arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ótti og skelfing

Ótti og skelfing

Það, sem við köllum hryðjuverk, kalla flestar evrópskar þjóðir terrorisma. Íslenzka orðið nær aðeins hluta hins vestræna innhalds orðsins, hluta af vopnabúri terrorista. Markmið þeirra eru ekki hryðjuverkin sjálf, heldur óttinn og skelfingin, sem stafar af ítrekuðum ógnunum terrorista.

Mikill þýðingarvandi af þessu tagi stafar sumpart af orðafæð íslenzkrar tungu og sumpart af leti þeirra, sem snara erlendum fréttum á íslenzku. Til dæmis lýsa þeir vegakorti friðar í Miðausturlöndum sem vegvísi. En vegvísir er allt annað en vegakort og skekkir upphafshugtakið “road map”.

Vegna notkunar íslenzka orðins hryðjuverk fyrir hugtakið terrorisma hættir okkur til að telja sjálfum okkur trú um, að markmið svonefndra hryðjuverkamanna sé að fremja hryðjuverk. Við skiljum ekki, að markmiðið er að framkalla hughrif og gagnaðgerðir, sem þjóna hagsmunum terrorista.

Ef frá eru taldar ýmsar ríkisstjórnir eru Al Kaída skelfilegustu ógnarsamtök nútímans. Þau dafna frá degi til dags og nærast mest á aðgerðum Bandaríkjanna gegn ýmsum ríkjum Íslams og eindregnum stuðningi þeirra við Ísrael, róttækt hryðjuverkaríki, sem níðist á Palestínumönnum.

Bandaríkin einbeita sér ekki að Al Kaída með fjölbreyttum aðgerðum, sem hæfa andstæðingi, er kemur og fer eins og þjófur á nóttu. Í staðinn senda þau hefðbundinn her til að níðast á Írökum, sem ekki hafa árum saman haft nein gereyðingarvopn og höfðu engin samskipti við Al Kaída.

Osama bin Laden finnst ekki. Engu máli skiptir, hvort hann er lifandi eða dauður. Aðferðafræði hans þenst út með ógnarhraða. Hún er þegar farin að hafa umtalsverð áhrif á lífshætti Vesturlandabúa, einkum Bandaríkjamanna, sem sætta sig við, að ríki þeirra er að breytast í lögregluríki.

Gegn vilja alþjóðasamtaka flugmanna og fjölmargra ríkisstjórna verða vopnaðir vígamenn settir um borð í allar flugvélar, sem fljúga til og frá Bandaríkjunum. Fólk verður fyrir margvíslegum óþægindum, sem ná hámarki í að vera fangelsaður árum saman án dóms og laga vegna misskilnings.

Varaforseti Bandaríkjanna faldi sig neðanjarðar vikum saman. Töluverður hluti þjóðarinnar hefur látið skelfinguna heltaka sig og sér óvini í hverju horni. Þetta notar ríkisstjórnin sér til að afla stuðnings við ofbeldi gegn umheiminum, sem leiðir til sívaxandi straums í raðir sjálfsmorðssveita.

Hér getum við lítið gert gegn vítahringnum annað en að reyna að forðast að láta terrorista komast upp með að sá ótta og skelfingu í hugsun og viðbrögð okkar og ráðamanna okkar.

Jónas Kristjánsson

DV
Hagstætt og hættulegt

Hættulegt er fyrir fólk að taka íbúðalán í erlendri mynt. Þeir, sem hafa launatekjur í krónum eiga að taka lán í krónum. Allt öðru máli gegnir um fyrirtæki, sem hafa tekjur í erlendri mynt. Þau eiga að taka sín lán í erlendri mynt í sama mæli og tekjur þeirra. Þannig jafna þau áhættu sína. … Gengi krónunnar og gengi annarra mynta breytist. Oft valda þessu aðstæður í umheiminum, sem ekki voru fyrirsjáanlegar, þegar lánið var upphaflega tekið. Sem dæmi má nefna dollarann, sem hefur lækkað ört á undanförnum misserum vegna breyttrar stefnu ríkisfjármála, um 16% á síðasta ári. …
Hagstætt og hættulegt

Hættulegt er fyrir fólk að taka íbúðalán í erlendri mynt. Þeir, sem hafa launatekjur í krónum eiga að taka lán í krónum. Allt öðru máli gegnir um fyrirtæki, sem hafa tekjur í erlendri mynt. Þau eiga að taka sín lán í erlendri mynt í sama mæli og tekjur þeirra. Þannig jafna þau áhættu sína.

Gengi krónunnar og gengi annarra mynta breytist. Oft valda þessu aðstæður í umheiminum, sem ekki voru fyrirsjáanlegar, þegar lánið var upphaflega tekið. Sem dæmi má nefna dollarann, sem hefur lækkað ört á undanförnum misserum vegna breyttrar stefnu ríkisfjármála, um 16% á síðasta ári.

Þegar launamenn taka íbúðalán í erlendri mynt, eru þeir farnir að spekúlera í of stórum stíl til of langs tíma. Spurning er, hvort þeir hafi allir næga þekkingu til að braska þannig með fjöregg sitt. Fólk getur hæglega orðið gjaldþrota, ef dollari hækkar snöggt í fyrra verðgildi.

Hins vegar er ánægjulegt, að íbúðalán eru að hækka og vextir þeirra að lækka. Það stafar auðvitað af aukinni samkeppni á markaði lánastofnana. Bankarnir eru farnir að seilast inn á verksvið Íbúðalánasjóðs og valda titringi, sem leiðir til lægri vaxta og greiðari aðgangs að hærri fjárhæðum en áður.

Málin þróast ört í átt að því eðlilega ástandi, að fólk geti á einum stað fengið um 100% lán á um það bil 4% vöxtum og tekið á sig 5.000 króna greiðslubyrði á mánuði á hverja milljón. Þá verður greiðslubyrði fólks af 15 milljón króna íbúðaláni komið niður í 75.000 krónur á mánuði í 25 ár.

Þetta er í samræmi við ástandið í kringum okkur. Þar þarf fólk ekki að hafa neitt handbært fé til íbúðakaupa, ef það getur sýnt fram á fastar tekjur. Þar þarf ríkið ekki að niðurgreiða vexti, af því að þar eru 4% vextir eðlilegir. Hærri vextir hafa lengi verið séríslenzkt fyrirbæri.

Breytingar á íbúðalánum eru angi af aðild okkar að evrópska efnahagssvæðinu og gegnum hana af óbeinni aðild okkar að hnattvæðingunni. Stjórnvöld eiga erfiðara með að halda uppi séríslenzkum vandamálum og verða í auknum mæli að haga sér eins og þykir vera sjálfsagt í viðskiptalöndum okkar.

Frjálsari fjármagnsstraumar hnattvæðingarinnar eru bæði hagstæðir og hættulegir. Í húsnæðiskaupum eru þeir almenningi hagstæðir, af því að þeir munu fyrr eða síðar gera fólki kleift að eignast þak yfir höfuðið á hóflegum vöxtum án þess að þurfa að vera á tauginni árum saman.

En frelsið er líka hættulegt þeim, sem ekki hafa þekkingu eða aðstöðu til að átta sig á, hvernig gengi mynta muni breytast á næstunni. Þeir ættu að halda sig við krónuna.

Jónas Kristjánsson

DV
Gegnsæi er bezt

Góð reynsla er af að láta sömu lög og reglur gilda hér á landi og í þeim löndum, sem við höfum mest samskipti við. Þess vegna höfum við tekið upp og erum enn að taka upp aragrúa af evrópskum reglum, sem meðal annars hafa að markmiði að auka í senn frelsi og aðhald í efnahagslífinu. … Slæm reynsla er hins vegar af þeirri skoðun, að Ísland sé öðru vísi en önnur ríki og þess vegna eigi að hafa hér öðru vísi lög og reglur en í nágrannalöndunum, svo sem haldið var fram í svonefndri Eysteinsku. Þá ríktu hér Fjárhagsráð og fleiri skömmtunarstofur, svo og margs konar krónugengi. … Vegna þessa er ekki skynsamlegt að setja hér á landi séríslenzk lög og séríslenzkar reglur gegn einokun og hringamyndun …
Gegnsæi er bezt

Góð reynsla er af að láta sömu lög og reglur gilda hér á landi og í þeim löndum, sem við höfum mest samskipti við. Þess vegna höfum við tekið upp og erum enn að taka upp aragrúa af evrópskum reglum, sem meðal annars hafa að markmiði að auka í senn frelsi og aðhald í efnahagslífinu.

Slæm reynsla er hins vegar af þeirri skoðun, að Ísland sé öðru vísi en önnur ríki og þess vegna eigi að hafa hér öðru vísi lög og reglur en í nágrannalöndunum, svo sem haldið var fram í svonefndri Eysteinsku. Þá ríktu hér Fjárhagsráð og fleiri skömmtunarstofur, svo og margs konar krónugengi.

Vegna þessa er ekki skynsamlegt að setja hér á landi séríslenzk lög og séríslenzkar reglur gegn einokun og hringamyndun í atvinnulífinu í heild eða í einstökum greinum þess. Miklu betra er að láta kanna, hvort íslenzki ramminn sé öðru vísi en annars staðar og laga hann að Evrópu.

Á Vesturlöndum hafa stjórnvöld almennt áttað sig á, að boð og bönn eru ekki rétta leiðin til árangurs. Boð og bönn framleiða grá svæði. Fyrirtækin ráða sérfræðinga til að finna, hvernig megi túlka gráu svæðin sér í hag, teygja þau og toga, oftast í skjóli leyndar um framferði fyrirtækja.

Hneyksli á borð við Enron í Bandaríkjunum og Parmalat á Ítalíu hafa leitt til aukins fylgis ráðamanna vestrænna ríkja við tærara gegnsæi í þjóðfélaginu. Meðal annars hafa fjármálaráðherrar Evrópu einróma samþykkt að afnema bankaleynd í áföngum og skiptast á upplýsingum um skatta.

Með því að varpa hulu af leyndarmálum fyrirtækja og stofnana geta allir og þar á meðal almenningur séð, hvernig er í pottinn búið og tekið afstöðu til þess. Menn telja reynsluna sýna, að gegnsæi sé áhrifaríkari leið en boð og bönn til að fá fyrirtæki og stofnanir til að haga sér skikkanlega.

Sem dæmi um gegnsæi má nefna, að alltaf séu til aðgengilegar upplýsingar um, hverjir eigi fyrirtæki í hvaða hlutfalli, hvaða samband sé milli fyrirtækja í sama geira og hvaða greiðslur eða fríðindi renni til stjórnmálaflokka, stjórnmálamanna og annarra valdaaðila í þjóðfélaginu.

Ekki er trúverðugt, þegar forsætisráðherra vill setja lög um einokun og hringamyndun, af því að það voru ekki réttir aðilar, sem keyptu. Meira traust mundi stafa af aðgerðum til að taka upp sama gegnsæi í fjármálum og viðskiptum og aðrar þjóðir eru að gera. En þá færi gamli kolkrabbinn að gráta.

Jónas Kristjánsson

DV
Í faðmi handrukkarans

ÉG BÝ Á Seltjarnarnesi. Þar grípur fólk til sinna ráða, ef það líkar ekki gangur mála. Menn fara úr flokkspólitískum álögum og taka saman höndum um að gera bæinn betri. Við mundum reka af okkur glæpamenn, ef þeir settust þar að.

ÞANNIG VAR endur fyrir löngu stofnað ofnavinafélag til að knýja bæjaryfirvöld til að taka á saltvanda í hitaveitunni. Þar var stofnað félag til að stöðva byggð á óbyggðum svæðum á Valhúsahæð og við Nesstofu og nú síðast við Valhúsaskóla.

ÖNNUR VIÐHORF eru í Vogunum, þar sem almenningur virðist ánægður með að hafa þar verst ræmda handrukkara landsins. Með oddvitann í broddi fylkingar hafa íbúarnir selt sér þá firru, að þeir hvíli þar í öruggum faðmi Annþórs Karlssonar.

TIL GLÖGGVUNAR fólki er rétt að minna á, að Annþór vílaði ekki fyrir sér að misþyrma sjúklingi í rúmi með járnröri og tók fjölskyldu í gíslingu af því að sonurinn þekkti mann, sem Annþór taldi skulda sér fé. Fyrir þetta var hann dæmdur.

MUNURINN Á þessum tveimur sveitum er, að á Seltjarnarnesi ríkir eins konar “zero tolerance”, algert umburðarleysi gagnvart vandamálum, meðan í Vogunum ríkir þetta spillta umburðarlyndi, sem stundum er talið íslenzkt þjóðareinkenni.

MÉR FINNST skelfilegt að vita til þess, að oddvitinn í Vogunum sé þingmaður Samfylkingarinnar. Ég vildi ekki bera með atkvæði mínu ábyrgð á þingsetu hans. Ég held, að hann sé firrtur með sama hætti og umburðarlyndir íbúar í Vogunum.

ÞJÓÐFÉLAG GROTNAR að innan, ef menn taka upp á því að hugsa eins og Jón Gunnarsson oddviti og sveitungar hans þeir, sem trúa, að refurinn skíti ekki við grenið, og telja sig geta flutt vandamálið í aðrar sveitir með búsetu handrukkarans.

VOGAR HAFA skipulagt lóðir fyrir aðflutta. Ég efast um, að nokkur Seltirningur vilji fara þangað í faðm Annþórs. Og mér dytti sjálfum aldrei í hug að flytja í slíkt samfélag.

DV
Vænisjúkur Pútín

Efri deild rússneska þingsins samþykkti eftir jól lög gegn samtökum áhugafólks, þar sem ríkisvaldinu er heimilað að loka skrifstofum þeirra. Leyniþjónusta Rússlands telur eins og ríkisstjórn Íslands, að vondir aðilar stjórni kontórum á borð við mannréttindaskrifstofur. Leyniþjónustan telur líka, að samtök áhugafólks reyni að efna til stjórnarbyltingar. Undir stjórn fyrrverandi leyniþjónustuforingja, Vladimír Pútins, er Rússland á hraðri leið frá lýðræði aftur til fyrri stjórnar leyniþjónustunnar á lífi fólksins í landinu. Hinn nýi Stalín mun staðfesta lögin upp úr áramótunum.
Seinagangur Evrópu

Bretland og Svíþjóð eru einu Evrópuríkin, sem fylgja áætlun um aðgerðir til að ná markmiðum Kyoto-bókunarinnar um takmörkun á útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Frakkland, Grikkland og Þýzkaland eru sögð geta náð markmiðunum í tæka tíð, ef þau taka sig á. Önnur ríki eru meira eða minna í vondum málum. Íslands er ekki getið í þessu samhengi, enda erum við stundum ekki talin til Evrópumanna. Það er óháð stofnun, IPPR, sem kannaði stöðu ríkjanna. Forstjóri hennar sagði, að mannkynið væri nú komið í þá stöðu, að skaða
Borgaralegur Galíleo

Borgaralegur Galíleo

Fyrsta gervihnetti staðsetningarnets Evrópusambandsins, Giove-A, var skotið á loft á miðvikudaginn eftir jól. Gervihnettirnir verða alls þrjátíu eftir fimm ár. Þetta er Galíleo-kerfið, sem á að leysa GPS-staðsetningarkerfi bandaríska hersins af hólmi, enda tíu sinnum nákvæmara, með eins metra fráviki í stað tíu metra. Tök bandaríska hersins á GPS hafa lengi farið í taugar Evrópusambandsins, sem borgar sem svarar 200 milljörðum króna fyrir nýja kerfið. Galíleo er samhæft GPS, en er borgaralegt kerfi, sem ekki er hægt að loka fyrirvaralítið af hernaðarlegum hagsmunum.
Enginn tengist Halldóri

ÓSKAR BERGSSON hefur engar vöflur á því. Hann sækist eftir toppsæti Framsóknar í prófkjöri til borgarstjórnar og segir framboð sitt byggjast að hluta á, að mikið ólag sé á forustu flokksins, einkum hjá Halldóri Ásgrímssyni forsætisráðherra.

ÓSKAR NEFNIR sérstaklega, að Siv Friðleifsdóttur var kastað úr embætti ráðherra og að Árni Magnússon varð ráðherra fram yfir Jónínu Bjartmarz, sem hafi staðið nær embætti. Óskar telur vinnubrögð Halldórs í fleiru hafa skaðað flokkinn.

MEÐ ÞESSU er Óskar auðvitað að beina framboði sínu gegn Birni Inga Hrafnssyni, aðstoðarmanni forsætisráðherra, sem einnig sækist eftir toppsæti Framsóknar í Reykjavík. Litið hefur verið svo á, að Halldór styðji framboð Björns Inga.

VIÐBRÖGÐ frambjóðendanna Björns Inga og Önnu Kristinsdóttur eru eindregin. Þau segjast líka vera óháð forsætisráðherra. Björn Ingi segist ekki taka ummæli Óskars til sín og Anna segist ekki vera sérstaklega tengd flokksforustunni.

ATHYGLISVERT er, að allir þessir frambjóðendur vilja búa til gjá milli sín og Halldórs Ásgrímssonar. Allir vita þeir, að forsætisráðherra er meira en lítið meðsekur í fylgishruni flokksins í skoðanakönnunum og vilja hreinsa sig af honum.

VANDI FRAMSÓKNAR kristallast í framboði Óskars og viðbrögðum Björns Inga og Önnu. Enginn þeirra vill kannast við Halldór Ásgrímsson í sínu liði. Enginn þeirra telur það vera sér til framdráttar að tengjast formanni flokksins og liði hans.

ÞETTA SEGIR ALLT, sem segja þarf um ástandið í Framsókn eftir langvinna formennsku Halldórs og tilheyrandi fylgistap flokksins. Við vitum altjend, hver er líkið í lestinni.

DV
Krotað en ekki kannað

Fyrir framan mig er ég með nokkrar bækur eftir Trausta Valsson prófessor. Þær fjalla um skipulag lands og borgar, heita Ísland hið nýja, Land sem auðlind, Borg og náttúra og fleira í þeim dúr. Stundum er ég hvattur til að lesa þær, af því að furðu margir athugulir menn telja þær merkilegar.

Ég kemst alltaf að sömu niðurstöðu: Þessar bækur eru rugl. Bak við þær er engin empíría, nánast engar rannsóknir á þörfum eða vilja almennings hér heima eða erlendis, engin ritaskrá þekktra vísindamanna í skipulagsfræðum erlendis, aðeins nokkurra hugmyndafræðinga. Bækurnar eru bara hugsjón.

Trausti hefur ekki kenningar, heldur tilgátur, sem hann rissar upp í þríhyrningum, kristöllum, hringjum og jafnvel í skozka þjóðfánanum. Þetta minnir mig á karlana, sem mældu göngin í Keops-píramídanum og fengu út úr því alls konar tilgátur um, hvernig mannkyn hefði þróazt og mundi þróast.

Svo virðist sem ruglið í skipulagi Reykjavíkur og hálendis Íslands sé sumpart byggt á tilgátum Trausta og á hliðstæðum tilgátum erlendra skipulagsfræðinga, sem hafa predikað á ráðstefnum hér á landi og snúið skipulagsfólki og arkitektum til trúar á teiknivinnu í stað empíriskra félagsvísinda.

Afleiðing trúarinnar á teiknivinnu er skipulag borgarhverfa út frá því sjónarmiði, hvernig hverfið muni líta út í augum flugmanns. Önnur afleiðing er þétting byggðar, sem tekur of lítið tillit til vilja og hagsmuna þeirra, sem fyrir búa í hverfinu og missa svigrúm eða útsýni eða hvort tveggja.

Þriðja afleiðingin er oftrú á evrópskum borgum, sem eru þröngar, af því að þær voru einu sinni umluktar múrum. Engin vísindi eru til, sem segja, að fólki líði betur í borgum með hárri fermetranýtingu að evrópskum hætti heldur en í borgum að bandarískum hætti. Fullyrðingar um slíkt eru bara rugl.

Fjórða afleiðingin er trú á nauðsyn þess að kvelja þá, sem eiga og nota bíla. Sú firra er risin hjá Reykjavíkurborg, að stöðva beri frekari mislæg gatnamót og breiðgötur af því að þessi mannvirki klippi hverfi borgarinnar hvert frá öðru. Alls engin empírísk vísindi eru að baki, aðeins teikningar.

Reykjavíkurborg og aðrir skipuleggjendur lífsins hér á landi eiga að hætta að trúa á spámenn, sem kúra undir sauðargæru skipulagsfræðinga og byggja ekki á neinum rannsóknavísindum.

DV
Sigríður Anna

Ég fæ næstum hnút í magann, þegar ráðherra opnar munninn í umhverfismálum. Ég hef ekki neina reynzlu af Sigríði Önnu Þórðardóttur umhverfisráðherra, en mér finnst sumir þeir, sem lengur hafa verið við völd, gera sér far um að ljúga að fólki og blekkja það, til dæmis Valgerður Sverrisdóttir, einkum er hún nær samstillingu hugans með Landsvirkjun, sem er mesta ósanninda- og skæruliðastofnun landsins. Nú hefur Sigríður Anna skrifað í Moggann grein um friðland, sem hún hefur leyft, að sé verndað, einkum vegna víðfeðms og gróins votlendis og fjölbreyttra mýra með mikilvægu gæsavarpi.
Þjórsárver

Var Sigríður Anna að skrifa um Þjórsárver, merkustu ver á Íslandi og þau, sem hafa mesta viðurkenningu sem slík á alþjóðlegum vettvangi? Hún á einmitt að úrskurða fyrir áramót, hvort hún eigi að fylgja Samvinnunefnd hálendisins, sem vill friða Þjórsárver, eða Skipulagsstofnun, er vill setja upp miðlunarlón, sem nær inn í verin. Síðari stofnunin gengur í takt við ágjarna Landsvirkjun, sem er blind á fegurð íslenzkrar náttúru. Nei, Sigríður Anna var ekki að skrifa um Þjórsárver, heldur um Guðlaugs-, Svörtu- og Álfgeirstungur norðan Kjalar. Hvað er eiginlega á seyði.
Tungur tvær

Af hverju er Sigríður Anna að dásama þessar ágætu tungur, sem hafa verið friðaðar, en minnist ekki orði á Þjórsárver, þar sem allir bíða í væntingu eftir orðum hennar? Er hún að þyrla upp ryki í augu okkar, eins og Valgerður Sverrisdóttir mundi gera? Er hún að stimpla sig sem umhverfisvin, þótt það komi í ljós í vikunni, að hún hafni verndun Þjórsárvera? Að mér setur þann ugg, að hún sé sami venjulegi pólitíkusinn og sumir reyndari ráðherrar, segi eitt og meini annað og sé að undirbúa að vinna sig úr þeirri stöðu, er hún verður talin versti umhverfisráðherra sögunnar. Vegna Þjórsárvera.
Steinunn Valdís

Hvort sem mönnum líkar betur eða verr við Jónas Jónsson frá Hriflu, verða allir að viðurkenna, að hann breytti Íslandi. Flestir stjórnmálamenn koma og fara, ná samkomulagi um hitt og þetta, en skilja ekki eftir sig nein spor. Nú er kominn borgarstjóri, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, sem ákveður sig og er strax farin að skilja eftir sig spor. Hún er að gera leikskóla ókeypis, eitt skref á ári á næsta kjörtímabili. Samt hefur hún stórhækkað laun starfsfólks á leikskólum. Hún neitar þar á ofan að taka við launahækkun, sem valdaklíka þjóðfélagsins hafði tekið sér. Hún er að breyta landinu.
Pétur Blöndal

Mér finnst skrítið, að Pétur Blöndal skuli vera svo andvígur velferð og því fólki, sem notar hana, að hann skuli blanda dóttur sinni í málið. Hann ákvað sjálfur að kalla í fulltrúa Mæðrastyrksnefndar og kvarta yfir matargjöf til dóttur sinnar. Menn hljóta að vera óvenjulega sannfærðir í trúnni og einstrengingslegir til að halda þannig á málum. Pétur hefur lengi verið talsmaður kapítalismans hér á landi og hefur gert það vel á köflum. Þetta dregur hins vegar úr áliti manna á honum og fælir fólk frá kuldanum, sem stafar af óheftri trú hans á, að hver skuli vera eigin gæfu smiður.
Garðar Garðarsson

Garðar Garðarsson er formaður Kjaradóms, stofnunar, sem hefur um langt árabil markvisst unnið að auknum launamun og stéttaskiptingu í þjóðfélaginu með því að hækka tekjur stjórnmálamanna og helztu embættismanna langt umfram hækkun tekna almennings. Undir hans stjórn er Kjaradómur ekki hlutlaus stofnun, sem reynir að fara bil beggja og halda friðinn í þjóðfélaginu, heldur eindreginn skæruliði af hálfu yfirstétta ríkisvaldsins. Annað hvort starfar hann að vilja ráðamanna þjóðfélagsins eða að hann leikur lausum hala og þá þarf að losna við hann til að halda friðinn í þjóðfélaginu.
Borgað fyrir góðvild

MEÐ AUKINNI velsæld fólks er það farið að taka siðferðilega afstöðu í kaupum á vörum og þjónustu. Við höfum sérverzlanir á borð við Yggdrasil á Skólavörðustíg, þar sem seldar eru afurðir, sem vottunarstofur segja framleiddar af sanngirni.

ÞESSI ÞRÓUN er komin lengra í Bretlandi og Bandaríkjunum, þar sem notað er hugtakið “fair trade” um þessa nýju stefnu. Það þýðir, að varan er ekki framleidd af þrælum, heldur af fátæku fólki, sem fær mannsæmandi laun í þriðja heiminum.

SÉRSTAKAR vottunarstofur ábyrgjast, að þetta sé satt, eins og aðrar vottunarstofur ábyrgjast, að matur sé lífrænt ræktaður. Raunar er það oft sama varan, sem hefur stimpil um, að hún sé lífrænt ræktuð og framleidd af sanngirni.

FRANCES SELLERS segir í Washington Post, að komið sé í tízku í Bandaríkjunum að kaupa jólagjafir, sem eru vottaðar á þennan hátt. Hún segir, að fólk sé óbeint að friða samvizku sína á jólunum, en um leið að efla hag fátæks verkafólks.

SVIPUÐ VOTTUNARSTEFNA hefur farið af stað í Evrópu í verndun náttúrunnar. Fiskur frá sumum stöðum hefur stimpil, sem segir, að hann komi af sjálfbærum fiskimiðum og sé ekki ofveiddur. Íslenzkur fiskur nýtur ekki slíkrar vottunar.

VIÐ ERUM komin á það stig velmegunar að töluverður fjöldi fólks er reiðubúinn að kaupa dýrari vöru fremur en ódýrari, ef það telur tryggt, að varan sé framleidd við aðstæður, sem fólk telur góðar, það er vistvænar, sjálfbærar, sanngjarnar.

STÓRMARKAÐIR í Bretlandi og Bandaríkjunum bjóða slíka vöru fyrir þessi jól, af því að hún gefur búðunum jákvæða ímynd. Þess er skammt að bíða, að sama breyting verði hér á landi. Komin eru egg undan útivistarhænum og lífrænt ræktuð vara.

ALLT ERU þetta dæmi um, að fólk er í eðli sínu gott og sé jafnvel reiðubúið að borga sérstaklega fyrir það.

DV
Spillt umburðarlyndi

Spillt umburðarlyndi er útbreiddara á Íslandi en hjá þjóðum, þar sem kerfið varð til í átökum stétta. Hér tóku borgarar ekki völd af aðli, heldur varð hér átakalaus færsla valds frá erlendum embættismönnum yfir til innlendra. Þess vegna fóru ýmis baráttumál frelsis og lýðræðis fram hjá okkur.

Við höfum því minni efasemdir um valdið en algengt er hjá öðrum auðþjóðum. Við höfum tilhneigingu til að telja, að kerfið sé gott, vilji öllum vel og viti, hvað sé okkur fyrir beztu. Við tökum því af umburðarlyndi, þótt yfirvaldið fari á skjön við það, sem við teljum sjálf vera heppilegast.

Við gerum til dæmis aldrei uppreisn. Við förum ekki í strætó einn dag á árinu til að mótmæla háu benzínverði. Við neitum ekki að kaupa innlenda búvöru í heilan mánuð til að rísa upp gegn þeim umframkostnaði, sem greinir okkur mest frá öðrum þjóðum. Við látum andbyr yfir okkur ganga, við erum þrælar.

Myndir hins spillta umburðarlyndis eru margar fleiri. Því er haldið fram, að bókmenntagagnrýnendur eigi ekki að skamma upprennandi rithöfunda fyrir léleg verk. Þeir eigi þvert á móti að líta jákvæðum augum á málið og gefa höfundunum næði til að þroskast. Þetta er umburðarlyndi gagnvart getuleysi.

Við erum alltaf að afsaka aðra. “Hann var fullur, greyið” segjum við, ef einhver stofnar lífi fjölmargra í hættu með ölvunarakstri, “konan er víst vond við hann”. Við teljum líka, að það sé leyndó, að maður hafi verið dæmdur fyrir nauðgun. Fjölmiðlar eiga ekki að dæma fólk, segir fólk.

Ekkert eitt atriði er eins mikill þröskuldur á vegi okkar til þroskaðs lýðræðisþjóðfélags eins og einmitt allt þetta spillta umburðarlyndi. Við hættum að gera kröfur, kröfur til stjórnmálamanna, embættismanna, samferðamanna. Við sættum okkur við almennt getuleysi valdamanna í þjóðfélaginu.

Hálf þjóðin hefur spillt umburðarlyndi að hornsteini í lífinu. Við finnum það á DV, þegar við erum að hamast gegn aumingjum í stétt stjórnmálamanna og embættismanna. Við finnum það, þegar við segjum frá nöfnum vandræðamanna og birtum myndir af þeim. “Var það nauðsynlegt”, spyrja menn.

DV er sagt “valda sársauka” og hugsa ekki út í, hvort frétt “varði almannaheill”. Okkur er sagt, að “oft megi satt kyrrt liggja”. En hér á DV höfnum við þessu spillta umburðarlyndi.

DV