arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Greiðslufall

Heilbrigðisráðherra telur sér heimilt greiðslufall kosningaloforða. Gildir þá einu, hvort loforðin eru munnleg eða skrifleg. Svikin við öryrkja eru stærsta, en ekki eina dæmið um, að ráðherrann telur lofsvert að efna slík loforð að hluta á umsömdum tíma og lýsa yfir vilja sínum til að ljúka dæminu síðar.

Ekki er nýtt, að ráðherrar telji sér heimilt að svíkja tímasetningar í gefnum loforðum. Frægasta dæmið um slíkt var í einni þjóðarsáttinni milli aðila vinnumarkaðarins, þegar ríkisstjórnin lofaði skriflega að efna það, sem hún hafði lofað skriflega í fyrri þjóðarsátt þessara sömu aðila.

Svikin við öryrkja eru afsökuð með, að samkomulagið við þá í fyrravor hafi byggzt á skökkum útreikningum á kostnaði. Í ljós hafi komið við gerð fjárlaga í haust, að dæmið sé 500 milljón krónum dýrara en ráðuneytið hafði ætlað. Þessi mismunur er ekki á fjárlögum næsta árs og felur í sér svikna tímasetningu, greiðslufall.

Stundum er ekki staðið við gerða samninga, þótt útreikningar séu réttir. Í vor reiknaði ráðuneytið útistandandi upphæðir í tengslum við þjónustusamning ríkisins um Heilsustofnun í Hveragerði. Ráðuneytið gerði skriflegt samkomulag um, hvernig þær skyldu greiddar. Aðeins var staðið við hluta af því og borið við fjárskorti.

Ráðherrann sagðist mundu halda áfram að reyna að efna samkomulagið eins og hann segist nú muni halda áfram að reyna að efna samkomulagið við öryrkja. Hann er þekktur geðprýðismaður, en tekur þó óstinnt upp, að greiðslufall við framkvæmd munnlegra og skriflega loforða sé sagt vera svik. Og ekki býðst hann til að greiða dráttarvexti.

Engir fyrirvarar um getuleysi ráðuneytisins eru í slíkum samningum við aðila úti í bæ. Ekki er fyrirvari um ranga útreikninga ráðuneytisins, um erfiðan fjárhag ríkisins eða um andstöðu í öðrum og æðri ráðuneytum. Enda hefðu viðsemjendur sennilega ekki skrifað undir, ef ráðuneytið hefði haft slíka fyrirvara á sínum undirskriftum.

Þegar heilbrigðisráðherra vísar á bug, að vanefndir séu á samkomulaginu við öryrkja, er hann að segja, að handsal eða undirskrift hans feli aðeins í sér loforð um að vinna að málinu, en ekki að framkvæma það á tilsettum tíma. Við getum ímyndað okkur hrunið í viðskiptalífinu, ef slíkir siðir yrðu teknir þar upp.

Ef ráðherrar taka upp á þeim óskunda að telja greiðslufall ekki vera svik við gerða samninga, skaða þeir ekki bara virðingu ríkisvaldsins sem samningsaðila, heldur magna þeir siðleysi í þjóðfélaginu. Margir munu vilja apa eftir siðskökkum höfðingjum.

Jónas Kristjánsson

DV
Gengisfellt nám

Stytting menntaskólanáms úr fjórum árum í þrjú felur í sér fækkun kennslustunda úr 2707 í 2170. Þessi 20% gengislækkun námsins felur í sér 1,7 milljarða króna árlegan sparnað ríkissjóðs. Það er mergurinn málsins. Ríkið tímir ekki að leggja eins mikið fé til skóla og hingað til. …
Gengisfellt nám

Stytting menntaskólanáms úr fjórum árum í þrjú felur í sér fækkun kennslustunda úr 2707 í 2170. Þessi 20% gengislækkun námsins felur í sér 1,7 milljarða króna árlegan sparnað ríkissjóðs. Það er mergurinn málsins. Ríkið tímir ekki að leggja eins mikið fé til skóla og hingað til.

Aukin andleg fátækt ríkisins á tímum aukins veraldarauðs getur haft þá skemmtilegu hliðarverkun, að ýmsir, sem áður hefðu talið sig vera tossa, muni treysta sér til að reyna við gengislækkað stúdentspróf. Þá mun hækka hlutfall stúdenta af þjóðinni í heild.

Hingað til hafa Íslendingar ekki verið mikið upp á bókina. Aðeins 55% þjóðarinnar hefur lokið framhaldsmenntun, en 79% af þjóðum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í heild. Þarna má greinilega slá tvær flugur í einu höggi, spara peninga og ná í fegurri samanburðartölur við útlönd.

Spurningin er þá bara, hvort ekki megi ganga þessa götu á leiðarenda, spara enn meiri peninga með því að hætta við menntaskólanám og komast upp í 100% hlutdeild með því að senda heilum árangi þjóðarinnar stúdentsskírteini í pósti 17. júní á hverju ári.

Því miður er þjóðin ekki svo eðlisgáfuð, að þetta dæmi gangi upp. Raunar gengur henni fremur illa að stauta sig gegnum kverið á öllum stigum skólakerfisins í samanburði við aðrar þjóðir. Það kom í ljós í miklum fjölþjóðarannsóknum á síðasta áratug.

Þar fóru Íslendingar halloka fyrir fátækum þjóðum á borð við Tékka, jafnt sem miðlungsþjóðum á borð við Austurríkismenn og ríkum þjóðum á borð við Hollendinga. Sérstaklega virtust stærðfræði og raunvísindi vera okkur lokuð bók, stoðgreinar atvinnuvega nýrrar aldar.

Í ljósi þessara válegu tíðinda er ekki skynsamlegt að gengisfella gengislágt stúdentspróf um 20% í viðbót. Miklu nær er að finna leiðir til að gengishækka prófið, jafnvel þótt fjandmönnum ríkisrekstrar muni þykja blóðugt að sjá aukinn skólakostnað.

Íslenzka skólaárið er of stutt í samanburði við önnur lönd og skólatíminn of mikið slitinn sundur af hugmyndaríkum aðferðum við að draga úr vinnuálagi kennara. Vafalaust mikla menn fyrir sér, hvað muni kosta að koma hér á landi upp skólaári af erlendri lengd.

Fleira er athugavert en fjárskorturinn einn, enda sýndi fjölþjóðlega rannsóknin ekkert samband milli kostnaðar og árangurs menntakerfa. Raunar er sárt, að íslenzkir skólamenn skuli hjakka í metnaðarsnauðu fari og ekki læra af samanburði við útlönd.

Tillögur kerfisins um stytt menntaskólanám benda til, að ráðamenn skólamála geri sér litla grein fyrir dapurri stöðu þess.

Jónas Kristjánsson

DV
Staður með stæl

Sjávarkjallarinn er í bakhúsi, sem tengist Geysishúsinu við Austurstræti með glerhúsi, gengið inn Vesturgötumegin. Steinhlaðinn og dimmur kjallari með köldum nútímainnréttingum er vel sóttur af erlendum ráðstefnugestum, sem hræðast ekki hátt verð og kunna við stílblöndu matargerðarinnar. Þetta er staður með stæl. …
Vændi í fjölmiðlum

Lengi skrifaði ég blaðagreinar um veitingahús og stundum um ýmis borðvín, sem hér fengust á þeim tíma. Aldrei datt neinum í hug, að hagsmunaaðilar skyldu greiða fyrir þessar greinar, né heldur, að út á þær gæti fengizt ókeypis matur á veitingahúsum og ókeypis flöskur í Ríkinu. Þetta var veitingarýni og borðvínarýni eins og hver önnur menningarrýni í fjölmiðlum þess tíma. Nú er öldin önnur. …
Vændi í fjölmiðlum

Lengi skrifaði ég blaðagreinar um veitingahús og stundum um ýmis borðvín, sem hér fengust á þeim tíma. Aldrei datt neinum í hug, að hagsmunaaðilar skyldu greiða fyrir þessar greinar, né heldur, að út á þær gæti fengizt ókeypis matur á veitingahúsum og ókeypis flöskur í Ríkinu. Þetta var veitingarýni og borðvínarýni eins og hver önnur menningarrýni í fjölmiðlum þess tíma.

Nú er öldin önnur. Deilt er um, hvers vegna bókaforleggjarar töldu, að Stöð 2 væri að bjóða vinsamlega bókadóma fyrir peninga. Hvað svo sem rétt er í því máli, er næsta ljóst, að markaðsfólk á Stöð 2 hefur keyrt út af hættulegu spori, sem lengi hefur verið kallað “kostun” í ljósvakamiðlum.

Kostun í ljósvakamiðlun var upphaflega hugsuð sem gegnsæ og kynnt sem slík fyrir sjónvarpsþætti og eftir þá. Síðan virðist spilling græðgisaldar hafa grafið um sig bæði þar og í prentmiðlum, svo að nú er komin til sögunnar leynd kostun. Sem dæmi um það má nefna, að innflytjendur borðvína greiða fjölmiðlum fyrir víngreinar, án þess að notendur fjölmiðla fái að vita af því.

Talsmenn vínumboða hafa upplýst, að greitt sé fyrir vínkynningu í morgunsjónvarpi Stöðvar 2, í tveimur fylgiritum Morgunblaðsins, á matarsíðum Fréttablaðsins og hafi raunar lengi viðgengist á tímaritum á borð við Gestgjafann, Vikuna og Mannlíf. Vændið hefur verið undir borði, en uppi á borði er það látið líta út sem heiðarlegt fræðsluefni fyrir neytendur.

Að svo miklu leyti sem þetta vændi er stundað í ljósvakamiðlum, stríðir það gegn útvarpslögum, sem segja, að kostun skuli vera uppi á borðinu, öllum sýnileg. Það stríðir einnig gegn opinberum siðareglum Fréttablaðsins, sem settar voru fyrir hálfu öðru ári samkvæmt fyrirmyndum frá Guardian og víðar. Þar segir, að skýra skuli í textanum frá allri kostun og fyrirgreiðslum af hálfu hagsmunaaðila.

Á 20. öld myndaðist sú hefð í vestrænum fjölmiðlum, að fréttir séu aðskildar frá skoðunum og hvort tveggja aðskilið frá auglýsingum. Þessari hefð hefur verið fylgt áratugum saman á góðum fjölmiðlum. Hún er enn þann dag í dag kennd í fjölmiðlun á háskólastigi hvar sem er á Vesturlöndum. Siðareglur góðra fjölmiðla hafa þennan aðskilnað að hornsteini.

Seint á síðustu öld fóru sjónarmið kostunar og kynningar að grafa um sig í fjölmiðlum. Fundið var upp, að áróður sölumanna feli í sér upplýsingar fyrir neytendur. Eðlilegt sé að kynna vörur, svo að fólk viti, hvað sé á boðstólum. Þetta var fyrst afsakað með, að kynnt sé á undan og eftir, hvernig í pottinn sé búið.

Á nýrri græðgisöld hafa girðingar rifnað. Ekki er lengur hægt að treysta efni fjölmiðla. Ekki er hægt er að sjá, hvað er birt í þágu gjafmildra sölumanna og hvað er birt í þágu áhorfenda, hlustenda og lesenda. Gegnsæið er horfið og yfir vötnum grúfir þoka blekkinga og vantrausts. Þetta hefur gerzt í von um, að notendur fjölmiðlanna kæri sig kollótta.

Við skulum ekki fara neitt í felur með eðli breytingarinnar. Dulin kynning og kostun felur í sér eina tegund af vændi, fjölmiðlavændi. Í trássi við lög og siðareglur, menntun og hefðir hafa blaðamenn og útgefendur gerzt hórur.

Jónas Kristjánsson

DV
Græðgisvæðingin

Þegar menn býsnast yfir græðgi og siðleysi yfirmanna Kaupþings-Búnaðarbanka, sem ætluðu að ná sér í hundruð milljóna króna með kauparétti, vilja gleymast önnur málsatriði, sem ekki skipta minna máli. Í fyrsta lagi segir sagan okkur, að við þessu mátti búast. Ráðamenn Kaupþings fluttu á sínum tíma mistök sín yfir á lífeyrissjóðinn Einingu og rústuðu hann, meðal annars af því að tekjur þeirra sjálfra voru árangurstengdar Kaupþingi en ekki Einingu. …
Græðgisvæðingin

Þegar menn býsnast yfir græðgi og siðleysi yfirmanna Kaupþings-Búnaðarbanka, sem ætluðu að ná sér í hundruð milljóna króna með kauparétti, vilja gleymast önnur málsatriði, sem ekki skipta minna máli.

Í fyrsta lagi segir sagan okkur, að við þessu mátti búast. Ráðamenn Kaupþings fluttu á sínum tíma mistök sín yfir á lífeyrissjóðinn Einingu og rústuðu hann, meðal annars af því að tekjur þeirra sjálfra voru árangurstengdar Kaupþingi en ekki Einingu.

Fjöldi manns fór flatt á þessu, sem frægt varð fyrir löngu. En fjármálaeftirlit ríkisins er því miður bara máttlaus grínfígúra og man ekki neitt. Samt átti uppistandið út af Einingu að segja öllum, að ráðamönnum Kaupþings væri ekki treystandi fyrir fé almennings.

Í öðru lagi er svo þáttur bjánanna í bankaráðinu, sem sömdu við hina gráðugu og siðlausu yfirmenn og létu selja sér þá hugmynd, að yfirgengileg fríðindi bankastjóra væru nauðsynleg vegna erlends samkeppnisumhverfis. Hverjir eru þessir menn?

Eru þeir hæfir til að sitja í bankaráði, sem eru svo fjarri íslenzkum veruleika, að þeir höfðu ekki hugmynd um, hvað var frambærilegt í íslenzku samkeppnisumhverfi um peninga almennings og lífeyrissjóða? Alvöru fjármálaeftirlit mundi hafa skoðun á því.

Í þriðja lagi er svo mismunun í skattheimtu. Vegna forréttinda fjármagns umfram vinnu hefðu yfirmenn Kaupþings-Búnaðarbanka haldið eftir 90% af ránsfengnum, en ekki þau 60%, sem almenningur heldur eftir af sínum heiðarlegu vinnutekjum.

Ráðamenn landsins komast upp með að skattleggja afrakstur almennings um 40% af vinnutekjum, en leyfir sér að skattleggja fjármagnstekjur forréttindastétta um aðeins 10%. Þetta er svipað ástand og leiddi til frönsku byltingarinnar.

Í fjórða lagi fæðast flest græðgisverk af þessu tagi í einkavæðingunni, allt frá kauparétti í Kaupþingi yfir í starfslokasamning fyrrverandi forstjóra Landssímans. Þau eru framin, þar sem ríkisrekstur breytist í einkarekstur.

Græðgisvæðingin í einkavæðingunni hefur svo leitt til græðgisvæðingar á jaðri ríkisrekstrar, þar sem stjórn Byggðastofnunar samdi við óhæfa forstjóra um eftirlaun, sem í öðru tilvikinu voru stjarnfræðileg.

Stóri vandinn er græðgisvæðing hugarfarsins, sem lýsir sér í, að bankastjórar Kaupþings-Búnaðarbanka virðast hafa fengið höfuðhögg. Þeir skilja ekki neitt í uppistandinu og segjast jafnvel hafa orðið fyrir einelti.

Einkavæðing ríkisvaldsins hefur verið rússnesk hér á landi. Einokun og fáokun ríkisins er breytt í einokun eða fáokun einkaaðila, sem sjá sér færi á meiri græðgi og siðleysi en venjulegt og hefðbundið þjóðfélag sættir sig við.

Einkavæðing var fínt orð fyrir fáum árum. Nú telja flestir, að hún sé í rauninni lítið annað en græðgisvæðing.

Jónas Kristjánsson

DV
Bankahjörtu slá í takt

Bankastjórar þurfa ekki að hittast í Öskjuhlíð til að verðleggja bankaþjónustu. Þeir eru komnir lengra á þroskaferlinum en gúrkusalar. Hjörtu bankastjóra slá í takt. Milli þeirra er þráðlaust samband eins og hjá olíuforstjórum, sem allir í sömu andrá fá sömu hugmynd um sömu krónuhækkun. …
Bankahjörtu slá í takt

Bankastjórar þurfa ekki að hittast í Öskjuhlíð til að verðleggja bankaþjónustu. Þeir eru komnir lengra á þroskaferlinum en gúrkusalar. Hjörtu bankastjóra slá í takt. Milli þeirra er þráðlaust samband eins og hjá olíuforstjórum, sem allir í sömu andrá fá sömu hugmynd um sömu krónuhækkun.

Þegar fyrirtæki eru orðin fá í hverri grein, kemur fyrr eða síðar að þeirri hugljómun stjórnenda, að þráðlaus og ómeðvituð samráð um verð eru hagkvæmari og gróðavænlegri en samkeppni upp á líf og dauða. Fáokun er eðlileg endastöð markaðshagkerfis, sem hefur náð fullum þroska.

Vegna smæðar markaðarins gerist þetta hraðar hér á landi en í stóru löndunum. Við búum þegar við fáokun á flestum mikilvægum sviðum á undan öðrum þjóðum. Undantekningar lifa enn á afmörkuðum sviðum, svo sem millilandaflugi, bílainnflutningi og verktöku, en einnig þar getum við búist við snöggri samþjöppun.

Stundum truflast fáokun af völdum nýliða á borð við Iceland Express. Oftast leysa íslenzkir neytendur vandann með því að taka ekki upp viðskipti við nýliðann, heldur bíða eftir tímabundinni verðlækkun gamla kúgarans. Ef nýliðinn nær samt árangri og hæfilegri markaðshlutdeild, freistast hann til að njóta hennar í nýju jafnvægi fáokunar.

Lausnin á okurvöxtum bankanna og öðrum teiknum þess, að markaðshagkerfið sé komið að fótum fram, felst ekki í Eysteinsku eða einhverju öðru hagkerfi fortíðarinnar. Það bætir ekki stöðu viðskiptamanna, þótt nýtt verðlagsráð skilgreini meintan kostnað bankanna og reikni leyfilega álagningu í formi vaxtamunar. Við höfum áður prófað slíkt.

Meðan við bíðum eftir, að einhvers staðar í útlöndum verði fundið upp nýtt hagkerfi til að leysa fáokun markaðshagkerfisins af hólmi, höfum við einfalda leið til að knýja fram bætt hlutskipti viðskiptamanna bankanna. Það felst í að taka upp evruna sem gjaldmiðil og ganga í Evrópusambandið.

Í bandalagi helztu viðskiptaþjóða okkar er til sægur af bönkum, sem sumir hverjir gætu hugsað sér að taka upp samkeppni á Íslandi og brjóta fáokunina á bak aftur, ef þeir þyrftu ekki að leggja í mikinn kostnað vegna þess. Þeir gætu það með því að byrja á netbankaþjónustu. Hún kostar ekkert mahóní og gabbró.

Lengi var æðsta hugsjón núverandi ríkisstjórnar að sameina Landsbankann og Búnaðarbankann og magna þannig fáokun. Gegn okri banka er því engra lausna að vænta af hennar hálfu, né af hálfu þeirrar stjórnarandstöðu sem leitar lausna í fortíðinni.

Bankaokur leggst þá fyrst af á Íslandi, þegar kjósendur átta sig á kostum evru og Evrópu, sem verður um seint og síðir.

Jónas Kristjánsson

DV
Ríkisrekið vændi

Vinsælt er að leysa vanda með því að banna hann. Sérstaklega þykir brýnt að ráðast gegn dauðasyndum á borð við græðgi, fíkn og losta, sem koma í veg fyrir frelsun mannkyns frá hinu illa. Sett eru flókin lög sem segja í stórum dráttum ekki annað en þetta: Losti er bannaður að viðlagðri aðför að lögum. …
Ríkisrekið vændi

Vinsælt er að leysa vanda með því að banna hann. Sérstaklega þykir brýnt að ráðast gegn dauðasyndum á borð við græðgi, fíkn og losta, sem koma í veg fyrir frelsun mannkyns frá hinu illa. Sett eru flókin lög sem segja í stórum dráttum ekki annað en þetta: Losti er bannaður að viðlagðri aðför að lögum.

Vændi er elzta atvinnugrein í heimi, næst á undan fréttaflutningi. Það veitir því svo sem engan rétt í siðvæddu nútímaþjóðfélagi, en ætti þó að vara okkur við einni dauðasyndinni enn, hrokanum. Það felst nefnilega hroki í að telja sig geta afnumið elztu atvinnugreinina með stimpluðu skjali án þess að spyrja þá, sem selja þjónustuna og kaupa hana.

Hvort sem við lítum í kringum okkur eða í eigin barm, getum við auðveldlega séð, að ekki er góð reynsla af banni dauðasynda. Hér á landi ríkti um skeið áfengisbann, sem fólst í að ekki mátti brugga, selja eða kaupa áfengi að viðlagðri aðför að lögum. Bannið virkaði ekki, því að menn fundu ýmsar undankomuleiðir framhjá árvökulum augum réttvísinnar.

Eftir bitra reynslu komust bannríki Norðurlanda að þeirri niðurstöðu að betra væri að ríkisreka dauðasyndina en fela hana í neðanjarðarhagkerfinu. Þannig gæti ríkið fylgst með viðgangi syndarinnar, gætt þjóðfélagslegra sjónarmiða og spornað gegn verstu afleiðingunum. Mestu máli skipti þó, að undirheimum var ekki gefinn kostur á að grafa undan þjóðskipulaginu á þessu sviði.

Látum vera, þótt ríkisvaldið hafi ekki enn áttað sig á, að skynsamlegra er að ríkisreka fíkniefnasölu, heldur en að leyfa undirheimakóngum að grafa undan þjóðskipulaginu í skjóli sjálftekins einkaréttar á dreifingu og sölu fíkniefna. Látum vera, þótt ríkisvaldið muni enn síður átta sig á, að bezta leiðin til að stýra vændi frá þjóðfélagslegum sjónarmiðum er að ríkisreka það og gera melludólga atvinnulausa.

Að minnsta kosti er hægt að ætlast til þess af reyndu stjórnmálafólki, að það átti sig á, að aldur og vinsældir vændis stafa af einhverjum forsendum. Vændi er ekki forsenda, heldur afleiðing af einhverju öðru, sem greinilega á sér djúpar rætur hjá mannkyni. Án efa eru þar framarlega í flokki gamalkunnar dauðasyndir á borð við græðgi, fíkn og losta.

Kaþólsku ríkin hafa fyrir löngu gefizt upp á að vísa vændi til hins vonda. Þar er vændi yfirleitt þolað með margvíslegum reglum, sem miða að almennri heilsugæzlu og bættri stöðu seljenda þjónustunnar. Í Þýzkalandi hafa ýmis bæjarfélög frumkvæði að rekstri fjölbýlishúsa, þar sem þessi dauðasynd er stunduð án aðkomu melludólga, sem annars mundu hirða arðinn.

Íslenzkt stjórnmálafólk gerir sér ótrúlega háar hugmyndir um boð og bönn. Öll helztu merkikerti þjóðarinnar ákváðu fyrir hálfum áratug að afnema fíkniefnaneyzlu í landinu á fáum árum. Sá tími er liðinn og fíkniefnin blómstra sem aldrei fyrr.

Hroki er ekki gott vegarnesti í stjórnmálum. Hann blindar ráðamenn svo mjög, að þeir skilja ekki með neinu móti, að allar aðgerðir hafa ófyrirséðar hliðarverkanir, sem oft á tíðum eru verri viðureignar en upphaflegi vandinn. Sérstaklega gildir þetta um tilskipanir gegn afleiðingum dauðasyndanna sjö.

Jónas Kristjánsson

DV
Nýting atkvæðakvóta

“Framsókn vann stórkostlegan varnarsigur í síðustu kosningum við erfiðar aðstæður. Með djúpt hugsaðri tilfærslu á ímynd flokksins skilaði markaðssamskiptaherferð hans tilætluðum árangri, auknu fylgi meðal kvenna og yngra fólks, ásamt góðri samningsstöðu og Halldóri Ásgrímssyni forsætisráðherrastólnum.” Svo segir orðrétt í forsendum dómnefndar, sem veitti Framsóknarflokknum Effie-verðlaunin fyrir að takast vel að innheimta vonarfylgi meðal kjósenda í vor. …
Nyting atkvæðakvota

Framsókn vann stórkostlegan varnarsigur í síðustu kosningum við erfiðar aðstæður. Með djúpt hugsaðri tilfærslu á ímynd flokksins skilaði markaðssamskiptaherferð hans tilætluðum árangri, auknu fylgi meðal kvenna og yngra fólks, ásamt góðri samningsstöðu og Halldóri Ásgrímssyni forsætisráðherrastólnum.”

Svo segir orðrétt í forsendum dómnefndar, sem veitti Framsóknarflokknum Effie-verðlaunin fyrir að takast vel að innheimta vonarfylgi meðal kjósenda í vor. Verðlaunin sýna, að stjórnmálaflokkar eru farnir að ráða sérfræðinga, sem eiga að geta selt kjósendum ímyndir um innihald.

Í nútímanum er ímynd eitt og innihald allt annað, mest fyrir tilverknað sérfræðinga. Bandaríkjamönnum var talin trú um, að George W. Bush hefði samúð með smælingjum og vildi takmarka afskipti af útlöndum. Raunveruleikinn varð síðan þveröfugur. Bretum var talin trú um, að Tony Blair væri allra manna einlægastur, en raunveruleikinn varð þveröfugur.

Þegar tækni ímyndarfræðinga eykst margfalt hraðar en skilningur kjósenda í löndum, sem hafa langa reynslu af lýðræði og fjölmiðlun, er við að búast, að Ísland fylgi í kjölfarið. Effie-verðlaun Framsóknarflokksins eru gott dæmi um, að nútíminn gengur í garð hér á landi sem annars staðar.

Samkvæmt kenningu úr háskólanum, sem byggð er á langvinnum kosningarannsóknum, eru sölumennskunni takmörk sett af svigrúmi hvers stjórnmálaflokks. Þannig hafði Framsóknarflokkurinn í vor svigrúm eða fylgiskvóta upp í 33% og náði ekki nema 18% eða rétt rúmlega helmingnum. Kannski átti flokkurinn bara alls ekki Effie-verðlaunin skilið.

Samkvæmt kenningunni hafði Sjálfstæðisflokkurinn kvóta upp á 41% fylgi og náði 38% eða nánast hverjum haus. Það er frábær árangur. Þess vegna hefði verið nærtækara að verðlauna þann flokk fyrir árangur í innheimtu kvótans.

Dómnefndin hefði mátt veita skammarverðlaun. Þá hefði frammistaða vinstri grænna stungið í augu. 9% innheimta af 22% útistandandi fylgi bendir til, að þar í flokki séu verkefni fyrir ímyndarfræðinga að hætti nútímans. Samfylkingin stóð sig ekki heldur sem skyldi, með 31% innheimtu af 45% fylgiskvóta.

Sá galli er á notkun kenningarinnar um svigrúmið, að það breytist milli kosninga. Að vísu er breytingin í flestum tilvikum lítil, nema hjá Sjálfstæðisflokknum, þar sem svigrúmið milli kosninga lækkaði úr 53% í 41%.

Því er girnilegt og líklega arðbært fyrir sérfróða ímyndarfræðinga að afla ekki bara verðlauna fyrir að hala kvótann inn á síðustu vikum kosningabaráttunnar, heldur afla verðlauna fyrir að víkka svigrúmið og fjölga vonarpeningi milli kosningabarátta, stækka kvótann.

Framtíð sérfræðinga er björt. En tvísýnni er framtíð kjósenda, sem hafa ekki þekkingu til að standast áhlaup hálærðra sérfræðinga.

Jónas Kristjánsson

DV
Harðari heimur

Skipulagt ofbeldi er nánast daglega í fréttum fjölmiðla. Gömlum konum er nauðgað og hópar vandræðaunglinga safnast saman til að ráðast inn á heimili nýbúa, hvort tveggja samkvæmt nýjustu fréttum. Mannlíf á Íslandi er orðið harðara en áður, líkara því sem við heyrðum áður frá útlöndum. Fyrrum var ofbeldi á Íslandi einkum talið vera skipulagslaus og tilviljanakenndur verknaður fólks undir áhrifum eiturlyfja, einkum áfengis. Ljóst er, að nú er ofbeldi að verða skipulagðara og einbeittara en áður, alveg eins og fjármálaglæpir á borð við bankarán og innherjaviðskipti eru oft markvissari en áður. …