arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ábyrgar ávísanir.

Loksins er hafin útgáfa ávísanahefta með ábyrgðarskírteinum á svipaðan hátt og tíðkast yfirleitt í nálægum löndum. Það er Útvegsbankinn, sem á heiðurinn af því að hafa brotið ísinn, eftir fimm ára vangaveltur bankakerfisins.

Skírteinin eru að því leyti öruggari en þau, sem menn þekkja frá útlöndum, að á þeim er ekki aðeins undirskrift handhafa ávísanaheftisins heldur einnig mynd af honum. Ætti fölsun slíkra tékka að verða nánast óframkvæmanleg.

Með þessum ávísunum gerist það einnig, að banki tekur töluverða ábyrgð á viðskiptavinum sinum. Kaupendur slíkra ávísana ættu mun síður en kaupendur venjulegra ávísana að þurfa að sæta því að sitja uppi með þær.

Þetta er ekki síður merkileg hlið málsins, því að útgáfa innistæðulausra ávísana er miklu algengara vandamál en fölsun ávísana. Á aðeins tveimur fyrstu mánuðum ársins þurfti að loka 140 ávísanareikningum vegna þessa.

Innistæðulausu ávísanirnar koma sérstaklega hart niður á rekstri, sem veitir þjónustu utan hins skamma opnunartíma bankakerfisins, svo sem leiguakstri, veitingahúsum og skemmtistöðum. Þar hlaðast upp bunkar af slíkum pappírum.

Ávísanir eru slíkt vandamál hér á landi, að rannsóknarlögreglustjóri ríkisins varð nýlega að boða til sín fulltrúa bankanna til að mæla með aukinni aðgát, þar á meðal útgáfu sérstakra skírteina til að sýna við ávísanaviðskipti.

Um hina nýju útgáfu sagði hann nýlega í viðtali við DV: “Ég tel því, að þessi viðleitni Útvegsbankans sé spor í rétta átt til að draga úr ávísanamisferli, bæði innistæðulausum ávísunum og ávísanafalsi.”

Hinir bankarnir segja aftur á móti, að núverandi ástand sé í lagi. Það hafi batnað verulega við hið daglega uppgjör, sem Reiknistofa bankanna hefur annazt um árabil. Ísland sé eina landið, sem hafi tekið upp þann hátt.

Bankastjóri Landsbankans hafði í viðtali við DV orð fyrir þessum sjónarmiðum. Hann sagði m.a.: “við teljum okkur nú hafa náð þeim tökum á því vandamáli, svo viðunandi sé.” 140 lokaðir reikningar á tveimur mánuðum benda þó til annars.

Bankastjóri Iðnaðarbankans sagði, að ekki væri hægt að hafa í gangi tvenns konar kerfi, venjulegt og ábyrgðarkerfi. Hann sagði: “að annars væri verið að gera þá tortryggilega, sem hefðu bara venjulegt tékkhefti”.

Æskilegt væri, að bankakerfið hefði þessi síðustu ummæli að leiðarljósi og bankarnir tækju almennt upp ábyrgðarkerfi Útvegsbankans, svo að viðskipti með ávísanir geti framvegis orðið lipurri og vandaminni en nú er.

Í Samvinnunefnd banka og sparisjóða hafa menn raunar verið í fimm ár að velta fyrir sér hugmyndum um eitthvert slíkt kerfi. Þegar hinar seinvirku hugsanir kerfisins runnu út í sandinn, ákvað Útvegsbankinn að brjóta ísinn.

Auðvitað fóru hinir um leið í fýlu og fundu ábyrgðarkerfinu allt til foráttu. Það er broslegt dæmi um þá áráttu manna, grænna af öfund, að berjast gegn öllum endurbótum og nýbreytni, sem þeir framkvæma ekki sjálfir.

Með því að hafa mynd á skírteininu stígur Útvegsbankinn skrefi lengra en danskir og brezkir bankar og tekur upp kerfi þýzkra banka. Skynsamlegt var að taka málið svo föstum tökum, öðrum bönkum landsins til fyrirmyndar.

Jónas Kristjánsson

DV
Ráðherra með skiptimynt.

Mútur eru að færast í vöxt í stjórnmálum þessa lands. Meðan sumir ráðherranna leika fína menn á fundum Norðurlandaráðs eru aðrir þeirra að beita fé og aðstöðu ríkisins til að auðga skjólstæðingana eða hindra gjaldþrot þeirra.

Pálmi Jónsson og Ragnar Arnalds, ráðherrar og kjördæmisþingmenn, hafa látið ríkið gefa graskögglaverksmiðju Blöndubænda stórfé til að brjóta á bak aftur andstöðuna við virkjun Blöndu. Um það var fjallað í leiðara í gær.

Steingrímur Hermannsson hefur veitt Arnarflugi leyfi til að fljúga í áætlun til Düsseldorf og Zürich og óbeint leyfi til Amsterdam – í skiptum fyrir að kaupa hið milljónagjaldþrota Íscargo í eigu eins helzta flokksgæðingsins.

Til gamans má geta þess, að fulltrúi ráðherrans í samningunum um kaupin er stjórnarmaður í Flugleiðum! Hefur hann að undanförnu stjórnað næturlöngum fundum til að reka endahnútinn á hin stórkarlalegu viðskipti.

Svo að Íscargo renni ljúfar í háls Arnarflugs hefur bankavaldið verið hvatt til að bjóða fram vænar fyrirgreiðslur. Þær hafa freistað Arnarflugsmanna til þessa leiks og slegið birtu á svartnætti fjármála Íscargo.

Þegar ráðherra gaf fyrr í vetur ádrátt um leyfi til millilandaflugs Arnarflugs, var honum hrósað fyrir. Hann var sagður stuðla að auknu flugi og flugfrelsi og að mjög svo nauðsynlegu aðhaldi að einokun Flugleiða.

Menn vísuðu til nýfenginnar reynslu frá Bandaríkjunum, þar sem aukið flugfrelsi hefur leitt til aukins flugs og lægri fargjalda – og eflt mjög ung og lítil og hress flugfélög á kostnað hinna gömlu og þreyttu risa.

Arnarflug er félag, sem hefur staðið sig vel og vaxið ört. Sjálfsagt var að veita því tækifæri að spreyta sig á fleiri sviðum, til dæmis í áætlunarflugi á milli landa. En ósæmilegt var að hengja á spýtuna greiðasemi við ráðherra.

Nú er það svo komið í ljós, sem okkur hefur lengi grunað hér á blaðinu, að ráðherrann var ekki að hugsa um að draga úr einokun, efla flug og þjónusta neytendur. Hann var bara að hugsa um að bjarga skjólstæðingi sínum.

Sem leyfisveitandi notar ráðherrann aðstöðu sína eins og skiptimynt. “Ef þú gerir þetta fyrir mig, þá geri ég þetta fyrir þig”, er boðorðið sem gildir á siðferðisstigi hans og raunar ýmissa annarra stjórnmálamanna.

Gallinn er sá, að það er ekki ráðherrann, Framsóknarflokkurinn eða skjólstæðingar hans, sem eiga flugleyfi hér á landi. Það er þjóðin, sem á þau. Flugmálaráðherrann fer bara með þau í sjálfteknu umboði.

Auðvitað væri bezt, að landsmenn áttuðu sig á, hve hættulegt er að þola stjórnmálamönnum að soga til sín rétt til skömmtunar, úthlutunar, leyfisveitinga. Við áttum að hafa fengið nógu slæma reynslu af slíku á haftatímanum.

Þjóðin þarf að rísa gegn spillingu af því tagi, sem upp hefur komizt síðustu daga. Hún þarf að láta stjórnmálamennina finna, að þeir komist ekki upp með siðferði stéttarbræðranna úr þriðja heiminum.

Ekki er nóg að fitja upp á trýnið, þegar minnzt er á stjórnmálamenn. Ekki er nóg að lýsa vantrausti á stjórnmálaflokka og stjórnmálamenn í skoðanakönnunum. Þeir halda samt, að þeir njóti virðingar með þjóðinni!

Jónas Kristjánsson

DV
Stjórnarandstaða í sókn.

Stjórnarandstæðingar eru í mikilli sókn í Sjálfstæðisflokknum, Alþýðuflokkurinn er farinn að hjarna við og fylgissig Alþýðubandalagsins heldur áfram. Þetta eru breytingarnar, sem komu í ljós í nýjustu könnun blaðsins á fylgi flokkanna.

Aðrir þættir eru óbreyttir, þar á meðal hinn mikli fjöldi, sem ekki getur eða vill taka afstöðu til flokkanna. Þriðjungur hinna spurðu sagðist vera óákveðinn í afstöðu til þeirra. Flokkarnir höfða ekki til þessa fjölmenna liðs.

Mikill meirihluti hinna óákveðnu mun þó fara á kjörstað í næstu alþingiskosningum, því að þáttaka í kosningum reynist jafnan vera um 90% hér á landi. Þetta er fólkið, sem sveiflast milli flokka og ræður úrslitum kosninga.

Engin ástæða er til að ætla, að hinn óákveðni hópur muni skipa sér á flokkana í sömu hlutföllum og hinir ákveðnu hafa þegar gert. Í aðdraganda kosninga er oftast einhver pólitísk sveifla í gangi, sem beinir stórum hluta hinna óákveðnu í einn farveg, frekar en annan.

Þess vegna er ekki ástæða til að taka bókstaflega hina hlutfallslegu skiptingu hinna ákveðnu milli flokka eða þingmannatöluna, sem reiknuð er út frá því. Menn mega hafa hliðsjón af slíkum tölum, en ekki taka trú á þær.

Miklu fremur ættu forustumenn hvers flokks að horfa til hins fjölmenna hóps óákveðinna og reyna að skilja, hvernig standi á stærð hans og hvernig hægt sé að nálgast hann, viðkomandi flokki til hagsbóta.

Kosningabarátta við þessar aðstæður er orðin að áhættusömum slagsmálum um fylgi hinna óákveðnu. Í aðdraganda kosninga hljóta flokkarnir í vaxandi mæli að reyna að tefla stjórnmálunum í stöðu, sem auðveldi þeim að ná til þessa hóps.

Í sjö skoðanakönnunum Dagblaðsins & Vísis frá síðustu alþingiskosningum hefur fylgi Framsóknarflokksins verið einna stöðugast. Hann hafði nú síðast 23% hinna ákveðnu, svipað þeim 25% atkvæða, sem hann fékk í kosningunum.

Fylgi Sjálfstæðisflokksins hefur líka reynzt traust á þessu tímabili. Í könnun eftir könnun segist um það bil helmingur hinna spurðu styðja flokkinn. Það er mun öflugra en þau 37% atkvæða, sem hann fékk í kosningunum.

Ef flokkurinn finnur leið til að ná svipuðu eða hærra hlutfalli af hinum óákveðnu, er hann á grænni grein. Hann getur barizt fyrir hreinum meirihluta í kosningunum. En hvaða Sjálfstæðisflokkur verður það?

Ef til vill verður það ekki hreinn Geirsflokkur, en flest bendir til, að það verði eindreginn stjórnarandstöðuflokkur. Nýjasta könnunin, sem birtist í blaðinu í dag, sýnir mikla sókn og meirihlutafylgi stjórnarandstæðinga í flokknum.

Spurningin er þá sú, hvort flokknum tekst sem slíkum að halda fylgi þess minnihluta, sem innan flokksins fylgir ríkisstjórninni. Örugglega þarf stjórnkænsku til að ná slíkum árangri í næstu kosningum.

Tölur kannana blaðanna sýna hægfara rýrnun fylgis Alþýðubandalagsins frá því í fyrravor. Og síðasta könnunin sýnir snöggan fjörkipp í fylgi Alþýðuflokksins, sem hafði búið við fylgisdoða á öllu síðasta ári.

Þannig má lesa ýmsan fróðleik úr niðurstöðutölum skoðanakannana af þessu tagi. Þær gera bæði stjórnmálamönnum og kjósendum hægar um vik að átta sig á flóknum straumum stjórnmálanna milli kosninga.

Jónas Kristjánsson.

DV
Er þetta “skásta” stjórnin?

Tvíeggjað er að túlka niðurstöður skoðanakönnunar dagsins um fylgi ríkisstjórnarinnar. Í stjórnmálum hafa menn á öllum köntum lag á að túlka slíkar kannanir sér í hag. Og þessi síðasta gefur til þess gott tilefni.

Athyglisvert er, að ríkisstjórnin nýtur enn stuðnings mikils meirihluta þeirra, sem á henni hafa einhverja skoðun. Munurinn á 61% stuðningsmönnum og 39% andstæðingum er marktækur. Meirihlutinn verður ekki vefengdur.

Þessi 61% stuðningur er hinn sami og kom fram í könnun frá október 1980, fyrir sextán mánuðum. Á þessum langa tíma hefur ríkisstjórnin haldið stöðu sinni, þótt almenna reglan sé, að stuðningurinn dvíni, þegar líður á kjörtímabilið.

Ríkisstjórnin er hin fyrsta, síðan kannanir af þessu tagi hófust, sem sífellt reynist njóta stuðnings meirihluta þeirra, sem skoðun hafa. Bæði hægri stjórn Geirs Hallgrímssonar og vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar voru í minnihluta.

En þetta er aðeins önnur hlið málsins. Einnig er athyglisvert, að síðan í janúar í fyrra hefur stuðningurinn við ríkisstjórnina minnkað jafnt og þétt um meira en fjögur prósentustig á fjögurra mánaða fresti.

Með sama framhaldi á þessu ári verður ríkisstjórnin komin í minnihluta á þriggja ára afmæli sínu. Það er að minnsta kosti einu ári of snemmt, ef litið er til kjörtímabilsins í heild, auk þess sem margt getur gerzt á þeim tíma.

Einnig er nauðsynlegt, að menn taki eftir, að stuðningur við ríkisstjórnina er ekki sama og ánægja með hana. Það kemur greinilega fram í ummælum sumra hinna spurðu, að þeir styðja ríkisstjórnina með hangandi hendi.

Fjórðungur hinna spurðu gat ekki tekið afstöðu til ríkisstjórnarinnar. Að viðbættum þeim, sem ekki vildu svara, bendir könnunin til, að þriðjungur kjósenda sé óskrifað blað. Það er svipað hlutfall og verið hefur.

Þessi þriðjungur skiptir auðvitað máli, þegar gengið verður næst til þingkosninga. En það snýr fremur að fylgi stjórnmálaflokkanna. Þeim mun án efa takast misjafnlega að nýta sér stöðuna í lok kjörtímabilsins.

Það flækir svo stöðuna, að hluti stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar segist jafnframt styðja Sjálfstæðisflokkinn að málum. Á þessu stigi veit enginn, hvernig þau atkvæði munu falla inn í stjórnarmynztur eftir kosningar.

Eftir stendur sú meginniðurstaða könnunarinnar, að ríkisstjórnin hefur nú étið upp stuðningskúfinn, sem hún aflaði sér með áramótaaðgerðunum fyrir rúmu ári. Hún hefur nú sömu stöðu og hún hafði fyrir þær aðgerðir.

Þetta bendir til, að ríkisstjórnin gæti, ef hún vildi, snúið gengissigi sínu í gengisris með því að koma sér saman um einbeittari og ákveðnari aðgerðir en þær, sem fólust í hinum nýlega þorrabakka hennar.

Almenningur sér margt jákvætt í þjóðfélaginu, svo sem fulla atvinnu. Hann hefur ekki eins miklar áhyggjur af verðbólgunni og stjórnmálamenn og hagfræðingar hafa, enda þekkir hann ekki annað ástand. Ríkisstjórnin nýtur þessara viðhorfa.

“Ég er fylgjandi þessari stjórn, vegna þess að ég held, að við fáum enga skárri”, sagði dæmigerður kjósandi í könnun blaðsins. Þetta lýsir viðhorfi, sem haldizt hefur stöðugt í tvö ríkisstjórnarár, hvað sem síðar verður.

Jónas Kristjánsson

DV
Kosið um fólk.

Prófkjör og forkosningar vegna byggðakosninganna í maí eru nú háð um hverja helgi. Stjórnmálaflokkarnir taka allir meiri eða minni þátt í þessum persónulega kosningaundirbúningi, sem ætti að auka stjórnmálaáhuga kjósenda.

Sums staðar eru prófkjörin lokuð öðrum enn flokksbundnum, en annars staðar opin öllum. Sums staðar eru úrslitin bindandi að vissu marki, en annars staðar ekki. Enda er kjarkur ráðamanna misjafn eftir flokkum og stöðum.

Bezta og lýðræðislegasta einkenni kosningaundirbúningsins að þessu sinni eru forkosningar, sem eru að ryðja sér til rúms. Þær eru eins konar opið og sameiginlegt prófkjör flestra eða allra flokkanna á staðnum.

Þegar hafa forkosningar verið háðar á Akranesi og í Borgarnesi. Um þessa helgi verða þær í Keflavík og Njarðvík. Síðar verða slíkar kosningar í Kópavogi og Bolungarvík, á Siglufirði, Egilsstöðum og Ísafirði og ef til vill víðar á landinu.

Sameiginlegar forkosningar hafa meðal annars þann kost fram yfir opin prófkjör einstakra flokka, að kjósendur geta aðeins tekið þátt hjá einum flokki og þá væntanlega þeim flokki, sem þeir hyggjast styðja í kosningunum.

Þegar opin prófkjör flokka í byggðarlagi eru háð á ýmsum tímum, er hugsanlegt, að stuðningsmenn óviðkomandi flokka fjölmenni til leiks og ráði úrslitum. Um þessa hættu hefur verið fjölyrt, en sönnunargögn eru fátækleg.

Víða verða flokkar að sætta sig við slík prófkjör, af því að hinir flokkarnir vilja ekki taka þátt í forkosningum eða treysta sér aðeins til bundinna prófkjara eða þá, að samkomulag næst einfaldlega ekki.

Hvergi verður séð, að illa hafi farið í prófkjörum að þessu sinni frekar en fyrri daginn. Það eru bara sárindi yfir einstökum úrslitum, sem fá gjarna þægilega útrás í marklausum dylgjum um smölun á kjósendum annarra flokka.

Samt er þessi hætta til, sérstaklega hjá litlum flokkum, sem mega ekki við mikilli þátttöku stuðningsmanna stærri flokka. Þess vegna eru sameiginlegu forkosningarnar umtalsverð endurbót á annars ágætri hefð opinna prófkjara.

Minna er varið í bundnu prófkjörin, þar sem flokksmenn einir fá aðgang. Þau taka ekki tillit til, að margir kjósendur hafa óbeit á að vera varanlega eyrnamerktir einum flokki, þótt þeir vilji styðja hann að sinni.

Raunveruleg höfuðástæða bundinna prófkjara er hin sama og alls engra prófkjara. Ráðamenn á staðnum eru dauðhræddir við að missa völd. Þeir óttast, að upp rísi vinsælir og sjálfstæðir frambjóðendur, sem ekki sé hægt að hafa í vasanum.

Önnur ástæða fyrir andstöðu við opin prófkjör og forkosningar er, að þau gera nánast ókleift að snyrta framboðslista. Þannig geta t.d. karlmenn lent í öllum efstu sætum á viðkvæmum tímum kvenréttinda og kvennaframboða.

Þrátt fyrir þetta eru sameiginlegar forkosningar lýðræðisleg og mannleg nýjung í stjórnmálastarfinu. Jafnframt eru þær eðlilegur undanfari þess, að persónuvalið færist inn í sjálfar kosningarnar, – í formi óraðaðra framboðslista.

Ef kjósendur fá í hinum eiginlegu kosningum að raða sjálfir frambjóðendum þeirra lista, sem þeir kjósa, er komið í veg fyrir, að sárindi út af úrslitum forkosninga hafi annarleg áhrif á kosningaþátttöku einstakra flokksklíkna.

Jónas Kristjánsson.

DV
Um Svissara og sveitamenn.

Í Straumsvík er undarlegt álver, sem tapar ógnvekjandi upphæðum, þótt það búi við eitt heimsins lægsta orkuverð slíkra fyrirtækja og óvenjumikla sjálfvirkni í vinnslu, hvort tveggja tilefni hagkvæms rekstrar.

Ísal greiðir Landsvirkjun tæplega 0,7 sent fyrir kílówattstundina. Ný álver austan hafs og vestan þurfa að greiða rúmlega sjö sinnum meira eða 5 sent á kílówattstundina. Samkeppnisforskot Ísals er því gífurlegt.

Þegar aðstaðan er frábær og útkoman hörmuleg, er eðlilegt, að menn leiti skýringa í kunnum aðferðum fjölþjóðafyrirtækja við að millifæra tap og hagnað til að gera skatta sem lægsta. Þær aðferðir eru bæði margar og sniðugar.

Tap má búa til hjá dótturfyrirtækjum með háu verði móðurfyrirtækis á hráefnum, rekstrarvörum og fjármagni annars vegar og lágu verði til móðurfyrirtækis á fullunninni afurð dótturfyrirtækjanna hins vegar.

Eftir að hafa tekið tillit til sumra athugasemda móðurfyrirtækis Ísals hefur brezk endurskoðunarstofa íslenzka ríkisins komizt að þeirri niðurstöðu, að með ýmsum brögðum hafi um 42 milljón króna skattgreiðslur gufað upp.

Af þessu verður íslenzka ríkið að bera um 15 milljónir frá árunum 1975-1979 undir alþjóðlegan gerðardóm. 27 milljónum ársins 1980 hefur fjármálaráðuneytið hins vegar náð með millifærslum, sem álmenn munu kæra fyrir sama dómstóli.

Engin ástæða er til að óttast niðurstöðu gerðardómsins. Hin brezka endurskoðunarstofa hefur unnið mikið og vandað starf. Og dómstóllinn getur vafalaust fengið gögn, sem Ísal hélt fyrir endurskoðendunum.

Þetta mál er lærdómsríkt, þótt fjárhæðirnar í húfi séu ekki umtalsverðar í samanburði við gjána, sem er milli lágs orkuverðs til Ísals annars vegar og taprekstrar fyrirtækisins hins vegar. En lærdómurinn þarf að vera réttur.

Tilgangslaust er að reka hið meinta skattsvikamál frekar í fjölmiðlum, þótt stuðningsmenn og andstæðinga Ísals langi til að skiptast á skeytum. Til þess er dómstóll á borð við gerðardóm, að unnt sé að fá botn í svona mál.

Mikilvægara er að kanna, hvort unnt verði að lagfæra hið sérdeilis lága orkuverð. Opinber svör álmanna um daginn voru ekki sérlega jákvæð, en Steingrímur Hermannsson ráðherra telur meira hafa komið út úr einkasamtölum.

Komið hefur fram, að fulltrúar móðurfyrirtækisins telji tvöföldun álversins vera eina helztu forsendu hækkaðs orkuverðs. Um slíkt á auðvitað að ræða, því að álver eru þjóðhagslega hagkvæm, þótt ekki komist hver eyrir til skila.

Gaman væri að kynnast hinum bókhaldslegu töfrabrögðum, er tvöföldun hallarekstrarfyrirtækis og hækkun á orkugreiðslum þess á að leiða til nýs og betra gróðafyrirtækis í hjartkærri sameign Svisslendinga og Íslendinga.

Með álsamningnum gamla sögðu álmenn skák og mát. Fróðlegt væri að vita, með hvaða rétti samningamenn Íslendinga telja sig geta teflt sómasamlega í næstu skák um orkuverð og stækkun. Altjend ekki hinir sömu og áður.

Ósigrar okkar í Straumsvík hafa lengi verið hemill á eðlilegri orkuiðnvæðingu landsins. Það væru því bæði merkileg og æskileg tímamót, ef nú væri hægt að ganga svo til samninga, að sveitamaðurinn sé ekki hafður að fífli.

Jónas Kristjánsson

DV
Öryggisgæslu þarf strax.

Líkamsárásin í Þverholti hefur opnað augu manna fyrir, að lengur verður ekki unað við, að geðveikir afbrotamenn gangi lausir. Þjóðfélagið krefst varna gegn slíku og mannúðarstefna krefst tilrauna til lækninga.

Brýnast er að mæta vandanum eins og hann er, hverju svo sem hann er að kenna, með því að taka úr umferð þá 1-2 geðveiku afbrotamenn, er koma í ljós árlega að meðaltali. Þjóðfélagið sættir sig ekki við síbrot af Þverholtstagi.

Eftir því sem föng eru á hverju sinni verður einnig að gera tilraunir til að lækna hina geðveiku afbrotamenn. Í sumum tilvikum kann að leynast von, þótt venjulega séu þeir orðnir ólæknandi, þegar þeir eru handteknir.

Að undanförnu hafa embættismenn og yfirmenn geðheilbrigðismála skýrt sjónarmið sín á þessum vanda hér í blaðinu og sýnist sitt hverjum. Endurspeglast þar togstreita, sem hefur sett svip sinn á þetta ástand árum saman.

Geðveikir afbrotamenn eru yfirleitt dæmdir til svokallaðrar öryggisgæzlu. Hún er ekki hugsuð sem refsing, heldur í fyrsta lagi til að vernda umhverfið fyrir hinum geðveiku og í öðru lagi til að veita þeim læknishjálp.

Slík aðstaða er ekki til í fangelsum, þótt til þess sé raunar ætlazt í fangelsislögum. Því hafa yfirvöld dómsmála fengið yfirvöld heilbrigðismála í lið með sér við að reyna að koma öryggisgæzlunni á geðsjúkrahúsin.

Ólafur Ólafsson landlæknir sagði hér í blaðinu, “að vista eigi geðsjúka afbrotamenn á geðsjúkrahúsum eða á deildum, sem reknar eru í nánum tengslum við þau”. Átaldi hann þessar stofnanir fyrir að tregðast við.

Skúli Johnsen borgarlæknir sagði við sama tækifæri, að “réttarúrskurður um öryggisgæzlu einstaklings getur einn sér alls ekki skotið heilbrigðisyfirvöldum eða heilbrigðisstofnunum undan hlutverki sínu”.

Hann lagði ennfremur til, að borið verði undir Hæstarétt, hvort vald dómstóla nægi eða nægi ekki til að skylda geðsjúkrahús til að hlíta úrskurði um að taka við geðveikum afbrotamanni til öryggisgæzlu.

Yfirlæknar geðsjúkrahúsa neita harðlega að fá þessa menn til sín. Þeir sögðu, að öryggisgæzla geðveikra fanga eigi “ekki samleið með meðferð á almennum geðdeildum”, auk þess sem ekki sé einu sinni rými fyrir aðra sjúklinga.

Þeir sögðu í svörum sínum hér í blaðinu: “Ætti geðdeild að taka að sér öryggisgæzlu, þó ekki væri nema eins eða tveggja sjúklinga, fyrir dómsvöld, mundi meðferðarumhverfið eyðileggjast fyrir aðra sjúklinga.”

Ennfremur segja þeir, að það sé “starfsskylda yfirlækna geðdeilda að vernda hagsmuni þeirra þúsunda sjúklinga, sem engin afbrot hafa framið”, m.a. með því að vinna gegn því, að deildirnar og umhverfi þeirra fái á sig fangelsisbrag.

Yfirlæknarnir eru einnig andvígir því, að við geðsjúkrahús eða spítala eins og Vífilstaði verði reist deild fyrir öryggisgæzlu, svo sem landlæknir hefur lagt til. Mikið ber því á milli embættismanna þessa kerfis.

Í ár hefur í fyrsta sinn verið veitt fé á fjárlögum til undirbúnings sérstakrar stofnunar fyrir öryggisgæzlu geðsjúkra afbrotamanna. Þeirri framkvæmd þarf að hraða sem mest. Og vernda á meðan þjóðfélagið fyrir þessum mönnum.

Jónas Kristjánsson.

DV