arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Svarta skákhaustið.

Komið hefur í ljós, að réttar voru efasemdir Dagblaðsins í sumar um, að fjölskyldu Kortsjnojs skákmeistara yrði sleppt úr prísund Sovétríkjanna. Þá taldi blaðið, eitt íslenzkra fjölmiðla, ekki tímabært að fagna úrslitum.

Allir íslenzkir fjölmiðlar aðrir, sem fjölluðu um málið, töluðu um unninn sigur Friðriks Ólafssonar. Staðreyndin er hins vegar sú, að samningamenn Sovétríkjanna komu krók á móti bragði forseta Alþjóða skáksambandsins.

Friðrik er þegar búinn að sætta sig við tilhugsunina um, að einvígi Kortsjnojs og Karpovs um heimsmeistaratitilinn í Merano á Ítalíu verði haldið upp á hin glæpsamlegu býti, sem Sovétríkin telja sér nauðsynleg til sigurs.

Í öllum alþjóðlegum keppnisgreinum öðrum en skák er til siðs, að útgerðarmenn annars aðilans haldi ekki fjölskyldu hins í gíslingu. Og þrátt fyrir forsæti Friðriks hefur hinn illi andi Sovétríkjanna áfram svifið yfir vötnum sambandsins.

Heimsmeistaraeinvígi í skák, þar sem menn Karpovs halda fjölskyldu Kortsjnojs í gíslingu, er marklaust einvígi. Það er bara skrípaleikur, til skammar öllum þeim, sem að standa, sér í lagi Alþjóða skáksambandinu.

Hið eina siðlega, sem nú er hægt að gera í málinu, er að aflýsa einvíginu og fella á meðan niður heimsmeistaratitil Karpovs, ef fjölskylda Kortsjnojs hefur ekki verið leyst úr haldi Sovétríkjanna í tæka tíð.

Ofbeldishneigð Sovétríkjanna hættir að vera sovézkt innanríkismál, þegar hún er farin að svívirða leikreglur á alþjóðlegum vettvangi. Sovézk lög eru sovézk lög, en alþjóðleg keppni á ekki að fara eftir lögum einstakra landa.

Ef drengskapur í leik fær ekki að ráða í alþjóðlegri keppnisgrein vegna sérþarfa Karpovs og Sovétríkjanna, er betra að Ísland og Íslendingar séu ekki aðilar að skipulagi. Þá er betra að láta leppana eiga það.

Skáksambandi Íslands er til skammar, hversu slælega það hefur stutt við bak Friðriks í varnarstríði hans. Að baki formlegs stuðnings þess hefur ekki verið nein innri sannfæring, enda er það hallt undir Sovétríkin.

Sérstaklega svívirðilegur var samanburður í Þjóðviljanum á takmörkun ferðafrelsis Ingimars Jónssonar til Bandaríkjanna og gíslingu Kortsjnoj-fjölskyldunnar. Það er nefnilega töluverður eðlismunur á orðunum inn og út.

Enginn vafi er á, að Kortsjnoj og fjölskylda hans munu sætta sig við að fá aldrei að fara til Sovétríkjanna. Það er alls ekki sama að vilja komast úr prísund og vilja komast inn í hana. En svona er þó reynt að snúa út úr.

Einnig eru ódrengilegar hinar sífelldu dylgjur hér á landi um, að Kortsjnoj sé maður vanþakklátur, skapstirður og hefnigjarn. Allir menn eiga sama rétt, þótt einhverjir slúðrarar telji suma menn leiðinlegri en aðra.

Ennfremur er orðið tímabært að hætta tilvísun til einhverra ótiltekinna formsatriða, sem ekki hafi verið fullnægt í fyrri tilraunum til að fá fjölskyldu Kortsjnojs úr haldi. Af slíku tali er megnasta ólykt.

Því miður var ójafnt makkið að tjaldabaki í Alþjóða skáksambandinu. Friðrik hefur farið halloka fyrir gagnsókn Baturinskis hins sovézka. Framundan er svarta haustið í skákinni, nema nú verði fórnað til sigurs.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Flugið verði frjálst.

Íslenzku flugi væri mjög í hag, að afnumin yrði öll einokun og ríkisaðstoð. Það yrði að vísu áfall fyrir Flugleiðir, en atvinna í flugi mundi ekki minnka. Hún mundi bara færast að einhverju eða öllu leyti til annarra félaga.

Forsendur þessarar skoðunar voru raktar í leiðurum Dagblaðsins í gær og í fyrradag. Þar var skýrt frá misjafnlega góðum rekstri bandarískra flugfélaga eftir tilkomu samkeppninnar og frá verðstríði annarra flugfélaga.

Einokunarsinnar Alþjóðasambands flugfélaga geta ekki gamnað sér við, að Laker Skytrain og fleiri slík fyrirtæki fari á höfuðið eða sjái að sér og lækki fargjöldin að ráði. Samkeppnin er komin og verður ekki aftur tekin.

Verðstríðið hefur leitt í ljós, að samband fargjalda og afkomu flugfélaga er afar óhreint. Félög dýrustu fargjaldanna lifa á ríkiskassanum á sama tíma og sum félög ódýrustu fargjaldanna skila hagnaði.

Í stórum dráttum má skipta flugfélögum heims í þrjá flokka. Það eru ríkisreknu eða ríkisstuddu félögin, hin hefðbundnu einkarekstrarfélög og svo loks hin nýju einkarekstrarfélög, sem hafa í lágum fargjöldum skotið hinum ref fyrir rass.

Evrópsku flugfélögin eru gott dæmi um ríkisrekstur, sem hefur hlaðið á sig gífurlegri fitu á kostnað flugfarþega og skattgreiðenda. Þau tapa peningum, þótt þau hafi hæstu fargjöldin. Þau eru baggi á viðkomandi þjóðum.

Ástæðuna er að finna í sjálfum ríkisrekstrinum. Tölur sýna, að ríkisrekin flugfélög eru tvöfalt verr rekin en einkafélög. Þau þurfa tvöfalt starfslið á hverja einingu farþegakílómetra. Einkum þurfa þau marga framkvæmdastjóra.

Amerísku flugfélögin, sem nú eru byrjuð að tapa peningum, eru dæmi um hinn hefðbundna einkarekstur. Þau söfnuðu á sig fitu á tímum samkeppnishafta og verðlagshafta og eiga nú erfitt með að megra sig í ört harðnandi samkeppni.

Erfingjar flugrekstrar í heiminum skipa hinn þriðja flokk flugfélaga. Það eru fyrirtæki á borð við Laker Skytrain, Air Florida og Peoples Express, sem hafa miklu grennri rekstur en hin hefðbundnu félög, svo sem rakið var í Dagblaðinu.

Laker á að vísu í erfiðleikum um þessar mundir vegna gengistaps af verðbreytingum dollars og punds. En engan bilbug er að finna á gróða Air Florida, sem býður lægstu fargjöldin yfir Atlantshafið.

Afleiðing verðstríðsins, sem þessi félög hafa efnt til, er, að flugfarþegum fjölgar gífurlega. Atvinna í flugi hefur því aukizt frekar en hitt. Hún færist bara frá hinum hefðbundnu flugfélögum til hinna nýju, sem flugið munu erfa.

Það, sem er að gerast þessi árin í fluginu, er hvorki meira né minna en alþjóðlegt Loftleiðaævintýri. Nýir menn hafa komið til skjalanna og fundið arðbærar leiðir til að veita almenningi ódýrt flug og flugfólki atvinnu.

Hið sama mundi gerast hér á landi, ef ríkið hætti skömmtun flugleyfa og veitingu aðstoðar. Með frjálsri samkeppni á leiðum innan lands og utan og með afnámi ríkisstyrkja mundi íslenzkt flug eflast og magnast um allan helming.

Að svo miklu leyti sem Flugleiðir gætu ekki grennt sig, mundu aðrir koma til skjalanna. Enda er fráleitt, að fargjald til Egilsstaða og til baka sé hið sama og milli London og Miami og að fargjald til London sé hið sama og kringum hnöttinn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Verðstríð að tjaldabaki.

Árangur frekjunnar í Sir Freddie Laker og samkeppnisstefnu Carters Bandaríkjaforseta er að koma í ljós, ekki bara vestanhafs og yfir Atlantshafinu, heldur um heim allan. Alþjóðasamband flugfélaga er í rauninni sprungið.

Að baki hinna formlegu, háu fargjalda, sem hin evrópsku og offeitu ríkisflugfélög hafa knúið fram, geisar nú algert verðstríð að tjaldabaki. Jafnvel virðulegt einokunarfélag eins og British Airways gengur berserksgang.

Það er alveg komið úr móð, að farþegar greiði hin háu fargjöld, sem Alþjóðasambandi flugfélaga tókst að koma á með ærinni fyrirhöfn. Hér á Íslandi þekkjum við aðeins fyrstu bilunareinkennin, apex-fargjöldin og almennu sérfargjöldin.

Nú tíðkast mjög að búa til ímyndaða hópa, sem ferðast á hópfargjöldum. Þessir hópar eru lognir upp og nöfn jafnvel fölsuð til að koma tölum upp í sex og tíu. Flugfélögin standa sumpart sjálf fyrir þessum sjónhverfingum.

Einnig eru búnir til ímyndaðir flug- og hótelpakkar, þar sem hótelhlutinn er í rauninni ekki til. Farþegar fá falska hótelpappíra til að framvísa á flugvöllum, ef svo ólíklega vildi til, að þeir yrðu um þá spurðir.

Þá er áætlunarflug rekið undir yfirskini leiguflugs. Tíðni og regla leiguflugsins er þá með þeim hætti, að enginn munur er á því og venjulegu áætlunarflugi, en farþegar ekki rukkaðir nema um brot af fullu fargjaldi.

Ennfremur er búið til apex-fargjald með því að færa aftur á bak dagsetningar á greiðslustimplum. Þetta er ekki aðeins tíðkað á ferðaskrifstofum, heldur hjá flugfélögunum sjálfum, sem eiga auðvelt með að fela þetta í bókhaldi.

Enn ein aðferðin felst í hinum svonefndu Mikka músar farseðlum, sem sýna hinna kórréttu upphæð Alþjóðasambands flugfélaga, þótt farþeginn hafi í raun greitt allt aðra og lægri upphæð. Þetta sýnir, hversu langt flugfélögin ganga í bókhaldi.

Sniðugasta aðferðin byggist á pro-rata kerfinu. Þá eru gefnir út farseðlar fyrir miklu lengri leiðum en farnar eru. Hinum ímynduðu miðum farseðilsins er strax fleygt, en hin farna flugleið reiknuð hlutfallslega af löngu leiðinni.

Víðtækustu undirborðin eru loks rekin með svonefndum “fötu-sjoppum”. Það eru óopinberar ferðaskrifstofur, sem fá undir borðið farseðla frá flugfélögunum, sem sjá fram á að geta ekki fyllt vélar á ýmsum flugleiðum.

Flugfélögin afneita þessu eins og öllum hinum aðferðunum, sem raktar eru hér að ofan. En á sama tíma blómstra sjoppurnar og virðast alltaf eiga nóg af farseðlum á niðursettu verði. Þær auglýsa verðið meira að segja opinberlega.

Öll þessi dæmi sýna, að fargjaldaeinokun Alþjóðasambands flugfélaga er að riðlast. Sir Freddie, brezki Efnahagsbandalags-þingmaðurinn Bethell lávarður og neytendaklúbbur flugfarþega hafa líka gert að því harða hríð.

Framkvæmdaráð Efnahagsbandalagsins hefur neyðzt til að rannsaka kærur þeirra. Og það hefur lagt fyrir ráðherranefnd bandalagsins greinargerð, þar sem fram kemur, að hin háu fargjöld í Evrópu séu brot á stofnskrá bandalagsins.

Hér á Íslandi þekkjum við lítið brot af þessari þróun. Í sumar hefur ríkt samkeppni tveggja flugfélaga á leiðinni til Amsterdam. Þau fargjöld voru mun lægri en fargjöldin til Kaupmannahafnar og London. Og enginn var hissa.

Jónas Kristjánsson.

Dagblaðið
Ný og betri flugfélög.

Fargjaldastríð flugfélaga er svo langt gengið, að nú ferðast menn umhverfis hnöttinn, án sérstakra kvaða um fyrirframgreiðslu, millilendingar, ferðatíma og biðlista, fyrir 385 sterlingspund. Það er sama verð og héðan til London!

Hin lágu verð fylgja frjálsri samkeppni, sem er að leysa af hólmi fargjaldasamsæri Alþjóðasambands flugfélaga. Þessi samkeppni er upprunnin í Bandaríkjunum, fer nú sigurför um heiminn og nær síðast en ekki sízt til Evrópu.

Bandarísk flugfélög hafa alltaf verið betur rekin en evrópsk. Þau ná tvöfalt meiri farþegakílómetrafjölda á hvern starfsmann. Meðan Lufthansa hefur 687 þúsund slíka kílómetra, hefur Pan American 1.506.

En hinn tiltölulega góði rekstur hinna gamalgrónu bandarísku flugfélaga dugir þeim ekki lengur, síðan Carter Bandaríkjaforseti kom á samkeppni í innanlandsflugi og Sir Freddie Laker knúði fram samkeppni í Atlantshafsflugi.

Pan American hefur neyðzt til að selja skýjakljúf sinn í New York og hótelhringinn Intercontinental. Braniff og Eastern eru á svipuðu undanhaldi. Sömu sögu er að segja af fleiri gömlum, feitum og ríkum flugfélögum.

Í staðinn eru þar vestra að rísa upp ung og mögur félög, sem ná enn meiri farþegakílómetrafjölda á hvern starfsmann en bandarísku risarnir. Þessi félög þenjast út og skila hagnaði ár eftir ár, þrátt fyrir lækkuð fargjöld.

Eitt dæmið er Air Florida, þar sem við stjórnvölinn er Timoner, hinn bandaríski Laker. Hann hefur náð svipuðum árangri og Freddie hefur náð.

Eins og Laker notast Timoner við mjög einfalt sölu- og afgreiðslukerfi. Hann veitir og starfsfólki hlutdeild í hagnaði, enda er það velviljað fyrirtækinu og hleypur eftir þörfum í hvers annars störf. Þá notar hann sparneytnustu flugvélar.

Air Florida er aðeins níu ára og fór fyrst að vaxa fyrir alvöru árið 1978, þegar Carter kom á samkeppninni. Það hefur jafnan skilað hagnaði, einnig í fyrra, alveg eins og Laker. Og það mun áfram blómstra á lágu fargjöldunum.

Þetta er ekki síðasta skrefið vestanhafs. Risið er fyrirtækið Peoples Express, sem fer nýjar leiðir. Það sérhæfir sig í leiðum, sem öðrum hefur ekki dottið í hug, svona rétt eins og hér væri flogið milli Ísafjarðar og Húsavíkur.

Peoples Express notar Newark flugvöll, sem er bezti, minnst notaði og nálægasti flugvöllur New York. Það hefur enga söludeild, heldur selur farmiða um borð í flugvélunum, alveg eins og þær væru langferðabílar.

Peoples Express hefur ekki heldur neina farangursdeild. Í staðinn eru sæti tekin brott, svo að farþegar geti haft farangurinn við hlið sér. Þeir spara tíma, hindra töskutap og eru ánægðir með fyrirkomulagið.

Það eru flugfélög af tagi Air Florida og Peoples Express, sem munu erfa ríki bandarískra flugmála, alveg eins og Sir Freddie Laker er nú að gera evrópska einokunarsinna gráhærða. Þessi félög hafa nefnilega reksturinn í lagi.

Af þessu getum við lært, að einokun í áætlunarflugi innanlands og til útlanda er hvorki farþegum né flugmálum til góðs. Með samkeppni koma ný og betri, straumlínulagaðri og sparneytnari flugfélög framtíðarinnar, – líka hér.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Mesta gósenlandið.

Hvers vegna erum við að væla og kveina um efnahag og fjárhag okkar sjálfra og þjóðarinnar allrar? Hvers vegna erum við sí og æ að kjósa gersamlega óhæfa stjórnmálamenn, sem ekki gætu unnið fyrir sér á almennum markaði?

Hér gæti verið nóg að bíta og brenna. Lífskjör gætu verið hér hin beztu í heimi, svo er fyrir að þakka auðlindum okkar í fiskistofnum, vatnsföllum og jarðvarma. Við þurfum bara að framkvæma tillögur, sem margoft hafa verið settar fram og rækilega rökstuddar:

Komið verði með vaktavinnu á betri nýtingu fiskvinnslustöðva landsins og með áhafnaskiptum betri nýtingu á veiðiflota landsins, svo að frekari fjárfesting beinist fremur að framleiðniaukandi tækniframförum en aukinni afkastagetu.

Komið verði í sjávarútvegi á fót sölu veiðileyfa til að hindra meiri sókn en þarf til fjárhagslega hagkvæmustu nýtingar fiskistofna. Tekjunum verði að hluta varið til að framleiðniþróa sjávarútveginn, þar með talinn fiskiðnaðinn.

Opinber gengisskráning falli niður og þeim, sem afla erlends gjaldeyris, þar á meðal sjávarútveginum, verði heimilað að selja hann á frjálsum markaði. Jafnframt verði heimiluð frjáls notkun erlends gjaldeyris innanlands.

Allar fjárskuldbindingar verði fyllilega verðtryggðar samkvæmt lánskjaravísitölu, einnig afurðalán, önnur sjálfvirk lán og öll forréttindalán.

Afnumin verði öll mismunun atvinnuvega á kostnað iðnaðar, til dæmis í formi lánaaðgangs, lánskjara, afskrifta, lánatrygginga, fasteignagjalda, orkugjalda, olíustyrkja, aðstöðugjalds og launaskatts.

Hætt verði í áföngum öllum styrkjum í landbúnaði, niðurgreiðslum og útflutningsuppbótum, svo og innflutningsbanni landbúnaðarafurða.

Hluta sparnaðarins, eða sem nemur styrkjum og útflutningsuppbótum, verði varið til að efla arðbærar búgreinar, svo sem loðdýrarækt, fiskirækt og ylrækt, og til að reisa iðngarða í samdráttarhéruðum hins hefðbundna landbúnaðar.

Öðrum hluta sparnaðarins, eða sem nemur niðurgreiðslum, verði varið til skattalækkana, einkum hjá barnmörgu fólki, sem nú nýtur niðurgreiðslanna mest.

Í stað verðlagshafta komi rannsóknir og fræðsla um vöruverð og vörugæði. Í stað einkaréttar á flugi, grænmetisverzlun og á öðrum sviðum komi frjáls samkeppni.

Opinbera geiranum, það er opinberri þjónustu og opinberri fjárfestingu, verði haldið innan við 20% mannaflans og 20% þjóðarframleiðslunnar á hverjum tíma.

Sparnaður og tekjuauki samkvæmt framangreindum tillögum verði notaður til að stuðla svo að nýjum og efnilegum atvinnugreinum og hinum arðbærustu í hópi hinna hefðbundnu, að jafnan sé hér full atvinna, þrátt fyrir samdrátt hins hefðbundna landbúnaðar og þrátt fyrir áætlaða heildaraukningu íslenzks mannafla um 25.000 á næstu 20 árum.

Samið verði um orkusölu til þeirrar þreföldunar stóriðju á næstu 10-15 árum, sem stjórnmálaflokkarnir virðast vera sammála um. Jafnframt verði reynt að ná vinsamlegu samstarfi við útlendinga upp á þau býti, að smám saman geti íslenzkir aðilar keypt hina erlendu út.

Þessar tillögur hefur Dagblaðið flutt hvað eftir annað, en mest fyrir daufum eyrum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hressir gosmenn.

Heilmikið fjör hefur færzt í leik íslenzkra gosdrykkjaframleiðenda. Fyrirtæki, sem áður var í skugga hinna tveggja stóru, hefur olnbogað sig fram í sviðsljósið og vakið þá hastarlega af værum svefni hins stöðuga markaðar.

Með ýmissi þjónustu hefur Sanitas tekizt að ná á sitt band ýmsum mikilvægum smásölum, svo sem Valhöll á Þingvöllum og þjóðhátíð Vestmannaeyja. Hefur fyrirtækið nú verið kært fyrir einokun á gosdrykkjum þjóðhátíðarinnar.

Slík einokun er að vísu ekki ný af nálinni. Hún tíðkast líka hjá hinum, sem kærðu. Þeir hafa einokun í bíóum, Húsafelli, kennaraháskólanum og meira að segja á hinu háa alþingi, sem þar með er orðið skemmtilegur málsaðili.

Ljóst virðist, að þessi slagsmál hafi bætt hag ýmissa smásala, sem hafa séð sér hag í að gera einkasamninga við eitt af hinum þremur stóru fyrirtækjum. Og kannski lekur eitthvað af ávinningnum til sjálfra neytendanna.

Um einokun er mjög erfitt að tala í þessum fjöruga leik. Neytendur, sem eru algerlega háðir einni tegund, geta til dæmis valið um verzlunarmannahelgi á Galtalæk, í Húsafelli og í Vestmannaeyjum.

Hins vegar er gaman að sjá atvinnugrein, þar sem ekki ríkja samráð bak við tjöldin um sameiginlega einokun markaðsins, þar sem hins vegar ríkir fjörug samkeppni með alls konar uppátækjum hins frjóa hugmyndaflugs.

Þeir Sanitasmenn hafa gefið gott fordæmi íslenzkum iðnaði, sem því aðeins mun ná góðum þroska, að ráðamenn fyrirtækjanna séu sívakandi, sívinnandi, síbreytandi og sífellt komandi á óvart. Þeir séu semsagt hressir eins og gosmenn.

Óhress kerfismaður.

Vararannsóknarlögreglustjóri ríkisins hefur reynzt afar óánægður með, að Dagblaðið skuli hafa tekið undir gagnrýni séra Jóns Bjarman fangaprests á því, hvernig efnt var til rannsóknar á kæru út af meintu harðræði í Síðumúlafangelsi.

Embættismaðurinn segir hvatir Dagblaðsins vera auðsæjar. En þetta eru hin sjálfvirku viðbrögð kerfismanna, þegar amazt er við röngum vinnubrögðum í kerfinu. Slíku er alltaf haldið fram, ef einhver þorir að opna munninn.

Embættismaðurinn segir, að blaðið og presturinn séu að reyna að vekja tortryggni á réttarfari í landinu. Þetta eru líka hin sjálfvirku viðbrögð kerfismanna, þegar amazt er við röngum vinnubrögðum í kerfinu.

Hið háa kerfi hefur alltaf rétt fyrir sér. Þeir, sem eitthvað hafa við þennan stóra sannleika að athuga, eru alltaf stimplaðir sem illgjarnir æsingamenn, er séu að reyna að grafa undan þjóðfélaginu.

Embættismaðurinn hefur í löngu máli reynt að útskýra, að hann hafi gert sitt bezta í rannsókn málsins. En hann virðist ekki átta sig á vissum leikreglum um meðferð dómsmála í lýðræðisríki, að rannsóknarmenn skuli ekki vera tengdir þeim, sem rannsakaðir eru.

Embættismaðurinn gerði auðvitað enga tilraun til að útskýra, hvers vegna hann tók að sér að athuga sakarefni bæði yfirmanns síns og undirmanna. Og dómsmálaráðuneytið hefur ekki útskýrt, hvers vegna svona var staðið að málinu.

Það er sorglegt, þegar kerfismenn skilja ekki sjálfar forsendur réttarríkis.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Snarl mun lækka í verði.

Vaninn ræður sjálfsagt mestu um, hvar neytendur verzla. Þegar þeir hafa fundið stað, sem þeim líkar við, hætta þeir seint viðskiptum, þótt nýir og betri hafi komið til sögunnar, enda líklegast, að þeim sé ekki kunnugt um það.

Fjarlægðin skiptir ekki minna máli. Menn verzla helzt, þar sem þeir eiga leið, eða í nágrenni heimilanna, enda heldur það samgöngukostnaði niðri. Það er nefnilega dýrt að elta kostaboð og kjarakaup út um allar trissur.

Verð og gæði eru þó einnig farin að ráða töluverðu á síðustu árum. Fólk þjálfast í að átta sig á verðmun og gera innkaup í stórum stíl til að halda niðri samgöngukostnaði og tímamissi við að notfæra sér lága vöruverðið.

Vaxandi skilningur á gæðum hefur á síðustu árum komið í ljós í miklum uppgangi hinna beztu í hópi ýmissa sérverzlana, eins og bakaría og fiskbúða. Margir neytendur láta hvorki tíma né ferðakostnað aftra sér frá slíkum búðum.

Skilningur manna á verði og gæðum mundi eflast, ef frjálst verðlag væri hér á landi. Þeir eru því miður enn of vanir því, að vörur kosti alls staðar nokkurn veginn hið sama, svo að ekki taki því að kynna sér málin.

Frjálst verðlag þarf auðvitað að fara saman við fræðslu. Of dýrt er fyrir fólk að fara út um allt til að kynna sér misjafnt verð nýlenduvöruverzlana og misjöfn gæði bakaría og fiskbúða. Það þarf aðgang að upplýsingum.

Neytendasíða Dagblaðsins reið á vaðið á sínum tíma með ítarlegum verðsamanburði á ýmsum sviðum og í sumum tilvikum einnig gæðasamanburði. Sem betur fer hefur Verðlagsstofnun líka tekið upp þráðinn á þessu mikilvæga sviði.

Nýbirt könnun stofnunarinnar á snarlstöðum hefur vakið verðskuldaða athygli, enda kom þar í ljós skemmtilega mikill verðmunur á einföldustu hlutum. Neytendur eru líka þegar farnir að notfæra sér þessar upplýsingar.

Að vísu vantar þar ýmsa fyrirvara. Sumir dýrustu staðirnir í könnuninni veita þjónustu, sem kostar náttúrlega miklu meira en sjálfsafgreiðsla. Að vísu hefur ódýrasta veitingahúsið þjónustu og er undantekningin, sem sannar regluna.

Auk þess fjallaði könnunin í átta atriðum um drykkjarföng og átta atriðum um ýmsar tegundir brauðs, í tveimur atriðum um súpur og þremur atriðum um hamborgaralega fæðu. Eiginlegur matur var ekki á dagskrá könnunarinnar.

Hún sýnir vel, hvar ódýrast er að fá sér brauð og drykk. Hún sýnir ekki, hvar ódýrast er að borða venjulegan mat, heimilismat og sparimat. Sú hlið hefur hins vegar rækilega komið fram í veitingahúsaþáttum Vikunnar síðustu árin.

Kunnugum kemur þó ekki á óvart, að ódýrasta veitingahúsið er hið sama í báðum þessum könnunum. Það er Lauga-Ás, sem þar á ofan reyndist í könnun Vikunnar einnig vera með betri veitingahúsum landsins. Þar ráða menn, sem ættu að fá orðu.

Athyglisvert er, að síðasta verð- og gæðakönnun Vikunnar leiddi í ljós, að yfirleitt er bara eðlilegt, að í raunverulegum mat sé eitt veitingahús helmingi dýrara og betra en annað.

Í snarli ræður verðið hins vegar mestu, því að gæðin eru sumpart hin sömu og sumpart svipuð. Þar er helmings verðmunur út í hött. Enda má búast við, að sumir snarlstaðir lækki nú verð sín snarlega, könnuninni til vegsemdar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið