arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Einkum til ills

Ríkisstjórnin telur sig hafa unnið þarft verk, er hún hækkaði skatta þeirra, sem báru hæsta skatta fyrir. Enda er trúlegt, að greiðendur hárra skatta séu fjölmennir í hópi þeirra, sem breiðust hafa bökin.

Hinu má ekki heldur gleyma, að greiðendur lágra og engra skatta eru fjölmennir í þessum hópi. Hinar nýju skattabreytingar koma ekki lögum yfir skattsvikara. Til dæmis er engin tilraun gerð til að ná skatti af rekstri heimila á kostnað fyrirtækja né af óframtöldum tekjum, sem eru afar miklar hér á landi.

Ríkisstjórnin hefði unnið mun þarfara verk, ef hún hefði reynt að koma lögum yfir hin breiðu bök, sem tekst að koma tekjum sínum framhjá skatti. Þar eru gífurlegir möguleikar á auknum skatttekjum ríkisins, sanngjarnari en auknar álögur á þá, sem gefa nauðugir eða viljugir upp allar sínar tekjur.

Nú er auðvitað ekki sanngjarnt að gera ótakmarkaðar kröfur um kerfisendurbætur á fyrstu vikum óreyndrar ríkisstjórnar. Kannski ættu Dagblaðið og aðrir gagnrýnendur að gefa ríkisstjórninni betri frið fram á öndverðan vetur til að sjá, hvort ekki fari að kræla á raunverulegum umbótum.

Ekki verður samt framhjá því gengið, að þeir, sem ekki stela undan skatti, mundu bera hinar auknu byrðar með meira jafnaðargeði, ef þeir treystu því, að ríkisstjórnin mundi koma skattalögum yfir þá, sem lifa í vellystingum praktuglega án þess að taka þátt í að halda uppi ríkisbákninu.

Enn alvarlegra mál er hin grófa afturvirkni nýju skattabreytinganna löngu eftir álagningu. Þar með hefur ríkisstjórnin rambað háskalegar en fyrri ríkisstjórnir út á yztu nöf laga og réttar. Siðferði af því tagi er illur fyrirboði.

Lögfróðir menn deila um lögmæti hinnar grófu afturvirkni. Vel getur verið, að Ólafur Jóhannesson hafi rétt fyrir sér, er hann segir afturvirknina ekki beinlínis bannaða með lögum hér á landi.

Hins vegar er afturvirknin óumdeilanlega siðlaus, enda bönnuð með lögum í siðuðum nágrannalöndum okkar. Það er hörmulegt að sjá forsætisráðherra og fyrrverandi dómsmálaráðherra allt að því hælast um siðferðisgat í landslögum. Viðhorfin, sem hann endurspeglar, valda mestu hugarangri í þessu máli.

Ætla mætti, að nýir ráðherrar mundu hugsa sitt ráð vel, áður en þeir ljá máls á grófri afturvirkni skattalaga. Þeim á að vera vel kunnugt um lög og venjur siðaðra þjóða og eiga ekki að hefja feril sinn á siðleysi, sem á sér einstaklega veika lagastoð.

Ríkisstjórn, sem ætti að taka forustu í bráðnauðsynlegri siðvæðingu þjóðfélagsins, hefur gerzt lærimeistari í ferðalögum á breiða veginum. Það er einkar athyglisvert, að ríkisstjórnin notfærir sér gat í landslögum með sama hætti og skattsvikarar notfæra sér göt í skattalögum. Hugarfarið er eitt og hið sama.

Aðgerðir ríkisstjórnarinnar í skattamálum eru sumpart þolanlegar, sumpart ófullnægjandi og sumpart svo siðlausar, að valda hlýtur verulegum áhyggjum. Þær gefa ekki hið minnsta tilefni til að óska ríkisstjórninni langra lífdaga.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einræðið læðist

Vestrænir fjölmiðlar flytja þjóðum sínum mun meiri upplýsingar um þriðja heiminn en lesendur og áheyrendur kæra sig í rauninni um að vita. Þessi vinsamlega afstaða fjölmiðla hefur eflt skilning manna á vandamálum þriðja heimsins.

Í fæstum löndum þriðja heimsins fara saman hagsmunir ráðamanna og almennings. Einræðisherrum þykir slæmt að geta ekki kúgað þegna sína í friði. Þeir vilja ekki, að sagt sé frá ofbeldi þeirra, gerræði og tilfinningaleysi.

Sumir þessara einræðisherra hafa komið sér saman um að beita Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna fyrir hagsmuni sína. Það gera þeir í krafti þess, að einræðisstjórnir þriðja heimsins eru fjölmennasti hópurinn á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Sumpart er ætlun einræðisherranna að fá fé og ráð til að stofna sérstaka fréttastofu þriðja heimsins, sem mundi dreifa frá hverju landi upplýsingum, sem eru í þágu viðkomandi stjórnvalda.

Raunar er eðlilegt, að vestræn ríki stuðli að fjölmiðlun í þriðja heiminum, þar á meðal stofnun nýrrar, alþjóðlegrar fréttastofu. Slík stofa gæti hugsanlega aukið samkeppni í fjölmiðlun.

Hitt má svo öllum vestrænum ríkisstjórnum vera ljóst, að hin nýja fréttastofa mundi víða fá fullkominn einkarétt til dreifingar frétta innan lands og úr landi. Mundu þá einræðisherrar eiga auðveldara með að meðhöndla þegna sína að vild í skjóli þagnar.

Hitt atriðið, sem einræðisherrarnir leggja mikla áherzlu á, er að fá samþykkta í Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna yfirlýsingu um skyldur ríkisstjórna til að bera ábyrgð á fjölmiðlun og fjölmiðlum í löndum sínum.

Þannig hyggjast þeir skapa sér alþjóðalagalegan grundvöll til að ofsækja óháða fjölmiðla í löndum sínum og tryggja, að þar heyrist engin rödd nema yfirvaldanna.

Þessar kröfur eru að sjálfsögðu klæddar í orðskrúð um einokun vestrænna fréttastofa, rangar hugmyndir Vesturlandabúa um ástandið í þriðja heiminum, jafnvægi í fjölmiðlun og um æskilega þjónustu fjölmiðla í þágu heimsfriðar og vináttu.

Nytsamir sakleysingjar í vestrænum ríkjum hafa margir hverjir tekið undir stefnu einræðisherranna. Var um tíma talin hætta á, að ýmsar stjórnir Vesturlanda mundu styðja hana til að sýna þriðja heiminum vinsemd.

Sem betur fer hafa straumarnir legið í hina áttina að undanförnu, ekki sízt meðal þeirra þjóða, sem mestan hlýhug bera í garð íbúa þriðja heimsins. Svo virðist sem Svíar, Finnar og líklega fleiri þjóðir Norðurlanda muni berjast af alefli innan Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna gegn hugmyndum einræðisherranna.

Þetta kom fram á ársfundi norðurlandadeilda Alþjóða blaðastofnunarinnar, sem haldinn var á Íslandi um og eftir síðustu helgi. Mjög æskilegt væri, ef Ísland gæti lagt sitt lóð á sömu vogarskál.

Svipuð viðhorf eru að vinna fylgi í öðrum vestrænum ríkjum. Menn eru farnir að átta sig á, að hinn vestræni heimur verður að standa fast á grundvallaratriðum lýðræðis og mannúðarhyggju, þar á meðal prentfrelsi, skoðanafrelsi og fréttaflutningsfrelsi.

Lýðræðis- og prentfrelsisríkin eru ekki nema um það bil 25 af um 150 ríkjum Sameinuðu þjóðanna. Vegna fæðar sinnar verða þau að standa saman sem eitt um fótum troðin mannréttindi jarðarbúa.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fjórða árið hafið

Skömmu fyrir þriggja ára afmæli Dagblaðsins, sem er einmitt í dag, náði blaðið merkum áfanga í útbreiðslu sinni. Áskrifendur þess urðu fleiri en 14.000 samtals.

Þar með hefur Dagblaðið náð því jafnvægi, að helmingur hinna 28.000 eintaka blaðsins selzt í áskrift og helmingurinn í lausasölu. Að þessu leyti er blaðið ekki dæmigert síðdegisblað.

Þetta jafnvægi á sér hliðstæðu í öðru jafnvægi, sem blaðið hefur náð á þremur upphafsárum sínum. Það hefur náð jafnri dreifingu um allt land. Það selzt í svipuðum hlutföllum á norðausturhorninu og suðvesturhorninu.

Dagblaðið hefur gersamlega stungið önnur blöð af í baráttunni um annað sætið í sölu, en á nokkuð í land að ná útbreiðslu Morgunblaðsins. Víða er blaðið þó komið í efsta sæti, svo sem sums staðar á Suðurnesjum, Snæfellsnesi og Austfjörðum.

Auglýsendur eru búnir að átta sig á staðreyndum útbreiðslunnar, þrátt fyrir marklausar fullyrðingar annarra blaða um eigið upplag. Þeir hafa á undanförnum mánuðum beint auglýsingum sínum í vaxandi mæli til Dagblaðsins.

Það hefur líka komið í ljós, að Dagblaðið og Morgunblaðið eru einu blöðin, sem þora að fela hlutlausum aðila að hafa eftirlit með upplagi og sölu og birtingar á opinberum vettvangi.

Þessi þróun endurspeglast jafnt og þétt í fjárhagslegri stöðu Dagblaðsins, sem verður traustari með hverju árinu, er blaðið skilar hagnaði. Á væntanlegum aðalfundi fyrir árið 1977 mun koma í ljós meiri hagnaður en varð árið á undan.

Hagnaðurinn þyrfti hins vegar að vera meiri, því að Dagblaðið er ungt og þarf að byggja sig ört upp með auknum húsa- og tækjakosti. Á þeim sviðum eru þarfirnar svo miklar, að sjaldan er króna í kassanum.

Frjálst og óháð dagblað þarf helzt að eiga sitt eigið húsnæði og tækjakost og ekki vera komið upp á neina valdaaðila í þjóðfélaginu. Að þessu er markvisst stefnt með kaupum á húsnæði, innréttingu þess, kaupum á tölvum og öðrum tækjabúnaði af fullkomnustu gerð.

Á þessum sviðum hefur orðið ánægjuleg þróun á þriðja starfsári Dagblaðsins. Vonandi sjá viðskiptavinir blaðsins um, að þessi þróun verði enn örari á fjórða æviárinu, sem nú fer í hönd.

Dagblaðið hefur nú staðizt eldraun tveggja kosninga á einu sumri. Hrakspárnar um, að blaðið mundi ekki reynast frjálst og óháð, rættust ekki. Einn kosningastjórinn sagði við höfund þessa dálks: “Þið fáið 9,5 fyrir óhlutdrægni í kosningabaráttunni”.

Dagblaðið er stolt af því að hafa verið eina blaðið, sem ekki tengdist beint né óbeint neinum stjórnmálaflokki í kosningabaráttunni. Blaðið skipulagði jafnan aðgang stuðningsmanna allra flokka að skoðanasíðum blaðsins.

Hitt er svo annað mál, að sumir voru duglegri en aðrir við að notfæra sér þessa möguleika. Blaðið reyndi að jafna þetta með því að hvetja þá síðarnefndu til að skrifa.

Eins og almennu fréttirnar í Dagblaðinu gera þá endurspegla kjallaragreinarnar, að blaðið er fjölmiðill en ekki áróðursgagn. Þar geta landsmenn lesið daglegar fréttir og daglegar skoðanir án matreiðslu af hálfu pólítískra hagsmunaaðila.

Við lofuðum þessu á sínum tíma. Sumir trúðu þá, en aðrir ekki. Í sumar hefur hinum vantrúuðu fækkað verulega. Líklega er það veigamesti orsakavaldur söluaukningarinnar í sumar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einokun eflist

Mikil var stemmningin á stofnfundi Arnarflugs, þegar áhugamenn komu saman til að leysa hið dauðvona Air Viking af hólmi og leggja hlutafé af mörkum til að hamla með réttu eða röngu gegn ofurvaldi Flugleiða.

Arnarflug átti af veikum mætti að reyna að veita Flugleiðum samkeppni í leiguflugi, íslenzkum sólarlandaförum til hagsbóta. Stofnendur töldu það vara náttúrulögmál, að samkeppni lækki verð á vöru og þjónustu. Það er líka náttúrulögmál.

Örlögin verða hins vegar seint reiknuð út. Hugsjónamennirnir sjá nú skyndilega, að Flugleiðir hafa í kyrrþey eignazt meirihluta í samkeppnisfélaginu og að framlag hluthafanna verður framvegis notað í þágu Flugleiða.

Samkeppni í leiguflugi til útlanda hefur verið brotin á bak aftur. Náttúrulögmál samkeppninnar segir okkur, að fyrr eða síðar muni það leiða til hærra verðs á leiguflugi, hversu siðugir menn sem standa að því.

Menn hljóta að hafa áhyggjur af þessu skrefi í átt til einokunar, þótt þeir hafi að öðru leyti ekkert út á Flugleiðir að setja. Í öllum vestrænum ríkjum eru í gildi ströng lög, sem hamla gegn hringamyndun af þessu tagi.

Hér á landi er málið sérstaklega alvarlegt vegna hinna nánu hlutafjártengsla Flugleiða og Eimskipafélags Íslands og vegna beinnar aðildar ríkisvaldsins að þessum risum íslenzkra samgangna. Líta má á fyrirtækin tvö sem laustengdan hring, studdan velvilja ríkisvaldsins, og nú síðast með þátttöku SÍS.

Þessi fyrirtæki spanna ekki aðeins yfir meginþorra samgangna Íslendinga í lofti og á legi. Einnig eru innan hringsins nokkur hótel, bílaleiga, ryðvarnarstöð, flugfélög úti í heimi og skrifborðsskúffufyrirtæki í öðrum heimsálfum. Þetta er ekki bara ríki í ríkinu, heldur ríki utan ríkisins.

Hvarf Arnarflugs í faðm hringsins minnir töluvert á tilraun til sölu Hafskips í hendur Eimskipafélagsins fyrir nokkrum árum. Þar var einnig um að ræða samkeppnisfyrirtæki, sem menn höfðu lagt fé í til að hamla gegn ofurvaldi Eimskipafélagsins á vörusamgöngum við útlönd.

Þar vöknuðu menn upp við þann vonda draum, að verið var að selja litla fyrirtækið stóra samkeppnisaðilanum, á þeim forsendum, að Hafskip væri illa statt. Með snarræði var komið í veg fyrir söluna.

Síðan hefur Hafskip verið starfrækt, án þess að illspár hafi rætzt. Og með því að halda uppi samkeppni við Eimskipafélagið á Hafskip þátt í að halda niðri verði á vöruflutningum til Íslands og frá, samkvæmt fyrrnefndu náttúrulögmáli.

Samgöngur eru Íslendingum svo mikilvægar, að við höfum ekki efni á að fela þær að verulegu leyti í hendur eins hrings, þótt innlendur sé. Við þurfum a.m.k. þrjá öfluga og sjálfstæða aðila að flugsamgöngum og jafnmarga í kaupskipaútgerð.

Sameining Flugfélagsins og Loftleiða á sínum tíma var hættulegt skref, stigið að undirlagi ríkisvaldsins og undir aðhaldi þess. Sú sameining tengdi þessi stóru flugfélög, Eimskipafélagið og ríkisvaldið í laustengdan hring.

Gleyping Arnarflugs ætti að vekja þjóðina til vitundar um, að hringamyndun á þessu sviði hefur gengið allt of langt hér á landi. Forstjórar hringsins geta nú vitnað lauslega í orð fyrrum forstjóra General Motors og sagt: “Það sem er gott fyrir Flugleiðir og Eimskip, er gott fyrir íslenzka ríkið”!

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ekkert hefur gerzt

Að loknum tvennum kosningum, stjórnarkreppu og stjórnarmyndun ættu landsmenn að hugleiða, hvað hafi í rauninni gerzt á þessu sumri, hvort óvenjuleg kosningaúrslit hafi markað einhver tímamót í stjórnmálunum.

Auðvelt er að komast að raun um, að ekkert hefur gerzt. Við höfum áfram sams konar ríkisstjórn og áður, þótt hún heiti til vinstri í stað hægri. Málefnasamningur nýju stjórnarinnar gæti eins verið saminn af hinni fyrri.

Meirihluti samkomulags stjórnarflokkanna fjallar um framhald á stefnu Lúðvíks Jósepssonar, sem hefur ráðið ríkjum hér á landi í tæpan áratug á valdaskeiði tveggja vinstri stjórna og einnar til hægri.

Í samstarfsyfirlýsingunni örlar hvergi á hugmyndum um breytt efnahagskerfi. Þar eru bara hin svokölluðu gömlu íhaldsúrræði, sem felast í margbreytilegum tilfærslum á peningum.

Formúlan er fengin frá danskennurum og hljóðar eitthvað á þessa leið: Einn milljarð áfram, tvo út á hlið, einn milljarð aftur á bak og tvo út á hina hliðina.

Af málefnasamningnum er ljóst, að landbúnaðurinn á áfram að vera stærsti baggi ríkissjóðs og skattgreiðenda og að niðurgreiðslur verða meira að segja auknar. Með kerfisbundnum samdrætti í hefðbundnum landbúnaði væri þó unnt að bæta efnahagskerfið verulega.

Einnig er ljóst, að arðsemi sjávarútvegs á enn að halda niðri með því að láta of mörg veiðiskip skarka í takmörkuðum og ókynþroska fiski. Með róttækri fækkun skipa, auðlindaskatti og raunhæfri gengisskráningu, jafnvel yfirráðum sjávarútvegsins á gjaldeyri sinum, muni þó unnt að bæta efnahagskerfið verulega.

Að einu leyti er meira að segja um að ræða breytingu til hins verra. Svo virðist sem brýnum endurbótum í samgöngumálum, það er í aðstöðu til millilandaflugs frá Keflavíkurflugvelli, verði frestað enn um sinn.

Á öðrum sviðum en í efnahagsmálum, þar á meðal í varnarmálum, verður stefnan nokkurn veginn sú sama og áður. Margvísleg umbótamál munu áfram liggja í láginni. Dæmigert er óljóst orðalag málefnasamningsins um framhald nefndastarfa vegna endurskoðunar stjórnarskrár og kosningalaga.

Ríkisstjórn, sem getur sumarið 1978 ekki komið sér saman um skýr og einföld loforð um jöfnun kosningaréttar á fyrsta starfsári sínu, er greinilega skipuð sömu kerfiskörlunum og áður. Þar sem fjórfaldur munur er á kosningarétti, er ekki um lýðræðisríki að ræða.

Hræringar í stjórnmálunum í sumar gengu lengst í Alþýðuflokknum. Sá flokkur hefur nú sent til ríkisstjórnarleiks sína helztu kerfiskarla, sem tæpast eru líklegir til meiri umbóta en kerfiskarlar hinna stjórnarflokkanna.

Sjálfstæðisflokkurinn sleikir svo sárin utan stjórnar og væntir þess, að óvinsældir ríkisstjórnarinnar endurnýi fylgið. Hann heldur fundi til að “leyfa mönnum að blása út” eins og það er orðað á máli þeirra, sem ekkert læra, engu gleyma og líta á stuðningsmenn sína sem sálrænt vandamál.

Stjórnmálaþróun sumarsins er í samræmi við spakmælið: Því meira sem hlutirnir breytast, þeim mun meira eru þeir eins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Valdið, það er ekki ég

Lesendabréf á annarri síðu Dagblaðsins á fimmtudaginn er nærtækt dæmi um tillitsleysi hins opinbera í garð almennra borgara. Þar var lýst vandræðum manns, sem hafði ódrukkinn lent undir grun um ölvun við akstur.

Ef hann hefði fengið að blása í blöðruna á staðnum, þar sem hann var tekinn, hefði allt farið vel. Hann og farþegar hans hefðu fengið að fara sína leið að lokinni smávægilegri töf.

Hinar ómannúðlegu reglur lögreglunnar segja, að ökumenn verði að færa til stöðvar til að blása í blöðru. Slíkt kostar mikinn tíma, óþægindi og fjármuni, bæði fyrir ökumanninn og farþega hans.

Umstang af þessu tagi ætti að þurfa að byggjast á meiri líkum en hugdettum lögreglumanna, sem halda, að einungis fullir menn komi út úr matstofum, er hafa vínveitingaleyfi.

Þegar umræddur borgari hafði sætt margvíslegum yfirgangi á lögreglustöðinni, ætlaði hann að afla sér blóðprufu á slysadeild Borgarsjúkrahússins, en gat það ekki. Réttu glösin voru ekki á staðnum og lögreglan neitaði að láta slík glös af hendi.

Þegar yfirmaður í lögreglunni neitar að láta af hendi hlut, sem hugsanlega gæti orðið mikilvægt sönnunargang í þágu almenns borgara, sem hefur orðið fyrir aðkasti lögreglunnar, jafngildir það yfirlýsingu yfirmannsins um, að hann sjálfur sé ekki fær um að gæta laga og réttar.

Opinber þjónusta virðist vera of mikið setin af fólki með grilluna: “Valdið,það er ég”. Lögreglan er alls ekki eina dæmið um slíkt.

Við getum tekið dæmi af öðrum borgara, sem færir sér til frádráttar á skattskýrslu hluta af kostnaði við rekstur eigin bíls vegna starfa í þágu fyrirtækisins, sem greiðir honum laun. Þetta gerir hann í nákvæmu samræmi við skráðar reglur á þar til gerðum eyðublöðum og prentaðar leiðbeiningar ríkisskattstjóra.

Ekkert er við það að athuga, að þessi maður sé þrjú ár í röð beðinn um að senda nótur til sönnunar á upphæðum í skattskýrslu. Skattstofur eiga einmitt að fara ofan í saumana á úrtaki úr skattskýrslum.

Hitt er alvarlegra, þegar umrædd skattstofa tekur ár eftir ár ekkert mark á gögnum þeim, sem hún biður um. Borgarinn verður að leggja fram eigin vinnu og kostnað við endurskoðanda til að fylgja kærumálum sínum eftir.

Auðvitað endar þessi dans með því, að hið opinbera verður að viðurkenna, að eigin reglur skuli gilda, en ekki einhverjar hugdettur, sem aðgerðalitlir menn á skattstofum fá til að drepa tímann.

Óteljandi eru dæmin af þessu tagi úr öllum greinum opinberrar þjónustu. Almennir borgarar eiga ekki lengur að þola ástandið, heldur snúast til varnar. Og það gera þeir með samtökum.

Spurningin er sú, hvort starfandi samtök eins og Neytendasamtökin eða Réttarvernd eigi að færa út kvíarnar eða hvort stofna þurfi sérstök samtök til að létta af hinum almenna borgara ýmsu amstri, sem fylgir því að standa uppi í hárinu á mönnunum með grilluna: “Valdið, það er ég”.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Nokkru lipurri lota

Eðlilegt er, að áhyggjur komi í ljós vegna tilhugsunarinnar um, að Lúðvík Jósepsson kunni að verða næsti forsætisráðherra hins vestræna lýðveldis á Íslandi. Hann var ráðamaður í báðum forveraflokkum Alþýðubandalagsins, Sósíalistaflokknum og Kommúnistaflokknum.

Að vísu er staða Alþýðubandalagsins fremur óljós í litrófi nafngiftanna frá hægri til vinstri. Og Íslendingar hafa fyrir löngu vanizt tilhugsuninni um, að Alþýðubandalagið sé jafngildur stjórnarflokkur sem hver annar stjórnmálaflokkur. En forsætisráðherraembættið er múr, sem Alþýðubandalagið hefur ekki rofið enn.

Ætla má, að auðveldara væri fyrir mann eins og Ragnar Arnalds að rjúfa þennan múr, úr því að hann kom úr Þjóðvarnarflokknum en ekki úr Sósíalistaflokknum né Kommúnistaflokknum. Slík skipan mála í hugsanlegri vinstri stjórn mundi vafalaust valda minni áhyggjum.

Auðvitað getur Lúðvík Jósepsson myndað stjórn fyrir Ragnar Arnalds. Hann getur meira að segja myndað stjórn fyrir Benedikt Gröndal, alveg eins og Ólafur Jóhannesson myndaði síðast stjórn fyrir Geir Hallgrímsson. Lúðvík verður ekki sjálfkrafa forsætisráðherra, þótt hann stjórni viðræðum um myndun ríkisstjórnar.

Alþýðubandalagið verður vafalítið að taka tillit til hinnar ákveðnu vesturlandahyggju Alþýðuflokksins. Bandalagið mun sennilega gefa eftir forsætisráðherraembættið sem og stefnuna í utanríkis- og varnarmálum.

Verkamannasambandið er að reyna að knýja Alþýðuflokkinn og Alþýðubandalagið til stjórnarsamstarfs. Ef Alþýðubandalagið ætlar að sýna lit í þeim efnum, verður það að varpa fyrir borð stefnumálum, sem engan hljómgrunn hafa á alþingi né í verkalýðsfélögunum.

Undir smásjá Verkamannasambandsins getur Alþýðubandalagið tæpast lengur leyft sér að setja fram sem tillögur í efnahagsmálum eitthvert endemis bull úr Lúðvík Jósepssyni og Svavari Gestssyni, framleitt án nokkurs samráðs við menn á borð við Ásmund Stefánsson.

Úr því að sjálfur Magnús Kjartansson fær ekki orða bundizt í Þjóðviljanum út af forneskjunni í hugmyndum þeim, sem Lúðvík og Svavar settu fram í fyrri umferð vinstri viðræðna, geta þeir félagar ekki búizt við mjög almennum stuðningi í flokknum við þessar hugmyndir.

Auðvitað verða allir flokkar að gefa eftir, ef þeir vilja ná samkomulagi um myndun ríkisstjórnar. Ef Lúðvík reynir að mynda stjórn með Alþýðuflokknum og sennilega einnig Framsóknarflokknum, verða hinir flokkarnir líka að gefa eftir á einhverjum sviðum.

Hins vegar má ekki gleyma því, að Alþýðuflokkurinn vildi kjarasáttmálastjórn með Sjálfstæðisflokki og Alþýðubandalagi, sennilega skástu stjórnina í stöðunni eftir kosningar. Alþýðubandalagið hafði hins vegar í gegn, að fyrri viðræður beindust að þátttöku Framsóknarflokksins í stað Sjálfstæðisflokksins.

Ef Alþýðuflokkurinn gefur þetta eftir í annað sinn, hefur hann fórnað miklu og hlýtur að geta gert kröfu um, að Alþýðubandalagið gefi mun meira eftir á ýmsum öðrum sviðum. Önnur umferð vinstri viðræðna ætti því að reynast heldur lipurri en hin fyrri.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Utanþingsstjórn er út í hött

Hugmyndirnar um, að forseti Íslands eigi senn að skipa utanþingsstjórn, eru út í hött. Árangurslausar tilraunir til stjórnarmyndunar að undanförnu sanna engan veginn, að þingræðið hafi brugðizt.

Stjórnarkreppan er ekki meiri en við var að búast eftir verulegar breytingar á þingstyrk flokkanna. Við slíkar aðstæður ríkir jafnan nokkur taugaveiklun, bæði hjá sigurvegurunum og hinum sigruðu.

Dæmi Alþýðuflokksins sýnir þetta ljóslega. Flokknum tókst með óvenjulegum kosningamálum að efla þingstyrk sinn úr fimm mönnum í fjórtán. Samt hefur flokkurinn ekki nema fjórðung alþingis á sínu bandi.

Hefji slíkur flokkur stjórnarsamstarf með öðrum flokki eða flokkum, hlýtur samstarfið að byggjast á málamiðlun eins og endranær. Aðeins hluti kosningamála flokksins nær fram að ganga.

Flokkur, sem eykur styrk sinn úr fimm þingmönnum í fjórtán, hlýtur að krefjast verulegra áhrifa á stjórnarstefnuna. Samstarfsflokkar, sem beðið hafa ósigur, en eru samt jafnstórir eða stærri Alþýðuflokknum, hljóta að krefjast jafnréttis.

Við þetta bætist margvíslegur annar vandi. Fráfarandi stjórnarflokkar geta tæpast sætt sig við þátttöku í nýrri ríkisstjórn með róttækri stefnubreytingu. Sú breyting gæti litið út sem gagnrýni á fyrri störf.

Ekki er heldur unnt að ætlast til, að Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið finni sér samstarfsgrundvöll á auðveldan hátt. Í fyrsta lagi þurfa þeir þriðja flokkinn með í samstarf.

Í öðru lagi unnu þessir flokkar ekki sigra sína á sömu forsendum. Í kosningunum höfðuðu þeir til mismunandi hópa. Kosningarnar voru ekki einfalt uppgjör stjórnar og stjórnarandstöðu og ekki heldur einfalt uppgjör með eða móti svonefndu kaupráni.

Hér hefur verið rakið dæmi Alþýðuflokksins, af því að þar var röskunin mest. En einnig mætti taka alla hina flokkana. Alls staðar er taugaveiklun og tregða á samstarfsvilja vegna snöggrar breytingar á þingstyrk.

Stjórnmálamennirnir þurfa tíma til að jafna sig. Og kjósendur þurfa tíma til að átta sig á, að breyting í aðeins einum kosningum hefur takmarkað gildi. Tveggja-þriggja mánaða stjórnarkreppa er skiljanleg í slíkri stöðu.

Hitt er svo rétt, að forseti Íslands átti að beita Benedikt Gröndal og Geir Hallgrímsson meiri þrýstingi til að fá hraðari vinnubrögð. Hægagangur síðustu tveggja vikna er úr hófi fram.

Skipstjóri tekur sér ekki helgarfrí í brotsjóum. Sama á að gilda um stjórnmálamann, sem er að reyna að ná samkomulagi um stjórn á þjóðarskútu í ólgusjó. Og leikur að formsatriðum milli helga er jafn forkastanlegur.

Enn er engan veginn útilokað framhald núverandi stjórnar né nýtt úthald vinstri stjórnar. Að því frágengnu eru til möguleikar á samstarfi um minnihlutastjórn.

Utanþingsstjórn er skiljanleg sem tímabundin lausn í ríkjum, þar sem flokkar eru margir og smáir. Við erum svo heppnir að hafa aðeins fjóra þingflokka og alla stóra. Við slíkar aðstæður hafa landsfeðurnir engan rétt á að gefast upp á þingræðinu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið