarnir líða síðan hver af öðrum, án þess að ný ríkisstjórn sé mynduð. Á meðan magnast stjórnleysið. Gamla ríkisstjórnin er að gufa upp andspænis þjóðargjaldþrotinu. Yfirdráttar- og lánamöguleikar eru þrotnir erlendis og innanlands skrimtir þjóðfélagið á óhóflegri seðlaútgáfu. Ríkissjóður og sjóðir sveitarfélaganna eru skuldugir upp fyrir haus og opinberir sjóðir eru bjargarlausir. Taprekstur atvinnulífsins er orðinn svo ofboðslegur, að aðeins í fiskveiðum og frystingu er árlegt tap komið yfir þrjá milljarða.

Hrunadansinum er lokið og gamla ríkisstjórnin hefur í raun og veru laumazt í burtu. Og þjóðin bíður nú eftir nýrri ríkisstjórn með nýrri viðreisn.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Þjóðin er gjaldþrota

Stöðvunin á öllum þorra gjaldeyriskaupa í bönkum er lokapunkturinn á þriggja ára efnahagslegri helreið þjóðarinnar. Þetta er síðasta aðgerðin á undan formlegri yfirlýsingu um, að þjóðin sé orðin gjaldþrota.

Allir hugsanlegir yfirdrættir þjóðarinnar erlendis, jafnt í austri og vestri, eru komnir á hámark og yfir það. Allir lánamöguleikar hafa verið gernýttir og frekara lánstraust er ekki neins staðar að hafa. Gjaldeyrisvarasjóðurinn er svo að segja tómur.

Síðasta hálmstráið var að stöðva allan innflutning með því að loka fyrir afgreiðslu gjaldeyris. Þetta hálmstrá endist í allmarga daga, áður en þjóðin verður ekki aðeins raunverulega heldur einnig formlega gjaldþrota.

Sama auðnin er í efnahagslífinu innanlands. Allir meginaðilar þjóðfélagsins eru um það bil gjaldþrota. Ríkissjóður er gjaldþrota. Sveitarfélögin eru gjaldþrota. Opinberir sjóðir eru gjaldþrota. Og síðast en ekki sízt er atvinnulífið gjaldþrota. Seðlabankinn hamast við að prenta verðlausa peninga handa bönkunum, svo að þeir geti enn um skeið haldið þjóðfélaginu gangandi.

Tölurnar, sem sýna þetta, eru hrikalegar. Árlegt tap frystihúsanna er komið í 1.500 milljónir. Árlegt tap fiskiskipanna er komið í 1.600 milljónir. Staða sveitarfélagunna er neikvæð um 1.000 milljónir. Staða ríkissjóðs er neikvæð um svipaða upphæð, samkvæmt áætlunum um árið í heild. 0g opinbera sjóði skortir um 4.000 milljónir til að standa við útlánaáform sín.

Að óbreyttu ástandi verður afleiðingin sú, að atvinnuvegirnir og opinberar framkvæmdir stöðvast að meira eða minna leyti á næstu vikum og mikill hluti þjóðarinnar verður atvinnulaus. Að óbreyttu ástandi hefst þá hrikaleg kreppa, líklega sú hin hrikalegasta í sögu þjóðarinnar.

Engar töfralækningar duga gegn þessu endanlega hruni. Ekki dugir neitt annað en sársaukafullur uppskurður, sem veldur óhjákvæmilega verulegri skerðingu á lífskjörum þjóðarinnar. Lífskjörin fara að minnsta kosti niður í það, sem þau voru fyrir þremur árum, hvaða stjórnmálaflokkar sem taka nú við stjórn.

Þetta vissu leiðtogar vinstri flokkanna, sem nýlega voru að reyna að mynda ríkisstjórn. Þeir voru búnir að fallast á 15% gengislækkun og frystingu launa og fleiri aðgerðir til björgunar, þegar viðræður þeirra strönduðu af öðrum ástæðum og þetta sama sjá þeir aðilar,sem nú eru að reyna að mynda ríkisstjórn.

Næstu árin verða þjóðinni enginn dans á rósum. Það er hægt að lifa hátt á leiðinni til gjaldþrots, en eftir gjaldþrotið er það ekki lengur hægt. Leiðin til nýrrar endurreisnar verður brött og löng. Á henni munu margir púkar sitja og hvísla að mönnum, að ósanngjarnt sé að “ráðast á” lífskjör þeirra. Í vændum er mikilvægt uppgjör púkanna og ábyrgra leiðtoga í stjórnmálunum. Á þeirri viðureign veltur, hvort endurreisnin úr þjóðargjaldþrotinu tekst eða ekki.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Eitt ábyrgðarleysi

Þegar vinstri flokkarnir ræddust við um myndun nýrrar vinstristjórnar, lá fyrir tillaga forsætisráðherra,ættuð frá Seðlabankanum, um 15% lækkun á gengi krónunnar. Um þessa lækkun var enginn ágreiningur í viðræðunum, sem fóru út um þúfur af öðrum ástæðum.

Gangur þessa gengislækkunarmáls lýsir afar nýstárlegum vinnubrögðum af hálfu Seðlabanka og ríkisstjórnar. Ekki hefur hingað til verið venja að flagga gengislækkunum fyrirfram. En í þetta sinn var það gert mjög rækilega.

Tillagan um 15% gengislækkun var nefnd í fjölmennum viðræðunefndum vinstri flokkanna og síðan í þingflokkum þeirra. Alkunnugt er, að þessar stofnanir hripleka fréttum til vina og kunningja, svo að hálf þjóðin vissi mjög fljótt um tillöguna.

Gjaldeyrisvarasjóðurinn var að tæmast vegna eyðslu- og óhófsstefnu ríkisstjórnarinnar. Nú hófst nýtt áhlaup á sjóðinn. Allir reyndu að verða sér úti um erlendan gjaldeyri áður en hækkunin kæmi til framkvæmda. Staða sjóðsins stefndi óðfluga að gjaldþroti, þótt allar yfirdráttarheimildir hans erlendis væru notaðar til fulls.

Þannig lék allt á reiðiskjálfi í gjaldeyrismálunum í tvær-þrjár vikur, unz skrúfað var fyrir gjaldeyrissölu á föstudaginn var. Það var nauðsynleg neyðarráðstöfun, þegar allt var komið í óefni.

Ekki verður komizt hjá því að lýsa fullri ábyrgð á hendur Seðlabanka og ríkisstjórn fyrir meðferð þessa gengislækkunarmáls. Sú meðferð hefur kostað gífurlega mikla eyðslu á erlendum gjaldeyri. Og hún veldur jafnframt miklum óþægindum núna, því að ljóst er, að ekki verður opnað aftur fyrir gjaldeyri, fyrr en gengið hefur verið lækkað beint eða óbeint.

Svona löguð ævintýramennska bendir til þess, að viðkomandi stofnanir séu ekki hlutverkum sínum vaxnar. Þess hlýtur að verða krafizt af Seðlabanka og ríkisstjórn, að þessar stofnanir geri hreint fyrir sínum dyrum og skýri, hvers vegna gengislækkunartillaga, sem allir voru sammála um, var látin hanga í lausu lofti vikum saman, meðan spekúlantar gerðu áhlaup á gjaldeyrisvarasjóðinn, og hvers vegna hún er enn látin hanga í lausu lofti.

Annað ábyrgðarleysi

Önnur tegund ábyrgðarleysis hefur komið í ljós í gengislækkunarmálinu. Alþýðubandalagið hefur tekið upp þá stefnu að vera bæði með og móti gengislækkuninni, með henni í viðræðum um vinstristjórn, en á móti henni í tilvonandi stjórnarandstöðu.

Í vinstri viðræðunum gerði forsætisráðherra gengislækkunartillögu Seðlabankans að sinni. Enginn ágreiningur varð um 15% gengislækkun meðal þeirra fjögurra flokka, sem tóku þátt í þessum viðræðum.

Þegar vinstri viðræðurnar voru farnar út um þúfur af öðrum ástæðum og viðræður Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks voru hafnar, sagði Þjóðviljinn yfir þvera forsíðu: “Fólk óttast gengisfellingu íhaldsstjórnar”.

Alþýðubandalagið vill sem sagt ekkert kannast við aðgerð, sem það var áður búið að samþykkja. Ætli hið sama verði uppi, þegar farið verður að ræða um frystingu kaupgjaldsvísitölunnar?

.Jónas Kristjánsson

Vísir
Enn er langt í land

Ekki er um annað meira talað þessa dagana en tilraunir sjálfstæðismanna og framsóknarmanna til að ná samkomulagi um myndun nýrrar ríkisstjórnar. Og svo virðist sem kjósendur flokkanna tveggja, sem standa að þessum viðræðum, séu almennt ánægðir með, að ríkisstjórn þeirra sé á næsta leiti.

Hitt er svo jafnrétt, að vandfundinn er sá kjósandi Sjálfstæðisflokksins, sem getur sannfærzt um,.að það teljist til þjóðarhags, að Ólafur Jóhannesson verði áfram forsætisráðherra. Ekki felst í því nein persónuleg gagnrýni, þótt minnt sé á, að hann var oddamaður þeirrar stjórnar, sem stóð sig þannig og skildi þannig við, að það þarf kraftaverk til að koma þjóðarskútunni aftur á flot.

Sjálfstæðismenn telja framsóknarmenn leggja of mikla áherzlu á, að Ólafur verði áfram forsætisráðherra. Þeir telja, að sjálfstæðismenn geti ekki tekið þátt í stjórn, sem ber á sér svip breyttrar vinstristjórnar. Þeir telja, að nýir menn verði að koma til skjalanna til að efla traust þjóðarinnar á, að víðtæk endurreisn geti hafizt með stjórnarsamstarfi framsóknarmanna og sjálfstæðismanna. Og án slíks trausts af hálfu þjóðarinnar verður ekki unnt að framkvæma þær stórfelldu aðgerðir, sem nú eru nauðsynlegar.

Jafnljóst er, að sjálfstæðismenn munu eiga erfitt með að sætta sig við, að ítarlegt samkomulag náist fyrst og fremst um vandamál líðandi stundar og orðalag verði loðið og óljóst á þeim atriðum, sem stefna að nýrri endurreisn þjóðfélagsins.

Með þessu er ekki verið að segja, að framsóknarmenn séu tregir til slíks. Þeir virðast átta sig á því jafnt og sjálfstæðismenn, að björgunaraðgerðum líðandi stundar þarf að fylgja markvisst uppbyggingarstarf, ef varanlegur árangur á að nást. Það er án efa í samræmi við vilja beggja aðila, að vel verði gengið frá framtíðarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar.

Mikilvægur árangur náðist, þegar samkomulag.varð um að framlengja bráðabirgðaráðstafanir núverandi ríkisstjórnar um einn mánuð. Þar með vinnst betri tími til þess að undirbúa og skrásetja framtíðarmarkmið ríkisstjórnarinnar. 0g til slíks nægja nokkrir dagar auðsjáanlega ekki.

Verðbólgan heldur áfram að krauma, þrátt fyrir allar bráðabirgðaaðgerðir. Þess vegna þarf stjórnarsamkomulagið að byggjast á varanlegum aðgerðum, er haldið geti henni í skefjum. Má þar nefna nýja og betri útfærzlu á verðjöfnun í sjávarútvegi. Ennfremur stórfelldan sparnað í opinberum rekstri og frestun framkvæmda til þess tíma, er þjóðin hefur efni á þeim.

Byggja þarf upp traustan grundvöll lífskjarabóta með því að koma á jafnvægi í atvinnulífinu, fyrst og fremst með rétt skráðu gengi á hverjum tíma og með réttri verðmyndun í þjóðfélaginu. Ný lög um verðmyndun þurfa að erlendri fyrirmynd að koma í stað núverandi kerfis. Þannig mætti lengi telja.

Um slík atriði ætti að geta náðst samkomulag, ef báðir aðilar gefa sér tíma til þess. Og lausafregnir af gangi viðræðnanna benda til þess, að mikilvæg skref hafi þegar verið stigin á því sviði, þótt enn sé mjög langt í land.

Það væri jafnvel betra, að viðræðurnar færu út um þúfur en að nýja stjórnin bær i keim af gömlu stjórninni með sama forsætisráðherranum og sömu bráðabirgðaaðgerðunum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Drög að endurreisn

Í langri grein Gunnars Tómassonar, hagfræðings Alþjóða gjaldeyrissjóðsins, í síðasta tölublaði Eimreiðarinnar, er ítarleg lýsing á orsökum efnahagsvanda Íslendinga og athyglisverðar tillögur um efnahagslega endurreisn.

Lagt er til, að greiðslur úr og í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins fari eftir breytingu á aflamagni jafnt og útflutningsverði. Markmiðið er að takmarka árlegar rauntekjusveiflur í sjávarútvegi við 5-10% til þess að skera á einn helzta verðbólguhvatann.

Lagt er til, að það, sem Gunnar kallar “verðbólguskatt á sjávarútvegi”, verði lagt niður, sem þýðir væntanlega, að gengi krónunnar sé jafnan rétt skráð. Í staðinn greiði sjávarútvegurinn 25% auðlindaskatt fyrir afnot af auðlindum landgrunnsins.

Lagt er til, að gengið sé jafnan rétt skráð, svo að jafnvægi haldist milli verðlags og kostnaðar í íslenzku atvinnulífi annars vegar og í helztu viðskiptalöndum okkar hins vegar.

Lagt er til, að leyft verði að flytja inn landbúnaðarvörur og þær tollaðar til að vernda innlendan landbúnað. Jafnframt ráði samtök bænda sjálf verði afurða þeirra í samkeppni við innflutninginn. Dregið verði úr fjárfestingu í landbúnaði, þar sem fjárfesting t.d. í sjávarútvegi sé nærri helmingi arðbærari. Niðurgreiðslur séu hinar sömu á öllum tegundum landbúnaðarafurða.

Lagt er til, að verðlagsákvæði verði afnumin með öllu, þar sem þau hafi stórskaðað efnahagskerfi þjóðarinnar og stuðlað að óhagkvæmni í atvinnulífinu. Gunnar telur, að þetta mundi í fyrstu hækka verðlag en síðan leiða til aukins jafnvægis og aukinnar þjóðarframleiðslu.

Lagt er til, að vísitölubinding launa verði afnumin og kjarasamningum hagað eftir sænskri fyrirmynd. Heildarsamtökin geri rammasamninga til 2-3 ára, sem segi til um meðallaunahækkanir einstakra starfshópa.

Lögð verði aukin áherzla á starf sáttasemjara og kjaradóms. Launabreytingar opinberra starfsmanna fylgi nákvæmlega öðrum launabreytingum. Námstími iðnaðarmanna verði styttur og laun iðnnema hækkuð verulega til að auka framboð sérhæfðs vinnuafls og iðnaðarmanna.

Vextir verði nógu háir til þess, að sparifjáreigendur og lífeyrissjóðir fái fulla greiðslu frá lántakendum fyrir notkun fjármagns þeirra. Dregið verði úr mismunun í vaxtakjörum milli einstakra greina atvinnulífsins.

Linuð verði skattlagning atvinnulífsins, tollar og söluskattur lækkaður, aðstöðugjald afnumið og auðlindaskattur tekinn upp í staðinn.

Þeir, sem eru að koma þaki yfir höfuðið á sér, fái ríflega skattaívilnun í stað verðbólguhagnaðar.

Heildarstjórn fjármála verði endurbætt. Fjármálaráðuneytið og Seðlabankinn skipti með sér ábyrgðinni og bankanum falin stjórn greiðslujafnaðar við útlönd, heildarframboðs fjármagns og hóflegra gengisbreytinga.

Ýmsar fleiri tillögur eru í Eimreiðargrein Gunnars Tómassonar. Flestar tillögur hans eru svipaðar hugmyndum, sem hagfræðingar hafa áður sett fram og þykja góðar og gildar í nágrannalöndum okkar, þar sem verðlag er stöðugra en hér. Ekki er því beinlínis um nýjungar að ræða í einstökum liðum, en heildarmynd þeirra er fersk og vænleg til endurreisnar efnahagslífsins.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Snurðulausar viðræður

Viðræður framsóknarmanna og sjálfstæðismanna um myndun nýrrar ríkisstjórnar fóru vel af stað og hafa gengið snurðulaust síðan. Viðræðunefndir flokkanna vinna af kappi og halda sameiginlega fundi daglega og stundum tvisvar á dag.

Þessar viðræður benda til þess, að ótrúlega mikið samræmi sé milli sjónarmiða nefndarmanna, ekki sízt í því máli, sem mest hefur verið rætt, aðgerðum til bjargar efnahagslífinu.

Það er öllum aðilum þessara viðræðna ljóst, að atvinnulífið þarf að komast snarlega aftur á kjöl, ef Ísland á að vera áfram byggilegt land með batnandi lífskjör. Þeim er líka ljóst,að ekki dugir neitt kák, ef þessi árangur á að nást.

Varnarmálin virðast ekki heldur vera þröskuldur í vegi samkomulags. Báðir aðilar eru andvígir ævintýramennsku á því sviði. Má það vera til léttis öllum þeim, sem áhyggjur hafa haft af öryggi landsins á undanförnum árum.

Ekki síður er mikilvægt, að báðir aðilar virðast stefna í einlægni að því,.að ótímabært rof verði ekki á samstarfi þeirra, þegar búið er á annað borð að koma því á laggirnar. Þeir vilja beita hinum mikla þingmeirihluta sínum til að hefja varanlegt framfaratímabil.

Mörg undirstöðuatriði langtíma-framfara hafa enn ekki verið rædd ofan í kjölinn vegna þess að áherzluna hefur í fyrstu orðið að leggja á þau vandamál, sem mest eru aðkallandi. Er þó ljóst, að björgunaraðgerðir hinnar líðandi stundar verða til einskis, nema við taki endurreisn efnahagslífsins með vel smurðu atvinnulífi og afnámi ýmissa gamaldags fjötra, sem halda núna hagvexti í skefjum.

Þessari endurreisn þarf að fylgja gífurlegur sparnaður hins opinbera, að minnsta kosti meðan menn eru að reyna að draga úr mestu þenslunni og verðbólgunni. Óhjákvæmilegt er að skera niður opinberar framkvæmdir, þótt nytsamlegar séu. Það er ekki hægt að gera allt í einu og mörgu verður að fresta til þess að ná jafnvægi í ríkisbúskapnum án nýrra og hækkaðra skatta.

Margvísleg önnur atriði þarf að ræða á fundum viðræðunefnda framsóknarmanna og sjálfstæðismanna. Varla er unnt að efna til varanlegs samstarfs, nema línur séu lagðar um endurskoðun stjórnarskrárinnar og endurbætur kosningalaganna, svo að dæmi séu nefnd. Ennfremur er ljóst, að þrátt fyrir sparnað hins opinbera verður að finna leiðir til að koma húsbyggingamálum unga fólksins í mun betra horf.

Um flest slíkra mála ætti ekki að verða neinn djúpstæður ágreiningur milli flokkanna tveggja. En þeir geta ekki látið hina sameiginlegu stjórnarstefnu hanga í lausu lofti. Nú þegar í þessum viðræðum þarf að fást samkomulag um meginstefnuna í þessum atriðum, þótt þau snerti ekki efnahagsvanda líðandi stundar.

Sem betur fer er ekki annað vitað, en að í viðræðunefndunum ríki fullur skilningur á, að ekki er hægt að hafa neina fljótaskrift á fyrirkomulagi stjórnarsamstarfs, þótt naumur tími sé til stefnu. Viðræðurnar munu halda áfram af fullum krafti um helgina og má vænta þess,að málin fari að skýrast um miðja næstu viku.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Handhægt skrípamál

“Alþýðuflokkinn skorti viljann til samstarfs”, segir aðalfyrirsögn forsíðu Þjóðviljans í gær. “Íhaldssemi Alþýðubandalagsins við óraunhæf sjónarmið eyðilagði myndun vinstri stjórnar”, segir aðalfyrirsögn forsíðu Alþýðublaðsins þennan sama dag.

Þessar fyrirsagnir eru dæmigerðar fyrir þær hnútur,sem fljúga um borð á vinstri væng stjórnmálanna um þessar mundir. Viðræðurnar um myndun vinstri stjórnar enduðu eins og þær byrjuðu, – með gagnkvæmu skítkasti Alþýðuflokks og Alþýðubandalags.

Menn eiga erfitt með að átta sig á, hvað gerðist raunverulega á viðræðufundum vinstriflokkanna. Lýsingar þátttakenda stangast á í mikilsverðum atriðum og síðan væna þeir hvorir aðra um lygar. Menn geta því verið fegnir, að samkomulag tókst ekki um myndun stjórnar, því að hún hefði orðið ein versta ormagryfjan í stjórnmálasögu Íslendinga.

Það var vel við hæfi, að viðræðurnar skyldu springa á skrípamáli, sem hafði ekkert efnislegt gildi. Deilan um samráðin við aðila vinnumarkaðarins er dæmi um sjónarmið, sem menn taka upp, þegar þeir þurfa að láta viðræður fara út um þúfur. Vitanlega var hægt að ná samkomulagi um slíkt form á samtölum við forustumenn vinnumarkaðarins, að allir.gætu sætt sig við það.

Meiri reisn hefði verið á því að láta tilraunina til stjórnarmyndunar brotna á einhverju raunverulegu og efnislegu ágreiningsefni eins og varnarmálunum. Þar stönguðust ,rækilega á sjónarmið Alþýðubandalagsins annars vegar og sjónarmið Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins hins vegar.

Flokkarnir tveir vildu verulega fækkun í varnarliðinu á næsta ári og engar frekari ákvarðanir um framhald málsins. Alþýðubandalagið vildi láta orðið “veruleg fækkun” þýða um 50% fækkun og að árið 1976 yrði tekin endanleg ákvörðun um brottför varnarliðsins. Athyglisvert er, að í þessari tillögu er því haldið opnu, að sú ákvörðun geti verið sú, að varnarliðið yrði áfram.

Geta menn svo skemmt sér við að meta, hvor loðnan er loðnari, tillaga Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins eða tillaga Alþýðubandalagsins.

Þegar viðræðurnar fóru út um þúfur, virtist ekki vera enn kominn upp verulegur ágreiningur um efnahagsmál. Gagnkvæmar ásakanir í því efni hafa að minnsta kosti ekki verið áberandi síðustu daga.

Svo virðist sem Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið ætluðu sér að fallast í öllum aðalatriðum á tillögur Ólafs Jóhannessonar um verulega kjaraskerðingu og tilfærslu fjármagns til atvinnulífsins. Samkomulag hefði getað náðst um frystingu kaupgreiðsluvísitölunnar, 15% gengislækkun, skattahækkanir og aðstoð við útgerð.

En útkoman varð sú á viðræðum vinstriflokkanna, að þessi stórmál voru.ekki leidd til lykta. Alþýðubandalagið og Alþýðuflokkurinn hafa ef til vill hvor með sínum hætti ekki kært sig um að bera ábyrgð á endanlegri loðnu varnarmálanna og harkalegri kjaraskerðingu til bjargar þjóðarhag. Og Framsóknarflokkurinn hefur ef til vill áttað sig á, að samstarf með þessum flokkum yrði ekki dans á rósum. Undir slíkum kringumstæðum var handhægt að grípa til ágreinings um skrípamál á borð við samráðin við aðila vinnumarkaðarins.

Jónas Kristjánsson

Vísir