arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Vei steikarbúlum!

Líta má á það sem misheppnaða tilraun til að verða ríkur, þegar eigandi matstofu með sjálfsafgreiðslu selur þríréttaða máltíð af korti á um það bil 4.000 krónur, meðan vínveitingamaðurinn selur þríréttaða máltíð af korti á 6.000-6.500 krónur.

Í sumum vínveitingahúsum eru matsveinar, sem hafa áhuga á starfi sínu og leggja sig fram. Þar eru líka þjónar sem kunna til verka. Hvorugu er til að dreifa á flestum þeim steikarbúlum, sem orðnar eru að einkennistákni íslenzkrar matargerðar og veitingamennsku.

Útkoman er auðvitað sú, að almenningur situr heima hjá sér og borðar mun skárri mat fyrir mun minna fé en sjálfsafgreiðslustofurnar bjóða. Og á ferðalögum um landið borðar almenningur upp úr töskum sínum. Hví skyldi fólk líka kaupa verri mat en það getur búið til sjálft?

Erlendir ferðamenn koma ekki hingað til að borða. Óhjákvæmilegt er þó, að vaxandi fjöldi þeirra taki eftir, að mikið af hversdagsmatreiðslu á íslenzkum veitingahúsum nær ekki lágmarki í gæðum og hófsemi verðlagningar.

Fyrr eða síðar fara erlendir fjölmiðlar að senda hingað menn til að kanna íslenzka matargerðarlist. Þar verður hún á svipstundu illræmd langt út fyrir pollinn, með viðeigandi afleiðingum í rýrnun gjaldeyristekna.

Áður fyrr ríkti hér á landi matargerðarlist sem streymdi frá húsmæðraskólunum. Þar var um að ræða blöndu af þjóðlegri, íslenzkri matargerð og yngri straumum frá Danmörku og öðrum Norðurlöndum. Þessi list lifir enn í heimilismatreiðslu og í matreiðslu beztu vínveitingahúsanna.

Með steikarbúlunum hefur hins vegar haldið innreið sína versta hliðin á bandarískri matargerð og ekki hin dæmigerða hlið hennar. Þar er sjálfvirknin, einhæfingin og tilfinningaleysið komið í það hámark, að boðið er upp á svokallaða “sósu” með öllum mat. Þessi sósa var áður kölluð “kokkteilsósa”, en nú þarf víst ekki að skilgreina hana nánar.

Ekki má heldur gleyma hinum innfluttu gervikartöflum, né heldur ofnotaðri steikarfeitinni, sem matur steikarbúlanna jóðlar í, til viðbótar hinni miklu fitu, sem þykir við hæfi í íslenzkum landbúnaði.

Rétt er þó að taka fram, að eina góða nýjung hafa steikarbúlurnar innleitt. Það eru hin hollu hrásalöt, sem eru bæði bragðbetri og bragðmeiri en mauksoðið grænmeti vínveitingahúsanna. Það er steikarbúlunum að þakka, að Íslendingar eru hættir að líta á hrásalöt sem dýrafóður.

Það á hins vegar ekki að hafa sama hrásalat með öllum mat, ekki fremur en sömu sósuna og sömu “frönsku” kartöflurnar. Og það er óþarfi að líta á djúpsteikingarpottinn sem altari. Steikarbúlurnar rísa ekki úr eymdinni, fyrr en eigendur og starfsfólk rækta með sér virðingu fyrir mat og tilfinningu fyrir mat.

Þær rísa ekki heldur úr eymdinni fyrr en eigendur átta sig á, að þeir eru ekki bara í samkeppni við mötuneyti úti í bæ, heldur venjulega heimilismatreiðslu. Geti þeir ekki lækkað verðið, ættu þeir að bjóða betri mat en almenningur fær heima hjá sér.

Steikarbúlurnar hafa tröllriðið íslenzkri matarmenningu og haft varanleg spillingaráhrif á tilfinningu unglinga fyrir góðum mat. Nú er kominn tími til að bæta ráð sitt.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hægfara kerfi og opið

Í logninu fyrir alþingisstorminn hefur komið í ljós, að hin nýja ríkisstjórn ákveður sig fremur hægt. Flokkarnir eru hræddir hver við annan og ráðherrarnir verða að hafa meiri samráð en var í fyrri ríkisstjórn.

Gamla stjórnin var helmingaskiptastjórn, sem bar ekki þunga hugsjónabyrði. Segja má, að þar hafi ríkt óformlegt samkomulag um, að hver ráðherra réði sínum málum nánast eins og einræðisherra. Við slíkar aðstæður er aðdragandi ákvarðana oft skammur.

Fyrir bragðið var stjórnkerfið tiltölulega lokað. Erfitt var að fylgjast með og átta sig á, hvernig ákvarðanir urðu til. Þjóðin hafði lélega aðstöðu til að fylgjast með gangi mála á undirbúningsstigi.

Nú er allt opnara. Ráðherrar mega ekki gera margt upp á sitt eindæmi. Þeir verða að setja samráðherra sína inn í málin á undirbúningsstigi. Afleiðingin er sú, að tuttugu menn vita um makk, sem tveir vissu um áður. Og alkunnugt er, að þjóð veit, þá þrír vita.

Þetta verður að hafa í huga, þegar fjallað er um ágreining í nýju ríkisstjórninni. Þar er ekki aðeins um að ræða óvenjumikinn mun á sjónarmiðum stjórnarflokka, heldur einnig meiri vitneskju almennings um atburðarásina að baki ákvörðunum.

Þetta hvort tveggja skýrir líka að nokkru leyti, hvers vegna ríkisstjórninni gengur illa að koma saman fjárlagafrumvarpi. Hún getur ekki lagt það fram á fyrstu vikum alþingis, svo sem venja hefur verið, einnig að nýafstöðnum stjórnarskiptum. Horfur eru á, að frumvarpið komi ekki í ljós fyrr en í nóvember.

Búast má við, að ríkisstjórnin deili hart um frumvarpið á næstu vikum. Tómas Árnason fjármálaráðherra vill skera niður ríkisútgjöld, en ráðherrar Alþýðubandalagsins eru þess lítt fýsandi. Taka verður þó fram, að þetta er aðeins spá um ágreining, en ekki lýsing á orðnum hlut.

Annað mikilvægt mál, sem ríkisstjórnin fjallar um þessa dagana, er lækkun tolla um áramótin samkvæmt samningum við Fríverzlunarsamtökin og Efnahagsbandalagið. Iðnrekendur hafa beðið um frestun þessara lækkana og hafa hljómgrunn innan ríkisstjórnarinnar, enda hafa þeir margt til síns máls.

Á móti vegur svo, að embættismenn óttast viðbrögð Efnahagsbandalagsins, sem gjarnan geldur rauðan belg fyrir gráan. Slíkt mundi koma hastarlega niður á fiskútflutningi okkar. Ennfremur óttast þeir, að frestun kunni að spilla áliti Íslands og undirskrifta þess á alþjóðlegum vettvangi.

Þriðja stórmálið, sem ríkisstjórnin veltist með, er fiskverðið. Ákvörðun þessi þolir enga bið og þyrfti helzt að koma í dag. Ekki bætir úr skák, að afkoma útgerðar og fiskiðnaðar er með erfiðasta móti.

Kjartan Jóhannsson sjávarútvegsráðherra vill hækka fiskverðið um 8%. Sú hækkun mundi hjálpa flotanum, en stefna um leið að nýrri gengislækkun öðru hvoru megin við áramótin. Ráðherrar Alþýðubandalagsins vilja fara vægar í hækkun fiskverðs.

Hér hafa verið nefnd þrjú af mikilvægustu dæmunum um erfið viðfangsefni ríkisstjórnarinnar í logninu fyrir alþingisstorminn. Þau eru ekki nefnd til að sýna, að stjórnin sé að springa á degi hverjum, heldur til að sýna lesendum, hvernig ákvarðanir eru teknar í stjórnkerfinu um þessar mundir, hvernig misjöfn sjónarmið togast á og leita hægfara útrásar í málamiðlun.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Svavar gegn prentfrelsi

Þegar Indira Gandhi reyndi að verða einræðisherra á Indlandi, beitti hún sér ákaft gegn prentfrelsi. Hún ofsótti óháð blöð á ýmsa lund, einkum með fjármálalegum aðgerðum, en hyglaði sauðtryggum flokksblöðum á kostnað ríkisins.

Við þetta datt Indland af skrá prentfrelsisríkja. Það stóð þó ekki lengi, því að ný stjórn komst til valda í Indlandi og endurreisti hið gróna prentfrelsi þar í landi. Um heim allan vörpuðu stuðningsmenn tjáningarfrelsis öndinni léttar.

Svavar Gestsson viðskiptaráðherra hugleiðir nú að feta hægt og rólega í fótspor Indiru Gandhi. Hann hyggst beita verðlagshöftum til að spilla rekstri dagblaða, sem ekki vilja gerast þátttakendur í samtryggingunni á ríkisjötunni.

Mismunandi reikningsaðferðir sýna, að dagblöðin þurfa nú 20-25% hækkun til að halda stöðu sinni í verðbólgunni. Viðskiptaráðherra hefur hins vegar látið verðlagsnefnd leyfa 10% hækkun.

Afganginn vill hann bæta flokksblöðunum upp með auknum styrkjum af almannafé. Ber þar hæst hugmynd um að auka kaup ríkisins á óseljanlegum flokksblöðum, um 250 eintök af hverju. Einnig er verið að viðra hugmyndir um auknar peningagjafir.

Deila má um, hvort ríkisstyrkir til flokksblaða stríði gegn prentfrelsi. Hitt er óumdeilanlegt, að samhliða höft á verðlagi frjálsra blaða eru skerðing á prentfrelsi í anda Indiru Gandhi.

Rétt er að taka fram, að einnig eru til umfjöllunar aðrar hugmyndir, sem ekki stríða gegn prentfrelsi, af því að þær gera ekki upp á milli málsaðila. Rætt er um, að útvarp og sjónvarp taki aftur upp greiðslu fyrir birtingu dagskrár í dagblöðunum og að blaðataxtar útvarps og sjónvarps verði hagstæðari.

Ein hinna nýju hugmynda er dálitið lymskuleg. Hún er sú, að ríkið greiði fréttasendingar Reuters til blaðanna. Þar með væri Svavar ráðherra búinn að gera Reuter að hinni opinberu fréttastofu ríkisstjórnarinnar. Mönnum yrði gert fjárhagslega ókleift að skipta við aðrar fréttastofur. Í öllu þessu er frystingin á verðlagi blaðanna alvarlegust. Samfara henni mun vafalaust koma boð til Dagblaðsins um að koma í sængina með hinum blöðunum, taka styrk af almannafé í stað eðlilegra viðskipta við lesendur.

Nú byggist tilveruréttur Dagblaðsins einmitt á því, að blaðið taki ekki þátt í svindlbraski hinna blaðanna með fé skattborgaranna. Og væntanlega hefur blaðið nægan siðferðisstyrk til að standast freistingar ráðherrans.

Þar með á blaðið um tvo kosti að velja. Annar er sá að fylgja fyrirmælum kerfisins, selja eintökin undir kostnaðarverði og stefna á þann hátt út í taprekstur, sem um síðir mundi leiða til endaloka óháðrar blaðaútgáfu á Íslandi.

Hinn kosturinn er að verðleggja blaðið á kostnaðarverði í trássi við ráðherrann og treysta því, að rétt verð endurspegli sterka stöðu blaðsins á markaðinum. Því skyldi Dagblaðið ekki kosta 120 krónur, ef Þjóðviljinn kostar 110 krónur?

Eðlilegast væri að gera samblástur gegn prentfrelsisógnunum Svavars Gestssonar. Það mundi vafalaust kosta málaferli og fjártjón. Indversku blöðin börðust með klóm og kjafti fyrir rétti sínum á öllum stigum dómstóla og höfðu sigur að lokum.

Því skyldum við vera minni menn en Indverjar?

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Rökrætt í hring

Fulltrúar innflutningsverzlunarinnar og stjórnvalda urðu sér til skammar í bófahasar í sjónvarpinu í fyrrakvöld. Þar gerðu báðir aðilar sig seka um að halda fram tveimur gagnstæðum skoðunum samtímis.

Innflutningsmenn kenndu stjórnvöldum um úreltar reglur, sem leiði til óhagkvæmari innkaupa og til hærri umboðslauna erlendis en ella væri. Þetta er gamalkunn kenning, sem á mikinn rétt á sér.

Í miðjum sjónvarpsþættinum hófu innflutningsmenn svo gagnsókn úr hinni áttinni. Þeir lögðu fram tölur, sem áttu að sýna, að í rauninni væri vöruverð lægra hér en á Norðurlöndum. Notuðu þeir tækifærið til að berja sér á brjóst.

Sami tvískinnungurinn kom fram í jafnmiklum mæli hjá verðlagsstjóra og viðskiptaráðherra. Fram eftir þætti lögðu þeir þunga áherzlu á samnorræna könnun, sem átti að sýna 21-27% hærra innkaupsverð til Íslands en Norðurlandanna. Sýndi þetta alvarlega meinsemd í íslenzkri innflutningsverzlun.

Síðan mættu þeir gagnsókn innflutningsmanna með því að snúa sér í hring. Tölur um lægra vöruverð hér á landi sýndu einmitt, að núverandi verðlagshöft væru nytsamleg og nauðsynleg.

Báðir aðilar byrjuðu þáttinn með því að viðurkenna vandamálið og kenna hinum aðilanum um. Síðan luku þeir báðir þættinum með því að afneita vandamálinu og þakka sér hið ágæta ástand mála.

Öll þessi frammistaða var hin ómerkilegasta. Ekki þarf kannski að koma á óvart, þótt hagsmunaaðilar leiti víða fanga í röksemdafærslu. En það kemur vissulega á óvart, þegar stjórnvöld, sem menn héldu vera hlutlaus, leika sama leikinn.

Ekki er þetta þó svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott. Viðskiptaráðherra lofaði, að fé yrði útvegað til að gera skrifstofu verðlagsstjóra kleift að gera marktækan samanburð á verðmyndun hér á landi og í nálægum löndum. Slíkan samanburð þurfum við að fá, svo að gagnstæðar fullyrðingar rekist ekki lengur á.

Fyrsta samnorræna tilraunaathugunin var ekki nógu góð. Hún náði til fárra vörutegunda og aðeins til hluta verðmyndunar þeirra. Þar að auki er hún leyniplagg, sem hlýtur að vekja grunsemdir.

Að mikilvægasta leytinu var hún þó einkar gagnleg. Moldviðrið umhverfis hana er orðið svo magnað, að málið verður ekki leyst með öðrum hætti en þeim, að gerðar verði mun ýtarlegri og vandaðri kannanir.

Að fengnum slíkum upplýsingum verður unnt að byrja að ræða innflutningsverzlunina af skynsemi. Þá verður unnt að rökræða, hvort heppilegri sé álagning eða umboðslaun, sem hlaða á sig flutningskostnaði og opinberum gjöldum.

Þá verður einnig hægt að ræða, hvort ekki sé rétt að hætta prósentukerfinu í álagningu, hvort sem annað kerfi eða frelsi verði tekið upp í staðinn. Núverandi kerfi leiðir til hærra vöruverðs, hvort sem menn kenna um kerfinu eða innflutningsverzluninni.

Þá verður einnig unnt að bera saman í smáatriðum þau atriði, sem eru misjöfn í verðmyndun hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum. Vandamálið þarf að vera áþreifanlegt, til þess að unnt að að ráðast skynsamlega gegn því.

Þetta gerist ekki nema málsaðilar leggi niður bófahasar og fari að vinna að málinu eins og menn. Það gildir jafnt um stjórnvöld sem innflutningsmenn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vinsælar sjónhverfingar

Almenningur lætur fremur vel af ríkisstjórninni. Skammir, gagnrýni og viðvaranir stjórnarandstæðinga og óháðra hafa lítinn hljómgrunn um þessar mundir.

Fólk trúir ekki Morgunblaðinu, sem segir lífskjör margra hafa versnað og hverja höndina vera uppi á móti annarri í herbúðum stjórnarsinna. Fólk trúir tæpast hinum, sem flytja sanngjarnari gagnrýni.

Almenningi finnst lífskjör sín hafa batnað. Menn telja, að dregið hafi verið úr svonefndu “kaupráni”, og verðlækkun neyzluvara hefur ekki farið fram hjá neinum.

Hér á landi er afar sjaldgæft, að vörur lækki í verði. Menn kunna vel að meta sjaldgæfa atburði. Þess nýtur ríkisstjórnin núna. Mönnum finnst hún hafa reynt eitthvað nýtt og efnilegt.

Ríkisstjórnin þarf á þessu andrúmslofti að halda. Það skapar henni vinnufrið til raunhæfra aðgerða, ef hún skyldi þora. Vonandi safnar hún kjarki, þótt þess sjáist enn ekki merki.

Ríkisstjórnin hefur tekið nokkra slagi í upphafi spils. En hún hefur líka kastað flestum trompunum til þess að ná slögunum. Hún hefur því lítið svigrúm til frekari sjónhverfinga á næstu mánuðum.

Enn sem komið er hafa hærri skattar lítil áhrif á viðhorf fólks. Þeir eru bara tölur á blaði. Í næsta mánuði byrja menn hins vegar að borga. Þá er hætt við, að margir vakni upp með andfælum.

Þá kemur í ljós, að það eru ekki tómir stórlaxar, sem fá á baukinn. Það er einkum launafólk, að vísu hálauna- og miðlungsfólk, en launafólk samt.

Margir hinna auðugu sleppa hins vegar, af því að tekjur þeirra eru þess eðlis, að þær mælast illa á skattskýrslum. Í næsta mánuði munu opnast augu margra fyrir þessari dapurlegu staðreynd.

Margir eru þegar farnir að átta sig á, að það var peningafólkið, sem græddi mest á tímabili hins lága kjötverðs. Það var fólkið með handbært fé og handbærar frystikistur. Láglaunafólkið hafði hins vegar ekki ráð á að græða.

Eitt af náttúrulögmálum efnahagsmála er, að hvers konar krukk stjórnvalda í verðlagi og krónutölum gerir hina ríku ríkari og hina fátæku fátækari. Menn vissu, að þetta gilti um gengislækkanir, en áttuðu sig ekki á, að verðlækkanir lúta sama lögmáli.

Ríkisstjórnin kann að auka vinsældir sínar við lækkun vaxtaafurðalána. Hvers kyns lækkanir eru jafnan vinsælar.

Við megum samt ekki gleyma því, að í verðbólgunni eru allir vextir á Íslandi neikvæðir. Lækkun þeirra eykur misræmið milli aðgangs að lánsfé og skorts á aðgangi að lánsfé.

Vaxtalækkun er dæmigert krukk stjórnvalda, ættað úr sjónhverfingasmiðju Lúðvíks Jósepssonar, og gerir hina ríku ríkari, hina fátæku fátækari.

Þverbrestirnir í ríkisstjórninni munu koma betur í ljós um miðjan næsta mánuð, þegar alþingi hefur tekið til starfa. Við erum núna í logninu fyrir storminn.

Vinsældir ríkisstjórnarinnar byggjast á sjónhverfingum, sem endast henni ekki fram eftir vetri. Hún ætti því að hlusta á þá stjórnarþingmenn, sem munu á þingi reyna að beina henni inn á betri brautir.

Ríkisstjórnin má ekki láta eins og hver dagur sé hennar síðasti. Fremur ætti hún að spá í stöðu sína að loknu fjögurra ára kjörtímabili.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Menn með reisn

Samkomulag Begins og Sadats að undirlagi Carters er nánast of gott til að geta verið satt. Það ber vitni um óvenjulega mikinn stjórnmalaþroska leiðtoganna, sem að því stöðu. Nú er eftir að vita, hvernig það reynist í köldum vindum þjóðahaturs.

Sadat Egyptalandaforseti hefur tekið stærsta áhættu í samkomulaginu. Utanríkisráðherra hans hefur sagt af sér í mótmælaskyni. Sýrlandsstjórn og samtök landflótta Palestínumanna bölsótast.

Staða Sadats meðal ríkja Araba mundi batna, ef Carter Bandaríkjaforseta og Vance utanríkisráðherra tekst að sannfæra Hussein Jórdaníukonung og Fahd, krónprins Saúdi-Arabíu, um kosti samkomulagsins. Á þessu stigi er ekki unnt að spá um árangurinn.

Begin, forsætisráðherra Ísraels, er í minni stjórnmálavanda heima fyrir. Stjórnarandstaðan í Ísrael hefur hingað til verið friðsamari en hann. Þar á ofan hefur innan stjórnar hans myndazt andstaða gegn lítt sveigjanlegri afstöðu hans til samkomulags.

Samt er það Begin, sem hefur gefið meira eftir í hinum langvinnu viðræðum í Camp David, sumarhúsi forseta Bandaríkjanna. Flestir munu telja það eðlilega niðurstöðu, því að fyrir fundinn var Sadat búinn að gefa meira eftir.

Samkvæmt samkomulaginu mun Ísrael smám saman afhenda Egyptalandi yfirráð yfir Sínaí-skaga á næstu þremur árum. Jafnframt munu ríkin taka upp stjórnmálasamband á tímabilinu.

Egyptar segjast þó ekki undirrita friðarsáttmála fyrr en nýleg byggð Ísraelsmanna á hernumdu svæðunum hefur verið lögð niður. Ísraelsmenn vilja hins vegar ekki ganga lengra en að lofa stöðvun á frekari útfærslu slíkrar byggðar.

Í samkomulaginu er gert ráð fyrir, að íbúar vesturbakka Jórdan-ár og Gaza-svæðisins geti stofnað sjálfstætt Palestínuríki eftir fimm ár.

Enn er óljóst, hver endanleg landamæri Ísraels verða, hver verður framtíð Jerúsalem og hvað gert verður til að tryggja öryggi Ísraels.

Hvort tveggja er ljóst, að mikill árangur hefur náðst á einum fundi og að mikið vatn á enn eftir að renna til sjávar, áður en Miðausturlönd hætta að vera púðurtunna.

Niðurstaðan er í rauninni töluverður sigur Sadats. Það var hann, sem olli þáttaskilum á sínum tíma, þegar hann heimsótti Begin til Ísraels. Hann átti á þann hátt frumkvæði að þeirri þróun, sem náði hámarki á fundinum í Camp David.

Samkvæmt samkomulaginu á Egyptaland að vinna aftur sitt gamla land í eyðimörkinni. Ef þróunin verður í samræmi við samkomulagið, hefur Sadat náð því við samningaborðið, sem tapaðist á vígvellinum.

Enginn vafi er á, að Begin hefur verið undir miklum þrýstingi á undanförnum mánuðum. Sadat var búinn að ná samúð umheimsins, meðan Begin sætti vaxandi gagnrýni fyrir ósveigjanleika. Þessa þrýstings gætti í Ísrael, allt inn í raðir ráðherranna.

Orðstír Carters Bandaríkjaforseta hefur aukizt mjög af samkomulagi Begins og Sadats. Það var Carter, sem var sáttasemjari í þessari árangursríku lotu í Camp David. Hann hefur nú tekið að sér að fylgja samkomulaginu eftir.

Um allan heim vona menn, að farsæld hans minnki ekki í eftirleiknum. Þar verður við menn að eiga, sem ekki hafa reisn og göfgi á borð við Begin og Sadat.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Í þágu allra

Barátta fatlaðra fyrir mannlegra umhverfi er ekki aðeins hagsmunamál þeirra 15% landsmanna, sem eiga við fötlun að stríða. Hún er líka almennt í þágu barna og gamalmenna, andstuttra og fótafúinna, offeitra og þungaðra eða samtals um 40% þjóðarinnar.

Þar á ofan er hún í þágu hinna 60% heilbrigðra, fullorðinna og meðalhárra Íslendinga, sem hús og samgöngutæki hafa hingað til verið gerð fyrir. Þessir síðarnefndu þurfa ekki frekar en annað fólk á að halda þröngum salernum, mjóum hurðum, háum kantsteinum við gangstéttar né þröskuldum og tröppum.

Barátta fatlaðra hefur opnað augu manna fyrir því, hversu fjandsamleg fólki eru flest þau hús, sem byggð eru hér á landi eins og víða annars staðar. Áróðursspjald fatlaðra með myndinni af löngu tröppunum og áletruninni: “Skyldi arkitekt komast hér niður í hjólastól” hitti beint í mark.

Því miður eru Íslendingar töluvert á eftir Norðurlandabúum og Bandaríkjamönnum á þessu sviði. Rúmur áratugur er síðan uppreisn fatlaðra hófst í Bandaríkjunum. Fyrir réttum tíu árum knúðu þeir í gegn staðal, sem bannaði opinber framlög til framkvæmda, sem ekki eru miðaðar við þarfir fatlaðra.

Síðan hefur þessi stefna verið fest í sessi með lögum um mannréttindi fatlaðra. Þau segja m.a., að unnt eigi að vera að ferðast um opinber hús án þess að nota þröskulda og tröppur. Ennfremur, að unnt eigi að vera að snúa hjólastólum á salernum. Einnig, að dyr skuli ekki vera mjórri en 81 sentimetri, bratti hjólastólabrauta ekki meiri en 8,3 gráður og að til skuli vera símar fyrir sitjandi fólk.

Lögin gera einnig ráð fyrir vökvalyftum í strætisvögnum og neðanjarðarlestum, svo og afnámi kantsteina á göngubrautum yfir gatnamót. Margt fleira má nefna, sem hafa þarf í lagi, ef fjárframlög eiga að fást frá ríkinu. Til dæmis má nefna, að nýrri neðanjarðarstöð í Washington var haldið lokaðri með fógetavaldi mánuðum saman, unz ákvæði laganna höfðu verið uppfyllt.

Í dag hefst uppreisn fatlaðra á Íslandi með mótmælagöngu í Reykjavík. Aðgerðirnar eru síðbúnar, en njóta líka almenns stuðnings landsmanna. Nú dugar ekki lengur almennt snakk ráðamanna um réttmæti málstaðarins. Nú þarf að fara að vinna skipulega að endurbótum.

Setja þarf lög í líkingu við hin bandarísku og hliðstæð lög á Norðurlöndum, svo að framar verði ekki byggð opinber hús, þjónustuhús, verzlanir og iðnaðarhús, samgöngumannvirki og -tæki, sem taka ekki tillit til annarra en þeirra 60%, sem eru heilbrigðir, fullorðnir og meðalháir.

Ennfremur þurfa ríki og sveitarfélög að veita árlega verulegu fé til endurbóta á eldri húsum, mannvirkjum og tækjum, svo að lamaðir og fatlaðir, börn og gamalmenni, andstuttir og fótafúnir, offeitir og þungaðar og aðrir með skerta ferðahæfni geti komizt um götur og hús eins og annað fólk. Með aðgerðum á þessu sviði nýtir þjóðfélagið starfskrafta borgara sinna betur en ella.

Ekki má heldur gleyma því, að réttlátar kröfur fatlaðra miða að mannlegra samfélagi, sem auðveldar venjulegu fólki að komast leiðar sinnar. Hinir fötluðu eru því að berjast fyrir almennum borgararéttindum landsmanna allra.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið