arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Varðandi um að ræða

Stundum er ástæða til að fagna, að ekki skuli allir ílendast í kennslu, heldur hafna í minniháttar störfum, sem hvorki raga til og frá, til dæmis þingmennsku. Með því móti ætti skaðinn að verða minni, svo sem dæmið sannar.

Kennari á alþingi hefur nýlega lagt fram þingsályktunartillögu um nýtingu kolmunna. Að verulegu leyti er greinargerð hans tilvitnun í aðra menn, sem kunna þolanlega íslenzku. Um 40 línur eru þó þingmannsins sjálfs.

Hann segir: “Þarf hér að vera um að ræða stóra hráefnisgeymslu”. “Jafnframt yrði um afurðageymslu að ræða”. “Verði um verulega nýtingu að ræða”. “Hér er um mikinn ónýttan auð að ræða”. “Hér er um milljarða að ræða”. “Hér er um brýnt þjóðhagslegt atriði að ræða”.

Í 40 línum hins fyrrverandi kennara rúmast fleira, sem íslenzkir blaðamenn þora ekki að segja á 40 síðum, svo að þeir verði ekki krossfestir í daglegu máli læks og lækjar í útvarpinu. En þeirra störf skipta líka nokkru máli.

“Tilheyrandi frystiþættinum” og “gagnvart ríkisvaldinu” blómstra í texta þingmannsins eins og “varðandi sókn í aðra fiskistofna” og “ákvörðun ráðherra þar um”, “sem tillagan lýtur að” og “sem þessi tillaga lýtur að”.

“Eins og markaðsmál standa í dag” og “þegar verðbætur eru í dag greiddar á fisktegundir”, þá má segja, að “kjörnasti staðurinn” fyrir kennara af þessu tagi sé einmitt í sölum alþingis. Þar eru þeir nógu langt frá börnunum.

Í hnotskurn mætti kannski segja: “Varðandi íslenzkuþátt Helga Seljan yrði að geta verið um kjörnustu leið gagnvart ríkisvaldinu að ræða til að lúta að menntakerfinu, þegar það stendur í dag, svo sem ráðherra hefur ákveðið þar um”.

Hrossakaup játuð.

Vakið hefur réttmæta athygli, að lítt reyndur þingmaður hefur í ógáti játað hrossakaup á alþingi við afgreiðslu nokkurra þingmála fyrir jólahlé. Hrossakaup eru algeng þar á bæ, en hingað til hafa menn skirrzt við að viðurkenna það.

Eggert Haukdal greiddi atkvæði með nýju vörugjaldi á sælgæti og tóbak, þótt hann væri því andvígur. Sagðist hann hafa gert það, af því að gjaldið hafi fengizt lækkað úr 10% í 7% og af því að leyst hefðu verið fleiri mál.

Við nánari eftirgrennslan missti þingmaðurinn út úr sér, að hann hefði jafnframt náð hálfum öðrum milljarði króna í Byggðasjóð Framkvæmdastofnunar, þar sem hann er formaður. Þessa játningu hentu menn auðvitað á lofti.

Síðan hefur þingmaðurinn reynt að draga í land með því að segja þetta tvö óskyld mál. Fremur er það dauflegt yfirklór eftir fyrri yfirlýsingar, þótt aðrir þingmenn hafi kannski ekki ráð á grjótkasti úr glerhúsi.

Almenningur þarf ekki að furða sig á, að ríkisgeirinn skuli stöðugt þenjast út og hossa verðbólgunni. Alþingi og ríkisstjórn geta ekki haldið fjárlögum í skefjum, þegar hugarfar hrossakaupanna ræður ferðinni, leynt og ljóst.

Einn þingmaður fær brú, annar skuttogara og hinn þriðji byggðafé. Síðan senda þeir almenningi reikninginn fyrir samanlagða spillingu sína. Þetta er gamalkunn verzlunarstefna á alþingi, sem nú hefur fengið gæðastimpil með játningu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þeir strá salti í sárin.

Flugmenn eiga ekki mikla sök á, hvernig komið er fyrir Flugleiðum. Há laun þeirra og verkfallshótanir eru mun léttari á metunum en sofandaháttur forstjóra og rangar spár um þróun mikilvægra liða rekstrardæmisins.

Hins vegar er því ekki að leyna að flugmenn hafa með ýmsum gerðum sínum lítt stuðlað að gengi fyrirtækisins. Þeir hafa verið harðskeyttir í fjárheimtu. Og þeir hafa valdið beinum skaða með verkföllum og hótunum um verkföll.

Nú hefur verið og er verið að segja upp starfsmönnum, allt frá hinum lægst launuðu upp í framkvæmdastjóra. Svo virðist hins vegar sem forstjórar og flugmenn ætli sér að losna við þátttöku í því atvinnuböli almennings.

Hér hefur áður verið bent á, að forstjórar og stjórnarmenn áttu að fá fyrstu uppsagnarbréf Flugleiða. Þar er að leita mistakanna, sem starfsfólk þarf nú að borga fyrir með atvinnumissi. En höfðingjarnir hreyfa sig ekki.

Þessa dagana er til viðbótar að koma í ljós, að flugmenn njóta svipaðra forréttinda. Við þeim er ekki hægt að stugga, þótt ljóst sé, að Flugleiðir þurfa ekki á svo mörgum að halda. Þeir hafa verið endurráðnir til tíu mánaða.

Deilurnar um starfsaldurslista flugmanna eru orðnar afar þreytandi. Líkur benda til, að skattgreiðendur séu ekki hrifnir af að bæta þeim herkostnaði út í fjármálasúpu Flugleiða. Þeir fara senn að heimta lögfestan starfsaldurslista.

Kaldhæðni örlaganna er söm og jöfn. Þeir missa atvinnuna, sem alltaf hafa unnið fyrirtækinu vel, venjulegir starfsmenn. Þeir sitja áfram, sem eyðilagt hafa fyrirtækið, forstjórarnir, og einnig þeir, sem spillt hafa fyrir, flugmennirnir.

Raunsætt mat á stöðunni krefst þess, að viðkomandi einstaklingar sæti hinni miklu röskun, sem fylgir atvinnumissi hjá Flugleiðum. En forréttindahópar forstjóra og flugmanna strá salti í sárin, þegar þeir hlífa sjálfum sér.

Einokunin verði takmörkuð.

Steingrímur Hermannsson, ráðherra pósts og síma, hefur tekið undir það sjónarmið Alberts Guðmundssonar, að draga þurfi úr einokun Póst- og símamálastofnunar á innflutningi og sölu ýmissa fjarskiptatækja.

Albert hefur meðal annars bent á, að einkaleyfi símans ætti að enda í tengli innan húsveggs notanda, alveg eins og leiðslur rafmagns-,vatns- og hitaveitna. Menn geta valið sér rafmagnstæki, krana og ofna. Hví ekki fjarskiptatæki?

Enginn vafi er á, að einokun símans hefur tafið nýtingu rafeindatækni til fjarskipta. Símsvarar og skráningartæki af hinum fullkomnari gerðum hafa ekki hlotið náð, til mikils óhagræðis í viðskiptum innanlands sem út á við.

Þá hefur einokunin nánast hindrað notkun á telexi í viðskiptum innanlands og gert hana erfiða út á við. Það er ein mynd þess, hversu sjúkleg sú stofnun er, sem vill heldur okra á fáum en ná tekjum með almennari notkun.

Allt frá póstsamgöngum til rafeindatækni hvílir einokun hinnar sjúku stofnunar á viðskiptum atvinnulífsins. Og í framhjáhlaupi má hún vera að því að hindra fólk í að velja þær tegundir síma og þá liti síma sem því þóknast.

Stuðningur Steingríms bendir vonandi til, að nú sé á alþingi meðbyr með margfluttri tillögu Alberts um takmörkun einokunar símans til jafns við hita-, vatns- og rafveitur.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hátimbruð lagasmíði

“Kostnað og dagsektir … má innheimta með lögtaki”, segir um valdsvið og þvingunarúrræði hollustunefnda gagnvart brotlegum aðilum í stjórnarfrumvarpi um hollustuhætti og hollustuvernd, sem lagt var fram á alþingi um daginn.

Síðan segir í frumvarpinu: “Er kostnaður tryggður með lögveðsrétti í viðkomandi húsi, lóð eða farartæki tvö ár eftir að greiðslu er krafizt”. Andi lögregluríkis hvílir greinilega yfir þessu lögtaks- og lögveðsfrumvarpi.

Hingað til hefur þótt nægja að fara venjulegar leiðir fyrir dómstólum, þegar eftirlitsskyldir aðilar hafa neitað að greiða reikninga frá hinu opinbera fyrir unnin verk á kostnað aðilanna, til dæmis við hreinsun lóða.

“Sé öðrum en hollustunefnd falið með sérstökum lögum eftirlit með starfsemi, sem lög þessi taka til og fari fyrirmæli þeirra í bága við fyrirmæli hollustunefndar og takist ekki að samræma fyrirmælin, skal leggja málið til fullnaðarúrskurðar ráðherra”.

Þannig heldur frekja frumvarpsins áfram. Svo virðist sem fyrirmæli hollustunefnda eigi að teljast jafnrétthá landslögum. Eiga þá hollustunefndir að vera jafnmargar sveitarfélögum landsins og verða trúlega jafn misvitrar öðrum nefndum.

Ekki er ljóst, hvort þetta fyrirhugaða bákn á að vera undir væng heilbrigðisráðuneytisins, þótt svo segi á öðrum stað frumvarpsins. Á öðrum stað segir nefnilega: “Stjórn stofnunarinnar hefur undir yfirstjórn ráðherra æðsta vald í málefnum stofnunarinnar”.

Af þessari tilvitnun má ráða, að ráðuneytið sem slíkt geti takmörkuð áhrif haft á gang mála í stofnun, sem heyrir beint undir ráðherra eins og Póstur og sími. Ætla mætti, að hér væri verið að reyna að búa til nýtt ráðuneyti.

Hvaða mál er þá svona mikilvægt, að skrifræðismenn þurfi að stunda gandreið í smíði frumvarpa? Hlutverk hinna fyrirhuguðu laga kemur fram í fyrstu grein þess. Það er almenn óskhyggja og huggulegar hugleiðingar.

“Lögum þessum er ætlað að skapa grundvöll til þess að tryggja landsmönnum svo heilnæm lífsskilyrði, sem á hverjum tíma eru tök á að veita”. Ennfremur: “Með markvissum aðgerðum skal vinna að þessu …”

Síðan koma næstu greinar og fjalla um, að innihald sjálfra laganna skuli ekki vera neitt, heldur skuli allt vald sett í hendur ráðherra. Alþingi á ekki að setja honum fyrirmæli um innihald reglugerða á neinu sviði:

“… setur ráðherra hollustuverndarreglugerð”, þar sem vera skulu “almenn ákvæði” í 29 málaflokkum. Ennfremur “… setur ráðherra mengunarvarnareglugerð”, þar sem vera skulu “almenn ákvæði” í 13 málaflokkum.

Hið eina áþreifanlega í frumvarpinu fjallar ekki um hollustu sem slíka, heldur smíði stórfenglegs bákns ótal hollustunefnda, hollustusvæðisnefnda, nokkurra forstöðumanna hollustueftirlits eða Hollustuverndar ríkisins.

Svo langt er gengið í óskhyggju skrifræðissinna, að ákvæði eru í frumvarpinu um, hversu oft hollustunefndirnar 224 og hollustusvæðisnefndirnar 11 skuli koma saman.

Frumvarp þetta ætti að gefa þingmönnum tækifæri til að reyna að endurfinna, hvert skuli annars vegar vera hlutverk laga og hins vegar reglugerða og hver skuli vera takmörk þeirra gagnvart almennum mannréttinum.

Jónas Kristjánsson.

Dagblaðið
Hún er enn ráðalaus.

Ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að stuðla að því, að nýja krónan um áramótin verði annað og meira en kostnaðarsöm sjónhverfing. Hún gefur bara í skyn, að eitthvað verði gert, en lofar ekki einu sinni upplýsingum fyrir jól.

Tómas Árnason viðskiptaráðherra hefur tekið að sér hlutverk Cato gamla. Hann notar hvert tækifæri til að hvetja samráðherra sína til dáða í efnahagsmálunum. Neyðaróp Tómasar enduróma svo í forustugreinum Tímans.

Áminningar þessar hafa engin sjáanleg áhrif haft á samstarfsmenn Tómasar. Ráðherrar Alþýðubandalagsins eru þögulir sem gröfin. Þeir tóku ekki einu sinni þátt í efnahagsumræðu alþingis á þriðjudaginn var.

Að sjálfsögðu minnir þetta ástand á kenninguna um, að Alþýðubandalagið sé að eðlisfari óábyrgur stjórnmálaflokkur. Það sé byggt upp sem stjórnarandstöðuflokkur, yfirboðaflokkur og draumóraflokkur. Á það reynir vafalítið nú.

Hin skýringin er þó ekki síður nærtæk, að málleysið stafi af nálægð Alþýðusambandsþings. Samkvæmt því ættu ráðamenn Alþýðubandalagsins að hafa nokkra ábyrgðartilfinningu, en ekki næga til að koma framan að almenningi.

Fyrir rúmum tveimur áratugum gekk þáverandi forsætisráðherra, Hermann Jónasson, fyrir Alþýðusambandsþing til að biðja um frið til að stokka upp efnahagsmálin. Hann hlaut ekki náð og stjórn hans varð að hrökklast frá.

Í ljósi þeirrar reynslu er skiljanlegt, að ríkisstjórnin sé treg til að bera hliðstæð mál undir það þing Alþýðusambandsins, sem nú fer í hönd. Í stjórnmálum er það ekki alltaf hreinskilnin, sem borgar sig bezt.

Tómas Árnason var spurður á þriðjudaginn, hvort ráðstafanir ríkisstjórnarinnar mundu koma í ljós fyrir jól. Þá sagðist hann ekkert vilja um dagsetningar segja. Þau ummæli sýna greinilega, hve óljóst þetta mál er í heild.

Á þingfundinum hafði Tómas kjark til að skýra frá óskalista sínum. Hann nefndi hömlur á verðlagsbótum launa, verðlagi vöru og þjónustu, búvöru og fiskjar, svo og á vöxtum. Hann sagði hins vegar ekki, hvernig gera skyldi.

Ekki er hægt að taka afstöðu til hugmynda Tómasar, af því að þær eru enn svo almenns eðlis. En þó verður hér og nú að fagna því, að einn ráðherra skuli þó reyna að halda vöku sinni við magnaða svefnþörf sumra hinna.

Þjóðartekjur hafa minnkað í tvö ár og munu minnka áfram á næsta ári. Jafnframt hefur hið opinbera aukið hlut sinn af hinni smækkuðu köku. Eðlileg afleiðing er, að lífskjör hafa rýrnað og munu halda áfram að rýrna.

Það er því auðvitað sýndarmennska, þegar aðilar vinnumarkaðsins semja um 11% kjarabætur umfram verðbólgu. Náttúrulögmál hins kalda raunveruleika segir, að þessar kjarabætur hverfi, – á skipulegan eða óskipulegan hátt.

Hlutverk trúðanna í þessum leik er svo í höndum Morgunblaðsins og stjórnarandstöðuhluta Sjálfstæðisflokksins. Þar er grátið fögrum krókódílstárum út af kjaraskerðingu á skeiði þessarar ríkisstjórnar og hinnar næstu þar á undan.

Alvarlegast er þó, að ekkert bendir til, að ríkisstjórnin hafi færzt nokkuð í átt til samkomulags um áramótaaðgerðir. Hún riðar því til falls um leið og hún kemur í veg fyrir, að þjóðin hafi gagn af afnámi tveggja núlla.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Pólland er í hættu.

Kaþólska kirkjan er að ýmsu leyti raunsæ sem stjórnmálastofnun. Hún hefur einkar langa sögulega yfirsýn og horfir þar á ofan léttilega yfir landamæri. Þess vegna er ástæða til að taka mark á ótta pólsku kirkjunnar þessa daga.

Pólskir verkamenn hafa ekki eins langa söguskoðun, né jafn góða yfirsýn til annarra landa. Þeim er ekki eins vel kunnugt um aldagamla harmsögu Póllands gagnvart Rússlandi, né þekkja þeir eins vel til Ungverjalands og Tékkóslóvakíu.

Mikil hrifning greip um sig, þegar Ungverjar fyrst og síðan Tékkar reyndu að varpa af sér oki nýlenduveldisins og taka þróun mála sinna í eigin hendur. Á Vesturlöndum töluðu menn um vorið í Búdapest og vorið í Prag.

Menn sáu þá fyrir sér hláku í sovézka frostinu yfir Austur-Evrópu og héldu, að smám saman yrði komið á lýðræðislegu stjórnarfari. Þetta reyndust vera hillingar í bæði skiptin. Sovézkir skriðdrekar rufu draumórana.

Nú hafa pólskir verkamenn unnið tvo nýja sigra. Þeir hafa fengið hæstarétt til að staðfesta samkomulagið við ríkisstjórnina um, að hin nýju félög þeirra lytu ekki forsjá kommúnistaflokksins. Þar með var hrundið gagnstæðum dómi undirréttar.

Ennfremur hefur þeim tekizt að fara óáreittir þúsundum saman um götur Varsjár til að krefjast málfrelsis í landinu og frelsis landsins sjálfs. Hið síðara getur ekki þýtt annað en frelsi frá hinu sovézka nýlenduveldi.

Öldungaráðinu í Moskvu er ekki sama um þessa þróun. Það sér nú, að pólska valdakerfið hefur tilhneigingu til að forðast ofbeldi gagnvart almenningi og viðurkenna brot á hornsteini í hugmyndafræði kommúnismans.

Hvort tveggja hlýtur að stuðla að fjölgun þeirra radda í Kreml, sem segja, að yfirvöld í Póllandi ráði ekki við ástandið og Rauði herinn verði að koma til hjálpar. Kremlverjar telja sig hafa góða reynslu af slíkri aðstoð.

Hernaðarlegur máttur er hið eina, sem eftir stendur af krafti Sovétríkjanna. Hugmyndafræði þeirra er gjaldþrota og sömuleiðis hagkerfið. Sárafáar ríkisstjórnir og fámennir hópar telja fyrirmynda að leita austur í Moskvu.

Þeim mun meira ríghalda öldungarnir í hið eina, sem eftir er. Þeir muna, að þeim tókst með hervaldi að endurheimta tökin á Ungverjalandi og Tékkóslóvakíu. Og þeir telja líklegt, að á sama hátt muni þeir ná Afganistan á sitt vald.

Síðasta landið er dæmi um, að Moskvumenn telja sig ekki bundna af fyrra samkomulagi um mörkun áhrifasvæða eftir síðari heimsstyrjöldina. Þeir leita alls staðar að veikleikum, möguleikum til að færa út kvíarnar.

Vesturlandabúum er hollt að muna, að öldungarnir í Kreml taka ekki hið minnsta mark á orðum sínum eða undirskriftum. Í Madrid er þessa dagana verið að minna á, að þeir hafa margrofið hvert einasta ákvæði mannréttindakafla Helsinki-sáttmálans.

Hugmyndafræðilega og hagfræðilega berskjaldaðir sveipa þessir öldruðu glæpamenn um sig þeirri skikkju, sem ein er eftir, hinu hreina og klára ofbeldi, leyniþjónustunni og Rauða hernum.

Pólska kirkjan sér þetta. Hún hefur varað verkamenn við þeim árangri, sem þeir nú síðast hafa náð. Hugur okkar Vesturlandamanna stendur með þeim óskiptur, en blandinn ótta, því að þetta er aðeins hugur sjónarvotta, sem virðast máttlausir.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Grænlandssjóður.

Fastlega má búast við, að Grænlendingar gangi úr Efnahagsbandalagi Evrópu í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu, sem haldin verður eftir tvö ár. Þeir telja sig réttilega hafa orðið fyrir nokkrum búsifjum af hálfu bandalagsins.

Grænlendingar greiddu á sínum tíma atkvæði gegn þátttöku í bandalaginu, en urðu samt að sæta inngöngu sem hluti af danska ríkinu. Afleiðingin er sú, að þeir þurfa að fara til Bruxelles að sækja um að fá að veiða á eigin miðum.

Grænlendingar eru búnir að fá heimastjórn og stefna lengra. Búast má við vaxandi spennu í samskiptum Danmerkur og Grænlands. Danahatur fer vaxandi, einkum meðal ungra Grænlendinga. Dönsk tunga hefur þar ekki sama sess og áður var.

Grænlendingar óttast, að Danir og Efnahagsbandalagið séu að reyna að ná auðlindum landsins í olíu, ótal málmum og fiski. Óvíst er um gildi sumra þessara auðlinda. Ljóst er þó, að Grænlendingar hafa verið sárt leiknir í fiskimálum.

Dönsk stjórnvöld benda hins vegar á, að gífurlegt tap sé á Grænlandi, greitt af danska ríkinu. Grænland geti engan veginn staðið á eigin fótum. Hin nýju lífskjör þar í landi byggist á fé danskra skattgreiðenda.

Ekki alls fyrr löngu fengu Grænlendingar loks sömu laun og Danir fyrir sömu vinnu í Grænlandi. Enn eru þeir þó undirstétt í eigin landi, þar sem Danir skipa flestar helztu stöðurnar. Og lítið er um langskólamenntun Grænlendinga.

Allt þetta veldur spennu og erfiðleikum við stjórn Grænlandsmála. Íslendingar geta þar orðið að liði, til dæmis í menntun og tækni, ekki til að seilast til áhrifa, heldur sem góður nágranni, laus við nýlendustefnu.

Auk þess er ljóst, að Grænlendingar og Íslendingar verða sem nágrannar að taka upp samstarf í fiskimálum. Sennilega yrði það á breiðum grundvelli með aðild Færeyinga og Norðmanna. Verndun fiskimiða er þar efst á baugi.

Frumvarp um Grænlandssjóð hefur verið lagt fram á alþingi. Fyrsti flutningsmaður er Matthías Bjarnason og aðrir þeir Halldór Ásgrímsson, Benedikt Gröndal og Garðar Sigurðsson, þingmenn úr öllum stjórnmálaflokkum.

Frumvarpið gerir ráð fyrir, að árlega leggi ríkið til sjóðsins gengistryggðar 75 milljónir króna. Vöxtunum verði varið til kynnisferða, námsdvala, listsýninga, íþróttasýninga og annarra hliðstæðra samskipta þjóðanna.

Í greinargerð minna þingmennirnir á, að Grænlendingar hyggist minnast þess hátíðlega árið 1982, að þá verða liðin þúsund ár frá fyrstu heimsókn Eiríks rauða til Grænlands. Þingmennirnir vilja, að Íslendingar minnist þess einnig.

Oft eru þingmenn gagnrýndir fyrir það, sem þeir gera eða gera ekki. Þeim mun meiri ástæða er til að fagna frumvarpi, sem rís upp úr meðalmennskunni og dægurþrasinu. Frumvarpi, sem horfir langt fram eftir vegi.

Frumvarpið segir einfaldlega, að við eigum að reyna að verða næstu nágrönnum okkar að liði í erfiðleikum þeirra eftir töku landsmála í eigin hendur og að við eigum að reyna að koma á samstarfi um að efla sameiginlega hagsmuni.

Alþingi má ekki gleyma þessu litla frumvarpi í milljarðaskógi þingmála. Það er ekki bara einn blóðmörskeppur í sláturtíðinni. Það er framtíðarmál, sem alþingi hefði sóma af að ræða og afgreiða sem allra fyrst.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Forstokkaðir forsjármenn.

Okkur finnst núna broslegt að hugsa til þess, að fyrir nokkrum árum var mjólkursölubann í matvöruverzlunum afsakað sem sérstök umhyggja fyrir neytendum. Bannið átti að tryggja neytendum betri og ódýrari mjólkurvörur.

Neytendur kærðu sig auðvitað ekki um þessa forsjá og börðust fyrir mjólkursölufrelsi. Þeim tókst að koma forsjármönnum á kné og hnekkja einkasölu í sérstökum mjólkurbúðum. En slagurinn stóð lengi og var harður á köflum.

Mjög víða í valdakerfi landsins eru menn, sem eru sannfærðir um, að þeir viti, hvað sé fólki fyrir beztu. Auðveldast er að finna þá í valdakerfi landbúnaðarins, því að þar er íslenzkt skrifræði á holdugasta stigi.

Sem lítið dæmi má nefna eggja-, kjúklinga- og svínarækt. Forsjármenn þykjast vita, hvernig bú heppilegast sé að reka. Þau skulu vera fjölskyldubú í stíl hins hefðbundna landbúnaðar. Stórbúin skulu hins vegar ofsótt.

Forsjármenn þykjast líka sjá, að heppilegt sé að jafna niður flutningskostnaði, svo að ekki þurfi að hafa áhyggjur af, hvort búin séu nálægt markaði eða fjarri. Þar kemur blessuð byggðastefnan til skjalanna.

Í öllum smáatriðum þykjast forsjármenn vita, hvernig skipuleggja skuli eggja-, kjúklinga- og svínarækt. Draumur þeirra er, að koma megi þessum greinum inn í lokað kerfi á sama hátt og hinn hefðbundni landbúnaður er í.

Hér hafa verið tekin dæmi úr landbúnaði, því að hann er sú grein, sem fjarlægust er þróunarlögmáli frjálsa markaðsins. En af nógu öðru er að taka, til dæmis spottprísaflugi með útlendinga milli Luxemborgar og New York.

Stjórnvöld fóru fram á, að þessu gersamlega vonlausa flugi yrði haldið áfram og buðust til að borga tapið. Ekkert mark er tekið á hinum frjálsa markaði, sem segir, að fátt sé til fáránlegra en þátttaka í þessu flugi.

Við mættum gjarna velta fyrir okkur, hvernig færi fyrir sjálfstæði Íslendinga, ef hugsunarháttur forsjármanna réði í sjávarútvegi, fiskvinnslu og fisksölu. Þá mundi molna sá hornsteinn, sem á að bera alla vitleysuna.

Hinn frjálsi markaður ákveður, hversu mikið neytendur í Bandaríkjunum borga fyrir freðfiskinn. Á þeim grundvelli vita menn hér heima, hvað hagkvæmt er að gera og hvað ekki. Þeir þykjast ekki vita betur en neytendur.

Í fiskinum eru engir búnaðarmálastjórar og ráðunautar, sem ákveða, hvernig fisk bandarískir neytendur skuli borða og á hvaða verði. Sannleikurinn kemur bara í ljós í hinum harða skóla lífsins, á hinum frjálsa markaði.

Þeir, sem læra á slíkar aðstæður, verða samkeppnishæfir. Þannig hefur sjávarútvegurinn gert Íslendinga að auðugri þjóð. En það er ekkert, sem bannar okkur að beita markaðshugsun á fleiri sviðum, sem að gagni gætu komið.

Draga þarf úr valdi forsjármanna á opinberum og hálfopinberum skrifstofum. Þeir ganga með þá grillu, að þeir sjálfir geti hugsað betur og hraðar en frjálsi markaðurinn. Þeir segja allt í einu, að nú þurfum við prjónastofur.

Kennslubókardæmið um dragbítana sjáum við í stofnunum landbúnaðarins. Þar sitja menn, sem jafnan eru reiðubúnir að ákveða, hvað sé framleiðendum og neytendum fyrir beztu, og óttast ekki neitt meira en einmitt frjálsan markað.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið