arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Út skal illt blóð.

Sláturtíðin er hafin í Sjálfstæðisflokknum. Nú telur flokkseigendafélagið sig loksins hafa nægan styrk til að láta sverfa til stáls og losa flokkinn við hið illa blóð, sem allt of lengi hafi fengið að renna um æðar hans.

Embættismenn flokksins hafa reiknað niðurstöður kosninga til landsfundar og telja þær flokkseigendum hagstæðar. Ekki sé þar að vísu blóðþyrstur meirihluti, en nógu margir þó, sem reynast muni forustunni tryggir á örlagastund.

Fræg Morgunblaðsgrein Gísla Jónssonar menntaskólakennara er bezta dæmið um þá spennu, sem hefur hlaðizt upp í tíð núverandi ríkisstjórnar. Greinin minnti á vestfirzka píslarsögu frá galdraöld, svo geigvænlegur var Óvinurinn.

Hin vanstillta grein sýnir vel, hversu djúpt hatrið er orðið á Gunnari Thoroddsen og öllum hans árum, Albert Guðmundssyni og öllum hans árum. Og hún fékk auðvitað þann viðhafnarsess og það viðhafnarform, sem blaðinu þótti hæfa.

Jafnframt hefur ríkisstyrkt málgagn flokkseigendafélagsins fikrað sig út í ritbann á greinum frá sumum þeim sálum, sem leiðzt hafa til fylgis við Óvininn mikla og vilja halda uppi vörnum fyrir hans svarta og synduga atferli.

Sigurður Hafstein er látinn setja fram tillögur um framhald hinna opnu prófkjara, sem tíðkazt hafa í Sjálfstæðisflokknum, svona til að búa til logn fyrir storminn, sem varð svo á fundi fulltrúaráðsins í Reykjavík.

Fundardaginn birtist í viðhafnarsæti og viðhafnarformi málgagns rétttrúaðra grein Jónasar Elíassonar um lokun prófkjara. Og síðan kom Sigurður á fundinn með skrifaða ræðu um hin illu áhrif eigin tillögu um opið prófkjör.

Reiði réttlætisins beinist ekki aðeins að Óvininum og árum hans, heldur öllum þeim, sem í óviðurkvæmilegu léttlyndi hafa látið undir höfuð leggjast að þylja heitstrengingar á hverjum morgni, – að hinum veiklunduðu meðreiðarsveinum.

Friðrik Sófusson er ekki talinn hafa verið nógu skeleggur gegn hinu illa og Guðmundur Karlsson er grunaður um fylgi við Friðrik. Hinni heilögu reiði hefur lostið niður og hún brennt fjárveitinganefndarstól Guðmundar.

Hinir veiklunduðu sjá nú ritað á vegginn, að pólitískir dagar þeirra kunni einnig að vera taldir, ef þeir ekki sjái að sér, geri iðrun og yfirbót og fari að þylja píslarsögur Gísla Jónssonar og Halldórs Blöndal á hverju kvöldi.

Árarnir illu skulu úr flokknum. Þeir mega gjarnan rotta sig saman um sérstök framboð, beint eða óbeint undir sjálfstæðisnafni. Aðalatriðið er, að þeir eru “að minnsta kosti miklu minni sjálfstæðismenn” eins og Matthías Bjarnason orðar það.

Hið hreina orð má ekki litast af villutrúarsetningum. Sjálfstæðisflokkurinn má minnka, því að reikull fjöldinn skiptir minna máli en hin hreina hjörð stuðningsmanna flokkseigenda undir merki leiftursóknar.

Sumir efasemdarmenn flokksins munu nú beygja sig undir vald flokkseigenda, – með það að leiðarljósi, að flokkurinn sé langur, en flokkseigendafélagið stutt, og að friður sláturtíðar sé betri en enginn friður.

Aðrir munu gæla við áhættuna af sérstökum framboðum, haldnir ótta við, að sagan hafi lítið dálæti á slíku og láti þau stundum fjara út í tímans rás. Það er einmitt útkoman, sem flokkseigendafélagið reiknar með.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Kjarkur og harka vex.

Stjórnarandstæðingar meðal sjálfstæðismanna hafa sótt sig í veðrið í skoðanakönnunum Dagblaðsins á þessu ári. Í janúar voru þeir töluvert færri en stjórnarsinnar sama hóps, en eru nú í október orðnir mun fleiri.

Í janúar voru líka vinsældir ríkisstjórnarinnar í hámarki eftir efnahagsaðgerðir áramótanna. Ef litið er til lengri tíma, eitt ár aftur í tímann, hafa stjórnarandstæðingar í hópi sjálfstæðismanna ekki eins mikla ástæðu til að fagna.

Á einu ári hefur hlutfall þeirra aðeins aukizt úr 44% í 45%. Það, sem gerzt hefur, er, að margir fyrrverandi stjórnarsinnar í flokknum hafa orðið óákveðnir í afstöðu sinni, en hafa ekki skipt yfir á væng stjórnarandstæðinga.

Stjórnarsinnum hefur á einu ári fækkað úr 37% í 30% sjálfstæðismanna, meðan hinum óákveðnu kjósendum flokksins hefur fjölgað úr 19% í 25%. Þetta er hin marktæka breyting, sem orðið hefur á viðhorfum sjálfstæðismanna til stjórnarinnar.

Tölurnar 45% andvígir, 30% fylgjandi og 25% óákveðnir segja ekki alla söguna um skiptinguna. Til dæmis hafa hingað til margir sjálfstæðismenn reynzt í könnunum blaðsins vera andvígir ríkisstjórninni, en fylgjandi einstökum ráðherrum.

Hitt skiptir þó mun meira máli, að sjálfstæðismaður er ekki nákvæmlega hið sama og sjálfstæðis-flokksmaður. Skiptingin meðal flokksbundinna manna er án efa miklum mun hagstæðari stjórnarandstöðunni en hér kemur fram að ofan.

Með dálítilli ónákvæmni mætti skipta sjálfstæðismönnum í hina hreintrúaðri flokksbundna og hina breiðtrúaðri óflokksbundna. Og stjórnarandstaðan er auðvitað eindregnari meðal þeirra, sem formlega teljast til flokksins.

Óbeint endurspegla þó tölur könnunarinnar þá stað- reynd, að stjórnarandstæðingar hafa undirtökin í Sjálfstæðisflokknum sem stofnun. Þessi undirtök eru ekki áberandi utan Reykjavíkur, en eru mjög eindregin í Reykjavík, sem ræður úrslitum.

Atkvæðagreiðsla fulltrúaráðsins um prófkjör var mælikvarði á styrkleika. Við venjulegar aðstæður hefði mátt telja hana efnislegt val hálflokaðs prófkjörs í stað opins, en núna fólst í henni valdabaráttan í flokknum.

Augljóst er, að menn á borð við Gunnar Thoroddsen og Albert Guðmundsson fá mun hærra hlutfall meðal óflokksbundinna sjálfstæðismanna en flokksbundinna, öfugt við menn á borð við Geir Hallgrímsson og Davíð Oddsson.

Nærtækasta niðurstaða atkvæðagreiðslunnar er, að staða Davíðs styrkist á kostnað Alberts í fyrirhuguðu prófkjöri fyrir borgarstjórnarkosningarnar í Reykjavík. Og til þess voru einmitt refirnir skornir í fulltrúaráðinu.

Þessi sprengja er gott dæmi um, að forustumenn stjórnarandstöðunnar í Sjálfstæðisflokknum telja sig hafa hagstæðan byr, svo sem mælzt hefur í skoðanakönnunum Dagblaðsins. Þeir telja sér óhætt að færa sig upp á skaftið.

Morgunblaðið hefur smám saman orðið harðskeyttara í garð stjórnarsinna í flokknum. Eftir langt daður við ritfrelsi er það nú farið að neita svargreinum stjórnarsinna við hörkulegum greinum stjórnarandstæðinga.

Neitun birtingar svargreinar Þóris H. Einarssonar skólastjóra við grófri grein Gísla Jónssonar menntaskólakennara er dæmi um, að svonefnt flokkseigendafélag telur nú aftur kleift að beita Prövdu sinni innan flokks af fullum styrk.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Orðinn of breiður.

Sjálfstæðisflokkurinn í Kópavogi samþykkti fyrir helgina að bjóða hinum flokkunum til sameiginlegs prófkjörs. Sú leið einfaldar skipulag og kemur í veg fyrir, að fólk geti tekið þátt í prófkjöri hjá fleiri en einum flokki.

Með sameiginlegu prófkjöri er girt fyrir þá margumtöluðu hættu, að pólitískir andstæðingar fari að skipta sér af framboði flokks, nema þá að þeir fórni um leið rétti sínum til áhrifa á framboð eigin flokks.

Ekki má þó skilja þetta svo, að mikil hætta sé á ferðum. Í opnum prófkjörum, sem hingað til hafa farið fram, hefur ekki borið á þátttöku annarra flokka manna. Og í engu tilviki hefur slík þáttaka haft áhrif á röð frambjóðenda.

Opnu prófkjörin hafa hins vegar breikkað þá flokka, sem þeim hafa beitt. Þau hafa virkjað fólk, sem er að öðru leyti tregt til formlegrar þátttöku í starfi flokka og verður ekki fáanlegt til að undirrita inntökubeiðnir í flokka.

Þegar Jóhann Hafstein var formaður Sjálfstæðisflokksins, vitnaði hann í biblíuna og sagði: “Í húsi föður míns eru margar vistarverur”. Í þeim anda mun Sjálfstæðisflokkurinn á Seltjarnarnesi áfram hafa opið prófkjör.

“Hvort einstaka hægri krati eða framsóknarmaður tekur þátt, skiptir litlu máli. Slíkir vega lítt sem ekkert í heildarniðurstöðu prófkjörs. Aðalatriðið er að fá fjöldann til samstarfs,” sagði Magnús Erlendsson, forseti bæjarstjórnar á Nesinu.

Vandamál opinna prófkjara eru allt önnur en þau, sem hatursmenn þeirra halda á lofti. Þau felast í, að þátttakendur opinna prófkjara hugsa að meðaltali öðruvísi en þáttakendur lokaðra prófkjara og breikka þannig viðkomandi flokk.

Lokuð prófkjör efla gengi þeirra frambjóðenda, sem höfða til flokksbundinna manna. Opin prófkjör efla hins vegar gengi þeirra, sem höfða til almennra kjósenda flokksins. Á þessu getur í reynd orðið töluverður munur.

Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjavík er skólabókardæmi um þetta ástand. Þar hefur tögl og hagldir hópur manna í kringum svonefnt flokkseigendafélag. Styrkur hópsins er meðal flokksbundinna, en ekki meðal almennra kjósenda flokksins.

Nú geta vel verið viss takmörk fyrir hversu breiður einn flokkur getur orðið, auk þess sem lýðræðislega er æskilegt, að rúm sé fyrir fleiri flokka en einn í Reykjavík! Breiður flokkur lætur síður að stjórn.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur lengi verið breiður flokkur, sem í vaxandi mæli hefur ekki látið að stjórn þeirra, sem eru við völd í veigamestu stofnunum flokksins. Þannig styðja kjósendur flokksins ríkisstjórn, sem flokkskerfið er andvígt.

Lokað prófkjör er fullkomlega lýðræðisleg leið til að leysa þennan vanda. Það þrengir flokkinn niður í stærð, sem frá sjónarmiði flokkseigendafélags er líklegri til að verða viðráðanleg og sæmilega einhuga.

Lokað prófkjör er rökrétt afleiðing þeirrar grundvallarstefnu flokkseigendafélagsins, að betra sé að hafa mikil völd í litlum flokki en lítil völd í miklum flokki. Á stefnunni byggist óbeitin á opnum prófkjörum.

Í þessari umferð reyndist ekki unnt að loka prófkjörinu alveg. Það verður aðeins hálflokað, þegar frambjóðendur verða valdir til borgarstjórnar í Reykjavík. Í næstu umferð tekst kannski hið rökrétta, – að loka prófkjörinu alveg.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þegar tölur verða hættulegar.

Tölur eru yfirleitt sérdeilis nytsamlegar. Þær geta sett flókinn raunveruleika í einfalt form, svo að hægt er að meta hann og bera saman við eitthvað annað. En í höndum stjórnmálamanna geta tölur orðið beinlínis þjóðhættulegar.

Við getum tekið sem dæmi tölur Þjóðhagsstofnunar um 6,6% tap af frystingu, 9,4% hagnað af skreið og 13,1 % hagnað af saltfiski. Þessar tölur sýna í hnotskurn, að verkun í saltfisk og skreið gengur mun betur en frysting.

Raunveruleikinn að baki er samt flókinn. Tölurnar sýna ekki, að sum verkun í saltfisk og skreið er rekin með tapi og að sum frysting er rekin með hagnaði. Tölurnar eru bara meðaltöl af rekstri margra tuga ólíkra fyrirtækja.

Vel rekin og gróin frystihús eru rekin á nálægt núlli um þessar mundir, sem getur engan veginn talizt nógu gott, sérstaklega ekki til frambúðar. Hins vegar er mikið tap á bæði hinum illa reknu og hinum óhófssömu í fjárfestingu.

Hin nýlega verðtrygging hefur sýnt fram á, að margur rekstur er ekki nógu arðbær til að standa undir vöxtum. Þetta er um að kenna rekstrinum og fjárfestingum tengdum honum, en ekki verðtryggingunni, svo sem margir halda.

Verðtrygging á smám saman að leiða til jafnvægis á fjármagnsmarkaði, svo að hæfilegt fjármagn sé til reiðu í arðbæran rekstur. Hingað til hefur mikið af því verið misnotað sem eins konar gjafafé handa kvígildum.

Athafnamenn í fiskvinnslu geta séð tvennt af tölunum hér að ofan. Í fyrsta lagi borgar sig í bili að sveigja sem mest frá frystingu til saltfisks og skreiðar. Í öðru lagi verður að fara varlega í fjárfestingum.

Þjóðhættulegir stjórnmálamenn sjá hins vegar allt annað í tölunum. Þeir sjá, að meðaltalið á fiskvinnslunni í heild er 2% hagnaður. Þeir halda, að málið megi leysa með því að færa peninga frá saltfiski og skreið til frystingar.

Í framkvæmd yrði slíkt mikilvægt skref í þá átt að taka markaðinn endanlega úr sambandi. Millifærslur leiða fljótt til þess, að enginn veit lengur, hvað er hagkvæmt og hvað ekki, og að framleiðni bíður mikinn hnekki.

Þjóðhagslega er auðvitað mun hagkvæmara að láta tölurnar ýta að sinni stærri hluta fiskvinnslunnar til gróðavænlegri þátta heldur en að reyna að frysta núverandi óhagkvæmni með “félagslegum” millifærslum.

Svipaðan lærdóm má líka draga af tölum Þjóðhagsstofnunar um 1,4% tap af bátum, 2,5% tap af litlum skuttogurum og 12% tap af stórum skuttogurum. Eini munurinn er sá, að hér geta þjóðhættulegir stjórnmálamenn ekki millifært.

Að baki þessara talna liggur hin einfalda staðreynd, að fiskiskipaflotinn er orðinn of stór. Hinn mikli fjármagnskostnaður nýrra skipa er svo mikill, að rekstur þeirra getur ekki orðið arðbær, þótt vel sé haldið á spöðunum.

Tapið á nýjustu skuttogurunum er yfir 20% og jafnvel yfir 30%. Þetta sýnir ekki, að verðtrygging sé ósanngjörn. Þetta sýnir bara, að ekki er að sinni rúm fyrir ný og fjármagnsþung skip í fiskiskipaflotanum.

Þeir, sem nú sækja fast í undanþágur til kaupa á skuttogurum, vita af tölunum, að gífurlegur taprekstur mun fylgja í kjölfarið. Þeir eru í rauninni að gera út á skattgreiðendur, – með hjálp þjóðhættulegra stjórnmálamanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Langvinnt tilhugalíf.

Tilhugalíf þjóðarinnar og ríkisstjórnarinnar virðist ekki ætla að verða skammvinnt. Það stendur enn, rúmlega hálfu öðru ári eftir stjórnarmyndun. Annað eins tilhugalíf hefur ekki sézt um langan aldur í stjórnmálum landsins.

Sennilega þarf meira en dægurbundna leiðarahöfunda til að skýra þessa ótrúlegu festu í vinsældum ríkisstjórnar, sem meðal annars kemur fram í, að hún nýtur nú heldur meira fylgis en hún gerði fyrir réttu ári.

Á þessum tíma hefur fylgið við ríkisstjórnina aukizt úr 61% í 64% og andstaðan minnkað úr 39% í 36%. Stjórnarandstaðan getur að vísu huggað sig við, að breytingin er svo lítil, að hún getur varla talizt marktæk.

Ennfremur getur það forðað stjórnarandstöðunni frá örvæntingu, að horfinn er vinsældakúfurinn, sem myndaðist hjá ríkisstjórninni í fyrravetur, er hún náði 75% fylgi í skoðanakönnun Dagblaðsins í febrúar.

Breytingin er hins vegar lítil síðan í vor, þegar ríkisstjórnin hafði 69% stuðning í hliðstæðri skoðanakönnun. Enda er sumarið yfirleitt ekki tími pólitískra breytinga og þetta sumar satt að segja verið óvenju friðsælt.

Nú sem fyrr er athyglisvert, að margir segjast ekki vera ánægðir með ríkisstjórnina, þótt þeir styðji hana. Þetta hefur komið og kemur nú greinilega fram í ummælum, sem margir láta flakka með atkvæði sínu.

Þessi munur kom líka fram hjá Vísi, sem spurði ekki um stuðning, heldur ánægju með ríkisstjórnina. Þar komu út lægri tölur hjá stjórninni, þótt hún væri þar líka í öruggum meirihluta. Og verður Vísir þó seint sakaður um stjórnarstuðning.

Sem sýnishorn af stuðningi án ánægju má nefna ummæli eins og: “Ég er ekki ánægður með allt, sem stjórnin gerir, en þetta er samt það skásta, sem til greina kemur.” Eða: “Við eigum ekki völ á öðru betra.”

Einnig er athyglisvert, að fylgið, sem hefur í sumar lekið af ríkisstjórninni, hefur ekki færzt yfir til stjórnarandstöðunnar, heldur fyllt raðir hinna, sem annaðhvort lýsa óákveðinni afstöðu eða vilja ekki svara.

Þessir tveir síðustu hópar eru í nýjustu könnun Dagblaðsins komnir samanlagt upp í þriðjung allra hinna spurðu. Þetta háa hlutfall hlýtur að valda mikilli óvissu, þegar reynt er að spá um framtíð stjórnarstuðnings.

Þeim fer fjölgandi, sem vantreysta bæði stjórn og stjórnarandstöðu, samanber ummæli á borð við: “Það er sami rassinn undir þessum körlum öllum.“ Eða: “Þær eru allar slæmar þessar stjórnir.” Þetta eru stjórnmálamönnum ill tíðindi.

Ríkisstjórnin nýtur þess í skoðanakönnuninni, að hún er almennt talin vera að nálgast loforðið um að koma verðbólgu ársins niður í 40%. Ennfremur hefur peningatraust aukizt í formi gífurlegrar sparifjármyndunar í kjölfar verðtryggingar.

En ýmsar aðrar gerðir ríkisstjórnarinnar hafa ekki haft á sér varanlegt svipmót. Atvinnulíf hefur að vísu haldizt fjörugt, en mörgum vandamálum hefur verið skotið á frest. Hugrekki er ekki aðall íhaldssamra stjórna sem þessarar.

Hins vegar virðist þjóðin ekki gefin fyrir leiftursóknir, hvorki frá hægri né vinstri. Hún sættir sig við ríkisstjórn, sem með góðum vilja reynir að moða úr gamalkunnum íhaldsúrræðum og hefur lukkuna með sér, þegar á reynir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Marklaust einvígi.

Flest bendir nú til, að hinn alþjóðlegi skrípaleikur skákmanna geti hafizt í Merano á Ítalíu í dag. Samningamenn einvígismanna hafa náð samkomulagi um ýmis framkvæmdaatriði, sem áður var talið, að vefjast mundu fyrir.

Kortsjnoj fær að leika undir svissneska fánanum og að hlusta á svissneska þjóðsönginn í upphafi einvígis. Karpov fær trégrind undir skákborðið til að hindra spörk frá Kortsjnoj. Dávaldar og miðlar eru komnir á sinn stað.

Kannski finnur þó Kortsjnoj fljótlega, að hann þurfi skothelt gler til að verjast dávaldinum. Og kannski finnur Karpov fljótlega, að hann þurfi öðru vísi lýsingu í salnum þrátt fyrir allt. Friðurinn er næsta ótryggur.

Að mati aðstandenda einvígisins er þó friðvænlegra í upphafi þess en verið hefur við upphaf slíkra um langt skeið, allt frá því fyrir þá tíð, er Fisher og Spasskí tefldu í Laugardalshöll og flugan fannst, sællar minningar.

Sæla aðstandenda byggist þó fyrst og fremst á, að þeir telja unnt að láta fara fram svokallað heimsmeistaraeinvígi í skák upp á þau býti, að útgerðarmenn annars keppendans fái að halda fjölskyldu hins í gíslingu á einvígistímanum.

Skák mun vera eina keppnisgreinin á alþjóðlegum vettvangi, þar sem ríkir siðblinda af þessu tagi. Nokkrar vonir stóðu til, að þetta mundi breytast með tilkomu íslenzks forseta, en þær vonir urðu að engu fyrir tveimur mánuðum.

Að vísu eru sovézk lög að því marki sovézkt innanríkismál, að þau varði ekki við Helsinki-samkomulagið, sem Brezhnev undirritaði. Og alþjóðleg keppnisskilyrði geta engan veginn talizt til sovézkra innanríkismála.

Sorglegt er, hversu langt forseti Alþjóða skáksambandsins hefur talið sig þurfa að ganga til að réttlæta ósigur sinn í þessu hreina og einfalda réttlætismáli, sem allir virðast skilja, nema sumir skákáhugamenn einir.

Af hverju þarf sífellt að endurtaka að “ … varð forsetinn þess áskynja, að nánir ættingjar áskorandans höfðu aldrei lagt fram gilda umsókn fyrir fjölskyldu hans um að ná fundum hans …”. Hvað á svona útúrsnúningur að þýða?

Viktor Kortsjnoj og fjöldi manns hafa lagt mikla vinnu í að ná Bellu og Igor Kortsjnoj úr faðmi Sovétríkjanna og reynt allar hugsanlegar leiðir til að tala um fyrir Kremlverjum. Um þetta á lögfræðilegur dónaskapur ekki við.

Af hverju þarf líka að ítreka að Igor hafi neitað að gegna herþjónustu og verði því að sitja í haldi til næsta vors? Af hverju bætir forsetinn aldrei við skýringum þess, að margir gyðingar vilja ekki gegna sovézkri herþjónustu.

Hafandi gegnt herþjónustu eru þeir taldir búa yfir hernaðarleyndarmálum. Reynslan sýnir, að umsóknum þeirra um að fá að flytjast úr landi er síðan hafnað á þeim sniðugu forsendum, að hernaðarleyndarmál megi ekki fara úr landi.

Nú kann vel að vera, að athafnir Friðriks Ólafssonar leiði til þess, að Kremlverjar viðurkenni eitt af þúsund brotum Helsinki-samkomulagsins og sendi Bellu og Igor vestur fyrir tjald næsta vor. Það verður þakkað hér, þegar þar að kemur.

Hitt er óbreytt, að þetta marklausa, svokallaða heimsmeistaraeinvígi í skák fer fram upp á býti ódrengskapar, sem er til skammar öllum þeim, sem að standa, þar á meðal forsetanum, svo og Íslandi, sem á óbeinan hlut að máli.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Tómatar handa rottum.

Enn einu sinni hefur Dagblaðið upplýst og sannað með myndum, að Sölufélag garðyrkjumanna fleygir fyrsta flokks tómötum í stórum stíl. Þetta gerir einokunarfyrirtækið til að halda uppi áeðlilega háu verði á hinum, sem eftir eru.

Neytendasamtökin hafa lýst undrun sinni og reiði á þessu athæfi Sölufélagsins. Þau telja ennfremur, að þetta sé brot á samkomulagi og samstarfi, sem varð með þessum aðilum eftir hliðstæða uppljóstrun Dagblaðsins árið 1978.

Þá birti Dagblaðið líka mynd af breiðum tugþúsunda tómata á öskuhaugunum. Fjölmargir urðu mjög reiðir yfir þessari meðferð matvæla. Það leiddi til, að hætt var að sinni að fleygja tómötum og verð þeirra lækkað í staðinn.

Sölufélagið og Neytendasamtökin tóku saman höndum um að koma tómötunum út á lágu verði og nutu til þess kynningar Dagblaðsins. Árangurinn varð þá sá, að hin holla vara nýttist til manneldis og að tekjur garðyrkjubænda urðu meiri en ella.

En Sölufélag garðyrkjumanna virðist alveg hafa gleymt þessari lexíu. Enn læðist það í skjóli nætur til að kasta matvælum á haugana og reynir nú að fela þau með sagi, svo að athæfið festist síður eða ekki á mynd.

Staðinn að verki segir forstjóri Sölufélagsins, að þetta hafi verið allt of rauðir, ofþroskaðir og ósöluhæfir tómatar. Þetta er lygi, af því að fjöldi starfsmanna Dagblaðsins getur vitnað um, að þetta var hin bezta söluvara.

Ennfremur segir forstjórinn, að tómataverð hafi árangurslaust verið lækkað um þriðjung vikuna 24.- 28. ágúst. Meiru hafi verið eytt í auglýsingar en inn hafi komið í tekjur. Þar með hafi fyrirtækið gefizt upp á lækkuninni.

Þessi meinta auglýsingaherferð forstjórans fór framhjá flestum. Miklum meirihluta neytenda var ókunnugt um, að tómatar hefðu verið lækkaðir í verði um þriðjung. Staðreyndin er sú, að Sölufélagið kann ekki að selja.

Miklu nær hefði verið að muna fyrri tíð og snúa sér til Neytendasamtakanna til samstarfs. Trúlega hefði þurft að lækka tómatana meira til að ná markaðsverði, en alténd var nauðsynlegt að segja neytendum frá verðlækkun.

Dagblaðið og sjálfsagt fleiri fjölmiðlar hefðu sjálfsagt ekki talið eftir sér að vekja athygli á, að góð vara mætti ekki fara til spillis, eins og það gerði 1978, þegar tómatafjallið hvarf eins og dögg fyrir sól.

Enginn vandi er að koma út offramleiðslu, ef varan er fyrsta flokks, svo sem íslenzkir tómatar eru yfirleitt, og ef verðið er lækkað nægilega til að almennir neytendur hafi efni á að kaupa vöruna til hversdagsnotkunar.

Söluaðferð fyrirtækisins byggist á, að tómatar séu dýr lúxusvara, sem notuð sé afar sparlega á heimilum. Þetta er í eðlilegu samræmi við markaðslögmál, þegar tómatar eru af skornum skammti á hlutum hinnar árlegu vertíðar.

Hins vegar þarf Sölufélagið að sveigja í sölustefnu, þegar tómatar hrúgast á markaðinn. Þá þarf að líta á þá sem ódýra hversdagsvöru, sem neytendur muni kaupa í töluverðum mæli. Þetta er líka í eðlilegu samræmi við markaðslögmál.

Ekki má heldur gleyma, að ofan á stirðleika Sölufélagsins og vangetu þess til að haga sér eftir aðstæðum bætist svo óhugnanlegt siðleysi, þegar útkoman er sú, að góðum matvælum er fleygt í rotturnar á haugunum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið