arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Kona sigraði klerka

Íranski mannréttindalögfræðingurinn Shirin Ebadi fékk friðarverðlaun Nóbels fyrir störf sín í þágu kvenna og barna í Íran. Mikil óánægja er með niðurstöðuna meðal íslamskra harðlínuklerka, sem mestu ráða í Íran, og meðal harðlínuklerka við hirð hins afturhaldssama páfa, Jóhannesar Páls, sem höfðu vonað, að hann fengi verðlaunin á banabeði sínu. Verðlaunin má því túlka sem sigur kvenna og barna gegn afturhaldssömum klerkum af ýmsum trúarbrögðum.
Gengið af göflunum

Munurinn á hryðjuverkum Ísraelsríkis og Palestínumanna er, að annars vegar fremja einstakir Palestínumenn sjálfsmorð og taka með sér saklausa Ísraelsmenn, en hins vegar ákveður Ísraelsríki formlega sem stofnun að drepa saklausa Palestínumenn. Hryðjuverk Palestínumanna eru afvegaleiddum einstaklingum að kenna, en hryðjuverk Ísraels er afvegaleiddri ríkisstjórn Ísraels að kenna.
Bandamaðurinn

Alþjóðlega mannréttindafélagið

Human Rights Watch segir, að staða mannréttinda í Pakistan hafi hríðversnað á fjögurra ára valdaskeiði einræðisherrans Pervez Musharraf, einkum eftir að hann gerðist helzti bandamaður Bandaríkjanna í styrjöld þeirra við umheiminn. Í skjóli baráttu gegn hryðjuverkum og velvildar Bandaríkjastjórnar hefur hann hert ofsóknir gegn öllum þeim, sem hann telur vera andvíga einræðisstjórn hans. Ennfremur hefur hann keypt stuðning ofsatrúarafla með því að þrengja kost kvenna og minnihlutahópa.
Ólíkt hafast þeir að

Bandaríkin hafa samþykkt loftárás Ísraels á Sýrland og hafið undirbúning efnahagslegra refsiaðgerða gegn Sýrlandi. Evrópusambandið hefur hins vegar fordæmt þessar aðgerðir Bandaríkjanna. Það segir, að þær stuðli síður en svo að friði í púðurtunnu Miðausturlanda. Það hefur ákveðið að efla efnahagsleg samskipti við Sýrland og hvatt það til að gera samstarfsamning, sem gerir ráð fyrir, að aukin mannréttindi í Sýrlandi og andstaða við hryðjuverk leiði til fjárhagslegs stuðnings af hálfu Evrópusambandsins. Mál þetta sýnir gerólík viðhorf Evrópu og Ameríku til heimsfriðarmála.

Brian Knowlton skrifar um þetta í International Herald Tribune.
Rauði krossinn reiðist

Rauði krossinn forðast yfirleitt að fordæma ríki. Hann hefur þó brugðið af þeirri venju í máli rúmlega 600 fanga, sem Bandaríkin hafa haft í haldi í Guantanamo-flóa í tvö ár án dóms og laga. Fangavistin stríðir gegn Genfarsáttmála, er án nokkurs skilgreinds enda og án lögfræðilegrar aðstoðar við fangana. Rauði krossinn hefur lýst þetta “óhæfu”. Vestrænt dómkerfi og siðferði gera ráð fyrir, að fangar séu annað hvort kærðir eða þeim sleppt. Ástandið í fangabúðunum er svo slæmt, að rúmlega 20 fangar hafa reynt að fremja sjálfsmorð. Mál þetta sýnir vel, hve langt út af kortinu Bandaríkin eru komin undir núverandi ríkisstjórn.

Neil A. Lewis skrifar um þetta í New York Times.
Þjálfun framsóknarmanna

Vel þjálfaðir framsóknarmenn hafa misst hæfnina að sjá mun á réttu og röngu. Því hentar vel að gera þá að forstöðumönnum eftirlitsstofnana á borð við fjármálaeftirlitið og vinnumálaeftirlitið. Þeir láta sér ekki bregða, þótt fjárglæframenn og innherjar hafi fjármálastofnanir að leiksoppi. Þeir láta sér ekki bregða, þótt Landsvirkjun og verktakar hennar hafi íslenzk vinnulög og kjarasamninga að leiksoppi. Langvinnt meðvitundarleysi gerir slíka forstöðumenn síðan sérstaklega hæfa til að verða ráðherrar, sem þurfa að kunna á sjálfvirkan hátt að dásama gerðir Landsvirkjunar og Impregilio, illa þokkaðs fyrirtækis í þriðja heiminum.
Fátækleg friðun

Heldur voru friðunarsvæði mengunarráðherrans þunn í roðinu eins og þau voru kynnt í fjölmiðlum. Engin umdeild svæði voru innifalin og engin svæði, sem Landsvirkjun gæti hugsanlega ímyndað sér að girnast. Daufleg friðunaráætlun ríkisstjórnarinnar er í sama stíl og fyrri misgerðir hennar á þessu sviði. Hún verður seint kölluð náttúruvæn.
Olía í evrum

Rússland hefur ákveðið að skrá verð á olíu og gasi í evrum í stað dollara. Þetta er mikilvægur liður í flutningi hagkerfisins úr dollurum í evrur. Seðlabanki Rússlands hefur smám saman verið að flytja gjaldeyriseign úr dollurum í evrur, sem nú eru orðnar 25% hennar. Evra hefur líka tekið við í einkasparnaði og einkaviðskiptum í landinu. Ákvörðunin um olíuna er talin styrkja stöðu evru sem heimsgjaldmiðils á kostnað dollars, sem stendur völtum fótum vegna gífurlegrar skuldasöfnunar Bandaríkjanna.

Ambrose Evans-Pritchard segir frá þessu í Telegraph.
Að bæta heiminn

Heimurinn væri betri staður til daglegs lífs, erindrekstrar og viðskipta, ef fleiri ríki hefðu í heiðri almenn mannréttindi, gegnsæja stjórnsýslu og friðsamleg stjórnarskipti. Gott væri, ef ríki Evrópusambandsins og nokkur fleiri ríki gætu komið sér saman um viðskiptafrelsi milli ríkja, sem fullnægja ofangreindum skilyrðum samkvæmt viðurkenndum mælikvörðum. Ríki með slíku þjóðskipulagi veittu öðrum ríkjum með sama þjóðskipulag forgang að viðskiptum og öðrum samskiptum umfram önnur ríki. Þetta mundi hvetja hin ríkin til að koma í lag almennum mannréttindum, gegnsærri stjórnsýslu og friðsamlegum stjórnarskiptum heima fyrir.
Gagnslaus kreisting

Bandaríkjastjórn hafa gefizt upp við að reyna að kreista út óbeina blessun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna á framvindu mála Íraks. Hún fær því engin mikilvæg ríki til að leggja til hermenn eða marktæka fjármuni til hernámsins, önnur en Tyrkland. Innlenda ráðgjafanefndin í Írak vill hins vegar ekki sjá tyrkneska hermenn í landinu, enda hefur Tyrkland sinna eigin stórveldishagsmuna að gæta á svæðinu, einkum gagnvart Kúrdum. Þrátt fyrir hótanir um efnahagslegar refsiaðgerðir Bandaríkjanna hefur þorri ríkisstjórna heimsins sýnt kjark til að halda fram svipuðum sjónarmiðum í málinu og ríkisstjórnir Frakklands og Þýzkalands, svo og Kofi Annan, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna.
Óhæft í öryggisráð

Þriðja heims og þriðja flokks ríkið Ísland á ekkert erindi í öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Ísland er pólitískt leppríki Bandaríkjanna og hefur engan sjálfstæðan vilja í helztu öryggismálum heimsins. Út í hött er, að friðsamleg Norðurlönd eða friðsamt Evrópusamband styðji til valda ríki, sem fagnaði aðgerðunum, sem mest hafa grafið undan Sameinuðu þjóðunum og lögum og rétti í heiminum. Svo virðist sem ráðamenn á meginlandi Evrópu hafi ekki enn áttað sig á, að Ísland Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar deilir ekki skoðunum meginlandsins á öryggi heimsins.
Hinn illi öxull

Ariel Sharon, forsætisráðherra Ísraels, fetar í fótspor George W. Bush, átrúnaðargoðs Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar. Sharon áskilur sér rétt til að ráðast á hvert það ríki, sem hann ákveður einhliða, að sé hættulegt öryggi Ísraels. Hann hefur tekið sér heimild til fyrirbyggjandi aðgerða og byrjaði með loftárás á Sýrland. Hinn illi öxull Bandaríkjanna og Ísraels lætur ekki að sér hæða, enda hefur hann gert heiminn margfalt ótryggari en hann var, áður en Bandaríkin sögðu skilið við lög og rétt í heiminum.
Njósnaskáld

Peter Preston rökstyður í Guardian, að eftirleikur stríðsins gegn Írak hafi leitt í ljós, að ekkert sé að marka skýrslur, sem vestrænar leyniþjónustur framleiða fyrir stjórnvöld. Þær séu byggðar á sögusögnum og ýkjum manna, sem lifa á því að selja upplýsingar og séu alltaf í peningavandræðum. Hann rekur fleiri dæmi úr njósnasögunni um þennan vanda. Hann telur, að njósnaforstjórarnir John Scarlett og Sir Richard Dearlove beri mesta ábyrgð á frægum rangfærslum og ýkjum, sem komið hafa í ljós í njósnaskýrslum um Írak.
Hiti og svif í sjónum

Vísindamenn við bandarísku NASA geimvísindastofnunina og víðar velta fyrir sér, hvort hækkað hitastig á jörðinni í kjölfar mengunar loftsins eigi þátt í 6% minna lífmagni svifs við yfirborð sjávar, sem gerzt hefur á sama tíma.

David Perlmann ræðir í San Francisco Chronicle við Watson W. Gregg hjá geimvísindastofnuninni og fleiri fræðimenn, sem hafa miklar áhyggjur af þessum tengslum.
Friðarsinnar hafa áhrif

Gary Younge rökstyður í Guardian, að andstæðingar stríðsins gegn Írak hafi náð miklum áhrifum, þótt þeim hafi ekki tekizt að hindra stríðið. Aukið vantraust kjósenda á stríðsherrunum George W. Bush og Tony Blair og skortur á stuðningi annarra ríkja við stríðið eigi rætur sínar að rekja til mótmælaaðgerðanna í fyrravetur. Eftirleikur stríðsins hafi leitt í ljós, að gagnrýnendur þess hafi að nær öllu leyti haft rétt fyrir sér. Hann mælir með því, að friðar- og mannréttindasinnar taki framvegis meiri beinan þátt í almennum þjóðmálum.
Raunir dauða mannsins

Ættingjar Lal Bihari í Indlandi tilkynntu til spilltra yfirvalda fyrir 18 árum, að hann væri dauður, til að komast yfir eignir hans. Síðan hefur Bihari reynt að fá ríkið til að viðurkenna, að hann sé á lífi. Það hefur ekki tekizt, þótt hann hafi stofnað Samtök Látinna með þúsundum annarra Indverja, sem hafa lent í sömu vandræðum,. Grínsamtökin IgNobels ætluðu nýlega að veita honum IgNobels friðarverðlaunin og buðu honum til afhendingarhátíðar í Harvard. Hann fékk indverskan passa, þótt hann væri formlega dauður, en fékk hins vegar ekki bandaríska áritun, af því að dauðir menn eru væntanlega hættulegir öryggi Bandaríkjanna.

BBC segir frá þessu og öðrum IgNobels verðlaunahöfum.
Eðlilegir bandamenn

Í vefriti Greenpeace mælir

Rémi Parmentier með því, að samtökin hætti að amast við smávægilegum hrefnuveiðum Íslendinga og reyni frekar að vinna Íslendinga til fylgis við mikilvægari sjónarmið Greenpeace, svo sem að hvalveiðar verði ekki auknar. Hann telur, að Íslendingar séu opnir fyrir því og einnig fyrir því, að hvalaskoðun sé verðmætari en hvalveiðar. Íslendingar séu í eðli sínu náttúrverndarsinnar og séu eðlilegir bandamenn Greenpeace, en ekki andstæðingar.
Erfðabreytt án umræðu

Meðan harðar og langvinnar umræður fara fram í Evrópuríkjum um, hvort leyfa skuli ræktun erfðabreyttra matvæla og meðan langflestar ríkisstjórnir heims standa fast á bremsunni, leikur erfðabreytt ræktun lausum hala hér á landi að frumkvæði Rannsóknastofnunar landbúnaðarins með velvilja stjórnvalda, án þess að nokkur marktæk umræða hafi farið hér fram. Svo virðist sem málsaðilar vilji nýta sér fáfræði Íslendinga um hugsanlegar hættur af völdum erfðabreyttra matvæla til ná málinu svo langt fram, að ekki verði aftur snúið, þegar menn vakna upp við vondan draum. Hroki þeirra, sem þykjast vera guð í lífríkinu, er svo mikill, að leynifyrirtækið ORF Líftækni hefur formálalaust hafið ræktun á erfðabreyttu byggi án nokkurra sjáanlegra efasemda af hálfu hins opinbera. Þetta er dæmi um ástand í ófullveðja ríkjum á botni þriðja heimsins.
Afturhaldspáfinn

Jóhann Páll páfi er að deyja.

Hywel Williams skrifar í Guardian um, hvernig hann hefur notað sinn aldarfjórðung til að flytja kaþólsku kirkjuna aftur í tímann og skipa afturhaldssama kardínála, sem eiga að tryggja, að annar afturhaldspáfi sigli í kjölfar hans. Andstaða Jóhanns Páls gegn hnattvæðingu er hluti afturhaldssamrar og einræðishneigðar heimsmyndar hans, þar sem óskeikull páfi leiðir sauði sína styrkri hendi um myrka dali nútímans inn í birtu framtíðarinnar.
Amman og andskotinn

Til framkvæmda við Kárahnjúka hefur Landsvirkjun fengið ítalska sérfræðinga í umgengni við þriðja heiminn, sérstaklega verndaða af utananríkisráðherra og kærulausum eftirlitsstofnunum, sem flokkur hans stjórnar. Í skjóli þessa hefur Impregilio haldið svo mjög niðri launum við Kárahnjúka, að erlendir starfsmenn eiga ekki fyrir leppum á sig í frostinu. Svo eindreginn er brotavilji verktakans gagnvart starfsmönnunum, að hann líkist eindregnum brotavilja Landsvirkjunar gegn landvættunum. Við Kárahnjúka hefur andskotinn hitt ömmu sína og fer vel á með þeim.
Stigatafla prentfrelsis

Fréttamenn án landamæra hafa gefið út stigatöflu prentfrelsis, þar sem Norðurlönd, Kanada og flest lönd Evrópusambandsins tróna efst, en Bandaríkin eru aftar á merinni í 17. sæti. Undantekningarnar frá góðri stöðu ríkja í Vestur-Evrópu eru pressukóngalandið Bretland í 22. sæti, Austurríki í 27. sæti, Spánn í 29. sæti og Ítalía í 40 sæti, en þar ræður fjölmiðlakóngurinn Berlusconi ríkjum. Bezt af þróunarríkjunum standa sig Costa Rica í 15. sæti, Equador í 20. sæti og Benin í 21. sæti. Ísrael er réttilega vísað neðarlega á listann í 92. sæti. Lestina reka svo kommúnistaríkin Kúba, Burma, Kína og loks Norður-Kórea á sjálfum botninum.
Ilmurinn af umheiminum 1

Ein ánægjulegasta lífskjarabót síðustu missera er daglegt flug Iceland Express til Stansted við London fyrir 16.000 krónur fram og til baka. Frá Stansted fljúga mörg lággjaldaflugfélög, þar á meðal Ryanair og Easyjet, til margra tuga mikilvægra staða víðs vegar um Evrópu, oftast fyrir 6.000 krónur fram og til baka. Samanlagt kosta fargjöld frá Reykjavík til frægðar- og ferðamannastaða Evrópu í flestum tilvikum um 22.000 krónur síðan lággjaldaflugið teygði anga sína til Íslands. Utanlandsferðir eru þar með hættar að vera lúxus. Við getum fundið ilminn af umheiminum, nánast þegar okkur langar til.
Ilmurinn af umheiminum 2

Tæknin er orðin okkur svo ljúf, að heima hjá okkur getum við leitað að hagstæðum fargjöldum og gistigjöldum og gripið gæsina, þegar hún gefst. Þegar við fórum síðast til Prag, höfðum við á veraldarvefnum fundið hótel við sporð Karlsbrúar og gátum séð þar, hvaða herbergi sneru að brúnni og hvað þau kostuðu. Úr slíku herbergi gátum við virt fyrir okkur mannlífið á brúnni meðan við hvíldum okkur milli gönguferða. Sama er að segja um hótelið við Rialto-brúna, miðpunkt Feneyja, þar sem ég vaknaði við ilminn inn um opinn glugga af fiski og ávöxtum í bátum, sem voru að fara á markaðinn. Alls konar vildarvinjar af því tagi er með smávegis þolinmæði hægt að finna á veraldarvefnum.
Tímarit um frægðarskort

Síðustu mánuðina hef ég nokkrum sinnum haft aðstöðu til að glugga í tímaritið Séð og heyrt, sem er athyglisverðara en ég hélt. Þar eru frásagnir af raðsamböndum erlends afþreyingarfólks, sem virðist eiga óvenjulega bágt með náin tengsl við annað fólk. Þar sem sár skortur er á hliðstæðum bransa hér á landi, er blaðið fyllt upp með myndasögum af venjulegum íslenzkum lúðum, sem telja sig vera að gera sér glaðan dag. Ég gef mér, að útlendingarnir í blaðinu séu svokallað frægðarfólk í sínum bransa. Svo er greinilega ekki um íslenzka efnið í blaðinu. Af því að við lifum á tímum, þegar alltaf er verið að reyna að selja dagdrauma, finnst mér skondið, að unnt skuli vera að selja fólki vikulegt tímarit með myndum af örlítið hallærislegum hversdagsleika íslenzkra meðaljóna.
Gengislækka menntaskóla

Þegar fjögurra ára menntaskólanám er stytt um eitt níu mánaða skólaár, er eðlilegt að álykta, að bæta þurfi þriðjungi við hvert áranna, sem eftir eru, það er að segja bæta þremur mánuðum við hvert þeirra. Með því að þétta skólaárið má síðan búa til pláss fyrir venjulega lengd af sumarfríi eins og það er í hverri annarri vinnu. Ekki er hægt í senn að stytta námið og halda löngu sumarfríi. Tilraunir til slíks eru dæmdar til að gera íslenzkt menntaskólanám lakara en hliðstætt nám í útlöndum, þar sem skólaárið er lengra en hér. Áform menntaráðuneytisins fela í sér gengislækkun menntaskóla. Við erum vön sjónhverfingum í pólitíkinni, en lakara er, ef pólitíkin ætlar að reka skólakerfið á sjónhverfingum.
Fölsuð Atlaskort

Atlaskortin á nýja geisladiskinum koma hestamönnum ekki að því gagni, sem forstjóri Landmælinganna fullyrti í viðtali við Eiðfaxa í vor. Þau sýna ekki landið eins og mælingamenn herforingjaráðsins danska sáu það. Að geðþótta hafa verið felldar brott ótal reiðleiðir, þar á meðal sumar þær frægustu og greinilegustu, svo sem vesturbakkar Þjórsár, sem eru fjölfarnir enn þann dag í dag. Þar sem ég er orðinn kunnugur í Hrunamannahreppi, komst ég að raun um, að meirihluti reiðleiða hreppsins hefur verið strikaður út, þar á meðal leiðin frá Núpstúni um Sólheima, Hörgsholt og Kaldbak í Kluftir. Óskiljanlegt er, að stórfé sé varið af almannafé í ódýrar eftirlíkingar frá ýmsum tímum. Diskurinn falsar útlit landsins eins og það var á tímum mælinganna og eins og það er að töluverðu leyti enn þann dag í dag. Hestamenn verða áfram að nota dönsku frumútgáfuna á pappír. Svei Landmælingunum.

Jónas Kristjánsson

Eiðfaxi, 10.tbl. 2003
Samkeppnishæf Norðurlönd

Samkvæmt mælingu World Economic Forum hafa Norðurlönd að Íslandi meðtölu sömu samkeppnishæfni á heimsvísu og Bandaríkin. Frá því segir m.a. í

BBC. Þessi góði árangur segir, að félagslegur markaðsbúskapur að norrænum hætti er ekki óhagkvæmari en groddalegur markaðsbúskapur að bandarískum hætti. Í mælingunni er ekki tekið tillit til, að Norðurlönd stunda mikla umhverfisvernd, sem Bandaríkin hafna fyrir sitt leyti, af því að hún þrengi svigrúm þeirra til hagvaxtar. Að öllu samanlögðu má telja norræna heimsmynd og lífssýn fara mjög vel út úr þessum samanburði.
Ritstjórn og eigendur

Vestræn fjölmiðlun og fjölmiðlakennsla 20. aldar á rætur í óformlegu samkomulagi víða á Vesturlöndum milli ritstjóra og eigenda á staðbundnum fjölmiðlum, þar sem fjölmiðillinn var sjálfur þungamiðjan í eignarhaldinu. Eigendur sáu og skildu, að sjálfstæði ritstjórna var mikilvæg leið til að auka traust og tekjur. Þetta kerfi átti ekki sérstakar rætur hér á landi, en fluttist hingað seint á 20. öld fyrir erlend áhrif. Kerfið fór að bila erlendis, þegar gömlu fjölskyldurnar seldu fjölmiðlana til að koma eignum sínum í lausa aura. Við tóku fyrst einkum fjölmiðlakeðjur, sem í stórum dráttum héldu gamla samkomulagið, sem var orðið rótgróið í bransanum. Undir lok aldarinnar fór svo að bera á innreið stórkeðja með meginhagsmuni utan fjölmiðlunar. Afkoma hvers fjölmiðils skipti þá minna máli en völd keðjunnar í þjóðfélaginu. Þannig vildi Landsbankinn ná áhrifum í fjölmiðli, þótt það þýddi meðgjafir. Annað dæmi: Þegar valdastofnun utan fjölmiðlunar á borð við Baug varð fyrir hremmingum af hálfu ríkisvaldsins, var freistandi að eignast fjölmiðil upp á að hlaupa í næstu hremmingum eða til að draga úr líkum á slíkum hremmingum framvegis.
Fylgi Jóns og séra Jóns

Peter Preston segir í Guardian, að fáir kjósendur í Bandaríkjunum hafi í skoðanakönnunum áhuga á hinum nýja forsetaframbjóðanda hjá demókrötum, Wesley Clark. Annað verði uppi á teningnum í slíkum könnunum, þegar spurt er um Wesley Clark hershöfðingja. Þá mælist hann með meira fylgi en George W. Bush. Þetta sýnir betur en flest annað, hvílíkt dálæti Bandaríkjamenn hafa sjálfkrafa á stríðsmönnum.
Áhorfendur borga ekki

George W. Bush Bandaríkjaforseti gekk um daginn stafkarls stíg til Sameinuðu þjóðanna.

Thomas L. Friedman segir í New York Times, að viðbrögð ráðamanna umheimsins hafi efnislega verið þessi: Ert þú að tala við okkur? Þetta er þitt stríð, vinur. Við sögðum þér það fyrirfram. Þú eyðilagðir Írak og þú átt það sjálfur. Þú ert í klípu, af því að þú og skattgreiðendur þínir verða að halda áfram með dæmið. Hvers vegna ættum við að borga? … Það er ekki sama að vera Churchill og vera kjáni. Hvort þú ert, kemur í ljós í tímans rás. Þú skalt ekki búast við, að borgum fyrir að fá að vera áhorfendur á pöllunum. Við erum ekki fæddir í gær.
Frakkland er hættukvendi

Nina Bernstein segir í New York Times, að viðhorf Bandaríkjamanna til utanríkismála komi beint úr bíómyndum, þar sem Þjóðverjar séu karlmenn og stríðshneigðir tækjaframleiðendur, en Frakkar séu konur og daðrandi framleiðendur ilmvatna og tízkuvöru. Þjóðverjum sé fyrirgefin andstaðan við bandaríska utanríkisstefnu, þótt hún sé í rauninni jafn hörð og hin franska. Bandaríkjamenn telja, að Þjóðverjar séu í rauninni í hópi góðu strákanna, síðan þeir losnuðu við Hitler, en séu eins og margir fleiri dáleiddir af frönsku daðurdrósinni, sem setji sig ekki úr færi um að draga góða stráka á tálar. Samanburður bíómynda og raunveruleika er á köflum bráðskemmtilega nákvæmur í þessari grein.
Fjölmiðlun sem aukageta

Vandi íslenzkrar fjölmiðlunar hefur aldrei snúist um, hvort miðlarnir séu ókeypis eða seldir. Hann snýst ekki lengur um áhrif stjórnmálaflokka, sem fara þverrandi, né um áhrif auglýsenda, sem eru minnkandi í dagblöðum, en vaxandi í sjónvarpi. Vandinn hér er hinn sami og víðast annars staðar á Vesturlöndum. Hann felst í, að á undanhaldi eru eigendur, sem áttu allt sitt undir fjárhagslegri velgengni fjölmiðils síns eða fjölmiðla sinna. Slíkt mynztur einkenndi til skamms tíma vestræna fjölmiðla með sjálfstæðum ritstjórnum. En nú eru fjölmiðlar hér sem annars staðar að komast í auknum mæli í hendur óligarka, sem standa víða fótum og hafa fjölmiðlun sem aukagetu. Þeir freistast flestir fyrr eða síðar til að hafa meiri áhuga á völdum hennar, heldur en arði af henni.
Pressan er óvinurinn

Bandaríska hernámsstjórnin í Írak hefur loksins fundið óvininn. Það er hvorki Saddam Hussein, sem hefur ekki fundist enn í Írak, né Osama bin Laden, sem er annað hvort í Pakistan eða Afganistan. Óvinurinn er hinn hefðbundna frjálsa pressa, sem segir fréttir af öngþveiti hernámsstjórnarinnar. Bremer hernámsstjóri, Powell utanríkisráðherra og Rumsfeld stríðsmálaráðherra eru sammála um þetta.

Pamela Hess segir í UPI frá þessum gamla og nýja óvini valdhafanna. Skemmtileg er lýsing hennar á fílabeinsturni Bremers.
Höfin súrna

Fræðimenn hafa komizt að raun um, að úthafið er að súrna vegna útblásturs koltvísýrings. Súrnunin er mest við yfirborð hafsins, þar sem lífríki þess er öflugast.

Richard Black segir frá því í BBC, að ekki sé ljóst, hver langtímaáhrifin verði. Gera megi ráð fyrir, að þau verði ekki góð, ef mannkynið nær ekki tökum á gróðurhúsalofttegundum.
Þrisvar svartnætti

Rafmagnið fór af miklum hluta Ítalíu í nótt, þar á meðal í Róm. 23. september fór rafmagnið af Skáni í Svíþjóð og Sjálandi í Danmörku, þar á meðal í Kaupmannahöfn. 14. ágúst fór rafmagnið af stórum svæðum á austurströnd Bandaríkjanna, þar á meðal í New York, í miðríkjum Bandaríkjanna, þar á meðal í Cleveland og Detroit, og í Kanada, þar á meðal í Toronto og Ottawa. Skýringar hafa verið af skornum skammti og almenns eðlis í öllum tilvikum. Hvert rafmagnsleysi út af fyrir sig getur hafa stafað af tilviljun eða vanhæfni. En hvað um þrjú langvinn tilvik í röð?
Bush er í einangrun

New York Times segir í leiðara, að höndlarar George W. Bush Bandaríkjaforseta sjái um, að hann verði ekki var við andstæðar skoðanir. Til dæmis megi menn með mótmælaspjöld ekki vera nær leið hans en 700 metrar, svo að hann geti ekki lesið spjöldin. Blaðið segir, að hann lesi ekki, heyri ekki og sjái ekki neina fjölmiðla. Ráðgjafarnir Condoleezza Rice og Andrew Card segi honum hvað sé í fréttum. Blaðið segir alvarlegt, að forsetinn skuli vera fangelsaður í fílabeinsturni.
Náttúruhamfarir

Andrew C. Revkin segir í New York Times, að hrun 3000 ára gamallar og 350 ferkílómetra stórrar ísþekju fyrir norðan Kanada á síðustu tveimur árum sé gott dæmi um snöggar breytingar eða hamfarir, sem geti fylgt hækkun hitastigs vegna útblásturs gróðurhúsalofttegunda. Hann vitnar í grein í Geophysical Research Letters, þar sem segir, að þekjan hafi byrjað að minnka fyrir alvöru á sjöunda áratug síðustu aldar.
Óligarkar og innherjar

Fullyrt er, að menn hafi hag af hlutabréfaeign til óralangs tíma, þótt sveiflur séu miklar á einstökum tímabilum. Allan þennan meinta gróða og meira til taka til sín óligarkar og innherjar. Hinir fyrrnefndu fara á leynifundi til að éta fyrirtæki og gubba þeim án tillits til hagsmuna almennra hluthafa. Hinir síðarnefndu vita fyrr um mataræði óligarkanna en almenningur og geta hagnazt á innvígðri þekkingu. Þetta er núllmiðjað zero-sum dæmi, þar sem almennir hluthafar sitja eftir með tapið. Almenningur tapar á hlutabréfaeign jafnt í lengd sem bráð.
Pólitísk gervivísindi

Ef hvalir éta eins mikinn fisk og hin hápólitíska Hafrannsóknastofnun telur okkur trú um, má spyrja, hve mikinn fisk hvalir átu fyrir nokkrum öldum, áður en hvalveiðar hófust og meðan sjórinn var fullur af hval og fiski. Af hverju gátu menn mokað upp fiski um leið og þeir fengu stórvirk tæki til rányrkju? Var ekki einmitt nógur fiskur í sjónum, þegar hvalir voru í hámarki? Er það ekki langvinn og vaxandi ofveiði mannsins, sem hefur stjórnað hnignun fiskistofna við Ísland? Með aðstoð Hafrannsóknastofnunar.
Innflutt hugmyndafræði

Kringlan er meðal annars vinsæl, af því að fólk getur farið milli bíls og verzlunar undir þaki. Íslendingar eru minna fyrir útivist á borgarstéttum en aðrar þjóðir, meðal annars vegna hryssingslegrar veðráttu. Fangar innfluttrar hugmyndafræði gegn einkabílisma þurfa að gera sér og öðrum grein fyrir, hvernig þeir geti fengið önnum kafna borgarbúa ofan af einkabílisma, sem er þeim eðlilegur. Að engu gagni koma tilraunir til að troða bílafólki í strætó með því að draga úr hömlu að reisa mislæg gatnamót, bílastæðahús og önnur samgöngumannvirki.