arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Hreintrú og breiðtrú.

Sumir kristnir menn aðhyllast hreina kaþólsku eins og hún var nákvæmlega skilgreind á kirkjuþinginu í Nikeu. Aðrir aðhyllast lútersku og enn aðrir stunda samband við framliðna. Ótal slíkar tegundir hreinnar trúar eru til.

Svo eru þeir, sem blanda þessu saman að meira eða minna leyti, til dæmis lútersku og andatrú eða lútersku og kaþólsku. Þeir telja sig vera kristna, þótt þeir hafi lítinn áhuga á hárfínum skilum réttrar trúar og villutrúar.

Í stjórnmálunum skiptast menn líka í hreintrúarmenn og breiðtrúarmenn. Til eru margar tegundir hreinnar trúar á Karl Marx. Og margir eru þeir, sem telja sig marxista, þótt trú þeirra sé blönduð hinu og þessu af öðrum toga.

Hér á landi hafa deilur um pólitíska hreintrú og breiðtrú einkum staðið í Sjálfstæðisflokknum undanfarin misseri. Sumir kennimenn flokksins hafa reynt að fægja ryðið af eins konar hreinum kenningum, er flokkurinn eigi að taka upp.

Segja má með nokkurri ónákvæmni, að flokkurinn spanni og hafi alltaf spannað litróf stjórnmála frá hægri og inn á miðju. Jón Þorláksson var til dæmis meiri hreintrúarmaður en Ólafur Thors, sem fyrstur hófsamstarfvið kommúnista.

Sjálfstæðisflokkurinn var myndaður við samruna Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins. Æ síðan hefur hann verið klofinn og raunar margklofinn undir niðri. Hann hefur fremur reynzt vera kosningabandalag en stjórnmálaflokkur.

Mismunur Íhaldsflokksins og Frjálslynda flokksins er löngu týndur. Eftir stendur þó eðli kosningabandalagsins, þar sem menn deila um, hver skuli vera hin hreina trú og hvort flokkurinn skuli yfirleitt hafa hreina trú.

Með Ólafi Thors varð breiðtrúarstefnan ofan á í Sjálfstæðisflokknum. Hann lét sig litlu varða kennisetningar, hagaði seglum eftir pólitískum vindi og gerði flokkinn um leið að ráðamesta afli þjóðfélagsins.

Auðvitað má deila um, hvort stjórnmálaflokkur eigi að vera stór og sveigjanlegur eða lítill og grjótharður. Íhaldsflokkar og frjálslyndu flokkar Norðurlanda hafa verið litlir og harðir, en Sjálfstæðisflokkurinn stór og sveigjanlegur.

Þeir, sem andvígir eru sveigjunni, geta haldið því fram, að stækkun fylgis flokksins upp í annan hvern kjósanda komi að litlu gagni, ef sveigjan verður svo mikil, að hluti flokksins sé í stjórn og annar hluti í andstöðu.

Hinir, sem sækjast fremur eftir meirihlutafylgi en hreinni trú, geta haldið því fram, að fleira nái fram að ganga af málum flokksins, ef hann hafi sveigju til samkomulags við aðra flokka um myndun meirihluta.

Auðvitað getur flokkur orðið svo breiður, að hann klofni. En þar með er ekki öll nótt úti, því að brotin geta samanlagt náð meira fylgi en einn flokkur hefði getað og samt sem áður náð samkomulagi um samstarf.

Við getum til dæmis ímyndað okkur, að Sjálf stæðisflokkurinn byði fram tvo lista í Reykjavík í næstu borgarstjórnarkosningum, annan undir forustu Alberts Guðmundssonar og hinn undir forustu Davíðs Oddssonar.

Líklega væri slíkt framboð líklegasta von sjálfstæðismanna til að ná aftur meirihluta í Reykjavík. En um leið yrði mjög ólíklegt, að brotin tvö mundu koma sér saman um hreina trú. Breiðtrúin hlyti að verða leiðarljósið.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Styrkur í klofningi.

Styrkur Sjálfstæðisflokksins felst einkum í klofningi hans. Þetta er þverstæða, sem skoðanakannanir Dagblaðsins hafa staðfest á ítrekaðan hátt. Og hún torveldar flokknum að nýta sér hið mikla fylgi.

Um þessar mundir nýtur Sjálfstæðisflokkurinn fylgis 46% þeirra, sem afstöðu taka til flokka. Ef við gerum ráð fyrir, að hinir óákveðnu mundu í kosningum skiptast milli flokka eins og hinir ákveðnu, er Sjálfstæðisflokkurinn 46% flokkur.

Slík fullyrðing er þeim annmörkum náð, að hinir óákveðnu hafa upp á síðkastið haft tilhneigingu til að skiptast ójafnt milli flokka. Í einum kosningum hallast meirihluti þeirra að Alþýðuflokknum og næst að einhverjum öðrum flokki.

Á síðustu árum hefur myndazt og eflzt hópur kjósenda, sem hafnar flokkunum, þótt hann kjósi þá í kosningum. Þessi hópur, sem telur upp undir þriðjung kjósenda, hlýtur að vera og verða gífurlega áhrifamikill í kosningum.

Í sjálfu sér ætti Sjálfstæðisflokkurinn ekki að hafa minni von í þessum kjósendum en aðrir flokkar. Við vissar aðstæður ætti hann raunar að hafa meiri von og þar með komizt í þá aðstöðu að njóta fylgis rúmlega helmings kjósenda.

Þessi fjölmenna sveit er náttúrlega ekki hreintrúuð á íhaldið. Hún hefur ekki bókstafstrú á Milton Friedman, Hannesi Gissurarsyni eða Geir Hallgrímssyni. Þvert á móti er þetta hin sundurleitasta og frjálslyndasta hjörð.

Hún styður ekki einu sinni formann flokksins og þingflokk hans í stjórnarandstöðunni. Skoðanakannanir Dagblaðsins benda til, að allur þorri hins óákveðna þriðjungs kjósenda fylgi ríkisstjórninni að málum um þessar mundir.

Sjálfstæðisflokkurinn á lögmæta von í myndarlegri hlutdeild í stærsta flokki landsins, hinum flokkslausu kjósendum, sem nú hallast að ríkisstjórninni. Og margir stjórnmálamenn hafa fengið fiðring af minna tilefni.

Ofan á þetta bætist svo, að helmingur þeirra, sem játaðist Sjálfstæðisflokknum í síðustu skoðanakönnun, segist líka styðja ríkisstjórnina. 49% sögðust styðja hana, 36% voru henni andvígir og aðeins 15% hlutlausir.

Þannig má skipta Sjálfstæðisflokknum í að minnsta kosti þrjá stjórnmálaflokka. Fyrst ber frægt að nefna svokallað ,,flokksbrot, Geirs Hallgrímssonar með tæplega þriðjungi í kjósendavon Sjálfstæðisflokksins.

Í öðru lagi koma svo hinir yfirlýstu sjálfstæðismenn, er sem Gunnarsmenn, Albertsmenn eða af einhverjum öðrum ástæðum eru hlynntir ríkisstjórninni. Þar er rúmlega þriðjungur af kjósendavon Sjálfstæðisflokksins.

Í þriðja lagi eru svo hinir flokkslausu ríkisstjórnarsinnar, sem væru líklegri til að kjósa flokkinn fremur en einhvern annan flokk. Þar er kominn enn einn þriðjungurinn af kjósendavon Sjálfstæðisflokksins.

Af þessu getur kosningamaskína Sjálfstæðisflokksins ekki aðeins lært, að stjórnarandstaða formanns og þingflokks er marklaus della. Hún getur líka farið að efast um, að Sjálfstæðisflokkurinn þurfi endilega að vera samhentur.

Af hverju býður flokkurinn ekki fram í tvennu lagi hið minnsta til að sýna kjósendum mismunandi fleti? Það gæti hreinlega leitt til fylgis meirihluta kjósenda. Þannig virðist styrkur Sjálfstæðisflokksins einkum felast í klofningnum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einn ósigur erkiklerka.

Bandarísku gíslarnir í Íran eru lausir úr prísundinni eftir rúmlega fjórtán mánaða þjáningar. Allur hinn siðmanntaði heimur fagnar frelsi þeirra og metur þá mikils fyrir einurð og þolgæði hina löngu daga í kvalastað erkiklerksins.

Lokið er hörmulegum kafla í samskiptum þjóða. Ofsatrúarmenn erkiklerksins rufu hefð, sem öldum og árþúsundum saman hefur ríkt á ófriðartímum sem öðrum tímum. Fram að þessu máli höfðu jafnvel ófriðarríki talið sendimenn óvinarins friðhelga.

Sem betur fer hefur villimennska erkiklerksins ekki enn orðið öðrum fordæmi. Manngangurinn í alþjóðaskákinni er aftur orðinn hefðbundinn. Riddarinn er hættur hróksgangi og biskupinn drottningargangi. Við öndum því léttar.

Eftir situr þó svívirða Írans, sem mun lengi standa. Þar hefur heil þjóð velt sér upp úr sorpinu til dýrðar kröfuhörðum guði og frumstæðum erkiklerki hans. Bletturinn verður ekki þveginn, en máist kannski á löngum tíma.

Í kjölfar lausnar gíslanna geta siðaðar þjóðir fagnað því, að fjárpynd erkiklerksmanna fór að verulegu leyti út um þúfur. Bandaríkjamenn komust hjá að beygja sig alla leið í duftið til að heimta menn sína úr helju.

Samningurinn um lausn gíslanna er sigur Carters Bandaríkjaforseta og samningamanna hans. Samt er rétt og skylt, að Reagan, hinn nýi forseti, afneiti þessum samningi með öllu, úr því að gíslarnir eru úr hættu erkiklerksins.

Samningur af þessu tagi er hliðstæður nauðungarsamningum við mannræningja, fjárkúgara og aðra ótínda glæpamenn. Hann hefur ekki hið minnsta gildi um leið og sverð Damoklesar er hrokkið úr höndum erkiklerksins.

Hins vegar er nauðsynlegt að menn læri af reynslu þessa hörmulega máls. Til dæmis þarf Reagan að reyna að skilja, hvernig stendur á, að þjóð skáldsins Ómars Khayjam getur ummyndazt svo gersamlega í höndum erkiklerksins.

Þáttur skýringarinnar felst í hinu ofboðslega hatri, sem Bandaríkjamenn höfðu bakað sér með eindregnum stuðningi við harðstjóra og glæpamann. Með hollustu við keisarann ræktuðu Bandaríkin jarðveginn, sem fóstraði erkiklerksmenn.

Þetta er ósköp svipað og gerðist, þegar Bandaríkin ræktuðu erkiklerkinn Castro á Kúbu með því að hampa og hossa illmenninu Batista. Við öll slík tækifæri hafa Bandaríkin bakað sér eldheitt hatur alþýðunnar í hrjáðum löndum.

Því miður er hætta á, að Reagan og menn hans skilji þetta ekki og byrji að gæla við hægri sinnaða villimenn, einkum í Rómönsku Ameríku. Þar með væri sáð til nýrra og nýrra erkiklerka til að veita farveg hinu niðurbælda hatri.

Þetta skildi Carter, enda var hann meiri forseti en þeir halda, sem ímynda sér, að þeir séu harðir raunsæismenn. Fyrir bragðið var siðræn reisn Bandaríkjanna gegn erkiklerkum heimsins með mesta móti á valdaskeiði hans.

Nú er kafla gíslanna lokið, með þeim heilum á húfi. Siðmenningin hefur unnið einn bardaga í viðureigninni við myrkrið, ofsann og hjátrúna. Samt munu erkiklerkar rísa og hníga hér eftir sem hingað til og án þess að gera boð á undan sér.

Fleiri bardagar mundu vinnast, ef leiðtogar vestrænna ríkja byggju væntanlegum erkiklerkum grýtta jörð með því að leggja stóraukna áherzlu á mannréttindi, þar á meðal rétt alþýðu gegn harðstjórum þriðja heimsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þeir níðast á neytendum.

Það kom vel á vondan, að formaður Verðlagsráðs skyldi kæra formann Bæjarútgerðar Reykjavíkur fyrir verðlagsbrot. Þessir formenn eru nefnilega einn og sami maðurinn, Björgvin Guðmundsson embættis- og alþýðuflokksmaður.

Því miður er fólk orðið næsta ónæmt fyrir skrípaleikjum þeim, sem Björgvini og Georgi Ólafssyni verðlagsstjóra er falið að annast á vegum ríkisstjórna, sem kunna þá list helzta að stela fé af fólki og að þjóðnýta fólk.

Verðlagseftirlit er greinilega fáránlegt, þegar það leiðir til flokkunar brauða í vísitölubrauð og önnur brauð – og fisks í vísitölufisk og annan fisk. Þeir menn, sem slíku stjórna, eru ekki að halda niðri verði í landinu.

Þegar þjónustumenn neytenda eru svo eltir uppi með hótunum og kærum til að viðhalda vísitölubrauði og vísitölufiski, er það til svívirðu öllum þeim, sem á snerta, bæði skítverkamönnum og sjálfri ríkisstjórninni að baki.

Verðlagseftirlit hér á landi er orðið helsjúkt, enda lent í þeim ógöngum að berjast fremur við afmarkaðar tölur á blaði en flókinn raunveruleika. Um leið felur skrípaleikurinn í sér lögverndaða, opinbera glæpastarfsemi.

Enginn á að leggja hönd að verknaði, sem felur í sér, að menn séu látnir gefa með vinnu sinni fyrir tölur á blaði. Stuldur með verðlagsákvæðum og -úrskurðum er stuldur, þótt hann sé framinn í opinberum fílabeinsturni.

Einna fyrirlitlegasta mynd fær þessi iðja, þegar bæjarútgerðin er neydd til að selja fisk á októberverði, þótt hún verði sjálf endanlega að kaupa hann á janúarverði, sem enn hefur ekki verið birt, en verður mun hærra.

Auk þessa grófa dæmis líðandi stundar er hið svokallaða verðlagseftirlit með neyzlufiski almennings sígilt dæmi um, hvílíkir búrar ráða hér ríkjum í samanburði við nágrannalöndin, sem hafa fisk að markaðsvöru.

Fiskur er alls staðar dæmigerð markaðsvara á dagprísum. Aflinn er misjafn frá degi til dags og kemur að landi í mislangri fjarlægð. Verðsveiflur valda því svo, að eftirspurn neytenda samræmist í sífellu hinu misjafna framboði.

Hverjum dettur í hug nema íslenzkum bitlingakörlum, að innlendan markað á neyzlufiski megi skipuleggja með verðlagsákvæðum? Hvernig eiga þeir Georg og Björgvin að vita, hvað er eðlilegt verð hverju sinni?

Fisksali, sem er duglegur þjónustumaður neytenda, þeytist til Suðurnesja eða á Snæfellsnes að næturlagi og skipuleggur flóknar reddingar með flutningabílum frá Húnaflóahöfnum. Hann vill hafa fisk, þótt heimahöfnin bregðist.

Í Reykjavík er auðvitað töluverður kostnaðarmunur á togarafiski frá Grandagarði og línufiski að norðan. Neytendur, sem vilja góðan fisk og aðgang að nokkru úrvali, hljóta að vilja borga mismuninn, þegar það á við.

Ribbaldar almannavaldsins hafa hér á landi reynt að koma í stað markaðslögmálanna. Afleiðingin er sú, að í sumum þessum fiskbúðum þessarar sjávarútvegsþjóðar er minna um ferskan fisk en hjá þjóðum, sem sjaldan líta saltan sjó.

Niðurstaðan af þessu er hin sama og á öðrum sviðum. Í Verðlagsráði er ekki verið að hjálpa neytendum. Þar er þvert á móti verið að níðast á neytendum til að þjónusta talnafölsunarhneigð stjórnvalda.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Betri skýringar óskast.

Síðan viðreisnarstjórnin glataði hugrekki og framtaki sínu árin 1963 og 1964 hafa allar ríkisstjórnir verið eins hér á landi. Flokkarnir hafa skipzt á setu í þeim. Þær hafa verið skírðar til vinstri og hægri, en fyrir gýg.

Þær hafa ekki spillt hinu góða, sem viðreisnarstjórnin kom í verk á allra fyrstu árum ævi sinnar. En þær hafa fáu bætt við, um leið og þær hafa þanið opinber umsvif út í hött, verðbólgunni til vegsemdar.

Athyglisvert er að bera saman ríkisstjórn Gunnars Thoroddsen við ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar, sem fór frá fyrir hálfu þriðja ári. Þá ríkisstjórn skipuðu raunar bæði Gunnar og Ólafur Jóhannesson, núverandi ráðamenn.

Ríkisstjórn Geirs tapaði kosningunum 1978 á mjög svipuðum aðgerðum og þeim, sem ríkisstjórn Gunnars hefur nú efnt til. Munurinn er sá, að þá fór allt í háaloft, en nú láta menn sér skerðingu lífskjara vel líka.

Skoðanakannanir Dagblaðsins hafa sýnt, að efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar njóta fylgis tveggja af hverjum þremur kjósendum, sem afstöðu hafa tekið, – og ríkisstjórnin sjálf fylgis þriggja af hverjum fjórum.

Engin leið er að skýra þetta misræmi á einfaldan hátt. Engin ástæða ein megnar að skýra stjórnarfallið fyrir hálfu þriðja ári í samhengi við feiknarlegar vinsældir ríkisstjórnar, sem nú gerir nokkurn veginn hið sama.

Þá heimtaði Alþýðusambandið “samningana í gildi”, að undirlagi ráðamanna Alþýðubandalagsins. Nú er sambandið hið rólegasta, því að Þjóðviljinn hefur sagt því, að þetta séu “skipti á jöfnu”. Er þessi kúvending mikilvæg?

Afstaða Alþýðusambandsins skiptir nokkru máli. Kjósendur eru vafalaust fegnir að sjá fram á næstum almennan vinnufrið árin 1980 og 1981 í röð. Það eykur öryggistilfinningu manna og kemur fram í auknum stuðningi við ríkisstjórnina.

Hingað til hefur afstaða Alþýðusambandsins byggzt á stjórnarsetu Alþýðubandalagsins, hvað sem síðar verður. Þá er spurning lýðræðisins sú, hvort ekki sé hægt að hafa vinnufrið í landinu, nema Alþýðubandalagið sé í stjórn.

Óneitanlega verður Alþýðubandalagið mun spakara á því að sitja annað veifið í stjórn. Forustumenn þess verða værukærir og húsum hæfir. Síðan fá þeir aftur útrás með stóru orðin og yfirboðin, þegar þeir eru utan stjórnar.

Ekki nægir þó þessi skýring, né heldur sú, að Dagblaðið styðji þessa ríkisstjórn, en hafi verið andvígt hinni. Staðreyndin er nefnilega sú, að Dagblaðið er sífellt að gagnrýna núverandi stjórn og efnahagsaðgerðir hennar.

Verið getur, að tímamót hafi orðið í viðhorfi fólks á þessum tíma. Það hafi til dæmis áttað sig á, að flokkarnir séu nokkurn veginn eins og að ekki sé að marka stóru orðin. Það sætti sig þess vegna við takmarkaðar lausnir.

Slík hugarfarsbreyting mundi sjálfkrafa leiða til, að kjósendur færu meira að meta persónur en stefnuskrár. Þeir telji sig geta treyst ákveðnum persónum frekar en öðrum, þegar ljóst er orðið, að allar stefnuskrár eru lygar.

Að öllum þessum hugsanlegu útskýringum samanlögðum verður að játa, að þær ná skammt til skýringar á viðfangsefninu. Því er hér auglýst eftir öðrum og betri skýringum á einstæðu dálæti þjóðarinnar á núverandi ríkisstjórn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Óheyrilegt fylgi.

Engar fræðilegar skýringar duga á eindregnum og nánast blindum stuðningi kjósenda við ríkisstjórn Gunnars Thoroddsen. Staðreyndin blasir bara við eins og hvert annað náttúrufyrirbæri, jafn óhagganlegt og það er óskiljanlegt.

Ekki er nóg með, að ríkisstjórnin sé vinsæl, heldur fara vinsældir hennar þar á ofan vaxandi. Fylgi hennar hefur síðan í haust aukizt úr 41% í 62% meðal kjósenda almennt og úr 61% í 75% þeirra, sem afstöðu taka.

Niðurstöður skoðanakönnunar Dagblaðsins verða ekki heldur skýrðar með því að benda á hina óákveðnu. Þeir eru nefnilega furðu fáir að þessu sinni, aðeins 18% hinna spurðu. Svo lág hlutfallstala er einkar sjaldgæf.

Freistandi væri að telja þennan hóp fela í sér þann helming kjósenda Sjálfstæðisflokksins, sem ekki hefur tekið trú á Gunnar Thoroddsen – og gera jafnframt ráð fyrir að hinn helmingurinn styðji ríkisstjórnina!

Við það mundi auðvitað vakna spurning um, hvar sé flokksbrot Geirs Hallgrímssonar. Finnst það tæpast utan þingflokks og miðstjórnar? Væri þá komin sú flokksforusta veraldarsögunnar, sem mest er utan gátta.

Þessar hugleiðingar eru auðvitað ótímabærar, enda kannski meira settar fram í gamni en alvöru. Framhjá því verður þó ekki gengið, að niðurstaða skoðanakönnunarinnar er verulegt áfall fyrir forustu Sjálfstæðisflokksins.

Haldið hefur verið fram, að áramótaaðgerðirnar í efnahagsmálum hafi aukið veg ríkisstjórnarinnar. Á þeirri kenningu er þó sá hængur, að ráðstafanir þessar njóta töluvert minna fylgis en ríkisstjórnin nýtur sjálf.

Meðan tveir þriðju kjósenda styðja efnahagsaðgerðirnar, styðja þrír fjórðu þeirra ríkisstjórnina. Sennilega felst mismunurinn einkum í kjósendum á vinstri væng, sem styðja stjórnina almennt, en eru hlutlausir gagnvart aðgerðunum.

Ef ráðstafanaþáttur og ríkisstjórnarþáttur könnunar Dagblaðsins eru bornir saman, kemur í ljós, að eðlilegast er að telja þá, sem efast um aðgerðirnar, vera fremur á vinstri væng stjórnmálanna en hinum hægri.

Þetta merkilega samhengi stingur í stúf við þá fullyrðingu Þorsteins Pálssonar hjá vinnuveitendum, að kjósendur hafi í könnuninni játað aðgerðunum “upp við vegg”. Hann er þar svo utan gátta, að hann gæti þess vegna tekið við af Geir!

Markverðari eru þau ummæli Kjartans Jóhannssonar, formanns Alþýðuflokksins, að könnunin sýni “allt of mikið fylgi við allt of lélega ríkisstjórn”. Í orðum hans felst nokkur sannleikur, þótt þau séu öðrum þræði sjálfvirk stjórnarandstaða.

Sannleikurinn er nefnilega sá, að engin ríkisstjórn er svo góð, að hún eigi skilið stuðning þriggja kjósenda af hverjum fjórum. Þvílík einstefna er ríkisstjórn og kjósendum tæpast holl til lengdar.

En kjósendur höfðu orðið. Þeir telja ríkisstjórnina vera betri en hinar næstu þar á undan og búast ekki við betri ríkisstjórn á eftir þessari. Þeir telja hana vera að reyna að stjórna. Og þeir sjá á henni fleiri bjartar hliðar en dökkar.

Þetta er það, sem lesa má úr ummælum þeirra, sem spurðir voru í skoðanakönnun Dagblaðsins. Og í ummælunum felast vafalaust merkari tíðindi en í hugleiðingu þessa blaðs og annarra um hina makalaust vinsælu ríkisstjórn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fyrir fólkið gegn kerfinu.

Komið hefur í ljós, að Hitaveita Reykjavíkur ofmat í fyrra heitavatnsnotkun þrettán manna úrtaks um tæp 36%. Náði hún sér þannig í vaxtalaust lánsfé frá neytendum og endurgreiddi það síðar í mjög svo verðrýrðum krónum.

Ef úrtakið sýnir rétta mynd af heildinni, hefur Hitaveitan með þessum hætti haft samanlagt af neytendum á einu ári 360 milljónir gamalla eða 3,6 milljónir nýrra króna í verðlagsmismun. Þetta geta ekki talizt smáupphæðir.

Tölfræðin segir, að 36% ofmat hjá 13 neytendum geti ekki verið tilviljun. Hlutfallstalan er að vísu ekki nákvæm í svona litlu úrtaki. Í raun kann svindlið að nema meira eða minna en 3,6 milljónum nýkróna, en er samt svindl.

Gísli Jónsson, prófessor og stjórnarmaður í Neytendasamtökunum, skýrði nýlega frá þessu máli í kjallaragrein í Dagblaðinu. Þetta er enn eitt af mörgum dæmum hans um fjárheimtu embættismanna með brotum á lögum og reglugerðum.

Eitt grófasta dæmið um frekju og hofmóð opinberra einokunarstofnana er Rafveita Hafnarfjarðar. Í prófmáli dæmdi Hæstiréttur hana til að endurgreiða einum neytanda ólöglega afturvirka gjaldtöku, en án árangurs.

Í stað þess að lúta niðurstöðu prófmálsins og endurgreiða öllum hinum neytendunum hina sömu ólöglegu afturvirkni, lét Rafveitan þetta sem vind um eyru þjóta. Og þúsund neytendur geta ekki höfðað þúsund prófmál.

Umsvifamesta dæmið er svo Póstur og sími. Þar gefa menn að vísu ekki skít í Hæstarétt, en eru alveg ótrúlega lagnir við að hafa fé af almenningi á ólöglegan hátt. Um það hefur Gísli birt nokkur dæmi í kjallaragreinum.

Að opinberri venju dundar Síminn við ólöglega afturvirkar hækkanir. Að auki er hann sérlega laginn við að innheimta ólögleg afnotagjöld af aukabúnaði og ýmis rekstrargjöld, sem áður hafa verið innheimt með öðrum hætti.

Stórfelldast framtak Símans á þessu sviði er tilraun hans til að koma á skrefatalningu símtala á Reykjavikursvæðinu, þrátt fyrir orðalag þingsályktunartillögu frá 28. marz 1974 og lög frá 13. maí 1977.

Áðurnefnd Hitaveita Reykjavíkur hefur reynt að neita að selja mönnum heitt vatn, þótt hún megi sem einokunarstofnun ekki misnota aðstöðu sína með svo grófum hætti, samkvæmt athugun Gísla á lögum og reglugerðum.

Þá hefur hann bent á, að Tollstjóri fer rangt með lög og reglur með því að áætla toll af ókeypis ábyrgðarviðgerðum í útlöndum og með því að innheimta toll af vörum, sem týnzt hafa. Þannig má rekja stofnanir hverja af annarri.

Ofan á allt þetta hefur Gísli lýst, hvernig allar þessar brotnu reglugerðir halla í raun mjög á neytendur, enda samdar í sjálfum einokunarstofnununum, án þess að neytendur eða samtök þeirra fái nærri að koma.

Ráðuneytin hafa ekki fyrir að svara ítrekuðum bréfum Neytendasamtakanna um þessi efni. Og ríkissaksóknari hreyfir sig ekki, þótt uppi sé rökstuddur grunur um meiri fjárhæðir en allra samanlagðra Litla-Hraunsmanna frá upphafi.

Almenningur hefur ástæðu til að þakka Gísla þrautseigjuna. Menn þurfa að hafa töluverðan kjark til að heyja svo vonlitla baráttu við alráða einokunarstjóra, sem virðast sjúklega andvígir viðskiptavinum sínum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið