arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Við smíðum Bretum vopn

Mikil alda rís nú gegn hvalveiðum, eftir að þrotlaus veiðiskapur um áratugi hefur gengið mjög nærri ýmsum tegundum hvala og beinlínis útrýmt sumum. Margir heimskunnir menn skrifuðu undir áskorun um 10 ára veiðibann í tilefni af fundi alþjóðlegu hvalveiðinefndarinnar á þriðjudaginn.

Neitun nefndarinnar um bannið er nú túlkuð sem dæmi um, hve þröngsýna einstefnu efnahagslegir hagsmunir geta tekið. Má nú búast við mikilli reiði umhverfisverndarmanna í garð þeirra ríkja, sem með atkvæði sínu í nefndinni komu í veg fyrir veiðibann.

Það hefur greinilega komið í ljós, að ein röksemd framar öðrum hefur borið árangur í áróðri Íslendinga á erlendum vettvangi í landhelgismálinu. Það er röksemd friðunarinnar, sú röksemd, að alþjóðlegt samstarf í veiðinefndum sé of seinvirkt til að hindra hnignun og hrun fiskistofnanna. Erlendir menn skilja, að Íslendingar verða að grípa til einhliða aðgerða til að hafa hemil á rányrkju á fiski á landgrunnssvæðinu.

Þessi röksemd hefur aflað okkur fylgis norrænna þjóða. Hún hefur líka aflað okkur samúðar meðal þjóða þeirra, sem nú deila við okkur um landhelgismálið, Breta og Vestur-Þjóðverja, og gert ríkisstjórnum þeirra erfiðara um vík að halda áfram þvergirðingshætti sínum.

En mikið hljóta þessar hrjáðu ríkisstjórnir að fagna afstöðu Íslands í alþjóðlegu hvalveiðinefndinni. Þar fluttu fulltrúar Íslands nákvæmlega sömu undanbrögðin í hvalveiðimálinu og fulltrúar Breta hafa á öðrum vettvangi flutt í þorskveiðimálinu. Við létum fiskifræðinga vitna gegn banni á hvalveiðum, alveg eins og Bretar láta fiskifræðinga vitna gegn þörfinni á takmörkunum á þorskveiði við Ísland.

Við keyrðum þrönga sérhagsmuni áfram til sigurs á fundi alþjóðlegu hvalveiðinefndarinnar, alveg eins og Bretar eru að reyna að keyra þrönga sérhagsmuni útgerðarinnar við Humber-fljót til sigurs í landhelgismálinu.

Það er hörmulegt, þegar vinstri höndin veit ekki hvað sú hægri gerir. Enn hörmulegra er, þegar við smíðum sjálfir vopn í hendur andstæðinga okkar í landhelgismálinu.hinir þriðju í röðinni.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Á nú enn að þjarka?

Vesturþýzk stjórnvöld hafa ekki hætt sér út í herskipavernd á Íslandsmiðum. Það stafar ekki eingöngu af því, að þau kunni betri mannasiði en lafðir þær og lávarðar, sem stjórna þorskastríði Breta. Vestur-Þjóðverjar hafa á undanförnum árum haft betra lag en Bretar á samskiptum sínum við aðrar þjóðir. Meðan Bretar hafa klúðrað Rhodesíumálinu og Norður-Írlandsmálinu hafa Vestur-Þjóðverjar rekið skynsamlega austurstefnu og stuðlað að friði í heiminum.

Hitt er ljóst, að vesturþýzk stjórnvöld hafa ekki vandað sig sérstaklega í landhelgisdeilunni. Ráðamönnum landsins hefur þótt málið svo óverulegt, að það taki því ekki að sinna því. Þröngsýnir embættismenn hafa fengið að ráða ferðinni og gera Vestur-Þýzkaland að næstum því sama skálki og Bretland. Það munar að vísu herskipaverndinni. En í öllu öðru hafa Vestur-Þjóðverjar fylgt Bretum dyggilega í landhelgismálinu.

Brezkir og vesturþýzkir embættismenn hafa verið saman um að etja Efnahagsbandalagi Evrópu út á skákborð landhelgisdeilunnar. Þeir hafa frumkvæði að því að láta bandalagið fresta því að láta fríðindi fyrir íslenzkar fiskafurðir taka gildi í samræmi við viðskiptasamning Íslands og bandalagsins. Þeir eru nógu skammsýnir til að telja þessa hótun munu gera Íslendinga meðfærilegri í landhelgismálinu.,Slíkt er fjarri nokkrum sanni og gerir Efnahagsbandalagið aðeins að þriðja skálkinum í þorskastríðinu.

Nú eru Vestur-Þjóðverjar að koma til viðræðna við Íslendinga og þykjast áreiðanlega vera snöggtum skárri viðskiptis en Bretar. Þeir vilja að við heiðrum einn skálkinn fyrir það, að annar skálkur sé enn ófyrirleitnari. Spurningin er bara sú, hvort ekki sé réttara fyrir okkur, úr því sem komið er, að bíða eftir niðurstöðu hafréttarráðstefnunnar, fremur en heiðra skálkana með samningum.

Allténd hlýtur það að vera forsenda fyrir alvarlegum viðræðum við vesturþýzk stjórnvöld, að þau færi sjónarmið sín af þriðja flokks embættismannasviði, þar sem hinar stóru línur týnast innan um smáatriði illa skilgreindra sérhagsmuna og þar sem enginn þorir að taka af skarið og rétta höndina fram til sátta. Það er búið að vera nóg af marklausu þjarki í samningaviðræðum til þessa

Við biðjum ekki um greiðasemi af hálfu vesturþýzkra stjórnvalda. Við viljum hins vegar telja, að það sé í þeirra eigin þágu, að hinir raunverulegu ráðamenn þeirra taki í taumana. Þeir hafa þá yfirsýn, sem embættismennina skortir. Þeir sjá hið alþjóðlega samhengi. Þeir hljóta að sjá, hve stríður straumur er í átt til 200 mílna fiskveiðilandhelgi. Þeir hljóta að gera sér grein fyrir því, að slík landhelgi er um það bil að verða að alþjóðalögum. Þeir hljóta að sjá, að það er gagnstætt hagsmunum Vestur-Þýzkalands í samfélagi þjóða heims að vera með bolabrögð hér norður í höfum í trássi við hraðfara þróun alþjóðaréttar, aðeins til að verja illa skilgreinda sérhagsmuni um ákaflega skamman tíma.

Það er þetta víðsýna og framsýna viðhorf, sem er forsenda þess, að frekari viðræður hafi hagnýtt gildi.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Íbúðalán á undanhaldi

Íbúðalánakerfi okkar er á undanhaldi. Byggingakostnaður vex örar en lánveitingar sjóða þeirra og stofnana, sem lána til ibúðabygginga. Afleiðingin er sú, að sífellt verður erfiðara fyrir ungt fólk að koma þaki yfir höfuðið á sér og húsaleiguokur magnast.

Meiri bjartsýni ríkti á þessu sviði fyrir um það bil áratug. Á þeim árum var unnið vel að því að efla lángetu Húsnæðismálastofnunarinnar, og um leið fór aðild lífeyrissjóðanna að lánakerfinu ört vaxandi. Menn fóru í fullri alvöru að tala um að stefna að því marki að efla lánakerfið svo á næstu árum, t.d. einum áratug, að það gæti lánað 80% af verði meðalíbúðar.

Þróunin hefur reynzt hægari en hinir bjartsýnu spáðu í þá daga. Og núna allra síðustu árin hefur byrjað að síga á ógæfnhliðina. Húsnæðismálastofnuninni er haldið í peningasvelti, og lífeyrissjóðirnir hafa ekki getað hlaupið fyllilega í skarð.

Í vetur voru lán Húsnæðismálastofnunarinnar hækkuð úr 600 þúsund krónum í 800 þúsund krónur á íbúð. Höfðu lánin þá staðið í stað í nokkur ár, meðan byggingakostnaður fór hraðvaxandi. Hækkunin nægði ekki til að brúa bilið, sem myndazt hafði.

Hins vegar fékk stofnunin enga eðlilega fjármögnun til að standa undir hækkuninni. Hún varð að taka lán með óhagstæðum kjörum, þannig að hún verður nú að borga með þeim lánum, sem hún veitir. Þrátt fyrir þessa stundarfróun á stofnunin í vaxandi erfiðleikum með að afgreiða lán sín með þeim hraða, sem orðinn var að venju.

Þótt lífeyrissjóðirnir eflist stórlega með hverju árinu,eiga þeir líka við vandamál að stríða, sem draga úr getu þeirra til íbúðalána. Útreikningar hafa leitt í ljós, að verðbólgan er svo mikil, að þeir munu eftir nokkurt árabil eiga erfitt með að borga félagsmönnum sínum sómasamlegan ellilífeyri á verðlagi hvers tíma.

Lífeyrissjóðirnir freistast því til að ávaxta fjármagn sitt betur en með íbúðalánum. Þeir vilja gjarnan kaupa vísitölutryggð skuldabréf eða tryggja verðgildi sjóða sinna á annan hátt gegn verðbólgunni. Íbúðalánin hljóta að teljast óhagstæð í samanburði við aðra ávöxtun fjármagns, sem sjóðirnir eiga völ á.

Ef til vill gætu lífeyrissjóðirnir tekið virkari þátt í ihúðalánakerfinu, ef þeir mættu vísitölubinda þann hluta lána sinna, sem væri yfir ákveðinni grundvallarupphæð. Lánþegar gætu þá ráðið því, hvort þeir tækju aðeins grunnlánið með góðu kjörunum eða einnig viðbótarlánið með vísitölukjörunum. Ef hagsmunir sjóðanna og lífeyrisþega þeirra væru tryggðir með slíkum hætti, væri hægt að ætlast til þess, að sjóðirnir sérhæfðu sig í íbúðalánumog kæmu með stórauknum krafti til skjalanna á því sviði.

Draumurinn um 80% lánin er fjarlægari en áður. En stjórnvöld mega ekki gefast upp, þótt á móti blási og hugmyndaauðgi sé af skornum skammti. Okkur hefur oft tekizt að láta ótrúlega drauma rætast. Og við getum alveg eins látið þennan draum rætast. Við þurfum þá að gera hvort tveggja í senn, að taka málið föstum tökum og vera um leið stór í sniðum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Á hverfanda hveli

Aðeins rúmur aldarfjórðungur er til ársins 2000. Væntanlega mun mikill meirihluti núlifandi manna vera enn á lífi á því merka ári tímatals okkar. Ef við lítum til baka til síðasta aldarfjórðungs, þarf ekki mikið hugarflug til að geta sér þess til, að breytingarnar verði hrikalegar fram til aldamótanna miklu.

Allt bendir til þess, að skriðufall uppfinninga og tækniþróunar verði enn stórkostlegra á næstu árum en það hefur verið á undanförnum árum. Það er aðeins talið tímaspursmál, hvenær kjarnorka verður beizluð til daglegra þarfa og fundið verður upp ódýr orkugeymsluaðferð. Ódýr afsöltun sjávar til framleiðslu á ferskvatni og ódýr framleiðsla á gervieggjahvítu eru einnig á næsta leiti, svo að önnur mikilvæg dæmi séu nefnd.

Ef mannkynið ætlar sér framtíð á Hótel Jörð, verður mannfjölgunin að hafa stöðvazt fyrir eða um aldamótin. Núverandi mannfjölgun getur aðeins leitt til hreins öngþveitis, ef hún verður ekki stöðvuð í tæka tíð. Íbúafjöldi jarðarinnar er þegar orðinn miklu meiri en heppilegt er. Á sama tíma verður baráttan fyrir umhverfisvernd að hafa leitt til nýs og betra jafnvægis í náttúrunni. Við verðum að gera ráð fyrir því, að sjálfsbjargarviðleitni mannsins leiði til lausnar á þessum vandamálum í tæka tíð.

Þótt lífið sé orðið þægilegt hjá borgurum háþróaðra ríkja, verður það enn þægilegra um aldamótin. Vinnuvikan verður varla lengri en 25 tímar, en samt verður kaupmátturinn tvöfaldur og jafnvel margfaldur á við það , sem hann er um þessar mundir. Þá mun svonefnd ævimenntun eða símenntun hafa leyst núverandi unglingamenntun af hólmi.

Alþjóðamálin munu vafalítið ganga á afturfótunum árið 2000 eins og jafnan áður. Það má þó reikna með, að fyrir þann tíma hafi heimsveldunum tekizt að stöðva vígbúnaðarkapphlaupið og koma á alþjóðlegum samdrætti herafla. Jafnframt mnnu Sameinuðu þjóðirnar vafalaust hafa öðlazt aukinn styrk og vald árið2000 til að halda uppi friði í heiminum.

Hins vegar er ótrúlegt, að aldarfjórðungur nægi til að tengja saman hinar auðugu og fátæku þjóðir heims. Efnahagsbilið milli þessara þjóða er sífelltað breikka og virðist ætla að gera það enn um langt árabil. Jafnframt er að magnast upp spenna í viðskiptum þessara þjóða. Fátæku þjóðirnar eru með hverju árinu að verða róttækari í afstöðunni til auðugu þjóðanna og þeirrar heimsmyndar, sem þær hafa skapað. Svo getur hæglega farið, að þessir tveir heimshlutar standi árið 2000 með steytta hnefana hvor framan í annan.

Heimsborgarar ársins 2000 munu vafalaust brosa að því, sem þótti fréttnæmt árið1973. Þeim munu finnast umhugsunarefni og vandamál okkar næsta ómerkileg. Sjálfsagt munum við minna þá á rjúpuna, sem rembist við staurinn, því að umtalsefni okkar einkennast oft af skammsýni og glingri við aukaatriði. En þannig hefur fortíðin yfirleitt birzt í augum framtíðarinnar.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Herðum afstöðuna til Breta

Heldur er hljótt um landhelgismálið þessa dagana eftir orrahríðina á utanríkisráðherrafundi Atlantshafsríkjanna. Varðskipin hafa hægt um sig og brezki ásiglingarflotinn er herra landhelginnar. Það er eins og íslenzk stjórnvöld viti ekki almennilega, hvað til bragðs eigi að taka, og séu að hugsa ráð sitt.

Á meðan eru leiðarar Tímans með fýlu og gremju í garð Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins fyrir að skorta mátt til að kúga Breta í landhelgismálinu. Þetta er heldur ómerkilegt, því að til þessa hafa leiðarar Tímans ekki lýst miklum áhyggjum út af gagnsemi varnarliðsins og bandalagsins. Atlantshafsbandalagið gerði það, sem það gat.

Við megum vera tiltölulega ánægðir með árangur utanríkisráðherrafundarins því að þar var Bretum greinilega stillt upp við vegg sem óþæga aðilanum. Einar Ágústsson utanríkisráðherra segist að vísu hafa orðið fyrir vonbrigðum með fundinn. En hann er áreiðanlega ekki svo einfaldur að meina það. Varla gat hann ætlazt til þess, að bandalagið segði Bretum stríð á hendur.

Staðreyndin er sú, að Bretar hafa bitið sig blýfast í vanhugsaðar aðgerðir sínar. Greinargóð röksemdafærsla manna eins og brezka stjórnarþingmannsins Laurence Reed fær ekki þokað brezku stjórninni. Hann bendir á, að ríkjandi venjur á hafinu séu mótaðar af hagsmunum gömlu auðþjóðanna og verði senn með góðu eða illu að víkja fyrir hagsmunum þriðja heimsins.

Hann bendir á, að enginn hafi falið brezku stjórninni að gerast alþjóðalögregla fyrir dómstólinn í Haag. Hann bendir á, hve mikinn hag Bretar hefðu á að færa sjálfir út landhelgi sína. Hann bendir á, að einhliða aðgerðir séu oft réttlætanlegar í neyðartilvikum, þar á meðal aðgerðir Íslendinga. Hann bendir á, að líklega muni Bretar tapa málinu á hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og einangrast í sérvizku sinni.

Engar vinsamlegar ábendingar af þessu tagi fá þokað brezku stjórninni. Það er því mikið vafamál, hvort frekari viðræður við Breta eigi nokkurn rétt á sér, jafnvel þótt þeir slaki eitthvað á hernaðaraðgerðum sínum. Það er bara tímaeyðsla að standa í tilgangslausu þrasi. Miklu nær væri að beina kröftunum í stærri stíl að hafréttarráðstefnunni til að tryggja sigurinn þar.

Við verðum nú þegar að stórefla samstarfið við önnur ríki, sem hafa viðáttumikla landhelgi eða hyggjast taka hana upp. Við verðum að halda með þeim fundi og ráðstefnur til að samræma sjónarmiðin og undirbúa aðferðir til að vinna fleiri þjóðir til fylgis við málstaðinn. Þetta starf er það eina, sem skiptir verulegu máli í landhelgisdeilunni.

Ef okkur tekst vel að undirbúa hafréttarráðstefnuna, getum við staðið upp með fulla alþjóðlega heimild fyrir allt að 200 mílna landhelgi, án þess að við þurfum að veita Bretum hinar minnstu undanþágur. Til hvers ættum við þá að vera að semja við staurblinda einstefnumenn?

Við skulum ekki láta varnarliðið og Atlantshafsbandalagið gjalda fyrir Breta. Við skulum láta Breta gera það sjálfa. Við skulum halda áfram því þorskastríði á miðunum. sem bráðum hefur staðið í heilt ár. En við skulum herða afstöðu okkar til samninga við Breta og einbeita okkur fremur að fullum sigri á hafréttarráðstefnunni.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Reykjavík er í fararbroddi

Eitt furðulegasta og ótrúlegasta einkenni Reykjavíkur er laxveiðin innan borgarmarkanna í Elliðaánum. Veiðin hófst þar í gær í fögru sumarveðri. Þrátt fyrir umferðarys og húsbyggingar beggja vegna leitar laxinn upp ána í sama mæli og fyrr. Þetta er ein af beztu laxveiðiám landsins, enda er vatnið í henni hreinna og tærara en krafizt er af drykkjarvatni í Bandaríkjunum.

Elliðaárnar eru skýrasta dæmið um, að Reykjavík stendur í fylkingarbrjósti borga heims í umhverfisverndun og baráttu gegn mengun. Hvergi annars staðar í heiminum hefur tekizt að halda árvatni innan borgarmarka jafn tæru og vatni Elliðaánna.

Um þessar mundir stendur sem hæst hin árlega barátta borgaryfirvalda fyrir auknu hreinlæti og snyrtimennsku á almannafæri. Sem fyrr eru það athafnasvæði ýmissa verkstæða, er verst eru útlítandi. Forstöðumenn þessara fyrirtækja virðast hvorki láta sér segjast við áminningar né hótanir og einangrast æ meira í sóðaskap sínum, meðan annað umhverfi Reykvíkinga verður sífellt fegurra og snyrtilegra.

Þótt undarlegt megi virðast, er malbikið forsenda hins mikla áhuga, sem nú ríkir meðal lóðareigenda á ræktun og garðyrkju. Meðan rykmökkurinn stóð af malargötunum, háðu garðeigendur vonlausa baráttu.En nú er malbikið komið á allar skipulagðar götur i Reykjavík, og garðeigendur geta þvi tekið til óspilltra málanna.

Malbikun gatna Reykjavíkur var mikið og dýrt átak, sem unnið var á skömmum tíma. Hún varð að ganga fyrir annarri fegrun umhverfisins í Reykjavík. En nú beinir borgin kröftum sínum í verulega auknum mæli að grasrækt og skógrækt á svæðum þeim, sem hún hefur til umráða.

Upp á síðkastið hefur gætt broslegrar andúðar á malbiki. Það hefur verið tízka að stilla malbiki og grasi upp sem andstæðum. Þeir, sem fallið hafa fyrir þessari tízku, eru búnir að gleyma, hvernig borgin var fyrir malbikun. Þeir kæra sig heldur ekki um að íhuga, að góðar samgöngur innan borga eru ein helzta forsenda þjóðfélags nútímans. Það á ekki sízt við dreifbyggða borg eins og Reykjavík.

Dreifbýlið í Reykjavík stuðlar að hindrun mengunar frá bílaumferð. Malbikið heldur rykinu i skefjum. 0g hitaveitan hefur gert borgina reyklausa. Reykvíkingar anda því að sér hreinna lofti en íbúar annarra borga heims.

Holræsakerfið er veikasti hlekkurinn i umhverfisverndun Reykjavíkur. Að vísu er sjórinn umhverfis borgina hreinni en við flestar aðrar hafnarborgir. En hann er ekki nógu hreinn. Þess vegna stefna borgaryfirvöld nú að því að verja einum milljarði króna á næstu árum til að sameina og endurbæta útrennsli holræsakerfisins. Þetta er næsta stórátak Reykjavíkurborgar.

Laugardalurinn og Öskjuhlíðin eru að ræktast upp sem myndarleg útivistarsvæði inni í miðri borginni. Fegrun Elliðaárdalsins er í fullum gangi. Og svo má ekki gleyma Heiðmörk, langstærsta útivistarsvæðinu innan borgarmarkanna. Það er áreiðanlega leitun að borg, sem miðað við íbúafjölda hefur jafnmikil útivistarsvæði innan borgarmarkanna.

Við skulum öll leggja hönd á plóginn og halda ótrauð áfram þessa ánægjulegu braut.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Allt vald er illt

Valdið spillir.Þetta er eitt af því skýrasta, sem mannkynssagan kennir okkur. Hvað eftir annað hefur það gerzt að frelsarar lýðsins hafa í valdaaðstöðu gerzt harðstjórar. Stalin og Hitler eru tvö nýleg dæmi um þróun, sem gengur eins og rauður þráður í mannkynssögunni. Þetta voru í fyrstunni venjulegir menn, sem byrjuðu svo að breytast á sjúklegan hátt, þegar þeir voru komnir til valda.

Mannkynið hefur í sífellu verið að lenda í blindgötum valdshyggju og harðstjórnar. Það hefur sífellt kostað blóð og tár að snúa frá þessum blindgötum, en það hefur alltaf tekizt fyrr eða síðar. Sumpart minnir þetta á lagið, sem náttúran hefur á að komast úr sínum blindgötum. Einu sinni voru risaskriðdýrin herrar jarðarinnar, en þá tók náttúran hliðarspor og lét hin litlu og veikburða spendýr erfa rikið.

Lýðræðisstefnan er eina aðferðin, sem hefur fundizt gegn blindgötum valdsins. Fullkomnast er lýðræðið, þegar því tekst með sjálfvirkum hætti að tefla valdi gegn valdi, svo að úr verði þráskák, þar sem ekkert eitt vald getur haft fullan sigur. Þetta gerist með valddreifingu, sem er bundin í stjórnarskrám.

Einna greinilegast kemur slík valddreifing fram í stjórnarskrá Bandaríkjanna, mun greinilegar en í stjórnarskrá Íslands, sem farin er að úreldast. Þar vestra eru t.d. framkvæmdavald og löggjafarvald minna háð hvort öðru en er hér á landi. Þess vegna eru ríkisstjórn og þing þar oft á öndverðum meiði, eins og greinilega hefur komið fram að undanförnu. Þessi spenna er heilbrigð, því að hún hamlar gegn samþjöppun valds á einum stað.

Í lýðræðisríkjum má greina ýmsar valdamiðstöðvar. Framkvæmdavald ríkisstjórnar er yfirleitt sterkast, en gagnverkandi öfl felast í löggjafarvaldi þings, dómsvaldi dómstóla, upplýsingavaldi fjölmiðla, efnahagsvaldi atvinnuvega og félagslegu valdi launþegasamtaka. Sjálfstæði þessara þjóðlífsþátta og valddreifingin milli þeirra og innan þeirra er trygging kerfisins gegn því að lenda í blindgötum.

Sovétskipulagið sameinar allt þetta vald undir einum hatti. Þar er dæmigert alræði, dæmigerð blindgata valdshyggjunnar, ein af ótalmörgum slíkum í mannkynssögunni. Allt vald sovétskipulagsins sameinast í Flokknum. Hann hefur ekkert aðhald, ekkert gagnverkandi vald til að hindra, að kerfið lendi í blindgtötu.

Lýðræðisstaða Íslands er ekki nógu sterk. Hér er rúm fyrir stóraukna valddreifingu. Efla þarf vald sveitarstjórna á kostnað ægivalds ríkisstjórnar. Frjálst framtak einstaklinga og sjálfstæðra fyrirtækja þarf að halda velli gegn óhóflegum afskiptum ríkisvaldsins.Tryggja þarf útgáfu margra ólíkra fjölmiðla, sem túlka mismunandi sjónarmið og eru óháðir hver öðrum, svo og ríkisvaldinu. Efla þarf jafnrétti kvenna og atvinnulýðræði. Þar að auki er tímabært að endurskoða stjórnarskrána til samræmis við sjónarmið valddreifingarinnar.

Allt vald er í eðli sínu illt. Þess vegna ber að halda því í skefjum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Bakhlið spennufallsins

Bresnjev, leiðtogi sovézka kommúnistaflokksins dvelst nú í góðu yfirlæti í Bandaríkjunum. Hann er að endurgjalda velheppnaða heimsókn Nixons Bandaríkjaforseta til Sovétríkjanna í fyrra. Þessar vinsamlegu heimsóknir marka greinileg tímamót í heimsmálunum, vaxandi hláku í samskiptum austurs og vesturs.

Merkilegasta framlag Nixons Bandaríkjaforseta til mannkynssögunuar er að undirbúa og koma af stað vinsamlegum samskiptum við höfuðríki kommúnismans, Sovétríkin og Kína. Hinn margvitri erindreki hans, Kissinger, hefur verið á sífelldum þönum heimshorna milli til að ýta á eftir þessari þróun, – til að stuðla að spennufalli í heimsmálunum.

Vestrænar þjóðir binda miklar vonir við þetta starf. Menn eru löngu orðnir þreyttir á kalda stríðinu og öryggisleysi þess. Evrópubúar mæna vonaraugum til gagnkvæmrar afvopnunar austurs og vesturs. Sumir eru svo óþolinmóðir að vilja einhliða frumkvæði vestrænna ríkja í afvopnun. Sú barnslega einfeldni er sem betur fer ekki enn verulega útbreidd. Skynsemi og gætni fá því væntanlega að ráða ferðinni í þeim friðarskrefum, sem Vesturlönd munu stíga á næstunni.

Þjóðir Sovétríkjanna og fylgiríkja þeirra hafa hins vegar ekki ástæðu til sömu bjartsýni. Spennufallið milli austurs og vesturs mun ekki auka frjálsræði þeirra á næstu árum. Um þessar mundir er einmitt greinilegt, að stjórnvöld þessara ríkja eru að herða tökin á þegnum sínum.

Sovézk stjórnvöld taka frjálshyggjumenn æ fastari tökum. Harðneskja er komin í stað tiltölulega mikillar mildi Krústjovsáranna. Rithöfundar og aðrir, sem opna munninn, eru umsvifalaust sendir í kvalastaði þá, sem kallaðir eru geðveikrahæli, eða hreinlega í þrælkunarbúðir gamla tímans.

Áður en hlákan byrjaði, var meira hik á sovézkum stjórnvöldum. Þá var meiri samkeppni milli stjórnkerfa austurs og vesturs. Vestræn ríki stuðluðu beint og óbeint að straumi upplýsinga og áróðurs austur fyrir tjald. Þessum straumi urðu sovézk stjórnvöld að mæta með eftirgjöfum gagnvart eigin frjálshyggjumönnum.

Nú telur Sovétstjórnin sig hins vegar hafa betri tök. Mikilvægur liður í hlákunni er minnkandi afskiptasemi vestrænna afla af innanríkismálum kommúnistarikjanna. Þegar vestræn stjórnvöld eru að taka upp vinsamleg samskipti við austrænu stjórnvöldin, eiga þau erfiðara en áður með að grafa undan þeim með því að ota frjálshyggju að þegnum þeirra. Þessa hefur gætt að marki á undanförnum mánuðum.

Hlákan felst alls ekki í því, að stjórnkerfi austurs og vesturs séu að nálgast. Hún felst aðeins í því, að heimsveldin sjá sér hag í að draga úr hinni alþjóðlegu spennu. Vægari stefna út á við leyfir Sovétstjórninni harðari stefnu innávið. Það eru því erfiðir tímar framundan hjá frjálshyggjumönnum eystra. Þetta er bakhliðin á spennufallinu mikla.

Við megum ekki gleyma því, að þjóðir hinna austrænu ríkja greiða með vaxandi ánauð kostnaðinn af vaxandi friðarsælu á Vesturlöndum.

Jónas Kristjánsson

Vísir