arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Kreppan læðist inn

Fólk áttar sig almennt ekki enn á, að alvarleg kreppa er í uppsiglingu um heim allan. Það er líka von, að menn séu seinir að skilja, því að það er fyrst um þessar mundir, að efnahagssérfræðingar eru að gera sér grein fyrir alvöru afturfararinnar.

Umskiptin milli áranna 1973 og 1974 voru snögg. Hagvöxtur iðnaðarríkjanna hrapaði úr 6% niður í ekki neitt. Og ekkert bendir til, að ástandið batni á þessu ári. Fremur eru líkur á, að kreppan muni enn harðna. Tímaritið Economist, sem oft hefur reynzt raunsætt í spádómum, telur, að bata sé ekki að vænta fyrr en árið 1977.

Menn eru orðnir vanir heilum mannsaldri blómaskeiðs. Ekki er víst, að menn þoli fjögurra ára stöðnun eftir allan þennan uppgang. Töluverð hætta er því á, að kaupgjaldsspenna og ófriður á vinnumarkaði muni magna kreppuna um allan helming. Hafa menn miklar áhyggjur af því, að slík þróun geti leitt til þjóðargjaldþrots í Bretlandi, Ítalíu og Danmörku.

Menn hafa líka áhyggjur af, að kreppan kunni að leiða til tollmúra og innilokunarstefnu hjá þeim þjóðum, sem harðast verða úti. Á næstu mánuðum mun því reyna.mjög á samstarfsvilja og samhjálp Vesturlanda í baráttunni gegn kreppunni.

Greiðsluhalli olíuinnflutningsríkjanna gagnvart olíuframleiðsluríkjunum nam 7000 milljörðum króna á síðasta ári. Búizt er við, að hallinn verði svipaður á þessu ári, en komi hlutfallslega þyngra niður á þróunarlöndunum en iðnaðarlöndunum. Þessi ofboðslegi greiðsluhalli hefur sett fjármálakerfi heimsins á annan endann.

Ljóst er, að þjóðir heimsins fara mjög misjafnlega út úr kreppunni. Tímaritið Economist telur upp átta atriði, sem geta stuðlað að vægri útkomu. Fjögur atriðanna varða félagsmál: Að verkalýðsleiðtogar séu sanngjarnir, pólitísk samstaða sé um tekjuskiptinguna og efnahagskerfið og að ríkisstjórnin geti haft hemil á sérhagsmunahópum.

Hin fjögur atriðin varða fremur hrein efnahagsmál: Að orka sé næg heima fyrir, utanríkisviðskipti séu tiltölulega lítil, mannafli í þjónustu sé tiltölulega mikill í samanburði við iðnað og að vinnuafl þjóðarinnar aukist tiltölulega hægt.

Vandamál Íslendinga er fyrst og fremst hin mikla utanríkisverzlun. Við kaupum fyrir fisk flestar lífsnauðsynjar okkar, þar á meðal olíu. Þetta gerir okkur mjög háða erlendum efnahagssveiflum, kreppum sem öðru.

Verðið á fiskinum okkar mun fylgja almennu matvælaverði, sem fer lækkandi, uml eið og verð iðnaðarvara hækkar. Viðskiptakjör okkar gagnvart útlöndum eiga því vafalaust eftir að versna, áður en þau byrja að batna aftur. Þar við bætist viðleitni viðskiptaþjóða okkar við að draga úr innflutningi og spara sér gjaldeyrinn.

Hingað til hafa Íslendingar lítt orðið kreppunnar varir. Enn er samdrátturinn tiltölulega lítill og atvinna næg. Þess vegna höfum við síður en aðrir áttað okkur á, hve alvarlegt ástandið í umheiminum er að verða. En nú er kominn tími til að gera sér grein fyrir kreppunni, áður en við fáum hana í hausinn.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Lánsamari en aðrir

Við erum ein af fáum þjóðum, sem ekki býr við mikið og vaxandi atvinnuleysi á þessum síðustu og verstu tímum. Hér snúast hjól atvinnulífsins af fullum krafti, þrátt fyrir olíukreppu og annan mótbyr. Við megum því teljast lánsamari á þessu sviði en flestar aðrar þjóðir.

Atvinnuleysið vex un þessar mundir hröðum skrefum um heim allan. Jafnvel hjá Vestur-Þjóðverjum, sem hafa traustara efnahagslíf en flestar aðrar þjóðir, er atvinnuleysið komið upp í 4,2%. Í Bandaríkjunum er það komið upp í 6,5%, sem hlýtur að teljast óhugnanlega hátt hlutfall.

Þetta hefur leitt til þess, að baráttan við kreppuna hefur leyst baráttuna við verðbólguna af hólmi sem höfuðviðfangsefni ríkisstjórna á Vesturlöndum. Í fyrrasumar voru þær önnum kafnar við að reyna að draga úr verðbólgunni, en nú hafa þær séð, að baráttan við kreppuna er mikilvægari.

Margföldun Araba á verði olíu á verulegan þátt í því einkennilega ástandi, sem ríkti í efnahag Vesturlanda á síðasta ári, að kreppa og verðbólga fóru saman. Venjulega eru þetta taldar andstæður og voru stjórnvöld á Vesturlöndum því vant við búin að fást við hvort tveggja í einu.

Eftir samdráttaraðgerðir ársins sem leið eru nú hafnar útþensluaðgerðir í ríkjunum beggja vegna Atlantshafsins. Skattar eru lækkaðir á fyrirtækjum og þeim leyfðar verðhækkanir, svo og reynt að opna þeim lánamarkaðinn, -allt til þess að blása lífi í aðþrengt atvinnulíf, sem einkennzt hefur af samdrætti og gjaldþrotum.

Stjórnmálakreppan á Íslandi olli því, að ekki var gripið til raunhæfra aðgerða í efnahagsmálum fyrr en haust, þegar ný ríkisstjórn kom til valda. Var þá fyrirsjáanlegt, að metverðbólgan, sem komin var upp fyrir 50% og stefndi yfir 60%, mundi innan skamms víkja fyrir atvinnuleysi sem höfuðvofu efnahagslífsins.

Þá var vandamál okkar verra en annarra þjóða, verðbólgan hraðari og fyrirsjáanlegt hrun atvinnulífsins stórfelldara. Við höfðum nefnilega ekki aðeins við olíukreppu og nokkurra mánaða stjórnleysi að stríða, heldur einnig fáránlega kjarasamninga, sem gerðir voru í upphafi ársins.

Þeir samningar voru tómt rugl og öllum þeim til skammar, sem nálægt komu.

Aðgerðir stjórnvalda á undanförnu hausti og vetri hafa eytt skaðsemdaráhrifum þessara kjarasamninga að því marki, sem slíkt er unnt. Enn megum við teljast hafa vel sloppið, að kaupmátturinn skuli ekki vera lakari en hann var rétt fyrir þessa illræmdu samninga.

Dýrtíðin er að sjálfsögðu tilfinnanleg. En það er jafnframt kaldhæðnislegt, að kveinstafir manna út af henni stafa fremur af óhófseyðslu um jól og áramót. Lífskjörin eru í rauninni engu lakari en þau voru fyrir nákvæmlega einu ári.

Ef við getum haldið í því horfinu enn um sinn, höfum við vel sloppið. Í mörgum nágrannalanda okkar horfast menn í augu við síversnandi lífskjör í náinni framtíð. Við höfum þó komið okkar málum í nógu gott horf til að halda fullum afköstum í atvinnulífinu og þar af leiðandi stöðugum lífskjörum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Ekki sama gullkistan

Loðnuveiðin er um þessar mundir að byrja af fullum krafti. Spár fiskifræðinga um mikið loðnumagn í sjónum virðast hafa staðizt. Veiðivonin er því með mesta móti að þessu sinni. Loðnumagnið gefur möguleika á því, að hin nýbyrjaða loðnuvertíð verði hin langmesta í sögunni.

Ekki vantar heldur sóknina í loðnuna. Velflest beztu og stórvirkustu skip flotans, önnur en skuttogararnir,verða gerð út á loðnu á þessari vertíð. Þessi mikla sókn stafar meðfram af því, að reynzt hefur auðvelt að manna skipin, þrátt fyrir mikla atvinnu í landi.

Af þessu mætti ætla, að ekkert hafi í skorizt síðan í fyrra, þegar loðnan malaði þjóðinni gull með svipuðum hætti og síldin gerði, þegar hún var upp á sitt bezta. Nóg er af mönnum, sem vilja taka þátt í nýju gullæði, minnugir hinna gífurlegu tekna, sem sjómenn höfðu á loðnuvertíðinni í fyrra.

Samt er augljóst, að loðnuvertíðin verður vandræðabarn að þessu sinni. Hinar ytri aðstæður eru langtum óhagstæðari en þær voru í fyrra. Eru raunar margir þeirrar skoðunar, að ákaflega erfitt muni reynast að fá fjármáladæmi loðnuvertíðarinnar til að ganga upp.

Japansmarkaðurinn fyrir frysta loðnu er mun ótraustari að þessu sinni en hann var í fyrra. Nærri 70% af þeirri loðnu, sem Japanir fluttu inn í fyrra, liggja þar enn óseld. Einhver takmörk hljóta að vera fyrir því, hversu miklum birgðum þeir geta hlaðið upp.

Þar við bætist nokkur óánægja Japana með íslenzku loðnuna frá í fyrra. Þeim finnst hún ekki hafa verið nægilega vel flokkuð. Slík atriði geta eyðilagt markaðsmöguleika á skömmum tíma.

Ekki er ástandið betra á útflutningi veigamestu afurðar loðnuvinnslunnar, loðnumjölsins. Verð mjölsins hefur á aðeins einu ári hrapað um rúmlega helming, úr 9,5 dollurum á próteineininguna í 4,5 dollara. Slíkt hrun gerbreytir vitanlega fjárhagsdæmi vertíðarinnar og leiðir sennilega til verulegs taprekstrar á bæði veiðunum og vinnslunni, ef ekki kemur eitthvað nýtt til sögunnar.

Eini ljósi punkturinn í markaðsmálunum er verðið á lýsinu, sem hefur farið hækkandi. En lýsið er því miður ekki jafnþungt á metunum og mjölið.

Verulegt misræmi hefur verið milli afkastagetu loðnuskipanna og verksmiðjanna í landi. Í fyrra urðu skipin tíðum að sigla til fjarlægra hafna til að losna við aflann og urðu samt að sæta langri löndunarbið. Þjóðin hefur tapað gífurlegum fjármunum á þessu.

Misræmið magnast á þessari vertíð. Í fyrsta lagi eyðilagðist loðnubræðslan á Norðfirði í snjóflóði og verður ekki notuð á vertíðinni. Í fyrra var hún í hópi afkastamestu verksmiðjanna, svo að tilfinnanlegt skarð er nú fyrir skildi. Í öðru lagi er olían, sem fer í siglingar til fjarlægra hafna, enn dýrari að þessu sinni en var í fyrra.

Af öllu þessu má ljóst vera, að aukið misræmi og tilkostnaður annars vegar og lækkað verð hins vegar valda því, að loðnusjórinn verður í ár ekki sama gullkistan og hann var í fyrra.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Niðurgreiðslukrabbinn

Eðlilegt er, að menn verði hvumsa, þegar þeir sjá,að í fjárlögum ríkisins fyrir þetta ár er gert ráð fyrir, að verja þurfi rúmlega fjórum milljörðum króna til niðurgreiðslna á dilkakjöti og mjólkurvörum.

Þessarar ofboðslegu fjárhæðar hefur nokkuð verið getið í deilum undanfarinna vikna um landbúnaðinn. Ekki hefur þess orðið vart, að talsmenn landbúnaðarins hafi mælt með þessum niðurgreiðslum, heldur hafa þeir lagt áherzlu á, að þær séu ekki komnar til sögunnar vegna bænda, heldur séu þær tæki til að halda vísitölunni í skefjum.

Við skulum í bili láta liggja milli hluta, fyrir hverja niðurgreiðslurnar séu, og kanna í þess stað, hvaða hliðarverkanir stafa frá þessu hagstjórnartæki, sem enginn vill kannast við.

Niðurgreiðslurnar rugla í fyrsta lagi verðsamræmið milli þeirra neyzluvara, sem eru hér á boðstólum. Þær halda uppi mikilli neyzlu dilkakjöts á kostnað annars kjöts, afurða af fiðurfé og fisks. Þær halda uppi mikilli neyzlu mjólkurvara á kostnað annarra matvæla, sem gætu komið í staðinn að hluta og eru í rauninni ódýrari.

Niðurgreiðslurnar hindra neytendur í að átta sig á raunverulegum verðmun neyzluvara. Þeir halda margir, að dilkakjöt og mjólkurvörur séu tiltölulega ódýrar, þótt þær séu í rauninni rándýrar. Þeir vita ekki, að þeir borga aðeins hluta verðsins yfir búðarborðið en hinn hlutann í skattinum.

Sá hlutinn, sem greiðist í skattinum, er hvorki meira né minna en 100.000 krónur á ári að meðaltali á fimm manna fjölskyldu. Væri ekki unnt að greiða þetta fé beint til fólks í stað þess að vera með niðurgreiðsluleik, sem enginn telur sig hagnast á?

Niðurgreiðslurnar rugla í öðru lagi samanburðinn á innlendum og erlendum landbúnaði. Þær valda því, að margir telja hinar niðurgreiddu íslenzku afurðir ekki verulega miklu dýrari en sömu afurðir í nágrannalöndunum í Evrópu.

Niðurgreiðslurnar leyna menn þeirri staðreynd, að skilyrði til landbúnaðar eru sérdeilis erfið hér á landi og að framleiðslukostnaður hans er tvöfaldur á við nágrannalöndin, svo að ekki sé borið saman við enn lægri framleiðslukostnað hins fullkomna landbúnaðar í Bandaríkjunum, sem brauðfæðir margar þjóðir þriðja heimsins að meira eða minna leyti, auk Bandaríkjamanna sjálfra.

Og það er mikilvægt fyrir neytendur að átta sig á þessum verðmun milli landa. Þeir skilja þá kannski betur, hvers vegna laun þeirra duga svo skammt. Þeir taka sig þá kannski saman um að grípa til sinna eigin ráða og fara að rífa niður kerfi, sem kemur af ótrúlegum þunga niður á lífskjörum þeirra.

Fáir treysta sér til að neita því, að niðurgreiðslurnar séu óheilbrigðar. Þær eru krabbamein í þjóðfélaginu, rugla verðsamræmi og verðskynjun og valda lélegri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Félagslegum markmiðum niðurgreiðslna má ná með öðrum hætti, til dæmis með því að endurgreiða þær neytendum í hlutfalli við fjölskyldustærð.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Einföldun og samræming

Árum saman hefur verið talað um, að nauðsynlegt sé að endurbæta skattakerfið. Ítarlegar athuganir hafa verið gerðar á ýmsum sviðum þess, en minna hefur orðið úr framkvæmdum, enda er viðfangsefnið eitt af flóknustu þáttum þjóðmálanna.

Hingað til hefur mest verið rætt um staðgreiðslu skatta og virðisaukaskatt, en hvorugt náð enn fram að ganga. Jafnframt er ljóst, að endurskoða þarf mun fleiri atriði en þessi tvö, því að skattakerfið í heild er úrelt og ósamræmt.

Matthías Á. Mathiesen fjármálaráðherra vék að þessum málum fyrir skömmu. Boðaði hann, að nú yrði unnið sleitulaust að þeim, bæði af hálfu embættismanna og þingmanna. Væri stefnt að því að ljúka þessum athugunum fyrir næsta haust, svo að Alþingi gæti tekið breytingartillögur til meðferðar á næsta þingi.

Matthías vék að fjölmörgum þáttum þessarar endurskoðunar. Í fyrsta lagi þarf að athuga, hvort ekki sé unnt að steypa öllum skattalögum ríkisins í einn lagabálk til að tryggja.yfirsýn, samræmi og gott skipulag. Slík samræming er raunar ætíð nauðsynleg með vissu millibili.

Í öðru lagi þarf að athuga tengsli tekjuöflunar ríkis og sveitarfélaga. Menn hafa fundið fyrir því á síðustu árum, að hlutfallið milli tekjuöflunar þessara aðila hefur raskazt verulega, sveitarfélögunum í óhag. Við svo búið má ekki lengur standa.

Ennfremur þarf að kanna, hvort og í hvaða mæli sé æskilegt að afnema mörkun tekjustofna til sérstakra þarfa. Greinilega kom fram af störfum Alþingis síðustu vikurnar fyrir jól, að hinir mörkuðu tekjustofnar binda mjög hendur þeirra, sem fjalla um fjárlögin, og spilla fyrir aðhaldi í útgjöldum ríkisins.

Einnig þarf að athuga, hvort ekki megi með lagabreytingum gera skattakerfið að virkara hagstjórnartæki á þann hátt, að ríkisstjórn og Alþingi fái ákveðnar heimildir eða svigrúm til breytinga á sköttum í hagstjórnarskyni frá ári til árs.

Þá þarf að gera þær breytingar á sköttum fyrirtækja, að gott samræmi sé milli skattbyrðar íslenzkra fyrirtækja og erlendra samkeppnisfyrirtækja. Hingað til hefur óhófleg skattbyrði spillt fyrir útflutningi íslenzkrar framleiðslu.

Eitt stefnuskrármála ríkisstjórnarinnar er að sameina tekjuskatt og helztu tryggingabætur í einu tekjujöfnunarkerfi, sem stundum hefur verið nefnt “neikvæður tekjuskattur”. Flestum, sem þessi mál hafa skoðað, er ljóst, að tímabært er að láta nýtt og einfalt kerfi leysa af hólmi hið flókna kerfi, sem við búum enn við og felst aðallega í því, að menn færa fjárupphæðir milli vasa sinna.

Ennfremur þarf áfram að vinna að breytingu tolla yfir í aðra skatta til samræmis við þróunina í helztu viðskiptalöndum okkar og í tollabandalögum, sem við höfum mikil samskipti við.

Loks vék fjármálaráðherra að þeim atriðum, sem oftast hafa verið nefnd, virðisaukaskattinum og staðgreiðslu skatta, er enn hafa ekki fengið fulla skoðun hjá stjórnvöldum. Með víðtækri endurskoðun á þessum mörgu sviðum skattakerfisins á að vera unnt að einfalda skattana og samræma þá.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Minni ríkisgeiri

Áður en Alþingi gekk endanlega frá fjárlögum hins nýbyrjaða árs komu fram nýjar spátölur frá Þjóðhagstofnuninni um þróun efnahagsmála á árinu. Í þeim tölum kemur fram, að veltan í þjóðarbúinu verði töluvert meiri í krónum talin en áður hafði verið gert ráð fyrir. Þetta jafngildir því, að skatttekjur ríkisins yrðu töluvert meiri en reiknað var.með í upphaflega fjárlagafrumvarpinu.

Ríkisstjórn og alþingi brugðu á það ráð að hækka skattvísitöluna og miða við 51% tekjuaukningu manna í stað 45%. Þessi aðgerð gerir skattbyrði manna minni en ella hefði verið, og örlitlu minni en hún var í fyrra. Þá var skattbyrðin 16,6% af tekjum manna, en nú á hún að verða 6,5%, ef sveitarfélög innheimta útsvör með fullu álagi, en annars lægri.

Samt er gert ráð fyrir, að ríkið fái meiri tekjur en upphaflega frumvarpið gerði ráð fyrir. Því miður féllu þingmenn fyrir þeirri freistingu að verja þessu fé til margvíslegra þarfa, sem ekki var sáluhjálparatriði að uppfylla endilega á þessu ári. Æskilegra hefði verið að auka fremur greiðsluafgang ríkisins, enda fer vel á slíku, þegar mikil spenna er í efnahagslífinu.

Hjá sumum viðbótarútgjöldum frá upphaflega frumvarpinu varð þó ekki komizt. Sú breyting, að ríkissjóður fjármagni endurgreiðslu spariskírteina að fullu úr eigin vasa og ekki með útgáfu nýrra skírteina, var bráðnauðsynleg til að firra því, að ríkissjóður lenti þegar í upphafi í vítahring í skuldabréfaútgáfu sinni.

Einkum þó hafa ríkisstjórn og þingmenn orðið að taka tillit til þess, að viðskilnaður Magnúsar Kjartanssonar við orkumálin er miklu verri en menn töldu áður. Þetta hefur greinilega komið í ljós í sífelldu rafmagnsleysi og rafmagnsskömmtunum í stórum landshlutum og vaxandi keyrslu rándýrra olíurafstöðva. Hönnun og virkjun innlendra orkuvera dróst úr hömlu á valdatíma Magnúsar og peningum aftur á móti sóað í tilgangslitla raflínu á Norðurlandi.

Komið hefur í ljós, að ástandið í orkumálunum er orðið svo slæmt, að hin nýja ríkisstjórn á ekki annars úrkosti en halda áfram með Norðurlandslínuna suður, þótt það sé dýrasta lausnin á orkuskortinum. Það er einfaldlega ekki tími til að bíða eftir þeim virkjunum, sem verið er að undirbúa.

Þetta ástand hefur leitt til þess, að Alþingi hefur orðið að taka stóraukið tillit til orkuþróunarinnar í meðferð fjárlagafrumvarpsins. Hefur svigrúmið á þessu sviði verið aukið um nálega einn milljarð frá upphaflega frumvarpinu. Endurspeglar þetta vel þann forgang, sem orkumálunum er veittur og verður að veita.

Mikilvægasta vörnin fyrir hækkun fjárlaganna í meðförum alþingis er þó sú, að sú hækkun hindrar ekki, að ríkisgeirinn minnki í þjóðarbúskapnum. Í nokkur ár hefur það verið áhyggjuefni, hvernig ríkisgeirinn hefur magnazt á kostnað annarra geira þjóðarbúskaparins. Nú hefur þessu tafli verið snúið við, þrátt fyrir mikla hækkun fjárlaga í krónutölum. Í fyrra var hlutur ríkisins af þjóðarbúinu 29,1%, en fer samkvæmt fjárlögunum niður í 28% á þessu ári.

Þetta er spor í rétta átt og er væntanlega formáli að enn stærra skrefi að ári liðnu.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Blikur á lofti

Útlitið er fremur dökkt á Vesturlöndum um þessi áramót. Því er spáð, að kreppan haldi áfram og víða haldi atvinnuleysi áfram að aukast. Svo virðist sem í fáum löndum hafi stjórnvöld getu eða kjark til að ráðast af nægilegri hörku gegn afleiðingum olíukreppunnar, sem hratt þessu vandræðaástandi af stað.

Þrátt fyrir hrikalega verðbólgu og önnur vandamál Íslendinga, erum við tiltölulega vel settir í samanburði við aðra. Hér hafa stjórnvöld getað og þorað að ráðast í óvinsælar aðgerðir. Og þjóðin hefur sætt sig við tímabundna rýrnun lífskjara, svo að full atvinna megi haldast enn um nána framtíð.

Í þessu felst meginmunurinn á ástandinu hér og í nágrannalöndunum. Þar magnast atvinnuleysið, sem víða er komið yfir 5% og nálgast sums staðar10%. En hér er aftur á móti töluverð umframeftirspurn eftir atvinnu. Verkefnin eru fleiri en hendurnar fá annað. Hér á landi er engin kreppa í augsýn.

Þessi gæfa okkar er þó ekki einhlít. Við erum mjög háðir sveiflum í efnahagsmálum nágrannalandanna. Og ýmislegt bendir til þess,að slíkar sveiflur geti valdið okkur búsifjum á hinu nýbyrjaða ári. Í kreppum hefur verð matvæla oft tilhneigingu til að lækka snögglega og óttast menn, að svo verði um allan heim á þessu ári. Þykir það slæmur fyrirboði, að kjötverð í Bandaríkjunum hefur þegar hrapað. Og þá er eðlilegt, að við spyrjum, hvað verði um verð á fiskinum, sem við flytjum út.

Að undanförnu hefur gengið erfiðlega að halda uppi verði á íslenzkum fiskafurðum á erlendum markaði. Fari svo, að önnur matvæli lækki verulega í verði, er hætt við, að verðið hrapi einnig á fiskinum okkar. Þetta er hættulegasta óvissuatriðið í efnahag okkar á nýja árinu.

Við erum þjóða háðastir umheiminum, ekki sérstaklega vegna kaupa okkar á erlendum matvælum, heldur vegna víðtækra innflutningsþarfa okkar á öllum sviðum. Fyrir allar þessar vörur greiðum við með hornsteini efnahagskerfis okkar, fiskútflutningum. Ef tekjur hans rýrna, fellur annað um sjálft sig. Þá munu ekki nægja þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar. Þá verður að grípa til enn óvinsælli ráðstafana, ef ekki á illa að fara.

Við skulum vona, að svo fari ekki. Við skulum vona, að fiskverðið hangi nokkur nveginn óbreytt. Þá erum við tiltölulega vel á vegi stödd, svo framarlega sem vinnufriður helzt í þjóðfélaginu. Við munum þá fljótlega sjá, að fórnir okkar, þótt nokkrar séu, eru smámunir í samanburði við fórnir nágrannaþjóðanna, sem hafa af pólitískum ástæðum ekki getað gripið til jafnharðra björgunaraðgerða og íslenzk stjórnvöld hafa getað.

Við verðum að bíða og sjá, hvernig þróunin verður. Við erum aðeins að hluta eigin gæfu smiðir í þessum efnum. Við getum forðazt að skapa okkur heimatilbúin vandamál með vinnudeilum eða á annan hátt. En jafnframt erum við berskjaldaðir fyrir afleiðingunum af erlendri kreppu,ef hún fer að magnast um allan helming. Við skulum búast við hinu versta, en vona hið bezta.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Ár efasemdanna

Hvarf brezkra togara af Íslandsmiðum er vafalítið sá atburður, sem einna helzt á eftir að halda minningu ársins 1976 á lofti. Þar með varð 200 mílna fiskveiðilögsagan í stórum dráttum að veruleika, þótt enn veiði hér nokkrar þjóðir í skjóli undanþága.

Viðskiptakjörin bötnuðu af sjálfu sér á þessu ári án nokkurs tilverknaðar af okkar hálfu. Þessi uppákoma hélt þjóðarskútunni saman á árinu og gerði ríkisstjórninni kleift að sitja árið um kring með hendur í skauti.

Þótt árið væri aðgerðalítið í efnahagsmálum, einkenndist það af góðum framgangi nýrra hugmynda á því sviði. Má þar nefna kenningar Arons Guðbrandssonar og Kristjáns Friðrikssonar, hvora á sínu sviði, auk þess sem landbúnaðarkenningar, er áður þóttu forkastanlegar, hafa jafnvel sótt fylgi inn í raðir landbúnaðarins.

Ekki er unnt að segja, að ríkisstjórnin hafi valdið neinum sérstökum vonbrigðum í fjármálum og efnahagsmálum á árinu. Hún var búin að valda þeim vonbrigðum áður. En hún lét sér ekki segjast, þótt henni væri margbent á, að hún væri búin að slá vinstri stjórnina út í ríkisdýrkun og skattheimtu.

Hin raunverulegu þáttaskil í ofangreindum atriðum urðu ekki á þessu ári. Til að finna þáttaskil verðum við að leita til glæpa- og glæframála ársins. Ekki vegna þess, að glæpir og glæfrar hafi verið svo miklir á þessu ári, heldur vegna breyttra viðhorfa almennings til þeirra.

Það er vegna þessa sem árið 1976 er fyrst og fremst ár efasemdanna. Íslendingar hættu að vera auðtrúa á þessu ári. Þeir hættu að taka skinhelgi góða og gilda. Þeir sáu, að mikið vantar upp á, að innihald íslenzks lýðræðis samsvari forminu.

Þetta byggðist á stórauknum upplýsingastraumi á þessum sviðum. Sumir blaðamenn og greinahöfundar lögðu kapp á að kanna ofan í kjölinn ýmis þau mál, sem áður lágu í þagnargildi. Aldrei áður hefur verið lögð önnur eins vinna í gagnavinnslu á fjölmiðlum.

Ritstjórn Dagblaðsins hefur valið Vilmund Gylfason mann ársins sem fulltrúa þessa nýja upplýsingastraums, þar sem greinar hans, fyrst í Vísi og síðan í Dagblaðinu, hafa vakið einna mesta athygli á þessu sviði.

Í fyrra valdi Dagblaðið Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur sem fulltrúa baráttunnar fyrir minnkun stéttaskiptingar á kvennaári og láglaunaári. Sú barátta hefur haldið áfram og mun halda áfram, þótt ný vandamál hafi á þessu ári náð augum og eyrum almennings.

Mál þessa árs er, að þjóðin hefur ákveðið að gera kröfu til innihalds lýðræðisins. Hún mun ekki miklu lengur sætta sig við vítahring stjórnmálaflokka, flokksgæðinga og lánastofnana, né aðra spillingu, sem þróazt hefur í skjóli alræðis hinna samtryggðu stjórnmálaflokka og einokunar þeirra á íslenzkri fjölmiðlun, fjármagni og réttarfari.

Almenningur hefur á þessu ári fengið upplýsingar, sem munu fyrr eða síðar leiða til viðreisnar lýðræðis í landinu. Efinn er upphafið, aðgerðir eru endirinn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið