arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Markviss nýsköpun.

Julíus Nyerere, forseti Tanzaníu, var ekki dæmigerður leiðtogi í þriðja heiminum. Hann safnaði ekki auði handa sjálfum sér. Hann lét með góðu af völdum í síðasta mánuði eftir 30 ára einræði. Að vísu valdi hann eftirmanninn sjálfur.

Nyerere hefur notið meiri virðingar út um heim en flestir aðrir einræðisherrar. Þetta hefur meðal annars leitt til, að land hans hefur fengið mun meiri þróunaraðstoð en önnur lönd þriðja heimsins. Hún nemur hærri fjárhæðum en öll útflutningsverðmæti landsins.

Norðurlönd hafa verið mikilvirkust í aðstoðinni við Nyerere og Tanzaníu. Landið hefur komizt í landafræðikennslubækur Norðurlanda, þar á meðal Íslands. Er þar fjallað um Tanzaníu eins og nokkurs konar fyrirmyndarríki. Stjórnarstefna Nyereres hefur líka geðjast þessum skipulagssinnuðu ríkisdýrkunarþjóðum.

Nyerere er sósíalisti og hefur trúað á slagorð á borð við markvissar aðgerðir, markvissa atvinnustefnu, markvissa nýsköpun. Þessi stefna hans hefur gert Tanzaníu að gjaldþrota ómaga á framfæri Norðurlanda.

Þegar Bretar gáfu Kenya og Tanzaníu frelsi fyrir þremur áratugum, var Kenya mun hrjóstrugra og fátækara land en Tanzanía eða Tanganyika eins og landið hét þá. Nú er Tanzanía hins vegar fátækara landið og er raunar fátækara en það var fyrir 30 árum.

Það er hin markvissa nýsköpun Nyereres, sem hefur brotið niður efnahag Tanzaníu. Að sovézkri fyrirmynd kom hann upp samyrkjubúum í landbúnaði. Hann kom upp miðstýrðu, opinberu verðlagskerfi. Þetta eru bara tvö dæmi af mörgum.

Nyerere vissi ekki frekar en margir enn þann dag í dag, að markið, sem stefnt er að, reynist jafnan að meira eða minna leyti rangt. Enginn forseti eða hagfræðingur getur spáð fram í tímann og séð, hvaða svokallaða markvissa stefna er bezt. Aðstæður breytast stöðugt og gera það fáránlegt, sem áður virtist sjálfsagt.

Í Bandaríkjunum hefur komið í ljós, að tveir þriðju hlutar nýrra atvinnutækifæra myndast í greinum, sem ekki voru til fyrir fimm árum. Sá vitringur, sem hefði fyrir fimm árum skipulagt markvissa atvinnustefnu þar í landi, hefði reynzt vera falsspámaður. Hann hefði spillt fyrir eðlilegri og sjálfvirkri þróun, því að forgangsverkefnin eða gæluverkefnin hefðu verið önnur en þau, sem síðan urðu þjóðinni til framdráttar.

Fiskeldi þróaðist ekki á Íslandi fyrir stuðning ríkisins, heldur þrátt fyrir andstöðu embættismanna. Það er fyrst nú, þegar greinin er viðurkennd, að farið er að lána til hennar. Tölvuiðnaður hefur skotið rótum án markvissra aðgerða hins opinbera. Hann hefur fyrst og fremst verið látinn í friði. Núna fyrst á að fara að byrja að lána til hans smávegis af peningum, þegar hann hefur öðlazt viðurkenningu.

Nyerere var góðviljaður forseti. En hann gerði þau mistök að halda, að hann og hans menn gætu skipulagt framtíðina. Við skulum læra af mistökum hans og gjalda varhug við kenningum stjórnmála- og embættismanna um að koma á fót markvissum aðgerðum, markvissri atvinnustefnu, markvissri nýsköpun.

Það, sem nú sýnist tilvalið að beztu manna yfirsýn, kann ekki aðeins að reynast, heldur mun sennilega reynast úrelt að fimm árum liðnum.

Jónas Kristjánsson

DV
Þeir spara ekki.

Með fjárlagafrumvarpi ársins 1986 hefur ríkisstjórninni ekki tekizt að halda útgjöldum sínum í skefjum. Samkvæmt þeirri útgáfu, sem samkomulag er að takast um, verður hlutdeild ríkisins í þjóðarbúinu óbreytt frá þessu ári eða 28%. Það er útþensla frá í fyrra, þegar hlutdeildin var 26,5%.

Þetta minnkar líkur á, að ríkisstjórnin geti í lok kjörtímabilsins hrósað sér af umtalsverðum sparnaði í ríkisrekstrinum. Það var eitt af mikilvægustu markmiðum hennar og auk þess sérstaklega nauðsynlegt á tímum stöðnunar og samdráttar í þjóðarbúinu.

Að vísu hefur hingað til ekki verið nógu mikið að marka slíkan samanburð, því að fjárlög hafa ekki verið lokað dæmi. Hinir lausu endar þeirra hafa verið afgreiddir í lánsfjárlögum og aukafjárveitingum. Með nýja fjárlagafrumvarpinu verður á þessu mikilvæg endurbót.

Frumvarpið er í auknu samræmi við skilgreiningu og staðal Alþjóða gjaldeyrissjóðsins. Til dæmis flytjast upphæðir almannatrygginga yfir í aðalhluta fjárlaga. Mestu máli skiptir þó, að lánsfjáráætlunin verður hluti af fjárlagafrumvarpinu. Þar með verður erfiðara að blekkja með fjárlögum í framtíðinni.

Að flestu öðru leyti veldur fjárlagafrumvarpið vonbrigðum. Aðeins sum mikilvæg loforð verða efnd að verulegu leyti. Tekjuskattur verður lækkaður um 400 milljónir í stað hinna 600, sem ráðgerðar voru. Það má út af fyrir sig telja fullnægjandi árangur við erfiðar aðstæður.

Taka verður með fyrirvara fullyrðingu ráðherranna um, að frumvarpið feli ekki í sér aukningu skulda í útlöndum. Þegar hefur komið fram, að nýju landbúnaðarlögin og túlkun landbúnaðarráðherra á þeim munu kosta 575 milljón króna erlend lán á næsta ári.

Hrikaleg er sú ráðagerð að hækka óbeina skatta um tæpa tvo milljarða króna. Að vísu væri sanngjarnt og eðlilegt að stefna að einföldun söluskattsins með því að hafa hann á öllum vörum. Það mundi draga stórlega úr möguleikum á svikum á söluskatti og draga úr skattheimtuþörf ríkisins.

Útilokað er að láta slíka einföldun koma fram sem aukningu á matarútgjöldum fólks, án þess að jafngild lækkun söluskattsprósentunnar komi á móti, svo að heildarútgjöld fólks haldist óbreytt. Prósentan er þegar orðin of há og hvetur grimmilega til skattsvika.

Ráðgerð herferð skattrannsóknastjóra um næstu mánaðamót er ágæt tilraun til að draga úr söluskattsvikum. Að vísu verður að draga í efa, að árangurinn verði sá, sem gefið hefur verið í skyn. En herferðin er alténd auglýsing um alvöru stjórnvalda á þessu frekar vanrækta sviði.

Verst við frumvarpið er, að eyðsluráðherrarnir komast upp með meira eða minna óhefta útgjaldastefnu. Þannig er gert ráð fyrir, að útgjöld til vega hækki úr rúmlega hálfum öðrum milljarði króna í heila tvo. Þar hefði verið hægt að spara nokkur hundruð milljóna og fresta framkvæmdum til betri tíma.

Engin tilraun hefur verið gerð til að draga úr fjárhagsábyrgð ríkisins á hinum hefðbundna landbúnaði. Niðurgreiðslur, útflutningsuppbætur og ýmsir beinir styrkir til þessa ómaga á þjóðarbúinu eiga að nema um 7% af öllum útgjöldum ríkisins. Sá hluti einn er stærri en samanlagður fjárhagsvandi ríkissjóðs.

Jónas Kristjánsson

DV
Of dýr samtrygging.

Austfirzkir sveitarstjórnarmenn skoruðu nýlega á iðnaðarráðherra að hraða undirbúningi að byggingu kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð. Þeir vilja gera stóriðjudraum sinn að veruleika, þótt komið hafi í ljós, að raunveruleikinn er kuldalegri en draumurinn.

Vafalaust gerir ráðherrann sitt bezta, enda er hann þingmaður Austfirðinga, alveg eins og gerði fyrrverandi ráðherra, sem líka var þingmaður þeirra. En kísilmálmverksmiðjan er pólitískt loforð, sem hefur reynzt afar erfitt að efna og mun líklega reynast ókleift.

Hinir góðviljuðu stjórnmálamenn standa andspænis tvenns konar vanda. Í fyrsta lagi yrði að greiða niður stofnkostnað verksmiðjunnar um 600 milljónir króna, ef hún yrði reist við Reyðarfjörð. Í öðru lagi yrði að greiða niður orkuverð til hennar úr 18 mills í 14.

Síðara vandamálið er raunar almennt rothögg á stóriðjudrauma Íslendinga. Samninganefndarmenn um stóriðju hafa nýlega upplýst, að unnt sé að ná 14 mills á kílóvattstundina í samningum við erlend stóriðjufyrirtæki. Orkuverð hafi verið á niðurleið að undanförnu.

Jafnframt hefur rækilega verið upplýst, að orkuverð frá nýjum stórvirkjunum, svo sem orkuverinu við Blöndu, verði ekki undir 18 mills á kílóvattstundina. Stóriðjudæmið gengur því ekki lengur upp. Það kann að lagast síðar, en ekki á allra næstu árum.

Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd, að orka er ekki ódýr hér á landi eins og menn töldu fyrr á árum. Orkan er þvert á móti dýrari hér en í flestum nágrannalöndunum. Þar með er fallin forsendan fyrir þeirri skoðun, að Ísland sé framtíðarland orkufrekrar stóriðju.

Erlendu fyrirtækin, sem beðin hafa verið um samstarf, vilja ekki greiða 18 mills í stað 14. Og þau vilja ekki greiða 600 milljónir króna aukalega til að taka þátt í byggðastefnu íslenzkra stjórnvalda. Þessi fyrirtæki eru í viðskiptum, en ekki góðgerðarstarfsemi.

Hætt er við, að þetta ástand leiði til, að góðviljuðum stjórnmálamönnum þyki henta, að ríkið byggi kísilmálmverksmiðjuna. Þá er hægt að láta skattgreiðendur annast 600 milljón króna byggðastefnuna og láta orkunotendur annast fjögurra millsa verðmuninn.

Fyrirmyndina sjáum við á Grundartanga. Þar semur ríkið við sjálft sig um orkuverð. Það er haft fáránlega lágt, svo að járnblendiverksmiðjan beri sig. Reikningurinn er hins vegar sendur öðrum orkunotendum. Orkuverðið til Straumsvíkur er barnaleikur hjá þessu rugli.

Stóriðjustefnan á að vera hrein og klár. Ef við höfum samkeppnishæfa orku, eigum við að selja hana einhverjum, sem vilja kaupa á sanngjörnu verði. Íslenzka ríkið á ekki að sitja báðum megin við samningaborðið eins og það gerði í Grundartangadæminu.

Stóriðjudraumurinn á Reyðarfirði verður kominn í 50 milljón króna undirbúningskostnað í lok þessa árs. Ástæðulaust er að sjá svo mikið eftir þessu fé, að kastað sé 600 milljónum króna í stofnkostnaðarmismun og fjórum millsum í hverja kílóvattstund.

Við áttum að taka út þroska okkar í Kröflu. Þar var reist pólitískt orkuver í skjóli samtryggingar stjórnmálaflokkanna. Kísilmálmdraumurinn er að því leyti verri, að þar þarf þjóðin ekki bara að taka erlend lán til orkuvers, heldur einnig til stóriðjunnar. Það er of dýr samtrygging.

Jónas Kristjánsson

DV
Við erum farin að spara.

Ekki eru allar fréttir slæmar af efnahagslífinu. Gleðilegt er, að jafnvægi virðist hafa náðst á lánamarkaði. Raunvextir eru orðnir svo háir, að peningar streyma til lánastofnana og gera kleift að fjármagna ótal verkefni án þess að auka skuldasúpu þjóðarinnar í útlöndum.

Þessi hagstæða þróun hófst í árslok 1983. Frá þeim tíma hafa innstæður aukizt um 18% í raunverulegum verðmætum. Sókn þessi hefur magnazt í ár. Innlán hafa aukizt tvöfalt meira en útlán á fyrri hluta ársins. Fólk kýs að leggja fyrir í stað þess að nota féð til misþarfra kaupa.

Raunvextir eru afar misjafnir hér á landi eftir tegundum fjárskuldbindinga. Áætlað hefur verið, að meðaltal þeirra sé um 5%. Í alþjóðlegum samanburði eru þetta fremur háir raunvextir. Algengast er, að þeir séu um 4% eins og í Bandaríkjunum og Japan.

Í Bretlandi og Kanada eru raunvextir um 5% eins og hér. Og til eru lönd, þar sem þeir eru mun hærri, svo sem Svíþjóð, þar sem raunvextir eru um 7%. Allar eru þessar tölur úr tímaritinu Economist. Samkvæmt þeim eru íslenzkir raunvextir ekki fjarri meðallagi.

Hér á landi er fjármagnshungur meira en í flestum öðrum löndum. Slík umframeftirspurn hlýtur að kalla á hærri raunvexti en venjulegir eru. Hún gerir meiri kröfur en ella til arðsemi framkvæmda og rekstrar, sem lánunum er ætlað að fjármagna.

Heyrst hafa raddir um, að raunvextir megi nú lækka, þar sem jafnvægi hafi náðst. Sú skoðun er varhugaverð. Lækkaðir raunvextir geta hæglega dregið úr, stöðvað eða snúið við sparifjáraukningunni. Ef svo verður, þurfum við að sækja meira af lánsfé til útlanda.

Flestir eru sammála um, að miklar og vaxandi skuldir okkar í útlöndum séu eitt allra geigvænlegasta vandamál þjóðarinnar. Ef hægt er að lina þann vanda með eflingu innlends sparnaðar, er það einna gleðilegasti árangur raunvaxtastefnu núverandi stjórnvalda.

Ennfremur verður að hafa í huga, að lækkaðir raunvextir geta leitt til þess, að sparifé verði notað til kaupa á ýmsum óþarfa, til dæmis á innfluttri vöru og þjónustu. Þannig getur vaxtalækkun verið verðbólguhvetjandi, jafnvel í meira mæli en vaxtahækkun.

Ekki eru öll ljón úr veginum, þótt stjórnvöld standist freistingar vaxtalækkunar. Við höfum dæmi frá því í fyrrahaust, að langur aðdragandi gengislækkunar olli flótta fjármagns úr lánastofnunum til kaupa á mismunandi þarfri vöru og þjónustu frá útlöndum.

Þegar gengislækkun er í aðsigi, telja menn sig ná betri raunvöxtum úr spákaupmennsku heldur en sparnaði. Og þeim mun meira sem stjórnvöld tregðast við að lækka gengið, þeim mun meira spá menn í, að gengislækkunin verði umtalsverð og gróðavænleg.

Ef gengið fellur hins vegar oft og lítið í senn, er ekkert upp úr slíkri spákaupmennsku að hafa. Við slíkar aðstæður gefa venjulegir raunvextir meira í aðra hönd. Þetta virðast stjórnvöld ekki skilja, því að þau hafa leyft dollaranum að lækka í verði að undanförnu.

Ef gengi er jafnan rétt skráð eða alls ekki skráð, er komið í veg fyrir, að spillt sé árangrinum af jafnvægi í raunvöxtum. Við erum nú á réttri leið í eflingu innlends sparnaðar. Þeim árangri má hvorki spilla með lækkun raunvaxta né frestun gengislækkana yfir í stóru stökkin.

Jónas Kristjánsson.

DV
Lögregluofbeldið.

Lögreglustjóraembættinu í Reykjavik ber að greiða sektir þær og skaðabætur, sem Hæstiréttur dæmdi nýlega fórnarlambi lögregluofbeldis. Starfsmaður lögreglunnar, sem dæmdur var, framdi ofbeldið í vinnutímanum og á vegum húsbóndans, lögregluríkisins.

Venja er, að vinnuveitendur greiði kostnað, sem hlýzt af mistökum starfsmanna, þótt sjálfir dómsúrskurðirnir beinist að starfsmönnum sem einstaklingum. Enn meiri er ábyrgð húsbóndans, þegar hann hefur mótað andrúmsloft, sem hvetur til slíkra mistaka.

Lögregluofbeldi er algengara hér á landi en sem svarar einu hæstaréttarmáli. Fáir hafa aðstöðu og bein í nefinu til að kæra lögregluna og fylgja kærunni á leiðarenda. Það reynir á þolrifin að sitja undir rógi lögreglunnar, lögmanna hennar og klappliðs hennar.

Brezk lögregluyfirvöld gera sér grein fyrir, að ofbeldishneigðar hlýtur að gæta hjá sumum lögreglumönnum. Þau hafa staðið fyrir rannsóknum á vandamálinu í því augnamiði að finna ráð til að halda ofbeldinu í skefjum og hindra útbreiðslu þess innan löggæzlunnar.

Hér á landi er viðhorf yfirstjórnar lögreglunnar þveröfugt. Sama er að segja um viðhorf samtaka lögreglumanna. Frá sjónarhóli þessara aðila gera lögreglumenn aldrei neitt rangt í starfi. Þeir eru varðir gegnum þykkt og þunnt, allt fram í rauðan dauðann.

Þetta stuðlar að ákveðinni hóphvöt, sem lýsa má á þann hátt, að hér erum við, vaktin, sem stendur saman, en þarna úti í umheiminum er pakkið, fyllibytturnar, þrasararnir, blaðamennirnir og aðrir óvinir okkar, vaktarinnar. Slík hóphvöt er þekkt fyrirbæri.

Það er lýsandi dæmi um ástandið, að lögregluofbeldi hefur haldið áfram að viðgangast, síðan hófust þau málaferli, sem nú hafa náð niðurstöðu í Hæstarétti. Lögreglumenn vita, að efnislega styður húsbóndinn þá, þótt hann virðist nú ekki vilja borga tjónið.

Að vísu kann þetta að breytast, ef lögreglustjóraembættið vill ekki borga fyrir starfsmanninn. Slíkt er auðvitað líklegt til að draga úr lögregluofbeldi í framtíðinni, því að einstaklingar hafa ekki efni á að tapa mörgum slíkum málum í Hæstarétti.

En þetta er ekki rétta leiðin til að draga úr lögregluofbeldi. Lögreglustjóraembættinu sem stofnun ber að standa við húnbóndaskyldu sína. Það átti sjálft og á enn að geta haldið uppi slíkum aga á liði sínu, að ekki leiði til mistaka, sem hér eru til umræðu.

Löngu áður en þetta mál kom upp lét dómsmálaráðuneytið kanna viðhorf almennings til lögreglunnar. Þetta var fyrir fimm árum. Þá kom í ljós, að fólk var hrætt við lögregluna. Hætt er við, að traust almennings hafi enn rýrnað eftir ofbeldi síðustu ára.

Fyrir fimm árum töldu flestir hinna spurðu, að lögreglan kynni ekki tök á drukknu fólki, hefði ekki lag á að róa fólk, beitti stundum óþarfri hörku, til dæmis við handtöku, og berði fólk, þegar aðrir sæju ekki til. Þetta er ekki félegt álit á verndurum borgaranna.

Rotnunin í lögreglunni kemur að ofan, en ekki frá einstaklingum, sem lenda í mistökum í hita andartaksins. Það er sjálf yfirstjórnin, sem er skyldug til að koma upp aga, svo að ofbeldi minnki og lögregluríkið hverfi. En ekki með því að neita að borga eftir á.

Jónas Kristjánsson.

DV
Eitur á eyju.

Sérstaða Íslands sem fámenns eyríkis kemur meðal annars fram í, að auðveldara ætti að vera að hamla gegn eiturefnaneyzlu og fást við vandamál, sem henni fylgja. Engan veginn er óhjákvæmilegt, að aukin eiturhörmung í útlöndum þurfi endilega að endurspeglast hér.

Sem dæmi má nefna, að heróín hefur ekki náð neinni fótfestu hér á landi. Sérfræðingur hefur haldið fram, að heróínistar gætu ekki lifað marga daga í Reykjavík. Enda gildir það um alla tíu heróínistana, sem verið hafa á Kleppi, að þeir komu með sjúkdóm sinn frá útlöndum.

Ísland er raunar sagt gósenland fyrir þá, sem vilja rífa sig upp úr óþverra. Fámennið skapar aðhald, veðráttan gerir útigang erfiðan og fjarlægðin frá öðrum löndum gefur meiri vonir um, að unnt sé að halda uppi öflugri vörnum gegn innflutningi en annars staðar.

DV hefur á þessu ári birt viðamikinn greinaflokk um stöðu þessara mála undir yfirskriftinni Eitur á eyju. Upplýsingarnar, sem þar hafa komið fram, benda til, að við þurfum ekki að gefast upp fyrir eitrinu eins og sumar nágrannaþjóðir okkar hafa meira eða minna gert.

Við getum hert tollgæzlu, ekki aðeins á Keflavíkurflugvelli, heldur einnig í afskekktum höfnum landsins. Við getum eflt starfsemi fíkniefnalögreglunnar, búið henni betri skilyrði og aukið menntun hennar. Við eigum að geta haldið hinum eitraðri efnum niðri á þann hátt.

Vandamálið hverfur svo sem ekki við það. Ungt fólk mun halda áfram að fara til útlanda, þar sem aðhald er minna, eiturverð lægra og veður mildara. Sumt af því mun týnast og sumt koma heim sem sjúkrahúsmatur. Við munum búa við vandann, þátt við flytjum hann út.

Hluti hans er ekki heldur innfluttur, heldur heimatilbúinn. Sérfræðingur hefur haldið fram, að eitur hins svonefnda Hlemmliðs sé fremur fólgið í pillum frá læknum en smygluðu hassi. Aðhald með lyfjagjöfum lækna hefur aukizt, en er samt ekki orðið nógu strangt.

Sem dæmi má nefna, að í fyrra voru tveir læknar sviptir leyfi til að gefa út lyfjaávísanir. Margir telja, að slíku aðhaldi megi beita fyrr og oftar. Ennfremur er líklegt, að fjölga megi eftirritunarskyldum lyfjum, bæta þar til dæmis við valíum og libríum.

Hér á landi flýtur allt í geðlyfjum, svefnlyfjum, róandi lyfjum og megrunarlyfjum. Sumt af þessu á rétt á sér, en samt er nauðsynlegt að herða eftirlit með því, hverjir skrifa þessa lyfseðla og handa hverjum. Sérfræðingar telja þetta alvarlegra vandamál en hassið.

Neyzla á hassi er talin hafa staðið í stað um skeið, ekki vegna skorts á framboði, heldur vegna þess, að hún er minna í tízku en áður. Hins vegar hefur aukizt notkun á amfetamíni og kókaíni, sem eru enn hættulegri. Þjóðfélagið er því enn í varnarstríði.

Ef við stöndum okkur vel í vörninni, má vona, að nýir tímar rísi, þegar ekki verður lengur fínt að nota vímugjafa. Ýmislegt bendir til, að hugarfarsbreyting sé í burðarliðnum og að öflugar varnir okkar geti brúað bilið, unz nýi stíllinn verði ofan á.

Einn viðmælenda blaðsins sagði, að það væri “einfaldlega ekki smart lengur að vera dópaður. Nú vill fólk vera í góðu líkamlegu formi og hugsa skýrt, það tímir ekki að dópa sig”. Þetta er sú hugsun, sem þarf að sigra, sú sem hafnar flótta frá veruleikanum.

Jónas Kristjánsson.

DV
Sjálfum sér verstur.

Erfitt er hlutskipti DV og annarra, sem segja sjávarútveginn beittan misrétti með rangri skráningu gengis krónunnar. Ekki er mikið hlustað á slíkt, þegar daglega birtast fréttir af stórfelldum bjánaskap þeirra, sem stjórna ferðinni í þessari atvinnugrein.

Sjávarútvegurinn hefur fengið slæma auglýsingu í þorskaflahrotunni að undanförnu. Allt of mikill fiskur berst að landi á allt of skömmum tíma. Hann verður mun verðminni söluvara í útlöndum en eðlilegt væri. Sumt er svo slæmt, að fleygja verður í gúanó.

Á þessum tíma er fiskurinn feitur af átu og afar viðkvæmur. Honum er mokað upp í allt að 40 tonna hölum. Aflinn á skip getur numið 80 tonnum á sólarhring. Ekki er rúm eða tími til að þvo fiskinn vel, kassa hann og ísa nægilega. Túrinn er ekki styttur vegna þessa.

Þorskurinn er byrjaður að skemmast, áður en hann er kominn inn í frystihús. Þar bíður hann blóðsprunginn í of miklum hita. Mikið af hinu vana starfsliði er í fríi. Fámennt lið lítt þjálfaðra og hægvirkra unglinga ræður auðvitað ekki við að bjarga fiskinum.

Þar á ofan er tækni frumstæð í mörgum frystihúsum. Færibönd eru af skornum skammti. Gífurleg vinna fer í alls kyns tilfæringar með kassa. Gamaldags reizlur eru, þar sem tölvuvogir ættu að vera. Við venjulegar aðstæður er framleiðnin á lágu stigi. Enn lakari er hún nú.

Niðurstaðan er, að þorskurinn fer ekki í verðmætu pakkana, sem hinn erlendi markaður biður um. Hann fer í stærri blokkir og roðfisk. Sumt fer hreinlega í bræðslu. Útflutningsverðmætið verður að meðaltali 20-30% lægra á hvert kíló en það ætti að vera.

Í mörgum tilvikum er það sami aðilinn, sem á fiskiskipið og vinnslustöðina. Fyrir slíkan ætti að vera viðráðanlegt að samræma veiðar og vinnslu. Það hefur raunar sums staðar verið gert um langt skeið, til dæmis hjá fyrirmyndarfyrirtækinu Útgerðarfélagi Akureyringa.

Sumir eru nýbyrjaðir að sigla í kjölfarið. Aðrir forstjórar í sjávarútvegi klóra sér í höfðinu og virðast alls ekki ráða við skipstjóra og sjómenn, sem tryllast í aflahrotunni. Slíkt ráðaleysi er að sjálfsögðu forkastanlegt og kallar á mannaskipti á toppnum.

Bjánaskapurinn styðst við hálfopinbert verðlagskerfi, sem gerir of lítinn mun á góðum og lélegum afla upp úr sjó. Skipstjórar og sjómenn hafa því lítinn aga úr þeirri átt. Þeir bara moka í gúanó, nema útgerðarstjórar komi sjálfir á aga eins og Akureyringar.

Í erlendum fiskihöfnum ríkir ekki opinbert verð, heldur markaðsverð. Þar fylgjast útgerðarstjórar nákvæmlega með eftirspurninni og keppast um að kalla skip sín inn, eirmitt þegar kaupendur vantar fisk og verðið er hagstæðast. þetta þarf að taka upp hér.

Meðan svo er ekki, þurfa ráðamenn í sjávarútvegi að gera sitt bezta á annan hátt. Þeir hafa enga afsökun fyrir því að klóra sér í höfðinu og horfa upp á kvóta skipa sinna sóað í framleiðslu, sem er 20-30% verðminni en hún ætti að vera, ef rétt væri haldið á spilum.

Þetta er sorglegt, því að sjávarútvegurinn er okkar stóriðja og á skilið hagstæðari gengisskráningu. En það þýðir lítið fyrir okkur á DV og aðra að hamra á slíku, meðan ráðamenn í sjávarútvegi haga sér eins og bjánar. Því miður er sjávarútvegurinn sjálfum sér verstur.

Jónas Kristjánsson.

DV