arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Öxin fellur

Almenningur ber af eðlilegum ástæðum lítið traust til landsfeðranna. Ráðherrar og þingmenn hafa allir með tölu verið staðnir að því að svíkja á kerfisbundinn hátt hlunnindi sín undan skatti. Jafnframt hafa þeir verið staðnir að því að hækka laun sín mest allra landsmanna.

Þeir blaðra um verðbólguna án þess að gera neitt í málinu. Þeir þurfa líka á verðbólgunni að halda til að efla þau völd sín, sem felast í aðstöðunni til að stjórna fjármagni þjóðarinnar. Þeir ráðstafa því í formi lánagjafa til gæðinga og braskara, sem sitja eins og mý á mykjuskán flokkseigendafélaganna.

Almenningur hyggst ekki lengur sætta sig við þetta framferði. Það hefur greinilega komið fram í prófkjörum stjórnmálaflokkanna að undanförnu. Þar hafa þingmenn fallið hver um annan þveran fyrir nýjum mönnum.

Flokkseigendur allra flokka sameinast nú í reiði út af þessari þróun mála. Þeir halda því fram, að kjósendur gangi milli flokka og greiði atkvæði í prófkjörum þeirra allra. Hið sanna er hins vegar, að kjósendur í hverjum flokki fyrir sig eru ákveðnir í að breyta til í sínum flokki.

Þeir þingmenn, sem fallið hafa í prófkjörum, eru engir sérstakir fulltrúar spillingarinnar. Sem einstaklingar geta þeir verið hinir mestu heiðursmenn. En þeir komast ekki hjá því að bera sinn hluta ábyrgðar landsfeðranna á spillingunni.

Sumir segja, að í einhverjum þessara tilvika hafi bakari verið hengdur fyrir smið. Líklega geta ýmsar tilviljanir ráðið því, hvar öxin fellur hverju sinni. En hinir föllnu heiðursmenn áttu heldur ekkert inni hjá kjósendum, úr því að þeir létu spillinguna viðgangast.

Það leysir auðvitað ekki allan vanda að skipta um þingmenn í öllum flokkum. Sumir hinna nýju manna kunna að valda kjósendum sínum vonbrigðum. Ef til vill ganga þeir í flokkseigendafélögin eða stofna ný. Ef til vill sópa þeir ekki vel, þegar á þing er komið.

Kjósendur verða að gera ráð fyrir slíkum möguleikum. Freistingar valdsins eru miklar í þjóðfélagi, þar sem allt pólitískt og peningalegt vald er sameinað í fáum flokkseigendafélögum.

Aðalatriðið er, að sumir hinna nýju manna munu ekki bila, þegar á hólminn er komið. Þeir munu afnema skattsvik þingmanna og ráðherra. Þeir munu lækka laun sín öðrum til eftirbreytni. Þeir munu höggva á Gordíonshnút stjórnmála og fjármála.

Eftir því sem slíkum mönnum fjölgar í hópi landsfeðra, mun traust almennings eflast. Það er þróun, sem tekur langan tíma. Hún gerist ekki í einum kosningum. En fyrsta skrefið er mikilvægast og það hefur þegar verið stigið í prófkjörum vetrarins.

Því fleiri þingmenn. sem felldir verða, þeim mun skjótari verður siðvæðingin. Niðurstöður undanfarinna prófkosninga eru því almenningi jafnmikið fagnaðarefni og þær eru flokkseigendum harmsefni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hreinsunin

“Hreinsunardeildin vann í Framsókn” segja menn eftir úrslitin í prófkjörinu í Reykjavík um helgina. Þar með eiga þeir við, að nýir menn brutust í gegn, þrátt fyrir andstöðu flokksvélarinnar eða öðru nafni flokkseigendafélagsins.

Í Reykjavíkurdeildum allra stjórnmálaflokkanna hafa lengi ráðið ríkjum svonefnd flokkseigendafélög. Þar sem Reykjavík ber höfuð og herðar yfir aðra staði, hafa flokkseigendafélögin haft tögl og hagldir í viðkomandi stjórnmálaflokkum.

Í prófkosningum Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks í Reykjavík á þessum vetri hafa flokkseigendafélögin fengið herfilega útreið. Alls staðar hafa hreinsunardeildirnar unnið markverða sigra.

Aðeins í Alþýðubandalaginu heldur flokkseigendafélagið fullum völdum. Þar hefur heldur ekkert prófkjör farið fram í Reykjavík, enda er um að ræða íhaldssamasta núlifandi stjórnmálaflokk á Íslandi.

Um helgina komst Guðmundur G. Þórarinsson verkfræðingur í annað sæti lista Framsóknar til alþingis og það gegn fjórföldu bandalagi flokkseigenda. Þar á ofan munaði aðeins hársbreidd, að Kristjáni Friðrikssyni iðnrekanda tækist að velta Þórarni Þórarinssyni alþingismanni úr þriðja sæti niður í fimmta.

Gerður Steinþórsdóttir kennari komst í annað sæti lista Framsóknar til borgarstjórnar og Eiríkur Tómasson lögfræðingur í þriðja sæti. Sá, sum áður var í öðru sæti, Alfreð Þorsteinsson, varð nú að láta sér nægja sjötta sætið.

Flokkseigendafélaginu tókst að ná saman rúmlega þúsund atkvæðum handa Alfreð í fyrsta sæti í borgarstjórnarprófkjörinu og rúmlega fimm hundruð atkvæðum handa Jóni Aðalsteini Jónassyni kaupmanni í alþingisprófkjörinu. En þar með var vindurinn búinn í báðum tilvikum. Alfreð lenti í sjötta sæti og Jón í sjöunda.

Á sömu leið fór í Alþýðuflokknum fyrr í vetur. Þar tapaði flokkseigendafélagið í Reykjavík fyrir Vilmundi Gylfasyni. Hann náði öðru sæti og sennilega þingsæti eins og Guðmundur G. Þórarinsson.

Úrslitin í prófkosningum Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík voru flokkseigendafélaginu þar í óhag. Í efsta sæti lenti sá maður, sem einna mest hefur gagnrýnt flokkseigendafélagið, Albert Guðmundsson. Og til sögunnar kom nýr maður í þingmannssæti, Friðrik Sófusson, er hafði gagnrýnt flokksforustuna.

Enn skýrar kom þetta í ljós í skoðanakönnuninni, sem fylgdi prófkjörinu. Þar hrundu gersamlega sjónarmið flokkseigenda um óbreytt hermang og kaup á Víðishúsi.

Allt, sem hér hefur verið rakið, er borgurum þessa lands tilefni til bjartsýni. Forpokuð og spillt flokkseigendafélög eru að riða til falls og nýir menn eru smám saman að koma til sögunnar.

Vafalaust munu sumir “hreinsunarmanna” valda vonbrigðum. Kannski sameinast þeir eigendafélagi flokks síns og kannski stofna þeir nýtt. Aðrir munu standast slíkar freistingar. Með fjölgun þeirra munu íslenzk stjórnmál smám saman komast á nýtt og æðra stig.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Oft vantar punktinn

Íslendingum hættir nokkuð til að hlaupa frá óloknu verki. Einna greinilegast sést þetta í frágangi mannvirkja og lóða. Stundum hafa menn ekki ráð á að ljúka verki á framkvæmdatímanum og slá því hinum tiltölulega ódýra endahnút á frest. Síðan venjast þeir hálfköruninni og hætta að taka eftir henni. Enda segir máltækið, að svo megi illu venjast, að gott þyki.

Gísli Jónsson prófessor rakti ýtarlega eitt slíkt dæmi í kjallaragrein í Dagblaðinu í síðustu viku. Þar tók hann fyrir hinar glæstu sundlaugar í Laugardal og benti á ótal atriði, sem þar mættu betur fara. Allt var það vel rökstutt og hófsamlega orðað á þann hátt, sem menn hafa tekið eftir í öðrum kjallaragreinum Gísla um margvísleg vandamál.

Sundlaugarnar hafa verið notaðar í meira en áratug án þess að settur væri punkturinn yfir i-ið í framkvæmdum. Enn er bráðabirgðaástand á búningsaðstöðu, sem meðal annars leiðir til þess, að menn þurfa að ganga um sama stigann á skítugum skóm og berfættir úr baði.

Gísli rekur meðal annars ólagið á sturtunum og segir það fremur stafa af framtaksleysi en fjárskorti. Hann bendir einnig á, að gleymzt hefur að leggja hitalögn í leiðina að útisturtunum. Ennfremur, að byggðir hafa verið þrír útisturtuklefar, en aðeins einn þeirra notaður.

Í kjallaragreininni er líka bent á, að fótabað vanti milli hlaupasvæðis og laugar. Einnig, að lýsing sé of léleg undir skyggninu, þótt raflögn sé þar fyrir fleiri lampa en upp hafa verið settir. Ennfremur, að skortur á merkingum geti ruglað ókunnuga.

Gísli gerir góðlátlegt grín að því, að ekki er haldið jöfnum hita í pottunum, þrátt fyrir alla tækniþekkingu tuttugustu aldar. Fáanlegur er búnaður til að halda jöfnum hita í laugum og sturtum, en hann virðist ekki vera notaður í Laugardal.

Í greininni er svo bent á, hve ódýr og sjálfsögð sú þjónusta væri, að setja stóra og greinilega hitamæla við innganginn í pottana. Ýmis fleiri atriði eru nefnd, flest þess eðlis, að sundlaugargestir geta verið þeim sammála, þótt þeir hafi verið hættir að taka eftir þeim.

Gísli tekur fram, að mjög sé í hóf stillt aðgangseyri að laugunum og að hugsanlega séu fullorðnir laugargestir reiðubúnir að greiða hærra verð fyrir bætta aðstöðu.

Úrbæturnar, sem Gísli bendir á í greininni um sundlaugarnar í Laugardal, bæði endurbætur og viðhald, ættu ekki að þurfa að kosta mikið fé. Það er raunar sorglegt, að borgaryfirvöld skuli ekki hirða um að ljúka við og halda við jafnglæsilegu mannvirki sem þessu.

Greinin er ágætt dæmi um, að borgarar landsins eiga að hafa opin augu fyrir ótal hversdagslegum vandamálum og tilfinningu fyrir vönduðum frágangi og vönduðu viðhaldi. Menn mega ekki verða samdauna hálfköruninni, sem víða blasir við, ef menn kæra sig um að leiða hugann að henni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Séra skattsvikari

Churchill gamli lækkaði einu sinni laun sín og samráðherra sinna, þegar illa áraði hjá Bretum eftir síðari heimsstyrjöldina. Svipað hefur gerzt víðar, þar sem siðaðir landsfeður hafa reynt að sýna þjóð sinni gott fordæmi.

Í viðnámi gegn verðbólgu á Íslandi væri eðlilegt, að þingmenn hækkuðu laun sín minna en annarra manna. Og í hinu sama landi freistinga í skattsvikum væri eðlilegt, að þingmenn og aðrir landsfeður teldu drengilega fram tekjur sínar, öðrum til eftirbreytni.

Almenningur getur hins vegar haft það til marks um siðleysi þingmanna, að þeir hækkuðu laun sín um 80% í fyrra, þegar laun almennings hækkuðu um 60%. Aðeins einn þingmaður, Sigurlaug Bjarnadóttir, lýsti því yfir, að þessi hækkun væri úr hófi fram.

Ef til vill er í lagi, að þingmenn hafi hálfa milljón á mánuði í laun og fastar sporzlur og ráðherrar heila milljón. Þetta kunna að vera eðlileg laun fyrir þunga ábyrgð, ef landsfeðurnir fengjust til að axla hana.

Samt er ekki tímabært, að þeir hækki laun sín meira en annarra manna, einmitt þegar þeir eru að kvarta um kröfuhörku venjulegra launþega og kenna þeim um, að verðbólgan hefur farið úr böndum.

Enn verra dæmi um siðleysi landsfeðra okkar eru skattsvik þeirra, sem eru ein hin grófustu, er dæmi eru til um hér á landi. Þar gefa þeir þjóð sinni illt fordæmi. Eru freistingar skattgreiðenda þó nægar fyrir.

Af 500.000 króna launum utanborgarþingmanna eru 200.000 krónur sviknar undan skatti, einkum útsvari. Hjá þingmönnum Reykvíkinga er þessi upphæð mun lægri. Þetta eru fjórir hlunnindaliðir, ferðakostnaður og ferðakostnaður samkvæmt reikningi, húsaleigustyrkur og dvalarkostnaður.

Ekkert af þessum hlunnindum er gefið upp til skatts. Þar með flækist skrifstofa aIþingis inn í skattsvikin. Og skattstjórar af ýmsum gráðum setja kíkinn fyrir blinda augað. Þeir eru líka samsekir.

Hinir æðstu landsfeður, ráðherrarnir, stunda öll þessi skattsvik og fleiri að auki. Þeir svíkja undan skatti ótakmarkaða risnu samkvæmt reikningi. Þeir svíkja undan skatti eftirgjöf á innflutningsgjöldum bíla. Og þeir svíkja rekstrarkostnað bílanna undan skatti.

Sama má segja um þá menn, sem settir eru til að gæta fjármálasiðferðis þjóðarinnar. Bankastjórar fá hliðstæða eftirgjöf á innflutningsgjöldum bíla, án þess að þau hlunnindi séu gefin upp til skatts.

Öllum þessum mönnum mundi finnast hart aðgöngu að telja lúxus sinn fram með brúttótekjum á skattskýrslu. Samt ætlast þeir til þess af öðrum. Þeir skattpína þjóðina með reglum, sem þeir sjálfir smeygja sér undan.

Hver einasti ráðherra, hver einasti bankastjóri og hver einasti þingmaður er skattsvikari. Þeir eru ekki bara venjulegir skattsvikarar á borð við Pétur og Pál, heldur af mun grófari tegund.

Svo er kvartað um siðleysi almennings og skort á trausti!

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Bættu um betur

Í grófum dráttum má segja, að kjarasamningar síðasta árs hafi valdið 60% launahækkun félagsmanna Alþýðusambands Íslands, 75% launahækkun ríkisstarfsmanna og 80% launahækkun þingmanna þjóðarinnar.

Fyrst sömdu launþegar og atvinnurekendur athafnalífsins. Í þeim samningum unnu launþegar upp þá lífskjararýrnun, sem ríkið hafði bakað þeim í nokkur ár með of mikilli kröfuhörku til stækkandi sneiðar af þjóðarkökunni.

Útþensla ríkisins í tíð tveggja ríkisstjórna, annarrar til vinstri og hinnar til hægri, er hinn upprunalegi valdur þeirrar verðbólgu, sem óvenjulega kröftuglega hefur riðið húsum síðustu fjögur árin.

Launþegar fóru lengst af halloka í þessari verðbólgu, en náðu sínum hlut í fyrra. Kjarasamningar þeirra voru því fremur afleiðing en upphaf verðbólgu. Það er raunar mjög ósanngjarnt að skella verðbólguskuldinni á launþega.

Enda kom á daginn, þegar ríkið fór sjálft að semja við starfsmenn sína, að þá dugðu ekki 60%. Ríkisstjórnin undirritaði að lokum kjarasamninga, sem fólu í sér rúmlega 75% launahækkun. Ráðherrar staðfestu með undirskrift sinni samninga, sem fóru langt yfir það, er atvinnurekendur voru skammaðir fyrir að gera.

Með samningunum við opinbera starfsmenn staðfesti ríkisstjórnin, að hún hefur nú sem fyrr algera forustu í verðbólgukapphlaupinu. Hún getur ekki kennt neinum aðilum vinnumarkaðsins um verðbólgu, þegar hún gengur sjálf lengra í kjarasamningum.

Enn jókst frjálslyndið í meðferð fjármuna, þegar landsfeðurnir settust niður við að semja við sjálfa sig um eigin kaup og kjör. Þá dugði ekki minna en 80% launahækkun þingmanna og auðvitað sama hækkun á þingmannslaunum ráðherra.

Að unnu því afreksverki er landsfeðrum og varnarliði þeirra í málgögnum ríkisstjórnarinnar sæmst að tala sem minnst um verðbólgu. Snöru ætti ekki að nefna í hengds manns húsi.

Hitt er svo einkar athyglisvert dæmi um fákænsku málgagna landsfeðranna, að þau skuli enn vera að kenna almenningi og utangarðsmönnum um verðbólguna. Almenningur er nógu greindur til að skilja, að sá, sem fær 80% launahækkun, magnar verðbólguna meira en sá, sem fær 75% launahækkun, og að sá síðarnefndi magnar hana meira en sá, sem fær 60% launahækkun.

Í fjögur til fimm ár hefur verðbólga hér á landi verið um 40% á ári í stað 10%, sem áður var. Þessi verðbólga byggist á útþenslu ríkisins um efni fram. Sú útþensla hófst með síðustu vinstri stjórn og hélt síðan áfram með auknum krafti í tíð núverandi stjórnar.

Allan þennan tíma hefur almenningur verið í varnarstyrjöld. Í fyrra tókst honum að jafna metin í verðbólgukapphlaupinu. Í stað þess að láta við það jafnvægi sitja, hefur ríkisstjórnin enn hvatt til kapphlaups, með 80% launahækkun landsfeðra í broddi fylkingar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Enn eitt orð í belg

Deilurnar um aronskuna hafa vakið marga til umhugsunar um, hvernig eðlilegt sé að haga skipan varnarmála. Kunnastar eru hugmyndir Gunnars Thoroddsens ráðherra um eins konar málamiðlun milli aronsku og ríkjandi stefnu í varnarmálum.

Milli jóla og nýárs setti Kristján Pétursson tolldeildarstjóri fram í Dagblaðinu nýjar hugmyndir, sem minna á málamiðlun Gunnars að því undanskildu, að Kristján gerir ekki ráð fyrir þátttöku hins svokallaða varnarliðs í almannavörnum.

Hugmyndir Kristjáns eru athyglisverðar, einkum vegna þess að hann fer á ýmsan hátt tæknilegar en aðrir ofan í ýmis smáatriði, sem máli geta skipt. Ásamt upphaflegum tillögum Arons og málamiðlun Gunnars eru hugmyndir Kristjáns þess virði, að þeim sé gaumur gefinn.

Kristján vill, að íslenzka ríkið geri alla verksamninga við varnarliðið og bjóði þá síðan út á frjálsum markaði. Þar með mundi linna því hermangi, sem gæðingar tveggja stærstu stjórnmálaflokkanna stunda nú á vegum Íslenzkra aðalverktaka.

Hann vill, að íslenzka ríkið taki að sér rekstur verklegrar framkvæmdadeildar varnarliðsins, birgðadeild þess, bókhalds- og endurskoðunardeild, sjúkrahús þess, tómstundastofnanir, verzlunarmiðstöð og skemmtistaði, svo og flugvélaviðgerðir og hluta af flugrekstrinum.

Bandaríkjastjórn annist hins vegar áfram rekstur ratsjár- og fjarskiptastöðva, flugsveitar, ratsjárvéla og hergagnageymslna.

Með þessu verði fækkað um rúmlega helming í varnarliðinu, enda hverfi varnarliðsmenn úr öllum þeim rekstrarþáttum, sem Íslendingar taki að sér samkvæmt framansögðu.

Öll starfsemi varnarliðsins verði aðskilin frá almennri flugumferð. Á hann þá bæði við búsetu varnarliðsmanna og athafnasvæði þeirra annað en flugsveitanna.

Kristján vill, að varnarliðið greiði full aðflutningsgjöld af öllum vörum til sinna afnota, nema hernaðartækjum. Einnig greiði það bensín. og bifreiðaskatt, svo og lögboðin tryggingagjöld.

Ennfremur vill hann, að íslenzkur gjaldmiðill sé notaður á vegum varnarliðsins. Bæði í þessu og í næsta atriði á undan falla hugmyndir Kristjáns að málamiðlun Gunnars. Hið sama er að segja um hugmyndir Kristjáns um, að aflað verði innlendrar, herfræðilegrar þekkingar.

Kristján leggur til, að ríkisstjórnin ráði 4-5 Íslendinga til hermálanáms erlendis í því augnamiði, að þeir verði ráðgjafar hennar í varnar- og öryggismálum. Þeim verði svo falið að fylgjast náið með starfsemi bandaríska varnarliðsins. Í því skyni verði stofnuð sérstök varnar- og öryggismáladeild.

Hann bendir t.d. á, að niðurlægjandi sé og ekki sæmandi fullvalda ríki, að stjórnvöld geti ekki vegna þekkingarskorts sannreynt, hvaða herbúnaður sé hér á landi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hverju barni hlýtur …

“Hverju barni hlýtur að vera ljóst, að það fær ekki staðizt, að starfsmaður bankans hafi heimild til að stunda sérstaka persónulega útlánastarfsemi í samkeppni við bankann.”

Þetta sagði Helgi Bergs bankastjóri um daginn, er hann fjallaði um þá yfirlýsingu viðskiptavinar umrædds starfsmanns, að hann hefði alltaf haldið, að um einkalán væri að ræða, ótengd fjármunum bankans eða viðskiptafyrirtækja hans.

Bankastjórinn hefur vafalaust rétt fyrir sér í þessu efni. Og orðalag hans má einnig nota lítið breytt um annan þátt málsins, sem mikla athygli hefur vakið:

“Hverju barni hlýtur að hafa verið ljóst í 20 ár, að það fær ekki staðizt, að starfsmaður bankans geti á launum sínum lifað eins og “bankaræningi”, svo að notað sé orðalag Péturs heitins Benediktssonar.”

Í rauninni hefur auður umrædds starfsmanns verið umræðu- og undrunarefni í samkvæmislífinu í tvo áratugi. Menn hafa leitt getum að tilurð auðsins og okurlán verið nefnd í því sambandi, enda tilefni gefið í frægum hæstaréttardómi.

Bankastjórar Landsbankans hljóta að vera einstök börn, ef þeir hafa ekki orðið varir við þessa undrun manna. Hlýtur þó risna þeirra að gera þeim kleift að frétta ýmislegt í samkvæmislífinu.

Á fleiri sviðum hefur komið fram, að bankastjórn Landsbankans skortir sjálfsgagnrýni. Jónas Haralz bankastjóri hélt því til dæmis fram í upphafi málsins, að enginn annar starfsmaður bankans væri viðriðinn málið.

Engin ástæða er til að ætla, að bankastjórinn sé svo miklu næmari á þessu sviði málsins en öðrum, að hann geti fullyrt slíkt að órannsökuðu máli. Flestir mundu fara varlega í slíkar yfirlýsingar.

Ýmis rök hafa verið leidd að því, að bankastjórn Landsbankans ætti að láta af störfum meðan rannsókn málsins stendur sem hæst. Ýmis rök hafa einnig verið leidd að því, að svo róttæk aðgerð sé óþörf.

Hins vegar vekur furðu, að Jónas Haralz skuli lýsa því yfir, að bankastjórnin hafi aldrei rætt þann möguleika, að hún segði af sér. Ekki er þetta traustvekjandi yfirlýsing, því að auðvitað eiga umdeilanleg atriði að koma til umræðu.

Slíkur skortur á sjálfsgagnrýni og dómgreind í eigin sök hæfir ekki mönnum, sem ráðnir eru til að gæta sjálfs Landsbankans fyrir sjö milljón króna árslaun, auk ýmissa grófra fríðinda.

En svo er ekki allt á sömu bókina lært. Bankastjórnin hefur óskað eftir, að endurskoðendur utan bankans kanni málið á vegum ríkissaksóknara. Sú beiðni var skynsamleg og í samræmi við sjónarmið, sem komið höfðu fram á opinberum vettvangi.

Hitt vekur litla ánægju, að ríkissaksóknari skyldi ekki einmitt þegar í upphafi taka þetta atriði málsins föstum tökum. Menn óttuðust, að jafnvel hann teldi Landsbankann vera eins konar guð almáttugan, sem ætti sjálfur að skoða eigin sök.

Hverju barni hlýtur að vera ljóst, að slík vinnubrögð fengu ekki staðizt, – svo notuð séu hin fleygu orð.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Peningarnir og lífið

Fjárglæfrar, svik og stórþjófnaðir eru algeng og alvarleg tegund glæpa hér á landi, bæði innan og utan ramma laganna. Í sömu vikunni fréttum við, að deildarstjóri í banka hafði haft tugi milljóna af einu fyrirtæki og að 30 alþingismenn hafi haft hundruð milljóna af skattgreiðendum í einum húsakaupum.

Þá sjaldan sem kerfið ákveður, að framtakssamir menn á þessu sviði hafi farið út fyrir ramma laganna, er tekið í taumana af eðlilegri og nauðsynlegri festu. Glæframennirnir eru hnepptir í gæzluvarðhald. Fjölmiðlar birta nöfn þeirra og eiga að tjaldabaki sæmilegan aðgang að öðrum upplýsingum, að minnsta kosti ef þeir hirða um að bera sig eftir þeim.

Stundum minnir þetta á friðþægingarfórnir. Það er eins og kerfið sé með aðgerðum sínum að reyna að telja fólki trú um, að fjárglæfrarnir séu afmörkuð fyrirbæri, en ekki eðlislægur þáttur kerfisins eins og þeir eru í raun og veru. Samt veit fólk, að samtenging stjórnmálaflokka, lánastofnana og gæðinga felur í sér mun stærri fjárglæfra en þá, sem uppvísir verða.

Kerfið sýndi svipaða festu í morðmálum þeim, sem dæmt var í fyrir jólin. Nafnbirting og langt gæzluvarðhald var undanfari ævilangra refsidóma. Allt var þetta í fyllsta máta eðlilegt, en samt í ósamræmi við slappa meðferð kerfisins á öðrum ofbeldismálum.

Flestir munu telja nauðganir barna og barsmíðar til örkumla ákaflega alvarlega glæpi, að minnsta kosti alvarlegri glæpi en stuld á nokkrum tugum eða hundruðum milljóna króna. Líf, limir og sál eru mikilvægari en peningar.

Afbrotamenn á sviðum barnanauðgana og örkumlunar njóta sérstakrar verndar kerfisins, þótt um síbrotamenn sé að ræða. Þeir eru ekki frystir í löngu gæzluvarðhaldi, heldur jafnóðum sleppt út til frekari afbrota. Fjölmiðlar koma að lokuðum dyrum og fá ekki einu sinni gefin upp nöfn afbrotamannanna.

Dagblaðið hafði óvenjumikið fyrir því að afla sér utan kerfis nafns síbrotamanns þess, sem nýlega var tekinn höndum fyrir ofbeldi gagnvart ungum dreng suður með sjó. Hefði þó verið sjálfsagt, að kerfið dreifði myndum af síbrotamanninum til fjölmiðla, svo að fólk mætti vara sig og sína á honum, úr því að kerfið þykist ekki geta haldið honum utan almannafæris.

Þetta dæmi er ekkert einstakt. Annálaðir barsmíðamenn ganga lausir með hnefana á lofti, meðan fórnardýr þeirra staulast um án ráðs og rænu. Dómarnir í Geirfinnsmálinu eru raunar eina dæmið um, að kerfið taki á slíkum málum af nauðsynlegri festu.

Kerfið er skrítið. Það semur langa lagabálka um svik og pretti, en er orðfærra um ofbeldi. Sennilega finnst kerfinu peningar vera mikil- vægari en nokkuð annað í heiminum. Slíkt kerfi er ekki nógu mannlegt.

En svona verður ástandið í þjóðfélagi, þar sem sjálf þjóðmálin snúast um verðbólgu, brask, fyrirgreiðslu, lán og aðra lögverndaða fjárglæfra. Í slíku þjóðfélagi verður peningurinn upphaf og endir allra hluta. Þar má enginn vera að því að huga að vandamálum ofbeldis.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið