arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Pólitísk taflmennska

Meirihluti stjórnar Alþýðusambandsins hefur samþykkt að hvetja aðildarfélögin til að segja upp samningum vegna gengislækkunarinnar. Þessi harða afstaða lofar ekki góðu um árangur þeirra viðræðna, sem nú eru að hefjast milli ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins.

Þessi sami meirihluti hafði hægt um sig fram að þessari gengislækkun, þótt áður væri komin svipuð lækkun frá því samningar voru gerðir í vetur. Og þessi sami meirihluti hafði líka hægt um sig meðan Alþýðubandalagið. Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn náðu í stjórnarmyndunartilraunum sínum samstöðu um fleiri kjaraskerðingaratriði en gengislækkun eina, þar á meðal frystingu kaupgreiðsluvísitölu.

En þannig sveiflast afstaðan eftir því, hverjir skipa ríkisstjórn. Það ræður meiru en hagsmunir félagsmanna Alþýðusambandsins. Meirihluti stjórnar Alþýðusambandsins sýndi fráfarandi stjórn mildi en vill mæta nýju stjórninni með hörku. Er þó nýja stjórnin að minnsta kosti að því leyti vinsamlegri en vinstri flokkarnir, að hún ætlar að hafa samráð við Alþýðusambandið um hækkun söluskatts og frystingu kaupgreiðsluvísitölu, sem flestir vinstri flokkarnir voru sammála um að hafa ekki.

Við stjórnarskiptin hefur afstaða ríkisstjórnarinnar orðið vinsamlegri en afstaða meirihluta stjórnar Alþýðusambandsins orðið fjandsamlegri. Þetta sýnir hve mikil áhrif flokkspólitíkin hefur á sjónarmið margra forustumanna Alþýðusambandsins. Það er ekki furða, þótt þeir séu stundum kallaðir “verkalýðsrekendur”.

Stjórn Alþýðusambandsins er samt vel kunnugt um niðurstöður sérfræðinga á úttekt efnahagslífsins. Hún veit vel, að þjóðin lifir um efni fram og á ekki yfir neinum töfrabrögðum að ráða til að gera það áfram. Hún veit, að kjaraskerðing er óhjákvæmileg.

Sú kjaraskerðing yrði enn meiri, ef ríkisstjórnin héldi að sér höndum og léti atvinnulífið reka á reiðanum. Með samræmdum aðgerðum er unnt að koma aftur fótunum undir atvinnulífið og halda kjaraskerðingunni í skefjum. Tillögur sérfræðinganna miðast við að kjörin þurfi ekki að rýrna meira en svo, að þau verði svipuð og þau voru árið 1971. Þar til viðbótar eru svo ráðgerðar sérstakar aðgerðir til að draga úr kjaraskerðingu hinna lægst launuðu.

Væru hagsmunir félagsmanna Alþýðusambandsins hafðir á oddinum, mundi stjórn þess vinna með stjórnvöldum að því að ná þeim markmiðum, sem tillögur sérfræðinganna stefna að.

Ef flokkspólitísk verðalýðsrekendasjónarmið verða hins vegar látin ráða, segja sjálf lögmál efnahagslífsins til sín og valda stórfelldu atvinnuleysi og kjaraskerðingu, hvað svo sem stjórnvöld reyna að hamla á móti og hvaða flokkar sem eru við völd.

Styrjaldaryfirlýsingar meirihluta stjórnar Alþýðusambandsins eru inngangur að sjálfsmorðsstefnu, ef litið er á málið frá sjónarhóli lífskjaranna. En vitanlega eru þær fyrst og fremst leikur í flokkspólitísku tafli, þar sem verkalýðsrekendur virða hagsmuni umbjóðenda sinna að vettugi. Slík taflmennska á ekki heima í núverandi efnahagsástandi.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Valdinu verður dreift

Á valdaskeiði vinstri stjórnar voru sett lög um þátttöku ríkisins í byggingarkostnaði barnaheimila. Í lögunum er tekið fram, að sveitarfélögin missi réttinn til aðstoðar ríkisins, ef þau hefja framkvæmdir án leyfis þess. Jafnframt hefur sáralitlu fé verið varið til þátttöku ríkisins í þessum kostnaði.

Afleiðingin er sú, að framkvæmdir við barnaheimili hafa dregizt saman. Sveitarfélögin vilja af eðlilegum ástæðum ekki missa af ríkisaðstoðinni og halda því að sér höndum, þótt víða sé knýjandi þörf á barnaheimilum. Ef lögin um ríkisaðstoðina hefðu ekki verið sett, væri mun meira byggt af barnaheimilum en nú er raunin á. Þannig eru áhrif hinnar dauðu handar ríkisins.

Þannig ræðst ríkisvaldið inn á hvert verksvið sveitarfélaganna á fætur öðru og þrengir um leið aðstöðu þeirra til að fjármagna sjálf framkvæmdir innan sinna vébanda. Þannig þenst ríkið sjálfkrafa út á kostnað sveitarfélaganna.

Með hinni nýju ríkisstjórn á að verða á þessu mikil breyting. Í stjórnarsáttmálanum segir: “Sveitarfélögunum séu falin aukin verkefni og fjárhagslegur grundvöllur þeirra endurskoðaður til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu”.

Enginn vandi er að finna verkefni við hæfi sveitarfélaganna. veitukerfi gætu almennt verið í eigu sveitarfélaga og samtaka þeirra. Sveitarfélög gætu kostað byggingu hafna. Þau gætu haft allt skyldunámið á sinni könnu. Heilsugæzla og löggæzla gætu verið verkefni sveitarfélaga.

Sum verkefni eru einstökum sveitarfélögum ofviða. Þá getur komið til kasta samtaka nokkurra sveitarfélaga eða heilla landshlutasamtaka. Og það er einmitt á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar, að “réttarstaða landshlutasamtaka verði ákveðin”.

Þrátt fyrir þessar breytingar getur ríkið áfram haft það verkefni að efla jafnvægi í byggð landsins. Ríkið þarf að hafa nokkurt fjármagn til ráðstöfunar til jöfnunar á aðstöðu, svo sem til að kosta heimavistir skóla og taka þátt í kostnaði við gerð hafna og félagslegra mannvirkja í sveitarfélögum, sem ella yrðu undir í samkeppninni við öflugu sveitarfélögin. En í öllum slíkum tilvikum á framkvæmdin að vera í höndum heimamanna sjálfra.

Auðvitað þarf ríkið eftir sem áður að hafa aðstöðu til að fylgjast með því, að uppfylltar séu í einstökum sveitarfélögum almennar gæðakröfur þjóðfélagsins. Og ríkið getur annazt ýmsa sérfræðilega þjónustu, sem sveitarfélögin geta keypt og notfært sér til að forðast tvíverknað.

Ef þannig er vandað til málsins, er unnt að flytja veigamikil verkefni úr ríkisbákninu og fela þau sveitarfélögunum, sem standa miklu nær einstaklingunum sjálfum og þekkja betur þarfir fólksins. Það er unnt að flytja fjármagn hins opinbera og ákvörðunarvald þess heim í hérað.

Þetta er ein mikilvægasta leiðin til dreifingar valdsins í þjóðfélaginu. Henni hefur ekki verið sinnt sem skyldi. En nú er. ráðgerð á því bragarbót,sem markar þáttaskil í þróun íslenzks þjóðfélags.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Engir kostir eru góðir

Lækkun gengisins um 17% var fyrsta skrefið til bjargar efnahagslífinu úr þeim ógöngum, sem það er komið í. Næstu tvö skrefin létu ekki lengi á sér standa, annars vegar lög um ráðstöfun gengishagnaðar til millifærslu í sjávarútvegi og fiskiðnaði og hins vegar lög um hækkun söluskatts um tvö prósentustig. Margar fleiri ráðstafanir munu þurfa að koma í kjölfarið.

Hvorugt hinna nýju skrefa er ánægjulegt, þótt þau hjálpi til við að leysa öngþveiti efnahagsmálanna. Segja má þó, að ráðstöfun gengishagnaðarins sé í samræmi við fyrri gengislækkanir. Og helzta vörnin fyrir 2% hækkun söluskatts er, að leiðtogar vinstri flokkanna voru búnir að fallast á hana í viðræðum sínum um myndun nýrrar ríkisstjórnar, þegar þær viðræður fóru út um þúfur af öðrum ástæðum. Þeir eiga því erfitt með að gagnrýna sömu aðgerð núna.

Æskilegast væri, að stjórnvöld gerðu sem minnst af því að krukka í millifærslur milli einstakra greina sjávarútvegs og fiskiðnaðar. Ef gengið er oft langt á því sviði, hindrar það eðlilega áherzluaukningu á þeim vinnsluaðferðum, sem gefa beztar tekjur á erlendum markaði.

Hitt verður að viðurkennast, að ástandið er svo slæmt í sumum greinum fiskiðnaðar, að millifærslur eru nauðsynlegar til að koma málum þeirra á þurrt. Millifærslurnar tryggja betri nýtingu atvinnutækjanna og það er þyngra á metunum í núverandi ástandi heldur en hin hugsanlegu neikvæðu áhrif á eðlilega þróun fiskvinnslunnar eftir markaðsástæðum. Það verður því að viðurkenna nauðsyn þessara millifærslna um leið og varað er við að ganga of langt á því sviði.

Söluskatturinn er líka erfiður biti í háls. Því meira sem söluskattur er hækkaður til að bjarga tímabundnum erfiðleikum ríkissjóðs, þeim mun meira þrengjast möguleikarnir á að breyta síðar tollum í söluskatt. Vegna viðskiptasambanda okkar við umheiminn og samninga um þau og til að efla hagþróun innanlands verðum við að lækka tolla á næstu árum. Og það verður varla gert nema með því að hækka söluskatt á móti. Þegar söluskatturinn er kominn upp í 19%, fara möguleikarnir á slíku verulega að þrengjast.

Í þessu sambandi er vert að athuga, að tvö af þessum nítján stigum eru viðlagagjöld vegna eldgossins í Vestmannaeyjum og niðurgreiðslna á olíu. Þessi tvö stig eiga að falla niður um mánaðamótin febrúar-marz á næsta ári. Ef þá reynist unnt að framkvæma niðurfellinguna, er auðveldara að sætta sig við þau 2%, sem nú hafa verið lögð á vöruverð í landinu.

Þessi tvö stig eiga að gefa af sér 1.800 milljónir á ári og 300 milljónir, það sem eftir er af þessu ári. Ljóst er, að úr því sem komið er verður ekki unnt að skera niður ríkisútgjöld þessa árs svo mjög, að ekki sé þörf á þessari hækkun. Þess vegna verðum við að sætta okkur við hana um leið og við vonum, að í framtíðinni verði áherzlan fremur lögð á niðurskurð ríkisútgjalda en aukna skattheimtu ríkisins.

En þessi tvö skref eru dæmi um, að ástandið er svo alvarlegt, að engir kostir eru lengur góðir.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Vel sloppið með 17%

Sautján prósent gengislækkunin er fyrsta skrefið í þeim björgunaraðgerðum í efnahagsmálum, sem munu einkenna þjóðmálin næstu vikur. Jafnframt er gengislækkunin lykillinn að öðrum björgunaraðgerðum. Hún er tilraun til að ná jafnvægi í innlendu og erlendu verðlagi.

Gengislækkunin er fyrst og fremst miðuð við, að útflutningsatvinnuvegirnir geti borið sig í náinni framtíð. Það hefur jafnan verið skilgreining manna á “réttu gengi”, að það gerði þessum atvinnuvegum kleift að starfa með eðlilegum hætti. Að fróðustu manna yfirsýn eru 17% nægileg og má það heita vel sloppið.

Í þeim útreikningum gerir Seðlabaukinn ráð fyrir, að gengislækkunin komist að verulegu leyti til skila og verði ekki eyðilögð með tilsvarandi hækkun á innlendum rekstrarkostnaði.

“Ekki verði um að ræða áframhaldandi víxlverkanir kaupgjalds og verðlags, heldur aðeins tiltölulega hóflega aukningu rekstrarkostnaðar vegna launauppbóta til láglaunafólks og samsvarandi leiðréttingar á fiskverði”, eins og segir í fréttatilkynningu bankans.

Gengislækkunin ein er ekki allra meina bót, enda segir í tilkynningu bankans: “Þótt lækkun gengis krónunnar geti um sinn haldið í horfinu um afkomu atvinnuveganna, verður ekki um varanlegan bata að ræða, nema takast megi að hægja verulega á eftirspurnaraukningunni með viðeigandi aðgerðum í launa-.og verðlagsmálum annars vegar, en í fjármálum og peningamálum hins vegar. Er sérstaklega mikilvægt, að jafnaður verði sívaxandi halli á mörgum sviðum opinbers búskapar og dregið úr notkun erlends lánsfjár til innlendra framkvæmda.”

Nýja ríkisstjórnin hefur einmitt í hyggju að halda útgjöldum fjárlaga niðri og treysta meira á innlendan sparnað en erlendar lántökur. Allt er þetta gagnstætt þeirri stefnu, sem rekin hefur verið á undanförnum þremur árum og ætti að vera til mikilla bóta. Bæði í þessum efnum og í hugmyndum um að halda óbreyttri kaupgreiðsluvísitölu um nokkurt skeið fara saman sjónarmið ríkisstjórnar, Seðlabanka og efnahagssérfræðinga vinstri stjórnarinnar. Þessi sjónarmið voru viðurkennd af foringjum vinstri flokkanna, þegar þeir voru að reyna að mynda stjórn, og eru í sama gildi núna. .

Í greinargerð Seðlabankans fyrir gengislækkuninni er lýst því ástandi sem gerir lækkunina nauðsynlega: “Hefur afkoma útflutningsatvinnuveganna farið mjög versnandi undanfarna mánuði, bæði vegna kostnaðarhækkana hér innanlands og óhagstæðrar þróunar á ýmsum útflutningsmörkuðum. Er fyrirsjáanlegt, að veigamiklar greinar útflutningsframleiðslunnar verða að draga saman starfsemi sína eða stöðva hana að mestu leyti, áður en langt um líður, ef ekkert er að gert. Er því yfirvofandi alvarlegur samdráttur í atvinnu samfara minnkandi gjaldeyristekjum.”

Þótt gengislækkun sé örþrifaráð, sem rýrir lífskjör þjóðarinnar um sinn, er hún þó skárri kostur í núverandi ástandi en hin dökka mynd, sem Seðlabankinn dregur upp af atvinnuþróuninni, ef ekki hefði verið gripið til gengislækkunar.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Tekið til höndunum

Stefnuyfirlýsing hinnar nýju ríkisstjórnar er í sex köflum. Fjallar sá fyrsti um tímabundnar björgunaraðgerðir í efnahagsmálum. Annar kaflinn er um varanlegar umbætur í þjóðfélaginu. Sá þriðji fjallar um ýmis sérstök verkefni ríkisins, fjórði kaflinn um landhelgina, fimmti um utanríkismál og landvarnir og loks sá sjötti um endurskoðun stjórnarskrárinnar.

Fátt kemur á óvart í kaflanum um björgunaraðgerðirnar. Þar eru á ferðinni svipuð úrræði og þau, sem vinstristjórnin ætlaði að gera, ef ekki hefði af öðrum ástæðum slitnað upp úr viðræðunum um myndun hennar. Boðað er, að sumar aðgerðirnar komi strax, en aðrar eftir nokkrar vikur, þegar búið er að ræða málin við aðila vinnumarkaðsins. Þessu björgunarstarfi á að ljúka á einum mánuði.

Hins vegar eru margvísleg nýmæli í kaflanum um varanlegar umbætur í þjóðfélaginu. Þar er boðuð endurskoðun vísitölukerfisins, samræming trygginga og skattakerfisins og endurskoðun á stöðu lífeyrissjóða og lífeyrisþega. Þar er einnig lofað, að ríkisútgjöldum verði haldið niðri í ákveðnu hlutfalli af þjóðartekjunum. Ennfremur, að ekki verði lagður tekjuskattur á almennar launatekjur og að skattar fyrirtækja verði svipaðir og í nágrannalöndunum. Boðuð er staðgreiðsla skatta og innleiðing virðisaukaskatts í stað söluskatts. Ennfremur ný lög um verðmyndun. Loks er boðað, að réttarstaða landshlutasamtaka sveitarfélaga verði mótuð og að sveitarfélögin taki við verkefnum úr hendi ríkisvaldsins.

Í kaflanum um sérstök verkefni ríkisins kemur fram, að tekin verður upp virk byggðastefna með því að láta 2% fjárlaga renna í Byggðasjóð. Ennfremur eru boðaðar ýmsar aðgerðir í orkumálum, er hraði virkjun íslenkra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera Íslendinga óháða innfluttri orku. Þá er ráðgert að láta semja áætlanir um endurnýjun fiskiskipa og endurbætur hraðfrystihúsa, þróun iðnaðar og skipan ferðamála, opinberar framkvæmdir og byggðaþróun í landinu.

Samkvæmt fjórða kafla stjórnarsáttmálans verður fiskveiðilandhelgin færð út í 200 mílur á næsta ári. Þessari yfirlýsingu fylgja engin skilyrði, svo að um bindandi yfirlýsingu er að ræða.

Lögð er áherzla á varðveizlu þjóðernis, sjálfsákvörðunarréttar og efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar í fimmta kafla, sem fjallar um utanríkismál. Þar er boðað framhald á aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfinu við Bandaríkin. Hraðað verði aðgerðum í þá átt, að Íslendingar taki við þeim verkefnum af varnarliðinu, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Varnarliðsmenn verði búsettir á vallarsvæðinu strax og aðstæður leyfi. og loks verði greint á milli starfsemi varnarliðsins og almennar flugvallarstarfsemi.

Í sjötta kafla er sagt, að stjórnarskráin verði endurskoðuð á kjörtímabilinu. Ekki er sérstaklega minnst á kosningalögin í því sambandi, en gera má ráð fyrir,að endurskoðun þeirra verði þáttur í heildarendurskoðuninni.

Það er því ljóst, þegar á allt er litið, að nýja ríkisstjórnin ætlar að taka til höndunum, ekki aðeins í björgunaraðgerðum líðandi stundar, heldur einnig í margvíslegum framfaramálum, sem tímabær eru orðin.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Landið verður varið

Við hlið efnahagsmálanna voru varnarmálin annað höfuðmál alþingiskosninganna í sumar. Þetta var í fyrsta sinn, sem varnarmálin hvíldu ekki í skugga annarra þjóðmála. Varnarmálin voru í þetta sinn mjög á oddinum í kosningabaráttunni. Fjöldi kjósenda var einkum með þau í huga í kjörklefanum. Í fyrsta sinn var beinlínis kosið um varnarmálin.

Þessi staðreynd átti töluverðan þátt í sigri Sjálfstæðisflokksins, sem tók flokka ákveðnast undir sjónarmið þeirrar fjöldahreyfingar, sem kennd var við Varið land.

Þar við bætist svo hrun flokks herstöðvaandstæðinga, Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Þegar verkalýðsforingjarnir hurfu úr forustu þess flokks fyrir kosningarnar, sat eftir lið, sem átti herstöðvaandstöðuna einkum sameiginlega. Til liðs við það komu svo brotthlaupsmenn úr Framsóknarflokknum og Alþýðuflokknum, svonefndir Möðruvellingar annars vegar og Vinstri jafnaðarmenn hins vegar. Það var fyrst og fremst herstöðvaandstaðan, sem einkenndi þessa nýju liðsmenn. Í kosningunum komu þessi samtök fram sem flokkur herstöðvaandstöðu og fengu herfilega útreið.

Þetta brotthlaup var jafnframt mikil hreinsun fyrir Framsóknarflokkinn og Alþýðuflokkinn. Eftir sátu og styrktust þeir menn, sem hlynntir voru framhaldi hinnar gömlu samstöðu lýðræðisflokkanna í varnarmálunum. Þessi breyting á efalaust mikinn þátt í því, hve auðvelt framsóknarmenn og sjálfstæðismenn áttu með að ná saman í varnarmálunum, þegar unnið var að kaflanum um þau í stjórnarsáttmálanum.

Þessi mikilvægi kafli hljóðar svo:

“Öryggi landsins skal tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Hafa skal sérstakt samstarf við Bandaríkin meðan starfrækt er hér varnar-og eftirlitsstöð á vegum Atlantshafsbandalagsins.

Haldið skal áfram viðræðum um fyrirkomulag varnarmálanna með það fyrir augum, að Keflavíkurstöðin geti gegnt hlutverki sínu í samræmi við öryggishagsmuni Íslands á hverjum tíma.

Stefnt skal að því, að Íslendingar taki við þeim verkefnum af varnarliðinu, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Öllum aðgerðum.í þá átt skal hraðað svo sem kostur er.

Varnarliðsmenn verði búsettir á vallarsvæðinu strax og aðstæður leyfa. Greina skal á milli starfsemi varnarliðsins á flugvellinum og almennrar flugvallarstarfsemi.”

Af þessum texta er ljóst, að nú verður horfið frá ótímabærri brottför varnarliðsins. Hætt verður við varasama tilraunastarfsemi í hlutleysisefnum á þessum tímum ótryggs öryggis í Evrópu og á höfunum í kring. Landið verður áfram varið í samræmi við vilja meirihluta kjósenda.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Mönnum léttir

Mara tveggja mánaða stjórnarkreppu liggur ekki lengur á þjóðinni. Stjórnleysi undanfarinna vikna víkur nú fyrir traustri ríkisstjórn með 70% þingmanna að baki sér. Mönnum léttir, hvar í flokki sem þeir standa.

Lausnin var fólgin í samstarfi framsóknarmanna og sjálfstæðismanna. Leiðin að þeirri lausn tók raunar skemmri tíma en reikna mátti með. Næstum tveggja áratuga andstaða þessara flokka hafði dulið fyrir mönnum þá staðreynd, að þeir eiga samstöðu í ótrúlega mörgum málum. Þess vegna tók það aðeins tvær vikur að sætta tveggja áratuga andstæður

Ólafur Jóhannesson tók að lokum þá ákvörðun að standa upp fyrir Geir Hallgrímssyni. Þar með var úr vegi síðasti þröskuldur samstarfsins. Þetta var stórmannleg ákvörðun og skynsamleg, því að þorri sjálfstæðismanna var þeirrar skoðunar, sem kom fram hér í Vísi, að undir núverandi kringumstæðum yrði forustan að vera í höndum Sjálfstæðisflokksins, ef þessir tveir flokkar ættu að geta unnið saman.

Þegar þetta er ritað, er ekki vitað, hverjir verða ráðherrar Framsóknarflokksins. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur valið nýja menn, sem ekki voru á oddinum síðustu ár viðreisnarstjórnarinnar. Aðeins einn þeirra, Gunnar Thoroddsen, hefur áður verið ráðherra, á fyrstu árum viðreisnarinnar. Hinir þrír, Geir Hallgrímsson, Matthías Bjarnason og Matthías Á. Mathiesen, hafa ekki verið ráðherrar. Öllum þessum mönnum ætti að fylgja ferskur blær í ríkisbáknið.

Reynslan af samstarfi framsóknarmanna og sjálfstæðismanna í ríkisstjórn er ekki nógu góð. Nú verða flokkarnir að læra af annmörkum fyrra samstarfs og reyna að gera betur. Mikilvægasta leiðin til þess árangurs er, að báðir aðilar sýni fyllsta traust og einlægni í samstarfinu.

Þetta ætti að vera unnt. Sjálfstæðismenn hafa reynslu af heiðarlegu samstarfi frá viðreisnartímanum. Og framsóknarmenn hafa bitra reynslu af því að vera fórnardýr óheiðarleika og launvíga í samstarfi vinstristjórnar.

Í ríkisstjórninni, sem nú tekur til starfa, verður reynslan smám saman að efla gagnkvæmt traust og einlægni. Hin ítarlegi stjórnarsáttmáli flokkanna er hin traustasta undirstaða þess, að svo megi verða. Hann er forsenda þess, að unnt er að spá vel fyrir hinni nýju stjórn.

Hún er hins vegar ekki öfundsverð af verkefnum sínum. Hún þarf þegar að taka til óspilltra málanna til þess að hindra, að þjóðargjaldþrotið leiði til hrikalegs atvinnuleysis á næstu mánuðum. Og jafnframt þarf hún að hefja undirbúning ýmissa framfaramála, er tryggt geti varanlega endurreisn, þegar fyrstu björgunaraðgerðum er lokið.

Nýja ríkisstjórnin er boðin velkomin til starfa. Menn vænta mikils af henni á þessum erfiðu tímum og treysta henni til þess að taka á vandamálunum af einurð og festu. Við vonum, að innreið hennar valdi þáttaskilum í íslenzkum þjóðmálum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Þáttaskil í þjóðmálum

Síðustu lausu endarnir í viðræðum sjálfstæðismanna og framsóknarmanna um myndun nýrrar ríkisstjórnar verða væntanlega hnýttir í dag, þegar þingflokkarnir koma saman. Þar með leysist stjórnarkreppan og ný stjórn getur farið að taka til höndum þegar í þessari viku.

Þegar hefur verið gengið frá stjórnarsáttmála, sem lofar góðu um gott samstarf. Hann nær ekki aðeins yfir brýnustu björgunaraðgerðir í efnahagsmálum, heldur einnig margvísleg framfaramál, sem unnið verður að á næstu mánuðum og árum.

Samkvæmt sáttmálanum verður landið áfram varið í samræmi við vilja meirihluta kjósenda. Jafnframt verður unnið að endurbótum á varnarsamstarfinu við Bandaríkin, svo sem aðskilnaði millilandaflugs og flugrekstrar varnarliðsins. Þessi stefna varins lands er eitt mikilvægasta atriði stjórnarsáttmálans.

Annað mikilvægt atriði sáttmálans er, að hann gerir ráð fyrir 200 mílna landhelgi þegar á næsta ári, hvort sem niðurstaða verður þá fundin á hafréttarráðstefnunni eða ekki. Með 200 mílna landhelgi á að vera unnt að vernda verðmætustu auðlind landsins um langan aldur.

Fyrstu björgunaraðgerðir hinnar nýju ríkisstjórnar verða svipaðar því, sem vinstri flokkarnir voru sammála um, þegar þeir voru að reyna að mynda ríkisstjórn. Þessar aðgerðir eru byggðar á tillögum sérfræðinga hins opinbera.

Meginatriði þeirra eru 15-20% gengislækkun og áframhaldandi frysting kaupgreiðsluvísitölu um nokkurt skeið. Einnig 2% söluskattsviðbót, samdráttur í framkvæmdum hins opinbera og sérstakar ráðstafanir til að tryggja undirstöðu útflutningsatvinnuveganna.

Samkvæmt stjórnarsáttmálanum verður áfram sparað í ríkisrekstrinum og reynt að halda tekjum ríkisins í ákveðnu hlutfalli af þjóðartekjunum. Þar með ætti einn af veigamestu verðbólguvöldunum að vera úr sögunni í bili. Og um leið og ríkið verður látið spara á þennan hátt, á að vera aðstaða til að koma á tekjuskattfrelsi almennra launatekna, sem er eitt atriði sáttmálans.

Nýrri skipan verður komið á verðmyndunarkerfi innlenda markaðsins, vexti og verðtryggingu. Þetta á að miða að því, að fjármagn þjóðarinnar nýtist sem bezt og að auka viðskipta-og athafnafrelsi í landinu.

Dreifing valdsins í þjóðfélaginu skipar virðulegan sess í stjórnarsáttmálanum. Gert er ráð fyrir því, að tekjustofnar sveitarfélaga verði endurskoðaðir og að verkefni verði flutt frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna. Jafnframt verður tekin upp virk byggðastefna og varið til þess um 2% af því fé, sem til ráðstöfunar er á fjárlögum ríkisins.

Skatta- og tryggingakerfið verður samræmt og endurbætt. Til greina kemur að flytja fjölskyldubæturnar yfir í skattakerfið og koma á staðgreiðslukerfi skatta og virðisaukaskatti í stað söluskatts.

Af því, sem hér hefur verið talið upp, er ljóst, að hinar gömlu andstæður íslenzkra stjórnmála, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, hafa náð samkomulagi um róttækar umbætur á mörgum sviðum þjóðfélagsins. Ástæða er því til að vona, að þetta samstarf marki þáttaskil í stjórnmálasögu Íslands.

Jónas Kristjánsson

Vísir