arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ekki tap á innanlandsflugi.

Ástæðulaust er að taka hið minnsta mark á fullyrðingu Flugleiða um 20 milljón nýkróna tap á innanlandsflugi á þessu ári. Þetta er bókhaldstala, sem er búin til með því að sýna 25 milljón nýkróna bókhaldsgróða af leiguflugi.

Í stóru og fjölþættu fyrirtæki er yfirleitt mikill fastakostnaður, sem erfitt er að skipta niður á einstaka rekstrarþætti. Matið á skiptingunni getur verið ýmsum aðstæðum háð, í þessu tilviki kröfum um hækkuð fargjöld.

Ef ráðamönnum flugfélags þóknast, geta þeir litið á leiguflug sem viðbótartekjur með viðbótarkostnaði. En alveg eins væri hægt að líta á þær sem fyrirhafnarmiklar tekjur með sérstaklega hárri hlutdeild í fastakostnaði.

Að elta þessi bókhaldsatriði uppi er eins og að reikna út, hvar Alusuisse tapar peningum og hvar það græðir peninga. Aðalatriðið er að átta sig á, hvort Flugleiðir eru að reyna að fá hækkuð fargjöld og á hvaða sviði.

Flugleiðir geta ekki sótt um neina hækkun á leiguflugi. Þar ræður hinn frjálsi markaður. Þar er félagið í harðri samkeppni. Það hefur því ekkert pólitískt þrýsti-markmið fyrir það að halda fram tapi í leiguflugi.

Innanlands eru Flugleiðir hins vegar háðar verðlagseftirliti. Þær þurfa í verðbólgunni stöðugt að knýja dyra og biðja um hækkanir. Engin samkeppni er því til sönnunar. Þess vegna er ætíð haft tap á innanlandsflugi.

Hér má skjóta inn utan dagskrár, að hvort tveggja er óheilbrigt, verðlagshöftin og samkeppnishöftin. Ef þau væru ekki, mundi markaðurinn sjálfur finna, hver væru rétt og sanngjörn fargjöld í innanlandsflugi.

Vandinn versti er þó, að samgönguráðherra okkar er fremur trúgjarn. Hann hefur tekið bókstaflega tölur Flugleiða um skiptingu taps og gróða og segir “óeðlilegt að niðurgreiða fargjöld útlendinga innanlands”.

Fyrst ætti Steingrímur Hermannsson að benda flokksbræðrum sínum á, að óeðlilegt er að greiða niður mat ofan í útlendinga, bæði hér heima og erlendis, áður en hann gleypir hráar tölur um ímyndaða niðurgreiðslu fargjalda.

Hann mætti til dæmis muna árið 1980, þegar Flugleiðir ákváðu að hætta Luxemborgarflugi. Hann mætti bera það saman við nýja fullyrðingu ársins 1981 um, að ekki megi leggja þetta flug niður, af því að það haldi uppi öðrum rekstri!

Nú getur annað af þessu verið satt, en ekki hvort tveggja. Ef hið síðara er satt, hefur upplýsingum í fyrra verið hagrætt til að fá ríkið til að taka fjárhagslega ábyrgð á Luxemborgarflugi, sem það og gerði.

Í fyrra sögðu Flugleiðir, að Loftleiðaævintýrið væri úr sögunni og ákváðu af fúsum og frjálsum vilja að hætta við Luxemborgarflugið. Með því tóku þær Steingrím og ríkisstjórnina á taugum til að fá þetta flug borgað.

Nú henta allt í einu aðrar röksemdir. Nú er sagt, að Luxemborgarflugið standi undir ýmsum öðrum rekstri félagsins. Það telur sig ekki geta án þess verið. Nú á enn að taka pólitíska valdið á taugum, en á annan hátt.

Þessar sviptingar þverstæðra fullyrðinga sýna, að fráleitt er að taka mark á, að hagnaður á leiguflugi Flugleiða sé 25 milljónir nýkróna og tap á innanlandsflugi þeirra 20 milljónir. Hér er bara verið að heimta fargjaldahækkun.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Pétur er biskupsefnið.

“Þjóðin lítur upp til og ber virðingu fyrir herra Sigurbirni Einarssyni vegna verðleika hans. Það verður engum manni létt verk að taka við embætti af honum. Ef starfssystkini mín og leikmenn í kirkjunni hafa hug á að velja mig næsta biskup, þá mun ég með Guðs hjálp gera mitt bezta eins og hingað til.”

Þetta sagði Pétur Sigurgeirsson vígslubiskup í viðtali við Dagblaðið, áður en talning leiddi í ljós, að hann hafði verið kjörinn biskup yfir Íslandi, kristilegur leiðtogi þjóðarinnar á næsta skeiði kirkjunnar í landinu.

Séra Pétur er vel að biskupskjörinu kominn. Hann hefur reynzt maður sátta og samlyndis og hefur haft gott lag á samstarfi við aðra, líka þá, sem eru honum ekki sammála. Dagblaðið óskar honum til hamingju með kosninguna.

Ólafur Skúlason dómprófastur stóð sig einnig vel í kjörinu, því að ekki getur munað minna en einu atkvæði. Og það var hið eina, sem skildi að þessa tvo ágætu kirkjunnar menn, þegar upp var staðið frá talningu í gær.

Í biskupskjöri tókust þó ekki á neinar andstæðar fylkingar kirkjulegrar stefnu. Báðir kennimennirnir eru taldir frjálslyndir menn í miðjum straumi kirkjulegra skoðana, lausir við öfga og einstrengingshátt.

Hin tæpa kosning mun því tæpast valda neinni úlfúð eða neinum klofningi meðal kirkjunnar manna, lærðra og leikra. Hér var bara um tvo menn að raða, sem nutu víðtæks trausts, án þess að öðruvísi flokkadrættir lægju að baki.

Séra Pétur hefur alla ævi hrærzt í guðfræði, enda er hann sonur Sigurgeirs Sigurðssonar biskups. “Einhvern veginn var það svo, að aldrei kom annað framhaldsnám til greina hjá mér en guðfræðin …” sagði hann nýlega í viðtali við Dagblaðið.

Eftir guðfræðinám við Háskóla Íslands og prestsvígslu hélt séra Pétur vestur um haf til framhaldsnáms við prestaskóla í Philadelphia og Stanford-háskólann í Kaliforníu. Eftir heimkomu var hann fyrst blaðamaður við Kirkjuritið, en vígðist síðan til Akureyrar, þar sem hann hefur æ síðan verið prestur, í 34 ár.

Í framangreindu viðtali við Dagblaðið lýsti séra Pétur ýmsum skoðunum sínum á umdeildum þáttum kristni og kirkjuhalds. Eins og margir starfsbræður hans er hann andvígur prestskosningum, nema 25% atkvæðisbærra sóknarbarna óski eftir því.

Hann sá ýmsa góða kosti við fríkirkjukerfið, þegar hann var vestra, en telur jafnframt, að þjóðkirkjukerfið á Íslandi hafi reynzt vel á löngum tíma. Hann er ekki viss um, að annað kerfi henti okkur betur.

Hann telur, að kirkjunnar menn gefi sig óhjákvæmilega að þjóðmálum. Hann er hlynntur því, að konur gegni prestsembætti. Hann er andvígur fóstureyðingum af félagslegum ástæðum.

Hann telur, að spíritismi geti ekki komið í staðinn fyrir kristindóm, en vill ekki rengja það fólk, sem segist komast í samband við framliðna, enda lýsi Biblían draumum og vitrunum og taki mark á þeim.

Enn ein skoðun hins nýkjörna biskupsefnis, sem kom fram í viðtalinu við Dagblaðið, var, að biskupsembættin yrðu þrjú. Fyrsta skrefið í þá átt væri að auka verksvið vígslubiskupa og leysa þá undan prestsþjónustu.

Í flestum, ef ekki öllum, þessum atriðum mun séra Pétur njóta stuðnings lærðra og leikra í kirkjunni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hryllingssögur af þorski.

“Ég er alveg ákveðin í að borða aldrei fisk frá Íslandi. Ég ætla aldrei að kaupa fisk, sem merktur er Íslandi. Þetta sagði áströlsk stúlka, sem verið hefur hér fimm mánuði í fiskvinnu, í viðtali við Dagblaðið á laugardaginn.

Nýsjálenzk vinkona hennar, sem verið hefur í fiskvinnu á sama stað í níu mánuði, sendi Dagblaðinu bréf með ófögrum lýsingum á, hvernig úldinn fiskur er frystur til útflutnings í stórum stíl. Í bréfinu segir meðal annars:

“Bónuskerfið ýtir undir hraða vinnu og slíkt kemur niður á gæðum afurðanna. Blóð, bein, ormar og ýlda fylgja hreinsuðum fiski á pökkunarborðin og þaðan á heimsmarkað.

Þyngdin er mikilvægur þáttur fyrir þann, sem snyrtir, þegar bónus dagsins er metinn. Ef of mikið af skemmdum hlutum og blóði er fjarlægt af fisknum, er þeim, sem snyrtir, refsað fyrir heiðarleikann með lægri vigt, sem þýðir ófullnægjandi bónus.”

Hin ástralska útskýrði þetta nánar í viðtalinu: “Þeir, sem snyrta, fá 20 kg kassa með hráefni í. Það, sem búið er að snyrta, er sett í annan kassa. Sá kassi er vigtaður og mismunurinn á þyngd hans og hins fyrri virkar sem frádráttur á launin. Það þýðir, að því meira, sem hreinsað er frá, því meira minnka launin.

Þetta veldur því, að starfsmenn planta undir í kassann. Það er, að lélegu hráefni er plantað neðst í kassann til að hann vegi meira. Svo sleppur það framhjá eftirlitsmönnum, sem sjaldnast gá neðst í kassann …”

Í bréfi hinnar nýsjálenzku segir einnig: “Verkafólkið hraktist næstum því út úr fiskiðjunni vegna stingandi lyktar af rotnandi þorski. Allur sá þorskur var settur á markað erlendis. Ég kalla þetta ósiðlegt.”

Hin ástralska bætti við: “Úldinn og slímugur fiskur fór í gegn þann tíma. Það var hreint ótrúlegt, hvað þetta var ógeðslegt. Það var hægt að stinga fingrunum í gegnum fiskinn. . . Allur þessi fiskur fór í frystingu og allt gekk sinn vanagang.”

Þessar tvær útlendu konur hafa engra hagsmuna að gæta. önnur er farin og hin er á förum. Þær voru sammála um, að segja þyrfti íslenzkum almenningi frá atburðum, sem áreiðanlega verða til að spilla fyrir markaði íslenzks fisks.

Yfirmenn Kaupfélagsins munu vafalaust segja þetta allt tóma lygi, enda hafa þeir hagsmuna að gæta. En samt er málið svo alvarlegt, að sölusamtök frystiiðnaðarins þurfa að láta það snarlega til sín taka.

Auðvitað er hætta á, að bónuskerfi, sem miðar að aukinni nýtingu hráefnis, leiði til lélegri vöru. Og auðvitað verða sölusamtökin, sem bónuskerfið semja og sem bera ábyrgðina gagnvart markaðnum, að meta, hversu langt má ganga í nýtingarbónus.

Engin ytri merki eru um, að meðferð fisks í frystihúsum sé í ólagi. Íslenzkur freðfiskur er í háu verði í Bandaríkjunum og selst vel. En ekki mega verða mörg slys til að koma skyndilegu óorði á fiskinn.

Einstaka fiskiðjur geta reynt að sleppa fyrir horn með óframbærilega vöru. Yfirmenn þeirra fá kvartanir til baka löngu síðar og taka þær ef til vill ekki nógu alvarlega.

Þetta er því miður ekkert einkamál þessara fiskiðja. Öll þjóðin stendur og fellur með fiskinum, sem fer á erlendan markað. Og hún ætlast til, að sölusamtökin, í þessu tilviki Sjávarafurðadeild SÍS, sjái um, að þetta sé í lagi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Böndin berast að Færeyjum.

Laxinn er sérkennilegur fiskur, sem fer sínar eigin leiðir. Hann syndir hundruð mílna um höfin. Og dæmi er til um, að lax hafi farið 5000 mílna leið. Um þessar matarferðir hans í söltum sjó er furðanlega lítið vitað.

Undarlegastur er laxinn ef til vill fyrir að sækja aftur upp ósaltar árnar til að fasta og hrygna, horast og deyja. En þar hafa mennirnir einmitt kynnzt honum. Jafnframt hefur verið trassað að kanna sjávarlíf hans.

Laxarannsóknum Íslendinga er til dæmis ekki komið fyrir í Hafrannsóknastofnuninni innan um aðra fiskifræði, svo sem eðlilegt væri. Þær eru stundaðar í sérstakri stofnun, sem hefur eingöngu litið á lax sem ferskvatnsfisk.

Í rauninni hefur Veiðimálastofnunin aðallega stundað heiftúðuga samkeppni við einkarekstur í seiðaeldi. Hún hefur látið semja reglugerðir og beitt hliðhollum yfirdýralækni til að koma slíkum rekstri fyrir kattarnef.

Fiskifræðingar okkar fylgjast nákvæmlega með ferðum þorsks, síldar, loðnu og annarra nytjafiska. Þeir geta rutt úr tölvum upplýsingum um stærðir stofna, stærðir hrygningarstofna og hvað annað, sem menn vilja vita.

Um laxinn er hins vegar lítið vitað annað en, að Danir og Færeyingar hafa tekið upp gífurlegar úthafsveiðar við mikla skelfingu laxveiðiþjóða beggja vegna Norður-Atlantshafs. Menn standa hreint á gati í varnarleysi sínu.

Nokkrir menn með Jakob V. Hafstein í broddi fylkingar hafa undanfarin misseri reynt að vekja athygli á þessu nýja vandamáli og krafizt opinberra aðgerða til að koma í veg fyrir, að laxveiði spillist í íslenzkum ám.

Dæmigert fyrir Veiðimálastofnunina er, að hún hefur reynt að gera sem minnst úr þessu. Hún segir, að einungis þrjú íslenzk laxamerki hafi fundizt við Færeyjar, alveg eins og hún haldi, að engu sé undan stungið.

Allra síðustu dagana er stofnunin farin að viðurkenna, að einhver hluti íslenzka laxins kunni að ganga til Færeyja. En hvert fer þá meirihlutinn? Fer hann kannski í einhverjar hallir Njarðar, þar sem hann er algerlega óhultur!

Ljóst má vera, að laxinn er einhvers staðar, að svo miklu leyti, sem hann er ekki við Færeyjar. Og hann verður veiddur, þegar hann finnst, ef hann er ekki þegar fundinn. Og þá er eins gott að kunna að bregðast við.

Í sumar hefur laxveiði hrunið í fjölmörgum íslenzkum ám. Hefur það rennt stoðum undir kenningu Jakobs V. Hafstein og fleiri manna um, að laxveiði Færeyinga sé okkur gífurlega hættuleg, – þótt það hafi ekki sannað hana.

Albert Guðmundsson alþingismaður hefur tekið málið upp á sína arma. Hann hefur lagt fyrir utanríkismálanefnd tillögu um að málið verði rannsakað og tekið inn í heildarmynd fiskveiðisamninga við Færeyinga og aðra.

Utanríkismálanefnd hefur því miður ekki enn tekið afstöðu til málsins, en gerir það vonandi upp úr mánaðamótum. Á meðan þurfa Pálmi Jónsson laxamálaráðherra og Steingrímur Hermannsson sjávarútvegsráðherra að láta hefja rannsóknir.

Meðal annars þarf að fá leyfi til að merkja laxa við Færeyjar, svo að unnt sé að fá rétta mynd af því, hve mikið af honum leitar síðar í íslenzkar ár. Og enga samninga má gera við Færeyinga um veiðileyfi, meðan málið er í óvissu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
“ … en er þó bezti matur”.

Afstaða fiskveiðiþjóðarinnar á Íslandi til sjávarrétta hefur löngum verið undarleg. Svo virðist sem fyrr á öldum hafi fólk fremur nagað skinn en að tína krækling í fjörunni. Og nú kaupir fólk kjötfars, ef ýsuflök eru ekki til.

Sumpart hefur okkur farið aftur. Margt ungt fólk borðar ekki kinnar og gellur, forðast skötu og steinbít og kærir sig ekki um rauðmaga. Það kaupir ýsuflök einu sinni í viku, en hallar sér að öðru leyti að unnum kjötvörum.

En sumpart hefur okkur líka farið fram. Sumt ungt fólk borðar sjávarrétti, sem aldraðir hafa aldrei lagt sér til munns. Þar á meðal er herramannsmatur á borð við skötusel, hörpudisk, krækling, leturhumar og kampalampa.

Í rauninni erum við komin upp úr mestu ýsuflakalægðinni. Hinir beztu fisksalar hafa alla daga á boðstólum nokkrar tegundir af ferskum fiski, ófrystum, en auðvitað mismunandi tegundir eftir árstíðum og vertíðum.

Nýlega mátti einn og sama daginn sjá í fiskbúð ósaltaðar gellur, ýsu og þorsk, smálúðu og skarkola, skötusel og steinbít, leturhumar og silung. Og fisksalinn gerði ráð fyrir, að viðskiptavinirnir mundu tæma bakkana.

Nokkur veitingahús hafa árum saman reynt að kynna sjávarrétti, sem fólk kannaðist lítt eða ekki við. Þannig komust leturhumar og rækja gegnum nálaraugað, síðan kræklingur og hörpuskel og loks kampalampi og skötuselur.

Framfarasinnaðir matreiðslumenn eru enn að ýta á eftir þessari þróun. Karfi er farinn að sjást á matseðlum, öðuskel og smokkfiskur. Þeim fjölgar því hægt og sígandi, sem vita, að þetta er líka herramannsmatur.

Og nú er Bæjarútgerð Reykjavíkur að minnast 195 ára afmælis borgarinnar á einstaklega skemmtilegan hátt. Hún hefur á Lækjartorgi komið upp fiskmarkaði, þar sem boðið er upp á nýjan karfa, ufsa og löngu við góðar undirtektir fólks.

Heimsins mesti sérfræðingur í sjávarréttum Norður-Atlantshafsins er Alan Davidson, fyrrum sendiherra Breta í Laos. Í nýlegum doðrant hans um fiskifræði þessa hafs og uppskriftir strandþjóðanna á ýmislegt erindi til okkar.

Hann mælir meðal annars með ferskri loðnu, djúpsteiktri eða gufusoðinni; ferskum kolmunna, pönnusteiktum eða gufusoðnum; ferskum sandkola heilsteiktum; og ferskum hákarli, grilluðum, bökuðum eða steiktum.

Hann bendir á krabba, ýmsar tegundir skelja og kuðunga, sem hann segir herramannsmat. Ennfremur ígulker, fjörugras og söl. Og svo segir hann langa sögu af ágæti íslenzkra þorskhausa, að vísu þurrkaðra.

Fiskveiðiþjóðin á Íslandi þekkir ekki sem mat nema hluta af hinni gífurlegu fjölbreytni í bragðgóðu próteini hafsins, sem er langtum meiri en í kjötinu uppi á landi. Við kunnum að selja öðrum sumt, en notum það ekki sjálf.

Við erum líka rétt að byrja að átta okkur á, að hin leiðigjarna soðning er orðin úrelt. Í staðinn er komin gufusuða, grillun, bakstur, reyksuða og síðast en ekki sízt ofnsuða í álpappír, sem er matreiðslubylting.

Og við höfum ekki enn þorað að taka mark á Fiskabók Almenna bókafélagsins eftir Muus og Dahlström, sem kom út fyrir þrettán árum. Þar segir um marhnútinn: “Hann er hvergi étinn utan í Grænlandi, en er þó bezti matur”.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Góðviljaðir spilla fyrir.

Ef velvilji er einfeldningslegur, skammsýnn og þröngur, getur útkoman orðið önnur og jafnvel þveröfug við það, sem til var ætlazt. Moðhausar hafa spillt, eru að spilla og munu áfram spilla framförum á ótal sviðum.

Húsnæðisvandræðin í Reykjavík eru ágætt dæmi um þetta. Þar hefur vont ástand verið gert verra með aðgerðum góðviljaðra manna, meðan aðrir jafn velviljaðir menn eru að hvetja til ráðstafana, sem munu gera ástandið enn verra.

Að grunni til byggjast húsnæðisvandræðin á velmegun manna. Í stórum hlutum Reykjavíkur er mannfjöldi á íbúð kominn niður undir tvo. Kynslóðir búa minna saman en áður var og sumpart standa íbúðir meira eða minna auðar.

Þetta hefur verið reynt að leysa með byggingu nýs húsnæðis. Á síðustu fimmtán árum hafa verið byggðar tvær fjögurra herbergja íbúðir á hvern einstakling, sem fjölgað hefur í Reykjavík. Samt hafa húsnæðisvandræðin aukizt.

Sett hafa verið húsaleigulög, sem eiga að tryggja hagsmuni leigjenda, en hafa í raun hrætt eigendur frá því að bjóða til leigu. Þeir óttast einfaldlega að geta ekki losnað við leigjendur, þegar þeir þurfa að nota húsnæðið til annars.

Sem dæmi má nefna, að í lögunum er sérstaklega reynt að gæta hagsmuna einstæðra mæðra. Afleiðingin er sú, að sumir þora ekki að leigja einstæðum mæðrum, svo að möguleikar þeirra á húsnæði eru minni en áður.

Miklar kröfur eru nú settar fram um, að okurleiga verði hindruð með því að setja þak á húsaleigu, til dæmis 22,45 krónur á fermetra á mánuði. Í framkvæmd mundi þetta enn draga úr framboði húsnæðis.

Reistir hafa verið verkamannabústaðir utan hins frjálsa markaðskerfis og þá með verulegum takmörkunum á möguleikum eiganda til að leigja út eða selja. Auðvitað gerist hið venjulega, þegar markaðslögmálunum er kippt úr sambandi:

Sumar þessar íbúðir standa auðar, af því að eigandinn er að safna árum til að mega selja, en hann er fluttur annað. Ef hann leigði, mundi komast upp um hann. Þannig getur góðvilji á einu sviði valdið skaða á öðru.

Loksins hefur verið náð hinu mikilvæga markmiði að gefa mönnum kost á verðtryggðum reikningum í bönkum. En um leið hefur þetta haft snögg og hastarleg áhrif á vilja manna til að fjárfesta í steinsteypu í hefðbundnum stíl.

Bankainnistæður eru skattfrjálsar, viðhaldsfrjálsar og leigjendafrjálsar. Útleigð fasteign kostar hins vegar töluverða skatta, viðhald og svo óþægindin og áhættuna af viðskiptum við leigjendur, sem menn þekkja lítið eða ekki.

Ef menn vilja nýta sparifé fjölmargra einstaklinga til að lina húsnæðisvandræðin í Reykjavík, verður að koma á jafnræði í fjárfestingu í húsnæði með fjárfestingu í bönkum, bæði í arði og í þægindum, sem ekki verða mæld í fé.

En raunhæfasta leiðin til að draga úr húsnæðisvandræðum er að byggja upp hið almenna lánakerfi, svo að það geti lánað eins mikið og verkamannabústaðakerfið, án þess að íbúðirnar séu losaðar frá hinu frjálsa markaðskerfi.

Með því að fjármagna betur íbúðir þeirra, sem vilja byggja, og með því að freista manna til að leigja út íbúðir, er hægt að leysa vandann. Það er að vísu langtímalausn, en skammtímalausn er engin til. Góðviljamenn, sem það halda, gera bara illt verra.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Utan við lög og rétt.

Séra Jón Bjarman, sem hefur verið fangaprestur í rúman áratug, lýsti í viðtali við Dagblaðið á mánudaginn óánægju sinni með afgreiðslu dómsmálayfirvalda á kærum, sem hann hefur flutt um óviðeigandi meðferð fanga í Síðumúla.

Fyrst óskaði hann árið 1976 eftir rannsókn á kærum um, að fangar hefðu verið lagðir á gólf einangrunarklefa, járnaðir á höndum og fótum og festir annars vegar við stólfót, sem skrúfaður var við gólfið, og hins vegar við rúmfót.

Presturinn fékk aldrei að sjá niðurstöður úr þeirri athugun . Honum var hins vegar tilkynnt kurteislega í bréfi, að hann skyldi ekki hugsa meira um þetta mál. Þetta svar ber greinileg merki undanbragða dómsmálaráðuneytisins.

Næst óskaði séra Jón árið 1978 rannsóknar á meðferð fanga, sem töldu, að sér hefði verið misþyrmt, bæði líkamlega og með ógnunum. Í þeim kærum kenndi margra grasa, sem hljóta að teljast langt utan við lög og rétt.

Gripið átti að hafa verið í hár fanga og honum kippt og hrint til og frá og hann síðan löðrungaður. Þetta átti að hafa gerzt að viðstöddu fjölmenni, sex fulltrúum dómsvaldsins og þremur gæzluföngum.

Ekki voru svo mörg vitni að öðrum kærumálum, svo sem beitingu fótjárna tvisvar í þrjár vikur í senn, heftiplástrum fyrir munn, skipulega hindrun svefns, neitun um lesefni og skriffæri og sífellda notkun hrakyrða.

Í fyrsta tilvikinu var engin skýrsla gerð um yfirheyrsluna, þótt hana væru viðstaddir bæði vararíkissaksóknari og fulltrúi yfirsakadómara. En það er því miður ekki nýtt, að lögregluyfirvöld bóki það, sem þeim þóknast.

Niðurstaðan af beiðni sr. Jóns um óvilhalla rannsókn var sú, að árið 1979 var hún falin vararannsóknarlögreglustjóra, sem þar með tók að sér að athuga sakarefni bæði yfirmanns síns og undirmanna, það er að eyða málinu.

Við yfirheyrslur virtust flestir fulltrúar dómsvaldsins hafa misst minnið. Yfirfangavörðurinn neitaði að hafa löðrungað fangann, en játaði svo, þegar vararíkissaksóknari og einn rannsóknarlögreglumaðurinn vottuðu löðrunginn.

Útkoman varð sú, að fangaverðir voru áminntir um að vera ekki að yfirheyra fanga, enda er þeim bannað það með lögum, en að öðru leyti þótti ekki ástæða til að ætla, að játningar fanganna væru fengnar með þvingunum.

Þetta síðasta skiptir miklu. Samkvæmt lögum eru ógildar þær játningar, sem fengnar eru með þvingunum . Dómsmálaráðuneytið komst því hér naumlega fyrir horn með því að beita rannsókn, sem alls ekki getur talizt óvilhöll.

Það er ekki furða, þótt prestinum sé brugðið. Hann hafði komizt að því, að fangaverðir lugu um, að fangar vildu ekki hitta hann. Hann hafði reynt, að fangi var færður honum í fótjárnum og bannað lengra en 10 mínútna viðtal.

Við teljum okkur lifa í réttarríki, þar sem hefðir, reglur og lög hafa þróazt á löngum tíma og gilda um alla menn, líka þá, sem grunaðir eru um að hafa brotið lög. Þessu réttarríki má ekki spilla með skilningsleysi eða athugunarleysi.

Tímabært er orðið, að dómsmálaráðherra og ráðuneyti hans gangi úr skugga um, að í Síðumúla verði aldrei beitt neinum þeim brögðum, sem eru utan ramma þess réttarríkis, er þróazt hefur á löngum tíma á Vesturlöndum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið