arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Allt vill lagið hafa

Skipulagi Reykjavíkur verður í náinni framtíð sem hingað til að haga þannig, að greið umferð sé bæði fyrir einkabíla og gangandi fólk, sem notar strætisvagna. Þýðingarlaust er að tala um einkabílinn sem blikkbelju, er sé óalandi og óferjandi. Draumsýnir sumra erlendra skipulagsmanna um miðborgir, þar sem eingöngu aki almenningsvagnar, eru áreiðanlega einstaklega erfiðar í framkvæmd. Þær tilraunir, sem gerðar hafa verið, benda til þess.

Jafnvel þótt strætisvagnaferðir verði ókeypis, láta bíleigendur ekki hrekja sig úr bílum sínum upp í almenningsvagna. Þeir taka frekar á sig mikil óþægindi en neita sér um að fara á eigin bíl í og úr vinnu. Þetta er sálræn staðreynd, sem taka.verður tillit til.

Skiljanlegt er, að draumsýnir um einkabílalausar miðborgir skjóti upp kollinum í borgum, þar sem umferðin er orðin að öngþveiti. Í Reykjavík eru menn hins vegar svo lánsamir, að umferðin gengur yfirleitt greiðlega, nema þegar verið er að malbika götur eða þegar árekstrar verða. Og með skynsamlegu gatnaskipulagi má vafalaust halda greiðri umferð í Reykjavík í náinni framtíð.

Mesta vandamálið hjá okkur er skortur á bílastæðum í miðborginni. Það er hins vegar hægt að leysa með bílageymsluhúsum, sem eru vel staðsett, annað hvort alveg við Austurstræti og Laugaveg eða í næsta nágrenni þeirra. Með slíkum húsum má einnig auðveldlega losa það göturými, sem nú er undir um það bil 80 bílastæðum á þessum götum.

Það væri bjartsýni að ætla bíleigendum stæði við Umferðarmiðstöðina og reikna með því, að þeir taki strætisvagn þaðan inn í miðbæ. Hins vegar er bíleigendum lítill greiði gerður með því að leyfa þeim að aka Laugaveg, Bankastræti og Austurstræti, því að þar er umferðin þung og bílastæði sjaldan auð.

Flestir eru sammála um, að heppilegast sé að loka þessum ás fyrir bílaumferð. En um leið er æskilegt, að einhverjir hafi framtak til að reisa við ásinn bílageymsluhús, sem hægt sé að aka inn í frá nálægum götum.

Alveg eins og nauðsynlegt er að taka tillit til þarfa einkabílsins, er mikilvægt að hlúa sem mest að strætisvagnakerfinu og hafa það þannig úr garði gert, að sem flestir freistist til að nota það. Strætisvagnarnir létta á umferðarþunganum og spara bílastæði.

Sjálfsagt er að halda áfram að greiða niður strætisvagnafargjöld eins og nú er gert. Einnig er líklega skynsamlegt að gefa strætisvögnunum forgang, þegar þeir aka af stað frá viðkomustöðvum, eins og nú er rætt um að gera. Það getur líka vel verið heppilegt að leyfa strætisvögnum og ef til vill líka leigubílum að aka eina akrein um Laugaveg, Bankastræti og Austumtræti, þegar þessar götur eru orðnar göngubrautir En það atriði verður að kanna ofan í kjölinn og taka fullt tillit til gangandi fólksins.

Reykjavíkurborg er á réttri leið í viðureigninni við þessi vandamál. Þau eru ekki svo stór í sniðum, að nein hætta sé á, að tilgangslausar draumsýnir verði hafðar til viðmiðunar. Með tiltölulega einföldum aðgerðum er unnt að greiða götu bæði einkabíla og strætisvagna á þann hátt, að allir megi sæmilega vel við una.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Nú gilda bara 200 mílur

Fimmtíu mílna fiskveiðilögsaga er þegar orðin úrelt. Ekkert ríki heimsins virðist hafa áhuga á að gera slíka lögsögu að alþjóðlegri reglu. Það er mun víðtækari landhelgi, sem nú er deilt um á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Í grófum dráttum skiptast ríki heimsins í tvo flokka. Annars vegar eru siglingaríkin, sem vilja frjálsar siglingar inn að tólf mílum og um öll þröng sund. Hins vegar eru þróunarríkin, sem vilja 200 mílna efnahagslögsögu, er felur í sér bæði fiskveiðilögsögu og námuvinnslulögsögu.

Svo virðist sem hægt sé að samræma þessi tvö sjónarmið með því að ákveða annars vegar þrönga siglingalögsögu og hins vegar víða efnahagslögsögu. Ef það tekst, er mikill meirihluti ríkja heims fylgjandi 200 mílna fiskveiðilögsögu. Það eru sem sagt góðar horfur á, að sú lögsaga geti náð 2/3 meirihluta á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og þar með orðið að alþjóðalögum.

Við erum svo heppin að hafa góða málsvara á þessum vettvangi, bæði þá, er starfa að undirbúningi hafréttarráðstefnunnar, og fulltrúa okkar hjá Sameinuðu þjóðunum. Nú ríður okkur á að efla þetta starf sem mest. Við þurfum að vinna að því að samræma hinar mörgu tillögur, sem fram hafa komið um 200 mílna efnahagslögsögu og þar með talda fiskveiðilögsögu. Við þurfum að stuðla að viðtæku samstarfi 200 mílna ríkjanna um að vinna þeirri stefnu frekara fylgi.

Í ljósi þessa merkilega máls er þjarkið við Breta og Vestur-Þjóðverja um 5o mílna fiskveiðilögsögu ekki sérlega mikils virði. Við getum að vísu haldið áfram hinu árangurslausa samningaþófi enn um sinn. Við getum haldið áfram að tala um kvóta, veiðisvæði, skipastærðir og fleira þess háttar, en það er ekki mergurinn málsins.

Bretar og Vestur-Þjóðverjar hafa bitið sig fast í söguleg réttindi, sem upphaflega var aflað í krafti hins sterka gegn máttlitlu Danaveldi. Við þurfum ekki að gera mikið úr þessum réttindum og gætum alveg eins gert kröfu til skaðabóta fyrir aldagamla rányrkju erlendra rikja á Íslandsmiðum. Og samkomulagið, sem hugsanlega yrði gert við Breta og Vestur-Þjóðverja, mundi hvort sem er ekki gilda nema í eitt eða tvö ár, unz hafréttarráðstefnan hefur gefið nýja línu í landhelgismálum.

Við verðum að sætta okkur við, að Bretum tekst í skjóli ofbeldis að ná verulegum afla milli tólf og fimmtíu mílna, þrátt fyrir útfærsluna í fyrra. En það er Bretum dýr og skammvinn gleði, því að klukkan tifar stöðugt og færir hafréttarráðstefuna nær. Senn kemur að því, að Bretar og Vestur-Þjóðverjar vakni upp við þann vonda draum, að baráttan gegn 50 mílunum hefur verið til einskis, því að þeir verði að beygja sig fyrir 200 mílna alþjóðareglu.

Fimmtíu mílna útfærslan er að hverfa í skuggann af umræðunum um 200 mílurnar. Líklega verður í framtiðinni litið á þá útfærslu sem tiltölulega lítilvægt millispil í landhelgismálum heimsins. Við skulum því ekki ganga að neinum afarkostum í viðræðunum við Breta og Vestur.Þjóðverja, heldur láta tímann halda áfram að vinna með okkur. Við skulum segja þeim, að við höfum endanlega skipað okkur á bekk með 200 mílna ríkjunum og lítum á 50 mílna málið sem tiltölulega léttvægan biðleik í stöðunni.

Jónas Kristjánsson

Vísir
200 mílur í stað 50

Þeir hafa á réttu að standa sjávarútvegsmennirnir 50, sem birta í dag í blöðunum áskorun um 200 mílna fiskveiðilögsögu. Vísir vill eindregið taka undir þessa áskorun, sem hljóðar svo:

,,Undirritaðir skora á Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn að lýsa nú þegar yfir, að Íslendingar muni krefjast 200 mílna fiskveiðilögsögu á væntanlegri hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, og skipi sér þar með á bekk með þeim þjóðum, sem hafa lýst yfir 200 mílum.”

Vísir hefur hvað eftir annað hvatt til þess, að Íslendingar flæki sig ekki í aukaatriðum í þjarki um 50 mílna fiskveiðilandhelgi, heldur snúi sér af auknum þunga að alvörumálinu sjálfu, undirbúningi hafréttarráðstefnnnnar og útfærslu fiskveiðilandhelginnar í 200 mílur. Um þetta sagði Vísir m.a. hér í leiðara18. maí í vor:

,,Vissulega er sjálfsagt fyrir okkur að halda áfram að kvelja brezku togarana á miðunum og halda uppi samningaþófi við Breta, þótt þetta sé aukaatriði. En við eigum nú að snúa okkur í alvöru að undirbúningi 200 mílna fiskveiðilögsögu, svo að hún geti sem fyrst komið til framkvæmda eftir hafréttarráðstefnuna, sem hefst að ári.

Við eigum ekki aðeins að styðja 200 mílna stefnu þróunarlandanna í orði, heldur líka á borði. Meðan við erum sér á parti með 50 mílna stefnuna, veitum við þróunarlöndunum, bandamönnum okkar í landhelgismálinu, ekki nægilegan stuðning. Við eigum fyrir hafréttarráðstefnuna að lýsa því yfir, að við teljum 200 mílna fiskveiðilögsögu og námuvinnslulögsögu heppilegustu leiðina og að við hyggjumst taka hana upp, ef tilskilinn meirihluti fáist á ráðstefnunni.

Við megum ekki flækja okkur of mikið í aukatriðum málsins, þorskastríði á miðunum og samningaþófi í ráðherrabústaðnum, en beita okkur þeim mun betur að alvöruskákinni sjálfri, undirbúningi hafréttarráðstefnunnar. Á þeim vettvangi getum við skjótlega náð 200 mílna fiskveiðilögsögu, þótt við getum nú ekki náð virkri 50 mílna landhelgi”.

Sömu sjónarmið komu fram í leiðurumVísis 16. og 17. maí í vor. Staðreynd málsins er, að við höfum enn ekki náð 50 mílna landhelgi vegna ofbeldis Breta og Vestur-Þjóðverja. Sú útfærsla er í rauninni enn ekki komin til framkvæmda. Við getum því alveg eins lýst yfir 200 mílna fiskveiðilöguögu og efnahagslögsögu, er komi til framkvæmda, þegar við höfum hafréttarráðstefnuna á bak við okkur.

Um þetta sagði Vísir í leiðara 22. júní s.l.: ,,Ef okkur tekst vel að undirbúa hafréttarráðstefnuna, getum við staðið upp með fulla alþjóðlega heimild fyrir allt að 200 mílna landhelgi, án þess að við þurfum að veita Bretum hinar minnstu undanþágur. Til hvers ættum við þá að vera að semja við staurblinda einstefnumenn?”

Allur fyrirgangurinn út af 50 mílna landhelginni, þar á meðal bolabrögð Breta og Vestur-Þjóðverja gegn henni, er aðeins skammvinnt millispil. Frumkvæðið í landhelgismálunum er komið í hendur þróunarlandanna, sem munu fá 200 mílna efnahagslögsögu, þar á meðal fiskveiðilögsögu, samþykkta á hafréttarráðstefnunni.

Við skulum því hætta að tala um 50 mílur og lýsa strax yfir 200 mílum með fyrirvara um samþykki hafréttarráðstefnunnar.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Bezta ferðamannavörnin

Svíar hafa lokað hinum opinberu ferðaskrifstofum sínum í London, París, Amsterdam og Bonn og eru í þann veginn að loka í Frankfurt. Þeir eru hættir að reka áróður fyrir Svíþjóð sem ferðamannalandi. Þeir hafa uppgötvað, að ferðamennirnir í landinu eru orðnir svo margir, að ekki er lengur pláss fyrir heimamenn á baðströndunum. Og þeir vilja heldur missa gjaldeyristekjur en missa baðstrendurnar.

Vandamál Svía á þessu sviði er einkar athyglisvert fyrir Íslendinga. Við höfum enn sem komið er lítil vandamál af ferðamönnum, en þurfum samt að fara gætilega, því að þeim fjölgar ört með ári hverju. Við þurfum alls ekki að skrúfa fyrir ferðamannastrauminn eða hætta að auglýsa landið eins og Svíar eru að reyna að gera. En við verðum að reyna að hindra, að við þurfum að grípa til slíkra örþrifaráða í framtíðinni.

Ein lífsgæði erum við þegar að missa úr höndum okkar, laxveiðina. Hún er orðin umtalsverður þáttur i gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Um leið er hún orðin of dýrt sport fyrir flesta Íslendinga. Fleiri lífsgæði kunna að fara sömu leið, ef við gætum okkar ekki.

Ágangurinn á sumum helztu ferðamannastöðunum er orðinn gífurlegur. Hin viðkvæma náttúra þolir ekki alls staðar þessa umferð. Landmannalaugar eru eitt greinilegasta dæmið. Þar hefur gróðri verið spillt stórlega á allra síðustu árum. Og nú horfir þar í hreint óefni.

Útlendir ferðamenn eru í sjálfu sér ekkert hættulegri náttúru landsins en innlendir ferðamenn. En þeir koma fram sem viðbót í áganginum, kornið, sem fyllir mælinn.

Við þurfum að verja töluverðu fé, og það sem allra fyrst, til að vernda þessa ferðamannastaði. Koma þarf upp mun betri hreinlætisaðstöðu en nú er, leggja gangstíga um svæðin, hreinsa rusl, setja upp áminningarskilti um góða umgengni, hindra kraftalæti jeppaeigenda, sá og bera í þau svæði, sem sparkast upp. Og síðast en ekki sízt þurfum við að vera árvöknlir á öllum stöðum.

Með slíkum hætti má eflaust vernda staði eins og Landmannalaugar, Þórsmörk, Þingvelli og Mývatn auk margra annarra staða, þannig að fleiri ferðamenn geti gengið þar um, án þess að spilla stöðunum. Með slíkum hætti er unnt að forðast eða að minnsta kosti fresta því, að við þurfum að grípa til sömu neyðarráðstafana og Svíar hafa þurft að gera.

Ekkert virðist eðlilegra en, að hinir erlendu ferðamenn greiði kostnaðinn við þetta að verulegu eða öllu leyti. Það er óskemmtilegt og umstangsfrekt að selja inn á ferðamannastaðina. Miklu hreinlegra er að taka sérstakt náttúruverndargjald af hverjum ferðamanni, sem kemur til landsins. Þetta gjald mætti innheimta við passaskoðun.

Eitt þúsund króna gjald á hvern ferðamann, sem kemur til landsins, er tiltölulega hófleg upphæð. Frá 80.000 erlendum ferðamönnum á ári mætti þá fá 80 milljónir króna á ári til verndunar helztu ferðamannastaða landsins. Fyrir það fé mætti ráða marga eftirlitsmenn og bæta stórlega bæði aðstöðu ferðamanna og umhverfisverndun á þessum stöðum.

Þetta er ráð í tíma tekið.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Heim í héruð

Mikið er rætt um dreifingu valdsins í þjóðfélaginu um þessar mundir. Hvarvetna breiðist út áhugi á að stöðva núverandi þróun í átt til miðstjórnarvalds og framkvæma hina gömlu hugsjón valddreifingar að einhverju leyti.

Einn af mikilvægari þáttum dreifingar valdsins er fólginn í að færa verkefni af herðum ríkisvaldsins yfir á herðar sveitarfélaganna og samtaka þeirra. Þetta er sá þáttur valddreifingarinnar, sem einna mest hefur verið ræddur að undanförnu.

Í þessum umræðum hafa komið fram hin haldbeztu rök fyrir því, að eðlilegt sé og nauðsynlegt, að fjármagn hins opinbera og ákvörðunarvald þess sé fært heim í héruðin. Þetta er unnt að gera á mörgum sviðum, í byggingu og rekstri skóla, hafna, félagsheimila, íþróttamannvirkja, veitukerfa og læknamiðstöðva, svo að nokkur mikilvæg dæmi séu nefnd.

Meginatriðið er að færa tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga, leggja niður tekjuskattinn og auka útsvarið í staðinn .Menn mundu þá borga skattinn til eigin skóla, hafnar eða læknamiðstöðvar og hefðu fremur en ella á tilfinningunni, að skatturinn væri til nytsamlegra þarfa.

Margs þarf auðvitað að gæta við slík verkaskipti. Sveitarfélög munu í mörgum tilvikum þurfa að takast tvö eða fleiri saman á við verkefnin eða fela þau jafnvel landshlutasamtökum sínum. Þess vegna er nauðsynlegt að marka skýrar réttarstöðu slíkra samtaka og finna þeim beinna lýðræðisform.

Ríkið mun eftir sem áður hafa það verkefni að efla jafnvægi í byggð landsins, halda uppi byggðastefnu. Þess vegna þarf ríkið að hafa nokkurt fjármagn til jöfnunar á aðstöðu, svo sem til að kosta heimavistir skóla og taka þátt í kostnaði við gerð hafna og félagslegra mannvirkja í sveitarfélögum, sem ella yrðu undir í samkeppninni við öflugu sveitarfélögin. En í öllum slíkum tilvikum á framkvæmdin að vera í höndum heimamanna sjálfra.

Rikið mun ennfremur þurfa að þjónusta framkvæmdirog rekstur á vegum sveitarfélaganna, að svo miklu leyti sem þau vilja ekki fá þjónustuna hjá einkaaðilum. Rikið þarf t.d. að kosta skólarannsóknir og margvíslegar framkvæmdaáætlanir.Slík þjónusta er tiltölulega ódýr, miðað við sjálfar framkvæmdirnar og reksturinn, og sveitarfélögunum er í sjálfsvald sett, hvort þau notfæra sér hana eða ekki. Ríkið gæti raunar selt þessa þjónustu til að fjármálahlið verkaskiptingarinnar flækist ekki.

Auðvitað verður ríkið að fylgjast með því, að sveitarfélög sem aðrir aðilar uppfylli settar gæðakröfur í byggingu og rekstri stofnana sinna. Og ríkið verður að hafa vald til að knýja fram slíkar gæða kröfur. Það breytir ekki því, að framkvæmdirnar og fjármagnið er í höndum sveitarfélaganna sjálfra. Til þess að halda fjármálaskiptingunni hreinni væri hugsanlegt, að sveitarfélögin greiddu ríkinu fyrir slíkt eftirlit.

Ef vel er að málunum staðið, er unnt að flytja veigamikil verkefni úr ríkisbákninu og fela þau sveitarfélögunum, sem standa miklu nær einstaklingunum sjálfum og þekkja betur þarfir fólksins.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Dráttardýrin nafnlausu

Listarnir yfir breiðustu bökin hafa verið birtir í blöðunum. Þeir einstaklingar og stjórnendur fyrirtækja, sem leggja mest af mörkum á þessu ári í botnlausa hít sameiginlegra þarfa okkar, hafa fengið verðskuldaða athygli. Margirþeirra bera sig vel og segja: ,,Eg komst þó á listann í ár.”

Þetta er hið rétta hugarfar, sem því miður er ekki of áberandi í þjóðfélaginu um þessar mundir. Fyrir nokkrum árum var meira um, að menn teldu ekki eftir sér að leggja sitt af mörkum til sameiginlegra þarfa. Enda var skattlagning þá tiltölulega hófleg, miðað við þau ósköp, sem innheimt eru um þessar mundir.

Rikisvaldið ber höfuðábyrgðina á auknum vilja til skattsvika. Það hefur gengið svo fram af mönnum, að þeir eru aftur farnir að líta á það sem eðlilega sjálfsbjargarviðleitni að smeygja sér undan sköttum. Slík viðhorf skjóta óhjákvæmilega rótum, þegar hið opinbera hirðir 55 aura af hverri viðbótarkrónu, sem menn afla sér, oftast með ærnu erfiði og yfirvinnu.

Við höfum séð nöfn margra tuga manna, sem eru veigamestu dráttardýr ríkisbáknsins. En breiðu bökin eru margfalt fleiri. Mikill meirihluti skattgreiðenda, líklega þrír fjórðu hlutar allra fjölskyldufeðra, hefur heiðurinn af því að lenda með einhvern hluta tekna sinna í þrepi hæstu skattprósentu. Þetta eru hin nafnlausu dráttardýr kerfisins.

Hin takmarkalausa ágirnd ríkisvaldsins kemur verst við þetta fólk. Margt af þessu fólki hugsar nú sem svo, að nú sé mælirinn fullur og réttast sé að fara að draga af sér, hafna yfirvinnu og öðrum aukatekjum. En það vaknar svo upp við, að það getur ekki hætt að snúa mylluhjóli ríkisins. Það verður áfram að leggja hart að sér til að greiða hina háu skatta og fær því aftur háar tekjur í næstu skattskýrslu. Það er komið í vítahring, sem það sleppur ekki úr.

Ríkisvaldið er líka sjálft komið í vítahring. Þegar fjár hefur verið aflað til einnar samfélagslegrar þarfar, kemur önnur í ljós, sem ekki hefur enn verið fullnægt. Hin einfalda og hættulega lausn ríkisvaldsins á þessu vandamáli er að innheimta sífellt hærri skatta, draga til sín sívaxandi hluta þjóðarteknanna.

Þessi eltingaleikur endar ekki fyrr en ríkisstjórnin áttar sig á, að 200.000 manna þjóðfélag hefur ekki ráð á að gera allt í grænum hvelli. Það verður að skera sér stakk eftir vexti og halda ríkisbákninu í skefjum. Ríkisstjórnin verður að átta sig á, að ekkert vald er eins auðvelt að misnota eins og valdið til að innheimta skatta.

Boginn hefur þegar verið spenntur of hátt. Þorra manns finnst skattakerfið orðið ranglátt. Æ fleiri reyna því að komast undan því með einhverjum hætti. Ágirnd ríkisvaldsins dregur úr siðgæðisvitund þjóðarinnar. Það er kominn tími til að snúa við, hætta að skattleggja almennar verkamannatekjur og hætta að líta á venjulegar tekjur sem hátekjur, er ríkisvaldið geti miskunnarlaust höggvið í.

Ríkisstjórnin virðist líta á verulegan hluta skattgreiðenda sem dráttardýr, er endalaust megi hlaða byrðum á. Það er kominn tími til, að skattgreiðendur hafni þessari meðferð og krefjist réttlætis, velji þá stjórnendur á ríkisskútnna, sem þeir treysti til að rifa seglin.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Gleymum ekki einu

Verkefni varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hafa breytzt smám saman þá tvo áratugi, sem það hefur verið hér óslitið. Áherzlan á beinar varnir Íslands hefur minnkað, en hið almenna eftirlit með hernaðarlegum hreyfingum á Norður-Atlantshafi hefur aukizt.

Við höfum ekki gert okkur nægilega góða grein fyrir þörfum okkar á þessu sviði. Þess vegna er eðlilegt og tímabært, að samningurinn um varnirnar sé endurskoðaður. Hann ætti raunar að vera í stöðugri endurskoðun.

Enn sem komið er hefur ríkisstjórnin ekki aflað sér mikilla gagna um málið. Varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins hefur samið skýrslu um efnahagsleg áhrif varnarliðsins. Framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins hefur samið skýrslu um gildi varnarliðsins fyrir sameiginlegar varnir bandalagsins. Og Einar Ágústsson utanríkisráðherra hefur gefið skýrslu um ferð sína til Bandaríkjanna og viðræður sínar þar um varnarliðið.

Fjórða skýrslan og ef til vill sú athyglisverðasta er fengin frá Svíþjóð. Íslenzka ríkisstjórnin snéri sér til sænsku stjórnarinnar, vegna þess að Svíþjóð er hlutlaust ríki utan varnarbandalaga Sænska stjórnin vísaði á óháða stofnun þar í landi, sem fæst við athuganir á hermálum. Sú stofnun samdi skýrslu, þar sem fram kom sú niðurstaða, að full þörf væri á varnarliði á Íslandi.

Þar með er allt upp talið. Sjálfir höfum við trassað að mennta menn í hernaðarlegum fræðum, svo að innanlands er þekkingin á þessum sviðum ákaflega takmörkuð. Fyrsta skrefið í endurskoðun varnarsamningsins ætti raunar að felast í öflun slíkrar þekkingar.

Óvíst er, að öryggishagsmuna Íslendinga verði nægilega gætt í væntanlegri endurskoðun varnarsamningsins. Fulltrúar Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins munu leggja mesta áherzlu á að sýna íslenzkum ráðamönnum fram á gagnsemi varnarliðsins fyrir sameiginlegar varnir Vesturlanda og leggja minni áherzlu á gildi liðsins fyrir Ísland sérstaklega, því að þeir telja Íslendinga hafa takmarkaðan áhuga á því.

Trúlega munu íslenzkir ráðamenn leggja áherzlu á, að hvimleitt sé að hafa hér erlent varnarlið. Þeir munu setja á flot hugmyndir um, að Íslendingar taki að sér að einhverju eða verulegu leyti það almenna eftirlit, sem rekið er frá Keflavíkurflugvelli. Viðræðurnar geta vel leitt í ljós, hvað sé raunhæft í slíkum hugmyndum.

Áhugi Íslendinga á vörnum sjálfs landsins síns er hörmulega lítill. Þess vegna er hætt við, að öryggishagsmunir landsins verði útundan í viðræðunum. Reynt verður að bræða saman það íslenzka sjónarmið, að varnarliðið sé hvimleitt, og það sjónarmið viðsemjendanna, að varnarliðið sé nauðsynlegt fyrir sameiginlegt öryggi Vesturlanda.

Sumir íslenzku ráðherranna munu reyna að spilla viðræðunum, svo að landið verði gersamlega varnarlaust. En jafnvel þótt hinir verði ofan á og samið verði um áframhaldandi varnir í nýju formi, er trúlegt, að hinum sérstöku varnarhagsmunum Íslands verði ekki nægilegur gaumur gefinn. Þessa ábendingu ættu EinarÁgústsson og utanríkisráðuneytið að taka til alvarlegrar athugunar.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Riddari á röngum stað

Bygging Seðlabankahússins við Arnarhól hefur vakið miklar umræður Reykvíkinga. Sýnist sitt hverjum um húsið og staðsetningu þess. Sumir segja, að óþarfi sé að elta Seðlabankann um allan bæinn, einhvers staðar verði vondir að vera. Hinir eru fleiri, ef marka má lesendabréf dagblaðanna, sem ekki vilja sjá seðlabankahús á þessum stað.

Vísir hefur nokkrum sinnum birt mynd, þar sem líkan hússins er sett í réttu stærðarhlutfalli inn í mynd af Arnarhólnum og nágrenni hans. Ætti sú mynd að geta auðveldað mönnum að gera upp hug sinn til málsins.

Nú hefur það gerzt, að heldur ólíklegur riddari hefur geystst fram á deiluvöllinn. Hann flytur ekki fagurfræðileg, söguleg eða útsýnisleg rök eins og flestir hinna, heldur efnahagsleg rök. Má af málflutningi hans ætla, að loksins sé fundin lausn á efnahagsvandanum. Hús Seðlabankans ráði úrslitum í óhóflegri útþenslu byggingaframkvæmda.

Og hver er það, sem hefur svona miklar áhyggjur af útþennslunni. Það er auðvitað mesta útþenslustofnun landsins, Framkvæmdastofnunin. Engin stofnun þjóðfélagsins hefur á jafn skömmum tíma staðið fyrir eins mikilli útþenslu, bæði eigin rekstrar og ríkisrekstrar, og einmitt þessi hneykslaða stofnun.

Seðlabankinn sætti um tíma töluverðri gagnrýni fyrir óhóflega eigin útþenslu, of örar mannaráðningar. Fellur hann þó gersamlega í skugga hinnar nýju stofnunar, sem er á góðri leið með að verða eitt fjölmennasta fyrirtæki landains.

Framkvæmdastofnunin var varla fædd, þegar hún lét með ærnum tilkostnaði innrétta stórhýsi við Rauðarárstíg. Gamansamur maður reiknaði út um daginn, að með sama áframhaldi mundi hver einasti Íslendingur stunda skriffinnsku hjá Framkvæmdastofnuninni eftir þrjá áratugi.

Ríkisstjórnin hefur nægileg vandamál, þótt vandræðabarn hennar fari ekki að setja hana í nýjan bobba. Framkvæmdastofnunin skoraði á ríkisstjórn og bankastjórn Seðlabankans, væntanlega bankaráðið, þar sem stjórnarflokkarnir hafa meirihluta, að stöðva málið. Tíminn segir, að þetta sé ekki mál ríkisstjórnarinnar, heldur Lúðvíks Jósepssonar eins sem bankamálaráðherra. Lúðvík segist ekkert hafa með málið að gera. Þannig er menúettinn stiginn í ríkiskerfinu þessa dagana.

Það er mjög eðlilegt, að almennir borgarar hafi ýmislegt út á hús Seðlabankans og staðsetningu þess að setja. En Framkvæmdastofnunin á ekki heima í þeim hópi gagnrýnenda. Hún á ekki að kasta steinum úr glerhúsi sínu. Það gæti leitt til þess, að almenningi dytti í hug ný lausn á húsnæðisvanda Seðlabankans, sú lausn, að Framkvæmdastofnunin verði lögð niður, en Seðlabankinn fái húsið við Rauðarárstíg. Það væri áreiðanlega ódýr og þjóðhagslega hagkvæm lausn.

Framkvæmdastofnunin veldur ekki hlutverki riddarans í þessu máli. Hún er sá aðili, sem minnst ætti að tala um útþenslu í efnahagslífinu og framleiðslu efnahagslegra vandamála.

Jónas Kristjánsson

Vísir