arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Tekjuskatturinn er óþarfur

Einn hinna röngu fána, sem skattafrumvarpið nýja veifar, er einföldun skattakerfisins. Það einfaldar ekki skattakerfið að færa tekjuskattsreglurnar nær útsvarsreglunum. Meðan einhverju munar á þessum reglum þarf að reikna allar skattskýrslur á tvennan hátt. Einföldunin gerist ekki fyrr en um samruna þessara reglna er að ræða.

Ein af leiðunum til raunverulegrar einföldunar skattakerfisins væri að greina skarplega milli tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Það mætti gera með því að láta sveitarfélögin sitja ein að tekjuskatti og ríkið sitja eitt að söluskatti.

Útsvar sveitarfélaganna er flatur 10-11% tekjuskattur. Ef sveitarfélögin misstu hlutdeildina í söluskatti, mætti hækka útsvarið um þann mun, ef til vill upp í 15%. Ef svo aukin verkefni væru flutt í hendur sveitarfélaganna og samtaka þeirra, eins og alltaf er verið að tala um, mætti hækka útsvarsprósentuna í um það bil 20%, sem rynnu til sveitarfélaganna og samtaka þeirra. Jafnframt þyrfti að banna sveitarfélögum að slá af þessu hlutfalli, svo að landsmenn allir verði að þessu leyti jafnir fyrir lögunum.

Við þessa breytingu mundu menn ekki greiða annan tekjuskatt en flatt 20% útsvar af heildartekjum án frádráttarliða og afsláttarliða. Hin félagslegu verkefni þessara liða mætti þá færa inn í tryggingakerfið, en skattakerfið sem slíkt héldist einfalt og fábrotið. Það mundi auðvelda staðgreiðslu skatta og losa um verulegt vinnuafl á skattstofum til arðbærari verkefna innan skattakerfisins.

Afnám tekjuskatts og hækkun útsvars upp í 20% ætti ekki að þurfa að valda hækkun söluskatta hjá ríkinu. Í fyrsta lagi fengi ríkið söluskattinn óskertan og í öðru lagi mundu sveitarfélög og samtök þeirra létta kostnaðarsömum verkefnum af herðum ríkisins.

Jafnframt hefðu starfsmenn skattstofa aukinn tíma til að einbeita sér að eftirliti með söluskatti og almennu bókhaldseftirliti gagnvart fyrirtækjum og stofnunum. Þeir þyrftu ekki lengur að eyða tímanum í sparðatíning frádráttarliða úr framtölum einstaklinga og gætu lagt stóraukna áherzlu á að tryggja, að söluskattur kæmist til skila.

Ef svo færi, að ríkið teldi sig bera skarðan hlut af slíkri breytingu, er fengið upplagt tækifæri til að draga ríkisgeirann örlítið saman eftir áratuga langa útþenslu á kostnað einkaneyzlu almennings og fjárfestingar atvinnuveganna. Þessi breyting mætti alls ekki leiða til hækkunar söluskatts úr 20%.

Þar sem með þessu væru allir skattar orðnir flatir, yrði að ná félagslegu réttlæti með greiðslu fjölskyldubóta, giftingarkostnaðargreiðslna og annars slíks úr tryggingakerfinu og með hækkun húsnæðismálastjórnarlána.

Einn meginkostur breytingarinnar væri svo sá, að staðgreiðsla 20% útsvars er ákaflega auðveld. Menn þurfa þá ekki að hafa áhyggjur af greiðslu skatta veltiárs á samdráttarári, né áhyggjur af því að geta ekki setzt í helgan stein á elliárunum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Íslenzkt ástand í Frans

Margt ætti að koma Íslendingum kunnuglega fyrir sjónir í grein í nýútkomnu Newsweek eftir Edward Behr, Evrópuritstjóra fréttaritsins. Þar furðar hann sig á viðbrögðum franskra stjórnvalda við ýmsum hneykslismálum, sem upp hafa komið þar í landi. Kemur honum greinilega á óvart, að slík viðbrögð skuli fá að viðgangast í lýðræðisríki nú á dögum.

Eitt dæmanna, sem Behr rekur, er mál Gabriels Aranda, sem lagði fram stafla ljósrita til að sýna fram á, að franskir stjórnmálamenn og fjármálamenn höfðu haft samráð um útvegun arðbærra viðskipta við hið opinbera og annað brask af því tagi. Svo virtist sem hluti hagnaðarins rynni í flokkssjóði Gaullista.

Yfirvöld dómsmála í Frakklandi gerðu enga tilraun til að kanna gerðir þeirra, sem voru flæktir inn í þessi viðskipti. Hins vegar v.ar höfðað mál gegn Aranda þeim, sem lagði skjölin fram, fyrir að hafa stolið þeim.

Behr finnast þessi viðbrögð franskra stjórnvalda vera forkostanleg. Þau koma okkur hins vegar ekki á óvart, því að við eigum okkar Vængjamál. Dagblaðið birti í fyrrahaust ýmis sönnunargögn um dularfull hlutabréfakaup og vafasama meðferð fjármuna Vængja hf.

Í framhaldi af birtingu þessara gagna hefur engum yfirvöldum dómsmála hér á landi dottið í hug að rannsaka gerðir nokkurra stjórnarmanna Vængja, jafnvel þótt ríkissaksóknara beri skylda til slíks frumkvæðis. Hins vegar hefur verið höfðað mál út af meintum stuldi þeirra skjala, sem birtust í Dagblaðinu.

Behr segir hina gullnu reglu franskra stjórnvalda gagnvart hneykslismálum vera þá, að halda því fram, að um pólitískar ofsóknir sé að ræða. Poniatowski innanríkisráðherra hélt til dæmis slíku nýlega fram í sambandi við Broglie-málið.

Pompidou forseti gekk djarflegar fram fyrir skjöldu árið 1972, þegar blaðamenn voru að skrifa um Aranda-málið. Hann sagði: “Varið ykkur. Þeir, sem henda skít í andstæðinga sína, hitta stundum og stundum ekki, en þeir eru alltaf óhreinir á höndunum.”

Minnir þetta ekki á fræga ræðu Ólafs Jóhannessonar dómsmálaráðherra á alþingi um Klúbbmálið?

Evrópuritstjóri Newsweek telur, að Frökkum sé um það bil að verða nóg boðið á þessu sviði. Árum saman hafi hvert hneykslismálið rekið annað á þann hátt, að framkoma franskra stjórnvalda sé vítaverð í hæsta máta. Franska þjóðin muni tæpast sætta sig við meira af slíku.

Auðvitað verðum við að vona á sama hátt, að íslenzkir stjórnmálamenn neyðist til að bæta ráð sitt af ótta við að tapa ella fylgi.

Hins vegar yrðum við minna hrifin af því, ef Behr Evrópuritstjóra dytti í hug að koma til Íslands og fara að skrifa um hin nýju undur hér á landi. Það er nóg böl að búa við hneykslismál íslenzkra stjórnmálamanna og embættismanna, þótt sú svívirða verði ekki auglýst út um allan heim.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Sagan um skikkjurnar.

Góðum og gegnum kjósendum bregður eðlilega í brún, þegar gamalkunnir stjórnmálamenn eru bendlaðir við ýmsa spillngu, sem flett hefur verið ofan af að undanförnu. Við slík tækifæri lætur sumt þetta fólk eins og himinninn sé að hrynja. Sumir fyllast óbeit á þeim stjórnmálamanni, sem er til umræðu. Aðrir reka efasemdirnar úr huga sér með harðri hendi og segja spillinguna bara vera róg.

Betra væri að líta stjórnmálamanninn raunsærri augum. Eins og aðrir menn hefur hann margar hliðar, sem skipta með sér verkum eftir aðstæðum hverju sinni. Það má líka segja, að hann beri hverja skikkjuna yfir annarri.

Yzt ber stjórnmálamaðurinn skikkju hugsjóna. Klæddur henni kemur hann fram sem landsfaðir, flokksforingi, verndari þjóðernis, skógræktar, skáldskapar, landbúnaðar og annarra göfugra málefna. Þessi skikkja þekkist af málskrúði hátíðlegra tækifæra. Hún táknar manninn sem hugsjónaveru, manninn eins og hann ætti að vera.

Ef stjórnmálamaðurinn er klæddur úr þessari skikkju, sést, að undir ber hann skikkju hins rúmhelga dags. Hann er ekki lengur maðurinn eins og hann ætti að vera, heldur maðurinn eins og hann verður að vera gagnvart staðreyndum hversdagsins. Þá er hann með klíkum sínum að fást við vafasöm flokksfjármál, brask í bönkum með verðbréf á pari, skipun flokksbræðra í embætti, sem þeir eru óhæfir um að gegna, og svo framvegis nær endalaust.

Svo virðist sem mörgum verði hverft við, þegar komið er að stjórnmálamanninum í þessari innri skikkju. En þetta er í rauninni sú skikkja, sem oftast er notuð. Þess vegna er mikilvægt, að kjósendur átti sig á tilvist hennar af fullu raunsæi. Innan undir skikkju stjórnmálamannsins eins og hann verður að vera er skikkja stjórnmálamannsins eins og hann virðist vera sem persóna.

Þar kemur oft í ljós hinn vænsti maður að baki brasksins með auð og völd. Það getur jafnvel komið í ljós, að hann veltir sér upp úr spillingunni af einskærri greiðasemi við náungann, en ekki í eiginhagsmunaskyni. Undir þessari skikkju stjórnmálamannsins eins og hann virðist vera sem persóna er svo hann sjálfur eins og hann er í rauninni. En hver þessi mynd hans er sjá ekki aðrir menn og sennilega ekki hann sjálfur.

Í rauninni er þessi lýsing á skikkjum stjórnmálamannsins mikil einföldun á flóknum staðreyndum. En hún ætti að geta náð því markmiði að sýna fram á, að ekki er unnt að einblína á eina hlið stjórnmálamanna og afneita öllum hinum.

Við skulum viðurkenna, að stjórnmálamenn verða að fást við verkefni, sem varða auð og völd. Við skulum ekki heimta, að þeir líkist forkláruðum englum. En við skulum setja þessi hversdagslegu verkefni undir smásjá og reyna að knýja fram betri siði í frumskógi valdastreitunnar.

Fyrst verða menn að skilja, að frumskógurinn er til, áður en þeir geta rutt hann. Við megum ekki gera óhóflegar kröfur til stjórnmálamanna, en við getum siðbætt þá smátt og smátt.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Týndir tóbaksmilljarðar

Athuganir benda til, að einn fjórði hluti af öllu tóbaki, sem Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins flytur til landsins, komi ekki fram í söluskýrslum stofnunarinnar. Þessi mismunur er metinn á tæplega 1500 tonn síðustu ellefu árin og nemur í söluverði nokkrum milljörðum króna.

Halldór Halldórsson blaðamaður upplýsti stöðu þessa undarlega máls í kjallaragrein í Dagblaðinu á mánudaginn. Byggir hann á athugunum, sem gerðar voru á vegum embættis landlæknis um sölu og neyzlu tóbaks í landinu. Skýrslugerðarmaður embættisins gerði mánuðum saman árangurslausar tilraunir til að fá skýringar á grófum mun á innflutnings- og söluskýrslum tóbaks, en tókst ekki.

Í framhaldi af þessu skrifaði landlæknir hinn 3. júní í fyrra bréf til Jóns Kjartanssonar, forstjóra Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, þar sem segir m.a.: “Okkur skortir skýringar á hinum mikla mun, sem er á áætluðum innflutningi og áætlaðri sölu á tóbaki, sem fram kemur eftir árið 1964. Til þess að unnt sé að birta skýringu við línuritið værum við þakklátir fyrir svar í byrjun næstu viku.”

Jón Kjartansson hafði ekki enn svarað þessu bréfi um síðustu helgi, svo að landlæknir hefur þegar fengið að bíða í átta mánuði. Virðist tóbaksforstjórinn ekki hafa minnsta áhuga á, að bókhald stofnunar hans sé með þeim hætti, að unnt sé að sjá nákvæmlega, hvort tóbak, sem hún flytur til landsins, komi til skila í eðlilega bókfærðri sölu úr stofnuninni.

Allt virðist gert til að flækja þetta mál og hindra, að hið sanna komi í ljós. Innflutningurinn er gefinn upp í tonnum, en salan í stykkjum. Þess vegna þarf að áætla þyngd ytri og innri umbúða til þess að fá sambærilegar tölur um hreyfingar tóbaks inn og út úr Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins.

Halldór Halldórsson blaðamaður vigtaði því sígarettur, sígarettupakka og karton á opinberri rannsóknastofnun til þess að fá innsýn í þennan frumskóg. Voru hlutföllin, sem hann fékk út, önnur en þau, sem áður hefur verið miðað við.

Niðurstaða Halldórs eftir athugun málsins er þessi: “Það er enginn í öllu ríkisapparatinu, sem hefur hugmynd um, hvort innflutnings- og söluskýrslur eru réttar. Það veit enginn, hvað er eðlilegt og hvað óeðlilegt í þessum efnum. Þess vegna hefði hverjum sem væri verið í lófa lagið að stinga undan þessi ellefu ár nokkrum tonnum árlega án þess að nokkur tæki eftir.”

Það dugir náttúrlega ekki, að opinberum forstjóra sé leyft að flækja svo bókhald stofnunar sinnar, að ógerlegt sé að finna, hver sé vörurýrnunin á hans vegum. Fjármálaráðherra ber nú, þegar athygli hefur verið vakin á þessu hneyksli, að láta hefja opinbera rannsókn á, hvort tæplega 1500 tonn og nokkrir milljarðar króna hafi glatazt í Áfengis- og tóbaksverzluninni eða ekki.

Ekki ætti að skipta neinu máli, hvort forstjóri stofnunarinnar er einn af máttarstólpum þjóðfélagsins eða ekki.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Gög og Gokke í skattheimtu

Láglaunaráðherra með fimm milljón króna árstekjur á að greiða lægri tekjuskatt en áður, og hálaunafiskikerling með einnar milljón króna árstekjur á að greiða hærri tekjuskatt en áður. Í sjónvarpsþætti á föstudaginn kom fram, að slíkar yrðu meðal annars afleiðingar skattafrumvarps þess, sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir alþingi.

Í þessum þætti fetuðu ráðherra og ráðuneytisstjóri fjármála í fótspor ágætra og endingargóðra gamanleikara, sem yljað hafa mönnum um hjartarætur í nokkra áratugi. Í bíó atti hinn þétti hinum granna jafnan á foraðið. Og í sjónvarpinu flutti ráðherra nokkrum sinnum landsföðurleg inngangsorð og lét ráðuneytisstjóra síðan skýra tölur á töflu.

Þessar tölur reyndust mesta forað, enda höfðu góðir hugarreikningsmenn nokkra skemmtun af túlkun þeirra. Þar varð eitthundrað þúsund króna mismunur hinn sami og tvöhundruð þúsund króna mismunur. Oftast voru tölur í munnlegri meðferð jafnaðar út í þann tug, sem heppilegra var að nota hverju sinni.

Í augum hátekjumannanna sitt hvorum megin við þessa merkilegu töflu var tugþúsunda munur í tekjuskattgreiðslum nánast enginn munur. Og minni munur var einfaldlega ekki marktækur. Munar þó marga um hverjar tíu þúsund krónur, jafnvel suma þeirra, sem komast á hæsta skattþrep.

Frumvarp ráðherrans og ríkisstjórnarinnar sveiflar lífskjörum manna til og frá eins og peðum á skákborði. Í þessari skák er kostnaður af gæzlu hvers barns útivinnandi konu talinn nema tæpum tuttugu þúsund krónum á ári, en ekki á mánuði, og annað er haft eftir því.

Er tilgangurinn með þessu gráa gamni að einfalda skattkerfið? Það var gefið í skyn í þættinum, þótt frumvarpið geri ráð fyrir aukinni blöndu afsláttar af skatti og frádráttar frá tekjum.

Sama var uppi á teningnum síðast, þegar ríkið krækti sér í aukið fé undir yfirskini frumvarps til einföldunar skattkerfisins. Þá lengdist skattseðillinn um helming og varð fyrst óskiljanlegur öllum almenningi. Og nú er sami ráðherra enn á peningaveiðum.

Er tilgangur frumvarpsins að svara gagnrýni liðins sumars og koma skattalögum yfir velsældarmenn, sem hingað til hafa verið sveitarómagar í skattskrám? Það var gefið í skyn í haust, þegar siðbótarfrumvarpi í skattamálum var lofað, en nú er minna talað um slíkt.

Raunverulega er markmið frumvarpsins að afla ríkissjóði meiri tekna. Og aðferðin er hin gamalkunna að leggja meira á þá, sem engu geta undan skotið og greiða nú þegar ríflega skatta. Hefðu menn þó getað vænzt yfirbótafrumvarps um verulega lækkun tekjuskatts, úr því að þessi sama ríkisstjórn var áður búin að auka hlut hins opinbera í þjóðarbúinu.

Ráðherra og ráðuneytisstjóri virtust harma, að reikningsdæmin sýndu verri útkomu einstæðra foreldra en núverandi skattkerfi sýnir. En ekki lögðu þeir fram nein reikningsdæmi um, hvernig skattar Guðjóns Styrkárssonar og Guðbjarts Pálssonar yrðu í hinu fyrirhugaða skattkerfi Gögs og Gokke.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þeir segi ekki af sér

Siðblindir ráðherrar í slæmum félagsskap við kraftaverkamenn fjármála og bankamála eru engan veginn æskilegir þjóðarleiðtogar. En þeir eru ekki annað en börn þeirra venja, sem mótazt hafa á löngum tíma í verðbólguleikjum hins samtryggða flokkakerfis hér á landi. Þeir eru varla verri en þeir, sem við mundu taka.

Athuganir fjölmiðla á íslenzkri spillingu munu sennilega leiða til öflugrar siðvæðingar á þeim sviðum, sem til umræðu hafa verið. En þetta verður hægfara þróun, sem kemur með nýjum mönnum úr nýju andrúmslofti. Gömlu hundunum verður ekki kennt að sitja, fremur en fyrri daginn.

Kröfur um afsagnir ráðherra eru vanhugsaðar á þessu stigi málsins. Í fyrsta lagi verður unnt að benda á, að sumar þeirra eigi rætur að rekja til áhugamanna í Sjálfstæðisflokknum um samstarf við AIþýðuflokkinn. Og í öðru lagi eru framsóknarmenn ekki móttækilegir fyrir hugmyndum um siðferðisbresti leiðtoga sinna.

Hvorki Tíminn né hreintrúaðir framsóknarmenn sjá hinn minnsta blett á heiðri sinna manna. Ákaft er skorað á framsóknarmenn að fylkja sér um hina ofsóttu leiðtoga, svo sem þeir hafi gert í Kollumálinu og Kleppsmálinu á sínum tíma. Og Tíminn endurtekur án gamans þá kenningu, að útlendir leyniþjónustumenn borgi mönnum fyrir að ofsækja Framsóknarflokkinn.

Tíminn og ráðamenn Framsóknarflokksins meta stöðuna greinilega þannig, að flokkssauð- irnir muni ekki bila, ef nægilegu stjórnmálamoldviðri sé þyrlað upp. Muni þá hinir gagnrýndu leiðtogar rísa úr öskunni sem forkláraðir píslarvottar í augum framsóknarmanna.

Út af fyrir sig væri hægur vandi fyrir Tímann að grafa upp nokkra ungliða í flokknum og láta þá krefjast afsagnar Matthíasar Bjarnasonar vegna ýmissa ábyrgðarlausra ummæla, Gunnars Thoroddsen vegna Kröflu, Matthíasar Mathiesen vegna fjármálaóstjórnar og Geirs Hallgrímssonar vegna óstjórnar efnahagsmála.

Þessi upptalning sýnir, hversu marklaust er að krefjast afsagnar ráðherra vegna meintra bresta á viti og góðum siðum. Í flokkspólitísku andrúmslofti Íslands taka menn slíkum tillögum jafnan flokkspólitískt en ekki efnislega.

Það er ekki venja hér á landi, að ráðherrar segi af sér vegna vel rökstuddra en ekki fullsannaðra grunsemda um siðblindu og slæman félagsskap, fremur en hliðstæðra grunsemda um þekkingar- og greindarskort. Ráðherrar koma og fara í kjölfar sveiflna á vogarstöng kosninga, en ekki í kjölfar sveiflna á öðrum mælikvörðum almenningsálitsins.

Áhugamenn um bætta siði í stjórnmálum, dómsmálum, fjármálum og bankamálum ættu ekki að eyða tíma og púðri í kröfur um afsagnir ráðherra. Miklu nær er að leggja áherzlu á að grafa upp staðreyndir í spillingarmálunum og kynna þær almenningi.

Ef umræðan um spillinguna koðnar ekki niður í pólitísku moldviðri, mun hún smám saman og sjálfkrafa leiða til þess, að betri menn komist til áhrifa í landinu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Stöðvum Alusuisse

Uppljóstrunin um útþensluáform Alusuisse á Íslandi er gott dæmi um, hve vel fjölmiðlar verða að vera á verði gagnvart tilraunum til að fara á bak við kjósendur í landinu. Í næstum fjögur ár hefur tekizt að halda sumum atriðum þessa alvarlega máls leyndum fyrir almenningi.

Gunnar Thoroddsen iðnaðarráðherra sagði í viðtali við Dagblaðið í fyrradag, að tillögur Alusuisse um víðtæka orkuyfirtöku hefðu engar undirtektir fengið hjá íslenzkum stjórnvöldum. Þessi afdráttarlausa yfirlýsing er góð svo langt sem hún nær, en nægir ekki eftir hina löngu þögn.

Það hefur raunar komið fram í fréttum Dagblaðsins, að ákveðin atriði útþensluáforma Alusuisse hafa verið til umræðu, svo sem þátttaka í orkurannsóknum á Austurlandi og athugun á byggingu súrálvers. Og frá upphafi hefur ekki farið leynt, að álverið í Straumsvík er ekki bara hannað fyrir tvo kerskála, sem þar eru, heldur fyrir fjóra kerskála alls.

Óhjákvæmilegt er að lýsa yfir megnri óánægju með þá leynd, sem hvílt hefur yfir áformum Alusuisse. Ríkisstjórnin hefur enga siðferðilega heimild til að halda slíku leyndu fyrir almenningi. Allt of mikið er þegar búið að vinna að aukinni vangetu kjósenda til að taka skynsamlega afstöðu til mála, þótt svona mál bætist ekki við.

Ef höfundar slíkra áforma krefjast leyndar, er eina rétta svar ríkisstjórnarinnar að neita að taka við leyniskjölunum. Þannig firrir hún sig ábyrgð af því að hafa farið á bak við kjósendur.

Þar að auki eru útþensluáformin efnislega ákaflega varasöm, enda hefur nokkur hluti þjóðarinnar rökstuddan grun um, að forustumenn Alusuisse séu sérfræðingar í að gabba sveitamanninn, það er Íslendinginn.

Mjög hefur verið deilt um, hvort Íslendingar borgi með rafmagninu til álvers Alusuisse í Straumsvík eða ekki. Er orðin brýn nauðsyn, að á því fari fram óhlutdræg og ópólitísk rannsókn, þar sem annars vegar sé tekið tillit til hagræðis okkar af byggingu stórra orkuvera og hins vegar óhagræðis okkar af byggingu margra orkuvera.

Með þessu er átt við, að álverið auðveldaði á sínum tíma byggingu orkuversins við Búrfell, en jafnframt mundi álversleysi nú gera byggingu orkuversins við Hrauneyjarfoss óþarfa á þessu stigi málsins.

Tregða álversins við að koma upp hreinsibúnaði er ekki til þess fallin að vekja traust manna. Sama máli gegnir um þá sérkennilegu ákvörðun Alusuisse að bjóða mönnum úr hópi viðsemjenda sinna sæti í stjórn álversins í Straumsvík að samningum loknum.

Að óbreyttum ýmsum slíkum grunsemdum er stefna Dagblaðsins ljós. Ekki verði stofnuð nein ævintýrafélög með Alusuisse um yfirtöku meira vatnsafls í landinu. Alusuisse verði ekki leyfð þátttaka í neinum virkjunarrannsóknum. Ekki verði rætt við Alusuisse um byggingu súrálvers né annarra verksmiðja. Ekki verði ljáð máls á stækkun álversins í Straumsvík fram yfir tvo kerskála.

Alusuisse hefur tekizt að ná af okkur rafmagni á ótrúlega lágu verði, hvort sem það er yfir eða undir kostnaðarverði. Látum það ekki komast upp með meira af slíku.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vandamál hér og vandamál þar

Við megum aldrei missa sjónar á því, að vandamál okkar eru flest hlægilega lítilfjörleg á mælikvarða hins stóra umheims. Í rauninni getum við prísað okkur sæl fyrir að sitja hér einangruð norður í hafi með Vesturlönd á báða vegu, langt í burtu frá vandamálum þriðja heimsins og Austur-Evrópu.

Auðvitað verðum við að reyna að taka föstum tökum á óstjórn núverandi og fyrri ráðamanna, á verðbólgunni og efnahagsöngþveitinu. Við þurfum að stöðva dans flokksgæðinga, bankastjóra og stjórnmálamanna umhverfis verðbólguna og reisa nýjan grunn undir réttarfarið í landinu.

En óstjórn og aumingjaskapur er betri en ofstjórn og skepnuskapur ráðamanna Austur-Evrópu. Og Batti rauði er minna vandamál í velmegunarþjóðfélagi en lukkuriddarar þriðja heimsins eru í löndum sínum. Okkar tegund vandamála er í rauninni ágæt tegund vandamála.

Með þessu er ekki verið að gefa í skyn, að við eigum að láta okkur vandamál Íslands í léttu rúmi liggja. Við eigum að sjálfsögðu að ráðast gegn þeim með oddi og egg. Þjóðskipulagi hættir jafnan til að rotna hér og þar, hversu heilbrigður sem grunnur þess er. Gegn slíku verður að ráðast, þótt menn séu sammála um grunninn.

Í Sovétríkjunum og fylgiríkjum þeirra eru vandamálin hrikalegri, enda byggjast þau á stjórnkerfi mannfyrirlitningar. Þar er reynt að hefta flest það, sem göfgar manninn, svo sem ferðafrelsi, hugsanafrelsi, upplýsingafrelsi og tjáningarfrelsi. Geðveikrahæli fyrir pólitíska fanga er einkennistákn þessa villta afturhaldsþjóðfélags.

Mannhatrið gengur þar svo langt, að jafnvel spil með trékubba á litlu borði verður tilefni ofsókna um þveran hnöttinn. Menn muna eftir ofsóknunum gegn tékkneska skákmeistaranum Pachmann, þegar hann var kominn í útlegð, og enn eru mönnum í fersku minni tilraunirnar til að knésetja sovézka skákmeistarann Kortsnoj á svipaðan hátt.

Þegar ástandið er svona í skákinni, er engin furða, þótt það sé slæmt í vísindum, listum og bókmenntum. Ef einhvers staðar í Sovétríkjunum örlar á sjálfstæðri hugsun, standa dyr geðveikrahælanna jafnan opnar. Og verði andófsmenn of fyrirferðarmiklir, eru þeir einangraðir á annan hátt. Þeir eru reknir úr landi.

Á sama tíma eru stjórnvöld þar eystra svo ósvífin að sitja langa fundi með vestrænum stjórnvöldum og semja Helsinki-yfirlýsingar um nauðsyn ferðafrelsis og upplýsingafrelsis. Stjórn Sovétríkjanna tekur álíka mikið mark á undirritun slíkra yfirlýsinga og hún tekur á undirritun mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna.

Vestrænir eiginhagsmunamenn á borð við Kissinger sjá sér hag í að umgangast fangelsisstjórana eins og menn, þótt eini munurinn á þeim og Pinochet í Chile og Amin í Uganda sé sá, að Brésnéf er voldugri.

Við megum aldrei verða svo upptekin af eigin vandamálum, að við gleymum hinum miklu vandamálum náunga okkar úti í heimi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið