arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Farnir til föðurhúsa.

Líkur benda til, að í þingkosningunum 1. og 2. desember skili Alþýðuflokkurinn Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum því fylgi, sem hann tók að láni í síðustu kosningum, svo að upp komi enn á ný hefðbundin valdahlutföll flokkanna.

Þetta er í stórum dráttum niðurstaða nýjustu skoðanakönnunar Dagblaðsins, sem birt er í dag. Hún kemur ekki á óvart, enda er hún að flestu leyti svipuð niðurstöðum kannana þeirra, sem Dagblaðið gerði í marz og júní.

Tilfærslur fylgis milli flokka virðast hafa verið meiri undir lok síðasta árs og fyrri hluta þessa árs en þær hafa verið síðari hlutann. Sveiflurnar voru þegar að baki í sumar og við var tekið hefðbundið jafnvægi.

Alþýðuflokkurinn var í júní kominn niður í tæp 13% atkvæða í skoðanakönnun Dagblaðsins og heldur þeirri stöðu í nýjustu könnuninni. Má sá flokkur mikið herða síg, ef hann ætlar að ná þeim 22%, sem hann fékk í síðustu kosningum.

Sjálfstæðisflokkurinn virðist heldur vera að dala upp á síðkastið eftir að hafa verið með upp undir og um 50% kjósenda á sínu bandi, það sem af er kjörtímabilsins. En rúm 43% er samt gífurleg aukning frá tæpum 33% síðustu kosninga.

Talan 43% minnir á kosningasigur Sjálfstæðisflokksins áríð 1974, þegar vinstristjórn hafði um skeið verið við völd. Skoðanakönnunin bendir til, að sagan mundi endurtaka sig í þessu eins og svo mörgu öðru.

Sennilega hafa fyrri tölur okkar um fylgi Sjálfstæðisflokksins í sumar, rúm 49% og tæp 51%, endurspeglað óánægju kjósenda, fremur en fyrirhugað atferli þeirra í kjörklefa. Og spár annarra um 58% fylgi hljóta að teljast grín.

Nú sjá kjósendur fram á raunverulegar kosningar. Þar með dregur úr hinni ýktu mynd fyrri kannana, er óánægðir kjósendur skila sér með semingi til föðurhúsanna. Þess vegna er 43% trúlegri tala en 50% og hvað þá 58%.

Framsóknarflokkurinn virðist hafa búið við stöðugt fylgi síðari hluta ársins eftir að hafa áður bætt að nokkru upp fylgistapið í síðustu kosningum. Tölurnar sýna eins og í júní tæp 22%, mun hærra en tæp 17% kosninganna.

Sviptingar kjörtímabilsina virðast minnst hafa snert Alþýðubandalagið, ef við tökum meira mark á þessari síðustu könnun en hinni næst á undan. Tæp 22% könnunarinnar og tæp 23% síðustu kosninga sýna nánast óbreytt fylgi.

Fyrir síðustu borgarstjórnar- og alþingiskosningar náði Dagblaðið mjög góðum árangri í skoðanakönnunum. Skekkjan í hinni fyrri var að meðaltali 3 prósentustig og aðeins 2 í hinni síðari. Aðrir komust ekki með tærnar, þar sem Dagblaðið hafði hælana.

Ekki er ástæða til að ætla hinar nýju tölur jafn nákvæmar. Hugsanlegt er, að Dagblaðið hafi verið óeðlilega heppið í fyrra. Hitt skiptir þó meiru, að enn er hálfur annar mánuður til kosninga og margt getur gerzt.

Lesendur ættu því ekki að taka sjálfar tölurnar bókstaflega, heldur aðeins sem grófa endurspeglun ákveðinna pólitískra sveiflna. Sem slíkar ættu tölurnar að vera gagnlegar, enda er hófsemi í tiltrú jafnan bezt.

Fáir munu verða til að andmæla þeirri meginniður:stöðu, að fyrri kjósendur Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem síðast kusu Alþýðuflokk, hafi nú margir hverjir snúið aftur til föðurhúsanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Spilaborg Hjörleifs hrunin.

Sjöfn Sigurbjörnsdóttir borgarfulltrúi og Bragi Sigurjónsson orkuráð- herra felldu á einum fimmtudegi í síðustu viku spilaborgir Hjörleifs Guttormssonar, fyrrverandi orkuráðherra. Því er allt hans strit unnið fyrir gýg, sem betur fer.

Síðustu mínútur valdaferilsins notaði Hjörleifur til að skipa Rafmagnsveitum ríkisins að reisa orkuver við Bessastaðaá sem fyrsta áfanga síðari Fljótsdalsvirkjunar. Þessi ólöglega tilskipun eyðilagði um leið stuldinn á Landsvirkjun.

Bessastaðaá er merkilegt fyrirbæri í orkusögu landsins. Alþingi hafði á sínum tíma heimilað ríkisstjórninni að reisa þar vatnslítið orkuver. Sú heimild var fáránleg og alþingi til skammar. En sú heimild var til.

Ráðherra hafði hins vegar enga heimild til að ráðast í virkjun Bessastaðaár sem hluta af Fljótsdalsvirkjun. Það er nefnilega allt önnur virkjun en sú, sem alþingi hafði heimilað, mun stærri og vatnsmeiri. Og raunar ekki alveg eins vitlaus.

Nýju útgáfuna ætti raunar fremur að kalla Hólsvirkjun, enda átti bara lítið brot vatnsins að koma úr Bessastaðaá. Orkustofnun hefur tjáð sig um þessa útgáfu með svo skýrum hætti, að ekki verður misskilið:

“Sá kostur er dýrari en aðrir til öflunar raforku fyrir landsmenn.” Ennfremur: “Hólsvirkjun fellur ekki á eðlilegan hátt inn sem fyrsti áfangi Fljótsdalsvirkjunar”. En ráðherra tók bara ekkert mark á þessu.

Hjörleifur lét sér ekki nægja að taka ólöglega ákvörðun í óþökk Orkustofnunar. Þar á ofan afhenti hann verkið Rafmagnsveitum ríkisins þvert ofan í hinn umdeilda samning um ný eignahlutföll Landsvirkjunar.

Vinstri stjórnirnar hjá ríki og Reykjavíkurborg höfðu komið sér saman um að rýra helmingseign Reykvíkinga í Landsvirkjun og láta Laxárvirkjun hafa eignarhluta. Þetta átti meðal annars að bjarga fjármálum Kröflu.

Samkvæmt ákvæðum þessa samnings átti Landsvirkjun að verða raunveruleg landsvirkjun með einkarétti á öllum umtalsverðum orkubúskap í landinu. Þar með hefði Landsvirkjun, en ekki Rafmagnsveitur ríkisins, átt að reisa spilaborg Hjörleifs við Bessastaðaá.

Í Reykjavík var mikil andstaða gegn hinum nýju áformum um Landsvirkjun. Gagnrýnendur töldu, að með samningnum væri Reykjavík hálft í hvoru að gefa ríkinu völdin í Landsvirkjun, öflugu fyrirtæki, sem borgin átti einu sinni alein.

Frumhlaup Hjörleifs í andarslitrum ríkisstjórnarinnar varð til þess, að Sjöfn Sigurbjörnsdóttir gerðist fráhverf samningnum um Landsvirkjun í atkvæðagreiðslu í borgarstjórn. Þar með var hún komin í meirihluta með Sjálfstæðisflokknum.

En svo var hinn nýi orkuráðherra, Bragi Sigurjónsson, ekki fyrr setztur í stólinn en hann ónýtti verk fyrirrennarans. Hann sagði heimildina vanta, peningana vanta og að ekki lægi svona mikið á. Allt var þetta laukrétt.

Þetta varð til þess, að Sjöfn snerist ekki alveg yfir til sjálfstæðismanna, heldur sat hjá í atkvæðagreiðslunni. Það nægði samt. Samningurinn um Landsvirkjun féll á jöfnum atkvæðum, til heilla fyrir Reykvíkinga.

Með nýjum herrum í ríkisstjórn á næsta ári má búast við, að enginn áhugi verði á orkuveri við Bessastaðaá og breyttum valdahlutföllum í Landsvirkjun. Spilaborg Hjörleifs Guttormssonar virðist því úr sögunni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Lognið fyrir og eftir.

Stormur stjórnarkreppunnar er liðinn hjá. Við sitjum í miðri ládeyðuviku fyrir storma prófkjörs og kosninga. Þetta var stutt hryðja. Stjórnarkreppan stóð aðeins eina viku, að báðum helgum meðtöldum.

Til of mikils var mælzt af Ólafi Jóhannessyni, fráfarandi forsætisráðherra, að hann ryfi þing fyrir Alþýðuflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn. Í þess stað valdi hann skynsamlegasta kostinn og sagði af sér fyrir sig og ráðuneytið.

Sem betur fer leiddi kreppan ekki til myndunar utanþingsstjórnar. Hinar venjulegu þingræðisleiðir urðu ofan á, þegar Alþýðuflokkurinn myndaði minnihlutastjórn með óbeinum stuðningi Sjálfstæðisflokksins.

Um tíma var þingflokkur jafnaðarmanna andvígur myndun minnihlutastjórnar. Fljótlega áttaði hann sig þá á skyldunum. Alþýðuflokkurinn gat ekki vikizt undan því að leiða til lykta sína eigin þingrofskröfu.

Þar með varð ofan á bezti kosturinn af þremur. Utanþingsstjórnin var sízt. Miðlungsleið hefði falizt í minnihlutastjórn Sjálfstæðisflokksins. En alltaf stóð Alþýðuflokknum næst að mynda minnihlutastjórnina.

Alþýðuflokkurinn bakar sér ýmis vandamál með því að axla ábyrgðina. Alvarlegasti vandinn er tæknilegur. Sex ráðherrar flokksins þurfa að eyða tíma í undirritun skjala í ráðuneytum – frá ferðalögum um kjördæmi sín.

Annar vandi felst m.a. í skipun gagnrýnanda dómsmála í embætti ráðherra dómsmála. Í ríkisstjórn, sem næstum ekkert má gera nema rjúfa þing, getur Vilmundur Gylfason ekki hreyft sig mikið í sambýlinu við Baldur Möller.

Sennilega munu þó flestir kjósendur átta sig á, að Alþýðuflokkurinn er ekki í ríkisstjórn til einhverra átaka, heldur aðeins til að gæta búðarinnar fram yfir kosningar. Engar kröfur verða gerðar til stjórnar, sem ekkert má gera.

Í ládeyðu þessarar viku hefur greinilega komið í ljós, að prófkjör hafa skotið rótum í starfi stjórnmálaflokkanna. Þau eru hefð, sem haldið er fast við, þrátt fyrir gífurlega erfiðleika, sem fylgja tímahraki.

Í flokkunum hefur ósleitilega verið unnið að breyttum prófkjörsreglum, er henti hinum stutta fyrirvara, svo og að skipulagi sjálfra prófkjaranna. Virðist svo sem þau verði í svipuðum mæli og fyrir síðustu kosningar.

Þessi hefð er ánægjuleg. Prófkjör eru eðlilegur þáttur lýðræðis innan stjórnmálaflokkanna á tímum lélegrar fundarsóknar og lélegrar annarrar þáttöku í félagsstörfum. Og prófkjör í tímahraki sýna, að þau eru orðin föst í sessi.

Síðari hluti þessa mánaðar verður prófkjörsmánuður. Víða verða margir kallaðir, en fáir útvaldir, svo sem gert er ráð fyrir í leikreglum lýðræðis. Þetta verður ágæt upphitun fyrir sjálfan kosningaslaginn í nóvember.

Vetur sækir því að með miklu stjórnmálafjöri. Hitt er svo annað mál, hvort stjórnmálaflokkarnir eru reiðubúnir að veita kjósendum skýra kosti að velja um. Margt bendir til, að svo sé ekki.

Mikill fjöldi kjósenda mun greiða atkvæði án neinnar trúar á, að þáttaka í kosningunum skipti neinu máli. Margir munu telja, að ný stjórn verði svipuð nýlátinni stjórn, næstu stjórn á undan henni og stjórninni þar á undan.

Íslenzk stjórnmálasaga er nefnilega stutt. Hún er svona: Því meira, sem hlutirnir breytast, þeim mun meira eru þeir eins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Felldi Bolle stjórnina?

Ekki hefur enn fundizt nein verulega sannfærandi skýring á tímanum, sem Benedikt Gröndal valdi til að láta undan kröfum þingmanna Alþýðuflokksins um slit stjórnarsamstarfs.

Föstudaginn í síðustu viku, þegar Benedikt féllst á sjónarmið þingflokksins, var Alþýðuflokkurinn ekkert verr settur i ríkisstjórninni en endranær.

Í rúmt ár hefur Alþýðuflokkurinn verið illa leikinn í stjórnarsamstarfinu og jafnan kveinað sáran. Ef eitthvað er, þá hefur misþyrmingunum heldur linnt.

Ólafslög síðasta vors voru heldur nær sjónarmiðum Alþýðuflokksins en Alþýðubandalagsins. Og hið nýja fjárlagafrumvarp Tómasar Árnasonar er einnig heldur nær sjónarmiðum Alþýðuflokksins.

Af hverju valdi Benedikt þá síðasta föstudag til að gera kröfur þingflokksins að sínum? Ekki sást þá neinn nýr örlagavaldur í efnahagsmálunum.

Hin opinbera skýring er auðvitað sú, að betra sé seint en aldrei. En það getur líka verið, að skýringarinnar sé að leita í útlöndum, í samskiptum íslenzkra og norskra jafnaðarmanna.

Frétzt hafði, að hinn harði samningamaður norskra þrýstihópa í sjávarútvegi, Bolle, hefði öllum á óvart endurheimt stöðu sína sem sjávarútvegsráðherra norsku stjórnarinnar.

Benedikt hefur í sumar og haust sætt hörðu ámæli fyrir slæma útreið í viðræðum við hinn norska flokksbróður. Utanríkisráðherra kemst ekki lengur hjá því að taka tillit til þjóðarviljans.

Hugsanlega hefur Benedikt hreinlega ekki treyjst sér til að gæta íslenzkra hagsmuna við Jan Mayen nógu vel andspænis hörðum samningamönnum, norskum flokksbræðrum, velgerðarmönnum Alþýðuflokksins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Landstjórinn er vaknaður

Guðfaðir ríkisstjórnarinnar, Guðmundur J. Guðmundsson, er stundum kallaður landstjórinn vegna þeirrar áráttu hans að vilja ráða því, hvaða ríkisstjórnir hafi vinnufrið.

Í framkvæmd byggist áhugi landstjórans á kjarabótum verkamanna eingöngu á því, hvort Alþýðubandalagið er í ríkisstjórn eða ekki. Í hans augum eru kjarabætur ómerkari en flokkurinn.

Þegar Guðmundur kom á fót þeirri rikisstjórn, sem nú er að syngja sitt síðasta, var kaupmátturinn 119 stig. Hann er núna kominn niður í 109 stig og fer í næsta mánuði niður í 105 stig.

Samtals eru þetta 12% rýrnun lífskjara almennings á hálfu öðru ári. Slík rýrnun á svo skömmum tíma er auðvitað mjög tilfinnanleg, einkum þeim, sem ekki höfðu af neinum lúxus að taka.

Allan þennan tíma hefur landstjórinn haft mjög hægt um sig. Hann hefur mildilegast fallizt á, að kjarasamningar séu ekki í heiðri hafðir. Þessu hefur fólk orðið að fórna fyrir stjórnarsetu Alþýðubandalagsins.

Nú eru nokkrar horfur á, að Alþýðubandalagið verði utan stjórnar næstu misseri. Þess vegna má búast við, að Guðmundur fái nú aftur feiknarlegan áhuga á, að gamlir samningar verði í gildi.

Á þriðjudag sagði landstjórinn einmitt, að fólk þyrfti ekki að óttaðst svartnætti, þótt hægri sinnaðri stjórn tæki við. Hann mundi gæta sinna.

Guðmundur hefur engan áhuga á því lýðræði, sem felst í því, er kjósendur ákveða í kosningum, hvernig völd færist milli stjórnmálaflokka. Hans hlutverk er bara að gæta hagsmuna Alþýðubandalagsins.

Í því tafli landstjórans er verkafólk aðeins peð, er skiptir litlu sem engu máli.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ranglætið framlengt

Íbúar Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis verða að þessu sinni sviknir um bættan kosningarétt. Í desember verða þeir að ganga að kjörborði með aðeins einn sjötta hluta úr atkvæðisrétti annarra landsmanna.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur sett minnihlutastjórn Alþýðuflokksins skilyrði, sem jafngilda því, að kosningaréttur íbúa Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis verði ekki bættur. Sjálfstæðisflokkurinn heimtar, að minnihlutastjórnin geri ekkert annað en að rjúfa þing í grænum hvelli.

Auðvitað væri unnt að lagfæra atkvæðisréttinn, ef Sjálfstæðisflokkurinn hefði á því nokkurn áhuga. Það er bæði lagalega og tæknilega kleift, þótt kosningar yrðu haldnar annan eða níunda desember.

Gunnar G. Schram prófessor hefur sýnt fram á, að kosningaréttinn má leiðrétta um helming með einfaldri breytingu á kosningalögum. Sú breyting fæli í sér, að uppbótarþingsætum sé eingöngu úthlutað eftir atkvæðatölu en ekki atkvæðahlutfalli og að hver flokkur geti fengið fleiri en einn uppbótarmann í hverju kjördæmi.

Slík uppfærsla atkvæðisréttar íbúa Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis úr einum sjötta í einn þriðja hluta er það minnsta, sem leiðtogar þjóðarinnar gátu gert í þágu lýðræðis að þessu sinni.

Í stað þess að rjúfa þing strax gæti minnihlutastjórnin lýst því yfir, að hún mundi rjúfa þing að þremur vikum liðnum og efna til kosninga með styttum framboðs- og kosningafresti. Vikurnar þrjár væru svo notaðar til að knýja breytingu á kosningalögum fram á þingi.

Búast hefði mátt við miklu málþófi í báðum deildum alþingis. Framsóknarmenn hefðu ólmazt gegn réttlætinu eins og þeir gerðu árið 1959, þegar þáverandi minnihlutastjórn Alþýðuflokksins lagfærði kosningaréttinn með hjálp Sjálfstæðisflokksins og forvera Alþýðubandalagsins.

Framsóknarmenn mundu reyna að breyta kosningunum úr dómi þjóðarinnar yfir ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar í dóm hennar um breytingar á kosningalögunum. Með hjálp Lúðvíks Jósepssonar og sumra fleiri þingmanna Alþýðubandalagsins mundu þeir geta tafið málið í þrjár vikur.

Þetta er höfuðástæða þess, að Sjálfstæðisflokkurinn hefur svikið íbúa Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis. Sjálfstæðisflokkurinn vill, að kosningarnar verði strax og snúist eingöngu um feril ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar.

Hin ástæðan er sú, að þingmenn eru almennt sammála um, að þeim komi illa að vera í þrjár vikur bundnir við þingstóla og geta ekki einbeitt sér að prófkjörs- og kosningabaráttu. Eins og hin fyrri er þessi ástæða skiljanleg en ekki stórmannleg.

Telja verður, að lagfæring kosningaréttar sé svo brýnt siðferðismál, að þægindi þingmanna og sérstök áhugamál Sjálfstæðisflokksins eigi að víkja. Það gengur hvorki í Rhodesíu né hér, að svertingjar, – í þessu tilviki íbúar Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis -, hafi aðeins brot úr atkvæðisrétti.

Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að lýðræði ríkir ekki hér, nema kosningaréttur sé nokkurn veginn jafn. Flokkarnir hafa ekkert siðferðilegt umboð til að hafa kosningar án þessa lýðræðis.

Stjórnmalaflokkarnir hafa sínar ástæður fyrir svikunum við íbúa Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis. En þær ástæður eru bara ekki gildar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Kostur og löstur Magna.

Nýjasta halastjarnan á himni stjórnmálanna er Magni Guðmundsson hagfræðingur, svarinn andstæðingur verðtryggingarstefnu þeirrar, sem aðrir hagfræðingar og stjórnvöld fylgja um þessar mundir.

Magni er orðinn sérstakur vaxtaráðgjafi tveggja níundu hluta ríkisstjórnarinnar. Svavar Gestsson viðskiptaráðherra og Tómas Árnason fjármálaráðherra hafa falið honum úttekt á áhrifum vaxtaákvæða Ólafslaga.

Hér var rétt að farið. Stjórnvöldum er jafnan nauðsynlegt að hlusta á fræðimenn, sem hafa aðrar skoðanir en þær, sem ofan á eru hverju sinni. Og í vaxtamálum eru sjónarmið Magna ágætt mótvægi.

Margt er gott um það, sem Magni hefur sagt í fjölmiðlum í sumar um vexti og verðbólgu. Annað er miður gott og jafnvel undarlegt. Og aðeins náði Magni jafntefli í burtreiðum við tvo unga hagfræðinga um þetta efni.

Verst er, að Magni talar enn eins og 40% vextir séu á vaxtaaukalánum. Hann segir líka, að vextir af meðalíbúð séu orðnir hærri en sem nemur meðalárslaunum. Hann hefur tæpast kynnt sér Ólafslög og framkvæmd þeirra nógu vel.

Að vísu er það rétt, að fæstir skuldarar hafa enn notað tækifærið til að fá vexti af vaxtaaukalánum lækkaða úr 40% niður í 8,5%. En þeir eiga allir rétt á því og sumir hafa notfært sér það.

Þeir, sem eignazt hafa íbúðir sínar fyrir veðdeildarlán, Iífeyrislán og vaxtaaukalán, þurfa ekki að greiða meðalárslaun í vexti, heldur bara brot af þeim. Þetta verður Magni að viðurkenna, að minnsta kosti innan sviga.

Nýja kerfið hefur sumpart svipuð áhrif og annúitetslánin gömlu höfðu. Menn losna við hinar brjálæðislegu greiðslur fyrstu ára. Menn greiða í samræmi við verðbólgnar tekjur á hverjum tíma. Þetta er mannleg útgáfa verðtryggingar.

Þegar hagfræðingur minnist ekki einu sinni á það í framhjáhlaupi, að mestur hluti vaxta er í rauninni ekki vextir, heldur leggst við höfuðstól, er hann annaðhvort úti að aka eða farinn að haga sér eins og stjórnmálamaður.

Hins vegar segir Magni réttilega, að vaxtastefna Ólafslaga sé uppgjöf fyrir verðbólgu. Það er alveg rétt, að verðtryggingu er ekki stefnt gegn verðbólgu, heldur hörmulegum afleiðingum hennar á afmörkuðu sviði.

Við höfum bara ekki tíma til að bíða eftir því, að hagfræðingar og stjórnmálamenn okkar nái böndum á verðbólguna. Við verðum strax að losna við félagslegt ranglæti, sem fylgir verðbólgunni. Og það gerum við með verðtryggingu.

Við þurfum að vernda sparifé og lífeyri gamla fólksins. Við þurfum að koma í veg fyrir, að gæðingar banka og stjórnmálaflokka raki saman fé á aðgangi að ódýrum lánum. Þetta eru meðal okkar brýnustu verkefna.

Síðan getum við hlustað á athyglisverðar kenningar Magna um, hvernig beita megi sköttum gegn verðbólgu, til dæmis auðvaxtarskatti, eins og notaður er vestan hafs. Á þeim sviðum er án efa hægt að vinna gegn verðbólgu.

Magni þarf bara að vara sig á, að fiðringur hríslast um suma ráðherra, þegar þeir heyra minnzt á nýja skatta. Þegar augu þeirra verða útstæð af æsingi, eru þeir í huganum að telja peninga, en ekki að hugsa um efnahagslegar lækningar.

Og umfram allt má hann ekki hrífast svo af velgengni sinni, að hann loki af ásettu ráði augunum fyrir þeim staðreyndum, sem hér hefur verið lýst.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Léleg ræða.

Lítil reisn var yfir ræðu Benedikts Gröndal utanríkisráðherra á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í síðustu viku. Hún fól í sér mikil umskipti frá fyrra ári, er Benedikt flutti ágæta ræðu á sama vettvangi.

Í þetta sinn var ræðan hvorki fugl né fiskur. Ráðherrann fór úr einu í annað, án þess að skilja neitt eftir hjá þeim, sem heyrðu eða lásu. Ræðan var sama, gamla, góða flatneskjan, sem Benedikt rauf þó á þinginu í fyrra.

Núna fór ráðherrann alveg eftir gömlum helgisiðum, fordæmdi kynþáttastefnu Suður-Afríku, lýsti bjartsýni á framgang Zimbabwe-mála og hvatti til, að Palestínumenn fengju þjóðarréttindi. Þessa ágætu plötu heyrum við sí og æ.

Benedikt nefndi ekki mannréttindi á öðrum stöðum en þessum þremur. Vita þó allir, að ástand þeirra er verra í löndum Austur-Evrópu og mun verra í flestum löndum þriðja heimsins. Því mundi ráðherrann eftir í fyrra:

“Íslenzka þjóðin bjó lengi við nýlendustjórn. Við vitum af eigin reynslu, að frelsi og sjálfstæði valda ekki af sjálfu sér breytingum á aðstæðum og útrýma ekki þegar í stað fátækt. En á hinn bóginn vitum við, að sjálfstæði vekur þjóðerniskennd og gefur þjóðunum nýjan og áður dulinn styrk til framfara.

Ekki má færa völdin frá einni herrastétt til annarrar, né heldur mega nýjar myndir misréttis og óréttlætis koma í stað þess, sem áður var. Það er einungis með sjálfsaga, mannúð og menntun, sem kúguð þjóð getur aðlagazt nýjum aðstæðum og nýrri framtíð.”

Þetta var vel sagt hjá utanríkisráðherra okkar fyrir réttu ári. Þá gerði hann mannréttindi í heiminum að sérstöku umtalsefni og á þann veg, að ekki varð misskilið. Bæði honum og okkur var sómi að þeirri ræðu.

Eitt stærsta vandamál Sameinuðu þjóðanna og sumra sérstofnana þeirra er, að brenglað siðgæði þriðja heimsins hefur náð yfirhöndinni og ýtt til hliðar hefðbundnum réttlætishugmyndum Vesturlandabúa. Þriðji heimurinn hefur atkvæðin.

En það er ekki fólkið í þriðja heiminum, sem ræður þessu. Það eru hinir innlendu kúgarar, sem tekið hafa við af nýlenduveldunum gömlu. Þeir reyna að nota alþjóðastofnanir sér til aðstoðar við að efla völd sín heima fyrir.

Einræðisherrar og aðrir kúgarar þriðja heimsins hafa til dæmis náð samstöðu í Unesco, Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, um aðgerðir, er stefna að því að auðvelda þeim að kúga þjóðir sínar í friði.

Þeir vilja skrúfa fyrir frjálsan flutning upplýsinga og skoðana til landa sinna og frá þeim. Þeir vilja ekki aðrar fréttir frá löndum sínum en hinar opinberu fréttatilkynningar og ekki aðrar skoðanir en hinar opinberu túlkanir. Sama skömmtun vilja þeir, að ríki í hina áttina.

Hinum nýju eigendum þriðja heimsins hefur sumpart tekizt að beita Unesco fyrir vagn sinn á þessu sviði. Ef þeim takast slíkar aðgerðir almennt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, er siðræn forsenda samtakanna í voða.

Margt slíkt mætti utanríkisráðherra Íslands fjalla um á allsherjarþinginu. En í þetta sinn var ekkert bitastætt í ræðu hans, ekkert sem tekur því að vitna í, nema lítið skot í garð olíuframleiðsluríkja: “Framleiðendur ákveðinna nauðsynjavara mynda samtök til að geta hækkað verð og rakað til sín gífurlegum gróða.”

Benedikt hefði betur endurtekið ræðuna frá í fyrra.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið