arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ljótur leikur.

Alþýðublaðsdeilan hefur breytt um eðli. Hún var í fyrstu deila um ritskoðun, en er nú orðin að deilu um stefnu Alþýðuflokksins og stöðu einstakra ráðamanna hans. Vilmundur Gylfason og Jón Hannibalsson hafa boðið hinum byrginn.

Fyrsta þætti deilunnar lauk, þegar Vilmundur og blaðstjórn Alþýðublaðsins sömdu um, að hið stöðvaða blað skyldi koma út í óbreyttu formi. Með því viðurkenndi blaðstjórnin, að rangt hafði verið að stöðva útkomu tölublaðsins.

Í þessu samkomulagi var ekki nefnt, að blaðstjórnin skyldi biðjast afsökunar á frumhlaupinu og lýsa trausti á ritstjórn blaðsins. Var samkomalagið þó eðlilegur vettvangur slíkrar yfirlýsingar, ef hún var nauðsynleg.

Hins vegar var óeðlilegt hjá Vilmundi að gera bakkröfu um slíka yfirlýsingu. Menn verða að geta gengið frá því sem vísu, að samkomulag sé samkomulag. Um slíkt gilda ákveðnar leikreglur, sem ekki á að brjóta með bakkröfum.

En milli samkomulags og bakkröfu höfðu blaðstjórn og ráðamenn flokksins gert þau mistök að fegra málstað sinn og gera lítið úr samkomulaginu sem út af fyrir sig óþörfu, en eins konar persónulega greiðasemi við Vilmund.

Jafnframt rægðu þeir Vilmund óspart og á þann hátt, sem hér á landi er oft gert í skúmaskotum en nánast aldrei á prenti. Þeir hvísluðu um drykkjuskap og geðveiki, en slíkan róg hafa einmitt ýmsir gaman af að hlusta á.

Vinsældir aðferðarinnar má sjá af því, að nýlega freistaðist stjórnarformaður og yfirritstjóri Vísis, Svarthöfði G. Þorsteinsson, til að bera drykkjuskap á einn af átta núlifandi, fyrrverandi ritstjórum blaðsins. En hugarfarið á þeim bæ er líka alveg sér á parti.

Formaður Aþýðuflokksins gekk ekki svona langt á opinberum vettvangi, heldur talaði við fréttamenn um “mannlegan harmleik”. En ekki þarf mikið ímyndunarafl til að sjá, hvaða dylgjum formaðurinn er að reyna að koma á framfæri.

Um leið kom í ljós, að sumir af verkalýðsrekendum Alþýðuflokksins höfðu lengi talið, að stöðva þyrfti skrif Vilmundar og Jóns Hannibalssonar, ábyrgðarmanns blaðsins, um verkalýðsmál og frammistöðu verkalýðsrekenda.

Þetta upphlaup leiddi til, að Vilmundur, sem starfandi ritstjóri, blaðamennirnir og Jón Hannibalsson ábyrgðarmaður töldu rétt að standa fast á kröfunni um traustsyfirlýsingu, þrátt fyrir áður gert samkomulag.

Um leið er Vilmundur með aðstoð Jóns að minna á stöðu sína meðal kjósenda flokksins. Hann er að vísu einangraður í flokksforustunni, en dró þó á sínum tíma þessa forustumenn inn á þing á sínum vinsældum en ekki þeirra.

Líta má á Vilmund, Jón Hannibalsson og nokkra fleiri sem eins konar hagfræðiarm Alþýðuflokksins. Þeir hafa reynt að sveigja flokkinn til nýtízkulegri og djarfari sjónarmiða í efnahagsmálum, til dæmis í verkalýðsmálum.

Vilmundur og Jón eru því ekki bara að svara ómerkilegum vinnubrögðum flokksforustunnar. Þeir hafa stigið skrefinu lengra og beinlínis boðið henni byrginn, vakið athygli á sjónarmiðum hagfræðiarmsins.

Ekki er ljóst, hvaða rás deilan og eftirleikir hennar taka á næstu dögum. En þá kröfu verður þó að gera til málsaðila, að þeir koðni ekki niður í rógi og skítkasti.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Húsnæði óskast.

Neyðarástand hefur áratugum saman ríkt í húsnæðismálum Reykjavíkur, eins og í flestum borgum heims og í flestum bæjum landsins. Þetta er eins og náttúrulögmál, sem allar aðgerðir brotna á eða magna jafnvel, þegar verst lætur.

Þegar íbúafjöldi Reykjavíkur staðnaði fyrir nokkrum árum, án þess að neitt drægi úr húsbyggingum, var ástæða til að búast við linari þjáningum á leigumarkaðnum. En það óvænta gerðist, að bati sást enginn.

Íbúðaeigendur hafa ekki minnkað við sig, þótt börnin fljúgi úr hreiðri og makinn hverfi af vettvangi. Hinni miklu mannfækkun í gömlu hverfunum hefur ekki fylgt neitt verulegt framboð á nýju leiguhúsnæði.

Almennt tregðulögmál ræður hér mestu. Ekki má þó vanmeta ótta íbúðaeigenda við leigu og leigjendur, verðstöðvun og húsaleigulög. Fjöldi fólks treystir sér hreinlega ekki til að bjóða leigu í fjandsamlegu andrúmslofti.

Mikið framboð er á leiguhúsnæði í sumum löndum gamals auðs. Í Bretlandi eru til dæmis heilu hverfin í eigu auðugra ætta. Hér á landi er hins vegar mjög sjaldgæft, að fjölskyldur eigi meira en eina eða tvær íbúðir.

Einnig er mikið framboð á leiguhúsnæði í sumum löndum félagshyggju. Í Svíþjóð hefur hið opinbera reist heilu hverfin í þessu skyni. Hér á landi hefur hinn sameiginlegi kassi verið talinn hafa lítið bolmagn til slíks.

Okkar ástand er þó engan veginn verra en í Bretlandi og Svíþjóð, svo að ofangreind dæmi séu tekin. Við höfum nefnilega í staðinn komið upp þeirri siðferðilegu kröfu, að allir verði að reisa þak yfir höfuð sér.

Mörgum hefur þessi stefna komið vel. Þeir hafa eflzt af erfiðleikum framkvæmda og fjármögnunar. Þeir hafa aflað sér húsnæðis eins og þeir vilja hafa það. Og þeir hafa búið sér til mikilvægt framtíðaröryggi.

En þessi leið er ekki einhlít og sízt núna, þegar verðbólgugróði íbúðalána hefur verið takmarkaður og jafnvel afnuminn. Hamar fyrstu tveggja herbergja íbúðarinnar í fjölbýlishúsi er síður kleifur en áður var.

Og dæmi eru þess, að draumurinn um þak yfir höfuðið verði að martröð, sem nísti menn á sál og líkama. Aðrir hafa ekki kjark eða hörku til að taka þátt í slagnum eða hafna einfaldlega lífsgæðakapphlaupi af því tagi.

Vandi alls þessa fólks verður ekki leystur með verðstöðvun og húsaleigulögum, þótt hvort tveggja kunni að vera nauðsynlegt af öðrum ástæðum. Allar slíkar aðgerðir fæla íbúðaeigendur frá leigumarkaðnum.

Á tveimur síðustu áratugum hefur verið lögð vaxandi áherzla á verkamannabústaði, það er íbúðir, sem seldar eru fólki með sérstaklega miklum lánum og tiltölulega þægilegum kjörum. Þetta hefur haft mikil og góð áhrif.

Færri komast þó að en vilja. Og sumir hafa ekki einu sinni ráð á þeim kjörum, sem bezt eru boðin. Til að minnka þann vanda eru húsaleigustyrkir skynsamlegasta leiðin, sem bent hefur verið á.

Með slíkum hætti væri hinum verst settu gert kleift að greiða leiguna, sem markaðurinn krefst til að íbúðir komi í ljós. Félagsmálastofnanir hafa löngum gert þetta og mættu gjarna fá fé til að færa út kvíarnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Sá fyrsti fór vel.

Fyrsti fundurinn í Alusuisse-viðræðunum fór vel. Þar voru mættir til leiks fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna sömu megin við borðið, sem er því miður of sjaldgæf sjón. Og þeir stóðu ekki uppi í hárinu hver á öðrum.

Einnig kom Hjörleifur Guttormsson iðnaðarráðherra ekki fram eins og Alusuisse væri sérstakt fullvalda ríki. Hann setti bara fundinn, en tók síðan ekki þátt í honum. Fagmenn ráðuneytisins tóku við forustunni.

Þetta kemur til móts við sjónarmið stjórnarandstöðu Sjálfstæðisflokksins, sem hafði óskað svokallaðrar faglegrar meðferðar málsins. Þetta tryggir, að stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar eiga að geta staðið saman í málinu.

Sá búhnykkur fylgir þessari málsmeðferð, að viðræðurnar milli Íslendinga og álmanna tengjast ekki sérstaklega persónu Hjörleifs, sem hefur ítrekað látið þung orð og sumpart óþarflega þung orð falla í garð Alusuisse.

Enda kom í ljós á þessum fyrsta fundi, að deiluaðilar gátu talað saman án þess að stökkva upp á nef sér. Báðir rökstuddu málstað sinn og ákváðu að hittast aftur 4. nóvember. Engum dyrum var lokað, sem betur fer.

Ekki var við að búast, að samkomulag mundi nást á þessum fyrsta fundi. Málið er viðamikið og sumpart ekki fullrannsakað, til dæmis lánsviðskipti og viðskipti í rafskautum. Báðir aðilar þurfa enn að afla gagna.

Að baki eru lög og samningar, sem voru kjölfesta þessa fyrsta samningafundar og verða enn frekar hornsteinar hinna næstu. Þessi vinna tekur öll sinn tíma, jafnvel þótt einstakir aðilar forðist hér eftir óþarfa æsing.

Með þessum fyrsta sáttafundi er áldeilan loksins fallin í eðlilegan farveg. Um leið er nauðsynlegt, að Morgunblaðið og Þjóðviljinn láti af moldviðri, – átti sig á, að hin innlenda umræða um álmálið er orðin að þrástagi.

Einokunarmenn væla.

Í lýðræðisþjóðfélagi verða einokunarmenn að sæta harðari gagnrýni á opinberum vettvangi en aðrir, beinlínis af því að þolendur þeirra hafa litla aðra möguleika á að koma skoðunum sínum á framfæri, – eiga erfitt með að hætta viðskiptum.

Ef fólki líkar ekki mjólkin í Reykjavík, getur það ekki flutt viðskipti sín frá Mjólkursamsölunni. Ef því líkar ekki kartöflurnar, getur það ekki flutt viðskipti sín frá Grænmetisverzlun landbúnaðarins.

Ef fólki líkar hins vegar ekki eitthvert dagblaðanna í Reykjavik, þarf það ekki nauðsynlega að skrifa lesendagrein eða kjallaragrein um málið. Það hreinlega hættir að kaupa blaðið og beinir viðskiptum sínum annað. Þannig fer gagnrýni fram í samkeppnisgreinum.

Þetta gildir ekki um útvarpið og sjónvarpið, af því að það eru einokunarstofnanir eins og Mjólkursamsalan og Grænmetisverzlunin. Fólk verður bara að rífa kjaft, ef því finnst þær standa sig illa. Og sé sjónvarpið lokað, er útvarpið í sviðsljósinu.

Það er hreinn barnaskapur, þegar ráðamenn og einstakir starfsmenn útvarps eru að væla undan harðorðri gagnrýni af hálfu þolenda þeirra. Hún er bara eina aðhaldið, sem einokunarmenn hafa, svo að þeir falli ekki í dá.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Luxemborgarar sjái um sig.

Hið bjartsýna ráðgjafarfyrirtæki, Aviation Consulting, segir, að Flugleiðir verði að fá sér breiðþotu í Norður-Atlantshafsflugið næsta vor. Þær eru miklu neyzlugrennri en núverandi þotur Flugleiða og fást sérlega ódýrt.

Hins vegar getur hvert barn séð, að meira þarf til að gera Flugleiðir samkeppnishæfar í þessu flugi. Nú taka þær á sig 20% krók norður til Íslands og eyða þar að auki hinu sífellt dýrara bensíni í aukaflugtak í Keflavík.

Þar á ofan þurfa Flugleiðir að keppa við flugfélög á borð við Laker, sem nota miklu einfaldara og ódýrara kerfi markaðs og bókana. Og Laker, sem skilar hagnaði, mun áfram stjórna verðinu á Norður-Atlantshafi.

Hið bjartsýna Aviation Consulting segir, að bráðum komi betri tíð með hærri fargjöldum á þessari leið. Þetta er mjög orðum aukið. Fargjöldin kunna að hækka lítillega, en ekki meira en Laker þarf á að halda.

Verðfrelsið á Norður-Atlantshafi verður ekki aftur tekið. Meira að segja er verið að breiða það út um heiminn. Til dæmis hafa Laker og öflug brezk flugfarþegasamtök gert harða hríð að svikum Efnahagsbandalagsins við Rómarsamninginn.

Það er óðs manns æði að ímynda sér, að steindauð einokunarstofnun eins og IATA geti hindrað verðstríð í alþjóðlegu flugi og að vel rekin flugfélög eins og Laker muni ekki áfram geta boðið lág fargjöld án taprekstrar.

Til viðbótar við óhagstæða bensínnotkun og samkeppni við betur skipulögð flugfélög hafa Flugleiðir óhagræði af því, að önnur endastöðin er uppi í sveit. Frá Luxembourg er ekki eins auðvelt að komast til annarra staða og frá London.

Íslenzk stjórnvöld, sem illu heilli neyddu og styrktu Flugleiðir til að halda áfram Luxemborgarflugi, hafa sett tvö skilyrði fyrir nýjum 2,3 milljón króna styrki til Flugleiða. Þau eru millilending hér og sami styrkur frá Luxemborg.

Nú hafa stjórnvöld Luxemborgar neitað frekari styrkjum, en bjóða fyrirgreiðslur, sem meta má til 0,7-1,5 milljón króna eftir reikningsaðferðum. Það er þriðjungur eða helmingur þess, sem nauðsynlegt var talið.

Hvorki Íslandi né Flugleiðum ber skylda til að sjá um flugsamgöngur Luxemborgar eftir verðfrelsið á Norður-Atlantshafi. Okkur skipta mestu máli daglegar samgöngur við Kaupmannahöfn og tíðar samgöngur við London.

Til viðbótar þurfum við svo daglegar samgöngur til New York, bæði vetur og sumar. En við megum ekki rugla þeirri þörf saman við Luxemborgarflugið. Það síðara er allt annar handleggur, innanríkismál Luxemborgar.

Ef íslenzka ríkisstjórnin hefur 2,3 milljónir aflögu á ári, er miklu nær að nota þær til að greiða niður flugfarseðla til New York á þeim árstímum, þegar ætla mætti, að umferð yrði ella of lítil fyrir daglegt flug.

Íslenzka ríkisstjórnin á að tryggja samgöngur Íslands og ríkisstjórn Luxemborgar samgöngur Luxemborgar. Sameiginlega eiga þær ekki að reyna að keppa við Laker á lengri leið, meira bensíni og verri flugrekstri.

Luxemborgarævintýrið verður ekki rekið áfram nema í beinu flugi, án króksins hingað, með bensínsparnaði og bættum rekstri. Og fráleitt er að nota íslenzkt fé til að greiða niður farseðla óviðkomandi manna milli Luxemborgar og New York.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hægt andlát hvalveiða.

Reikna má með, að íslenzkar hvalveiðar verði sjálfdauðar á næstu árum. Veiðikvótar Alþjóða hvalveiðiráðsins fara minnkandi ár eftir ár. Fyrr eða síðar leiðir það til taprekstrar á veiðistöðinni í Hvalfirði.

Verulegar breytingar hafa orðið á skipun hvalveiðiráðsins. Áður fyrr sátu það einkum hvalveiðiríki, en upp á síðkastið hafa ríki gengið í það til að koma í veg fyrir hvalveiðar. Og þátttaka er öllum ríkjum opin.

Einn fulltrúi hvalveiðiríkja, Kanada, hefur sagt sig úr ráðinu. Í staðinn hafa komið Kína, Indland, Jamaica, St. Lucia, Dominica, Costa Rica, Uruguay, St. Vincent & Grenadines, – ríki, sem yfirleitt eru andvíg hvalveiðum.

Þetta leiddi þó ekki til neinnar byltingar á nýafstöðnum ársfundi hvalveiðiráðsins. Fulltrúar tóku yfirleitt mark á vísindanefnd ráðsins, sem lagði til aukna friðun ýmissa tegunda og svæða, án þess að taka mjög djúpt í árinni.

Tillögur um algert hvalveiðibann, algert hvalveiðibann á Norður-Atlantshafi nú eða eftir tvö ár voru allar felldar. Og í sumum tilvikum náðist samkomulag um heldur minni samdrátt en vísindanefndin hafði lagt til.

Þróunin er ljós. Grænfriðungum og öðrum andstæðingum hvalveiða virðist ekki ætla að takast að koma á algeru hvalveiðibanni. Hins vegar hefur hvalveiðiráðið tekið tillit til sjónarmiða þeirra og fer undan í flæmingi.

Um leið hefur losnað um spennuna á ráðinu. Hinar opinberu aðgerðir grænfriðunga eru ekki eins róttækar og áður. Deilumálin eru að falla í meira eða minna friðsaman jarðveg, hvað sem æstum einstaklingum kann að detta í hug.

Ísland hefur ásamt nokkrum öðrum ríkjum fengið illt umtal vegna hvalveiða. Það umtal ætti nú að minnka, þegar íslenzkar veiðar minnka í samræmi við kvóta alþjóðlegrar stofnunar, sem öll ríki eiga aðgang að.

Hins vegar má ljóst vera, að síminnkandi kvótar leiða einhvern tíma til þess, að ekki þykir lengur fært að halda úti stöðinni í Hvalfirði og útgerðinni, sem henni fylgir. Hvalveiðar eru deyjandi atvinnugrein.

Forstjóri hvalstöðvarinnar hefur kastað fram þeirri hugmynd, að Ísland segi sig úr hvalveiðiráðinu, væntanlega til að geta veitt meira en upp í kvóta ráðsins. Ástæða er til að vara sérstaklega við þessari hugmynd.

Við unnum okkar þorskastríð á friðunarstefnu og hagstæðu almenningsáliti í umheiminum. Við vinnum aldrei neitt hvalastríð á ofveiði og andstæðu almenningsáliti í umheiminum. Við skulum heldur tapa því í stríði í ró og næði.

Blaðstjórn braut lög.

Blaðstjórn Alþýðublaðsins og ráðamenn Blaðaprents brutu lög, þegar þessir aðilar stöðvuðu útkomu miðvikudagsblaðsins vegna efnis þess. Slíkt gat einungis gert skráður ábyrgðarmaður miðvikudagsblaðsins, Jón Hannibalsson.

Blaðstjórnin hefur sem betur fer séð að sér, enda ber hún enga efnisábyrgð samkvæmt prentrétti og er ekki málsaðili um, hvort efni sé prenthæft eða ekki. Auk ábyrgðarmanns gætu slíkir málsaðilar verið lögreglustjóri og dómstólar.

Og auðvitað reyndist stöðvaða blaðið vera skásta Alþýðublaðið, sem hefur sézt í mörg ár!

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Eitt gerum við vel.

Þótt margt fari miður í efnahagslífi okkar, er ástandið engan veginn alvont. Sumt fer betur hér en annars staðar. Til dæmis hefur í stórum dráttum verið full atvinna á Íslandi í tvo áratugi vinstri og hægri stjórna.

Sumpart hefur að vísu dulið atvinnuleysi staðið að baki fullrar atvinnu. Hinn hefðbundni landbúnaður er raunar ekki annað en dulið atvinnuleysi. Og sífelld útþensla hins opinbera er einnig eins konar dulið atvinnuleysi.

Til viðbótar hafa svo nokkur þúsund manns flutzt úr landi í grænni haga meira kaups og styttri vinnutíma. Þessi landflótti hefur komið í veg fyrir atvinnuleysi hér heima fyrir, þótt hann sé að öðru leyti blóðtaka.

Þessir fyrirvarar breyta því ekki, að nokkurn veginn allir Íslendingar hafa vinnu og að lausar stöður eru margfalt fleiri en hinir fáu atvinnulausu. Og þeir, sem hafa vinnu, hugsa öðruvísi en hinir, sem enga hafa.

Skólafólk fær á sumrin vinnu við ræktun og fegrun. Eldri hópar þess fá vinnu í fiski eða hjá verktökum. Allir venjast því á unga aldri, að atvinna sé eðlilegur og sjálfsagður þáttur í lífi þeirra.

Eftir nám fá allir fljótlega vinnu, margir meira að að segja við sitt hæfi. Allir verða þátttakendur í þjóðlífinu. Þeir geta stofnað heimili og byggt sjálfir upp framtíð sína. Þeir geta orðið sinnar gæfu smiðir.

Langvinnt tímabil fullrar atvinnu gerir fólk bjartsýnt. Það lítur jákvæðum augum á þjóðfélagið. Það er reiðubúið til að leggja töluvert að sér til að öðlast þátt í þeim gæðum, sem nútíminn býður upp á.

Svona gott er ástandið hvergi í nágrannalöndunum. Þar ríkir ekki bara dulið atvinnuleysi, heldur líka opið. Þar verða menn að hanga í iðjuleysi á ölkrám eða götuhornum og sjá ekki neina von um breytingu.

Í Danmörku er hugsunin orðin sú í ýmsum þjóðfélagshópum, að æskilegt sé að vera á “sósíalnum”, á atvinnuleysisstyrk. Og Danir hafa meira að segja leyft okkur að flytja út til þeirra þá, sem svona hugsa.

Í Bretlandi eru 12% þjóðarinnar atvinnulaus. Í Liverpool hafa sumar fjölskyldur verið atvinnulausar í þrjár kynslóðir. Og aðeins helmingur þeirra, sem koma úr skóla, hefur von um að fá atvinnu.

Svona mikið og langvinnt atvinnuleysi hefur hörmulegar afleiðingar. Það klýfur þjóðfélagið að endilöngu. Það býr til stétt öreiga, þiggjenda, utangarðsmanna, sem hafa ímugust á þjóðfélaginu og rísa jafnvel gegn því á götum úti.

Sumir hagfræðingar halda því fram, að atvinnuleysi sé nauðsynlegt til að hindra þenslu á vinnumarkaðinum og halda verðbólgu niðri. Þessi kenning ber vott um hættulega einsýni, skort á skilningi á mannlegu eðli.

Þessir hagfræðingar segja líka, að verðbólga þurfi ekki að stuðla að fullri atvinnu, svo sem dæmin sanni frá síðustu árum. Það er rétt, að samhengið verkar bara í aðra áttina, frá fullri atvinnu til verðbólgu, en ekki til baka.

Þessi fyrirvari breytir ekki því, að full atvinna er æskileg og blátt áfram nauðsynleg, þótt hún feli í sér dálítið af duldu atvinnuleysi og þótt hún kosti nokkru meiri verðbólgu en annars væri.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Svartasta afturhald

Smám saman er stjórnarstefna Reagans Bandaríkjaforseta að koma í ljós. Hún reynist vera mjög markvisst fráhvarf frá meginstefnu síðustu áratuga þar vestra. Hún er vel skipulagt afturhald af svartasta tagi.

Mikilvægur þáttur hennar felst í minnkun opinberrar verndunar neytenda, launþega og minnihlutahópa. Annar mikilvægur þáttur felst í minnkun opinbers eftirlits með atvinnulífi. Og hinn þriðji felst í minni áherzlu á mannréttindi.

Opinber embætti, sem þjóna neytendum, launþegum og minnihlutahópum hafa sumpart alls ekki verið skipuð, sumpart seint og þá mönnum, sem annað hvort hafa engan áhuga á verkefnum embættisins eða eru þeim beinlínis andvígir.

Opinber embætti, sem þjóna atvinnulífinu, hafa hins vegar verið skipuð fljótt og vel. Og embætti, sem hafa eftirlit með atvinnulífinu, hafa verið skipuð mönnum, sem koma úr þeim greinum og hafa þar hagsmuna að gæta.

Stjórn auðlinda ríkissvæða hefur verið falin mönnum úr námugreftri, timbur- og olíuiðnaði. Stjórn umhverfismála hefur verið falin talsmönnum aukinnar nýtingar á kolum og kjarnorku og lækkunar gæðastaðla vatns og andrúmslofts.

Stjórn dómsmála og forsetaskrifstofu hefur verið falin mönnum, sem vilja draga úr afskiptum hins opinbera af siðferði í viðskiptum, til dæmis mútum og hagsmunatengslum og vilja almennt draga úr upplýsingaskyldu.

Meðal annars er byrjað að leggja áherzlu á að draga úr og leggja helzt niður starfsemi á sviði baráttu gegn hringamyndun og viðskiptamútum. Reynt hefur verið að leggja niður stofnun, sem vann að verndun lítilla fyrirtækja gegn stórum.

Sömuleiðis hefur verið reynt að leggja niður stofnanir á sviði réttlætis- og velferðarmála. Þar á meðal er jafnréttisráð, stofnun heilsu og öryggis á vinnustöðum, vöruvöndunarstofnunin og opinbera lögfræðiþjónustan.

Hrammur Reagans teygist líka til fátækra þjóða í nágrenninu. Hann gerði ítrekaðar tilraunir til að setja Ernest Lefever í embætti ráðherra mannréttindamála, en varð að beygja sig fyrir utanríkismálanefnd öldungadeildarinnar.

Lefever var frægur fyrir andstöðu gegn því, að Bandaríkin setji markmið í mannréttindum í samskiptum við útlönd. Í raun þýðir þessi afstaða, að Bandaríkin skuli taka upp vinsamlegri samskipti við glæpastjórnir í útlöndum.

Þótt Lefever næði ekki embætti, hafa ráðamenn í Rómönsku Ameríku skilið stefnu Reagans. Þeir hafa aukið ofsóknir sínar gegn alþýðu manna heima fyrir og fá sjálfvirka syndaaflausn fyrir að segjast vera að berjast við kommúnista.

Reagan telur sig hafa umboð kjósenda til að draga úr ríkisbákninu, meðal annars með því að leggja niður skriffinnskustofnanir og fella niður höft á atvinnulífinu. Og rétt er, að báknið var orðið allt of mikið.

En grunntónninn að baki er þó sá, að stjórn Reagans er stjórn hinna ríku fyrir hina ríku. Hún er stjórn þeirra, sem aðstöðu hafa, til að tryggja þessa aðstöðu og magna hana. Hún er stjórn þeirra, sem fyrirlíta lítilmagnann.

Fyrir vestrænar þjóðir, sem standa andspænis æ skýrari dæmum um heimsvaldastefnu stjórnar Sovétríkjanna, er ákaflega dapurlegt, að í öflugasta bandalagsríkinu skuli svartasta afturhaldið vera tekið við völdum.

Jónas Kristjánsson.

Dagblaðið
Þeir þurfa þriðja aflið.

Bretar eiga mikinn þátt í að koma á þeim mannasiðum í mannlegum samskiptum, sem við köllum lýðræði. Þeir fundu það að vísu ekki upp, en þeir festu það í sessi. Þeir eiga hjartarúm hjá lýðræðissinnum um allan heim.

Þess vegna er hörmulegt að horfa á helreið Bretlands undir víxlforustu sífellt róttækari hægri og vinstri manna. Atvinnuleysið er komið upp í 12%. Aðeins annar hver unglingur, sem kemur úr skóla, getur búizt við vinnu.

Annars vegar eru óhæfir verksmiðjustjórar, sem láta aka sér um í Rolls Royce og senda börnin í einkaskóla. Hins vegar eru jafn óhæfir verkalýðsrekendur, sem láta sig engu skipta þjóðarhag og framtíð atvinnutækifæra.

Annars vegar er Thatcher forsætisráðherra, sem er svo leiftursóknarsinnuð, að hún beinlínis trúir á mátt atvinnuleysisins. Hins vegar eru hinir róttæku stjórnarandstæðingar Foot og Benn, sem ekki eru síður hættulegir.

En nú er þriðja aflið komið til sögunnar, samtök Frjálslynda flokksins og hins nýja flokks sósíaldemókrata. Við þetta afl binda Bretlandsvinir miklar vonir, enda hefur það möguleika á að ná meirihluta í næstu kosningum.

Gamla kempan Roy Jenkins náði glæsilegum árangri fyrir þriðja aflið í aukakosningunum í Warrington fyrir nokkrum dögum. Hann náði 42% atkvæða og var aðeins hársbreidd frá sigri í þessu áður örugga kjördæmi Verkamannaflokksins.

Reiknað hefur verið út, að með sams konar árangri í almennum kosningum mundi þriðja aflið fá 501 þingsæti af 635, Verkamannaflokkurinn 113 og Íhaldsflokkurinn aðeins eitt. Það yrðu straumhvörf í brezkum stjórnmálum.

Til þess að hafa hemil á óskhyggjunni er rétt að taka fram, að aukakosningar eru einkar ótryggur mælikvarði í kosningaspám. Ennfremur hefur þriðja aflið ekki 635 Jenkinsa til að bjóða fram í öllum kjördæmum landsins.

Einnig þarf að athuga, að hinir frambjóðendurnir í Warrington voru svo lélegir, að í fréttum af kosningabaráttunni bar Jenkins af eins og gull af eiri. Og sá sem bar sigur af hólmi, væri hér talinn til vinstri við Alþýðubandalagið.

Meira mark verður hægt að taka á aukakosningunum, sem verða í Croydon í haust. Skoðanakannanir benda til, að þriðja aflið mundi geta unnið það sæti af Íhaldsflokknum með því að bjóða fram kvenhetjuna Shirley Williams.

Hins vegar er um það samkomulag milli sósíaldemókrata og Frjálslynda flokksins, að flokkarnir bjóði fram til skiptis í aukakosningum. Og nú er röðin komin að Frjálslynda flokknum, sem býður upp á lélegan frambjóðanda.

William Pitt hefur þrisvar tapað í Croydon, fyrst með 23% atkvæða árið 1974 og síðast með 10% atkvæða árið 1979. Hann er betra dæmi um venjulegan frambjóðanda en hin landsþekktu Jenkins og Williams.

Ekki er reiknað með, að Pitt nái kosningu. En horfur þriðja aflsins eru mjög bjartar ef hann nær um þriðjungi atkvæða. Það mundi sýna styrk þriðja aflsins utan og ofan við einstakar persónur.

Bretar þurfa að losna við leiftursókn Thatchers án þess að fá í staðinn þjóðnýtingarstefnu róttæklinganna Foots og Benns í Verkamannaflokknum. Þeir þurfa á að halda hinum gullna meðalvegi þriðja aflsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið