arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Ekki þeir pappírar

Launþegar þjóðarinnar á alþingi hafa tekið forustu í kröfugerð og kröfuhörku. Þingmennirnir skammast sín ekki fyrir óhóflegar launahækkanir og óvenjugróf skattsvik. Þingfararkaupsnefnd þeirra birtir Í þess stað greinargerð um, að allt sé þetta gott og fagurt.

Broslegust er hótun þingfararkaupsnefndar um birtingu samanburðar á kjörum þingmanna á Íslandi og Norðurlöndum. Slíkur samanburður var í tízku fyrir nokkrum árum, áður en menn áttuðu sig á markleysi hans.

Gallinn er nefnilega sá, að stjórna þarf landinu betur, ef Íslendingar eiga að hafa sömu kjör og starfsbræður í útlöndum. Að þessu geta frystihúsakerlingar ekki gert, en þingmenn okkar eru hins vegar beinlínis ábyrgir fyrir því, að kjör eru verri hér.

Þingfararkaupsnefnd ver margvísleg skattsvik þingmanna með því, að ríkisskattanefnd sé samsek. En það bætir ekki hlut þingmanna, þótt þeir dragi skrifstofustjóra sinn, skattstjóra og aðra embættismenn inn í svindlið.

Kjarni málsins er sá, að þingmenn hafa sett strangar reglur um meðferð hlunninda til skatts. En þeir smeygja sér sjálfir hjá því að fara eftir þessum reglum. Fyrir bragðið ættu þeir allir með tölu að sitja á Litla-Hrauni, ásamt þeim embættismönnum, sem um málið hafa fjallað.

Það er ekki lítið mál að koma á mánuði hverjum undan skatthlunnindum, sem nema 200.000 krónum á hvern utanbæjarþingmann. Það eru 2.4 milljónir á einu ári og 9,8 milljónir króna á einu kjörtímabili. Aðrir skattsvikarar gera ekki betur.

Þingfararkaupsnefnd er svo langt leidd, að hún segir það rangt, að þingmenn ákveði laun sín sjálfir. Hún segir kjaradóm hafa ákveðið laun í þriðja efsta flokki kjarasamninga Bandalags háskólamanna. Lög mæli svo um, að þingmenn taki laun eftir þriðja efsta flokki ríkisstarfsmanna. Þess vegna hafi þingmenn hoppað úr samningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja yfir í samninga Bandalags háskólamanna.

Auðvitað var það þingfararkaupsnefnd, sem ákvað að túlka kjarasamningana með þessu hoppi og útvega þingmönnum á þann hátt 80% launahækkanir meðan alþýðufólk fékk 60% launahækkanir. Og auðvitað er það þingfararkaupsnefnd, sem ákveður, hver hin skattsviknu hlunnindi eigi að vera.

Vel getur verið, að þingmenn ættu að hafa betri laun. Kannski fengjum við þingmenn, sem gegndu skyldum sínum, ef þeir fengju fjórum sinnum hærri laun. En gagnrýnin á sjálftekt þingmanna á launum, hlunnindum og skattsvikum snýst ekki um þetta.

Þingmenn eru gagnrýndir fyrir að hækka laun sín meira en annarra manna, einmitt þegar neyðarástand er í efnahagslífinu. Þeir eru gagnrýndir fyrir að smeygja sér hjá skattsvikareglum, sem þeir ætlast til að aðrir menn fari eftir.

Þessi atriði hefur þjóðin til sanninda um, að þingmenn hennar séu ekki þeir pappírar, sem þeir þyrftu að vera.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einfalt réttlæti

Svefnþungi stjórnarskrárnefndar og landsfræg leti formanns hennar valda því, að þjóðin fær ekki tækifæri til að tjá sig um stjórnarskrárbreytingar í næstu alþingiskosningum. Mega landsmenn teljast sælir, ef tillögur nefndarinnar líta dagsins ljós í tæka tíð fyrir alþingiskosningar árið 1982.

Þessi stöðnun veldur því, að ýmsir hafa lagt til, að nokkur brýnustu atriðin fái sérstaka meðferð á undan hinum. Ber þar hæst óánægjuna með hinn rýra atkvæðisrétt kjósenda í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Misræmið í atkvæðisrétti er orðið grófara en svo, að nokkur treysti sér til að verja það.

Í sameiginlegum tillögum ungliðasamtaka Alþýðuflokks, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks er lagt til, að hæfilegt misræmi milli Reykjavíkursvæðisins og mestu strjálbýliskjördæmanna sé 1 á móti 1,3. Telja tillögumenn, að með slíku hlutfalli sé vegið upp á móti aðstöðumun dreifbýlis og þéttbýlis.

Í síðustu alþingiskosningum var hins vegar svo komið, að reykvískir kjósendur höfðu eftir úthlutun uppbótarsæta aðeins fjórðung úr atkvæðisrétti á við Vestfirðinga. Í kosningunum sem fram munu fara á þessu ári, verða Reyknesingar nálægt því komnir niður í einn fimmta hluta af atkvæðisrétti Vestfirðinga.

Í nýútkominni bók um endurskoðun stjórnarskrárinnar bendir Gunnar G. Schram prófessor á leið til að lina þetta misrétti til bráðabirgða án þess að breyta þurfi stjórnarskránni. Hugmynd Gunnars má framkvæma með breytingu á kosningalögunum einum saman. Hún gæti því komizt til framkvæmda í alþingiskosningum á þessu ári, ef þingmenn kæmu sér saman um slíkt.

Tillagan felst í, að breytt verði ákvæðum um úthlutun hinna ellefu uppbótarþingsæta. Nú er annar hver uppbótarmaður valinn eftir hlutfallsreglu. Með því að afnema þessa hlutfallsreglu og heimila fleiri en einn uppbótarmann í hverju kjördæmi yrðu allir uppbótarmenn kjörnir í samræmi við atkvæðafjölda.

Þetta mundi ekki breyta þingmannatölu flokkanna, en mundi fjölga þingmönnum Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis á kostnað þeirra kjördæma, þar sem atkvæðisréttur er nú fjórfaldur og fimmfaldur. Mætti búast við, að misréttið minnkaði niður í hálfan þriðja kosningarétt.

Auðvitað nægir slík breyting ekki. En hún gæti vel dugað til bráðabirgða í eitt kjörtímabil, svo að bullsjóðandi óánægja Reykvíkinga og Reyknesinga sprengi ekki ketilinn. Hví skyldu þeir líka sætta sig lengur við núverandi ástand fremur en svertingjar í Rhodesíu sætta sig við svipaðan kosningarétt?

Ef stjórnmálaflokkarnir kærðu sig um, mætti framkvæma þessa breytingu í vetur og haga alþingiskosningum ársins í samræmi við hana. Hitt er svo öllu trúlegra, að ábyrgðarþrungið hjal þingmanna um misrétti á þessu sviði sé marklaust fleipur, eins og margt annað, sem þeir segja til að hafa kjósendur góða á kosningaári.

Það verður fróðlegt fyrir kjósendur að fylgjast með, hvernig landsfeður hyggjast smeygja sér fram hjá þessu réttlætismáli.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einföld lausn Jóns

Ýmsir dálkahöfundar hafa á undanförnum vikum mælt með sameiningu prófkjara og almennra kosninga. Eru þeir sammála um, að með slíkum hætti sé unnt að auka áhrif kjósenda og forðast um leið ýmis vandamál, sem fylgt geta prófkjörum.

Jón Skaftason alþingismaður hefur lagt fyrir alþingi tillögu um þetta efni. Hún hefur þann ágæta kost, að hún felur ekki í sér stjórnarskrárbreytingu, heldur aðeins breytingu á kosningalögunum.

Þingmenn gætu því afgreitt tillögu Jóns strax, ef þeir kærðu sig um. Hún þarfnast ekki hinnar flóknu málsmeðferðar stjórnarskrárbreytingar. Hún er einföld bráðabirgðalausn á knýjandi vandamáli.

Stjórnarskrárnefndin starfar ógnar hægt. Hún þarf að taka til meðferðar ágætis tillögu um svokallað írskt kosningakerfi, sem ungliðasamtök þriggja af fjórum helztu stjórnmálaflokkunum hafa lagt til, að komið verði á fót.

Írska kerfið er vafalaust fullkomnara en tillaga Jóns Skaftasonar. En kjósendur hafa ekki tíma til að bíða eftir Godot stjórnarskrárnefndarinnar. Þeir vilja bráðabirgðalausn strax. Sem slík er tillaga Jóns afar heppileg.

Tillagan felur í sér að flokkarnir raði ekki frambjóðendum sínum innan listanna. Flokkarnir ráði því aðeins, hverjir taki sæti á listunum. en ekki röð frambjóðenda.

Sennilega yrði frambjóðendum raðað á lista í stafrófsröð og hlutkesti látin ráða, hvar í stafrófinu yrði byrjað hverju sinni.

Síðan er það verkefni og réttur hins almenna kjósanda að tölusetja nöfn frambjóðenda í þeirri röð, sem hann vill kjósa þá. Reynslan úr prófkjörunum sýnir, að kjósendur átta sig flestir vel á þessari kosningaaðferð.

Kjósandinn getur tölusett alla frambjóðendur listans eða færri að eigin vild. Hinir ótölusettu frambjóðendur fá þá allir jafnt hlutfall atkvæða á þeim kjörseðli.

Þessi kosningaaðferð er notuð í Danmörku og hefur gefizt vel. Þar eru flokkarnir að vísu ekki skyldaðir til að hafa óraðaða framboðslista. Það gera þó allir flokkar, sem máli skipta, af ótta við kjósendur.

Einn helzti sérfræðingur landsins í stjórnarskrárfræðum. Gunnar G. Schram prófessor, segir í nýútkominni bók um endurskoðun stjórnarskrárinnar. að lagabreyting í þessu efni sé einföld í framkvæmd og að hana megi gera án stjórnarskrárbreytingar.

Vandinn er svo auðvitað sá, að þingmenn kæra sig alls ekki um réttarbót á þessu sviði. Það hefur greinilega komið fram Í umræðum á Alþingi um tillögu Jóns Skaftasonar.

Þingmenn og ráðherrar slá úr og í. Markmið þeirra er að tefja málið að minnsta kosti fram yfir kosningar. Sumir þeirra vita líka, að þeir ættu sjálfir aldrei afturkvæmt á Alþingi af óröðuðum framboðslistum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Góð prófkjör, betri og bezt

Prófkjör eru ekki fullkomin, þótt þau séu stórkostleg leið til eflingar lýðræðis. Menn þurfa að læra af reynslu vetrarins og sníða af þeim ýmsa galla.

Flokkseigendur margra flokka og aðrir þeir, sem halloka hafa farið í prófkjörum, gera um þessar mundir harða hríð að þeim og draga upp stórlega ýkta mynd af vandamálum, sem þeim gætu verið tengd.

Þessir sorgmæddu menn segja, að svokölluð fjölflokkaatkvæði ráði úrslitum prófkjara, því að fjöldi manns taki þátt í þeim hjá fleirum en einum flokki. Þeir segja, að óvænt úrslit prófkjara valdi andúð og úlfúð innan flokka.

Með þessum fullyrðingum eru þeir að reyna að grafa undan áliti fólks á prófkjörum. Þá skortir sannanir fyrir kenningum sínum. Samt er nauðsynlegt að taka tillit til þeirra og haga prófkjörum á þann hátt, að ekki orki tvímælis.

Koma má Í veg fyrir fjölflokkaatkvæði með því að fara að bandarískri fyrirmynd og hafa prófkjör allra stjórnmálaflokka á einum og sama degi. Heppilegast væri þá, að hinar opinberu kjörstjórnir sæju um þau og hefðu sömu kjörstaði fyrir alla flokka. Þetta gætu notfært sér þeir flokkar, sem vilja hafa prófkjör. Jafnframt væru önnur prófkjör bönnuð.

Þessi leið kæmi hins vegar ekki í veg fyrir, að fallkandidatar reyni að hefna þess í kosningum, sem hallaðist í prófkjörum. Til að útiloka þann vanda líka væri bezt, að alþingi samþykkti tillögu Jóns Skaftasonar um sameiningu prófkjara og kosninga.

Samkvæmt þeirri leið mundu kjósendur velja frambjóðendur af óröðuðum lista í kosningum, alveg eins og þeir gera nú í prófkjörum. Hlutkesti yrði látið ráða, hvar í stafrófinu byrjað væri og síðan kæmu nöfn frambjóðenda í stafrófsröð.

Kjósendur mundu setja tölustafina 1, 2, 3 o.s.frv. við nöfn frambjóðenda eins lista og í þeirri röð, sem þeir vilja hafa þá. Þeir mundu hins vegar ekki merkja neitt við lista annarra flokka.

Þessi leið er róttækari og mun betri en hin fyrri. Hið persónulega val, sem prófkjörin hafa fært kjósendum, mundi flytjast inn í kosningarnar sjálfar, þar sem það á auðvitað bezt heima.

Öllum þorra þjóðarinnar er ljóst, að núverandi kosningakerfi með fyrirfram röðuðum listum er ófært. Prófkjörin eru tilraun til að bæta nokkuð úr skák. Sem slík hafa þau gefizt mjög vel. Agnúar þeirra hafa verið stórlega ýktir í áróðri þeirra, sem helzt þrífast á lokuðum klíkufundum.

Meðan raðað er á lista í kosningum eru prófkjörin í hæsta máta nauðsynleg. Almenningur mun ekki láta bjóða sér afnám þeirra. Og hann mun í minnkandi mæli kjósa þá flokka, sem ekki þora að hafa prófkjör.

Það er líka ljóst, að bezta leiðin, leið Jóns Skaftasonar, er ekki fær að sinni. Alþingismenn hafa hver um annan þveran fyllzt ótta um framtíð sína og finna opnu listakjöri allt til foráttu. Sú afstaða er eftir öðru framferði þingmanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Sjóður gegn stéttvísi

Deilurnar um varið land voru á sínum tíma mesta hitamál íslenzkra stjórnmála. Mörgum hljóp þá svo mikið kapp í kinn, að orðbragð þeirra fór úr böndum. Mest bar á þessu í skrifum andstæðinga varins lands í Þjóðviljanum.

Orðbragðið var þó ekki meira en svo, að það nam samanlagt rúmum helmingi af orðbragði því, sem höfundur þessa pistils hefur einn sætt vegna skrifa um landbúnað. Var í þeim skrifum þó ekki vikið persónulega að nokkrum manni.

Enginn skynsamur maður nennir að höfða meiðyrðamál út af heitum hamsi af hvorugu þessu tagi. Menn verða eins og ritstjóri Dagblaðsins að taka tillit til þess, að um veruleg tilfinningamál er að ræða.

Óviðurkvæmileg harka í málarekstri aðstandenda Varins lands bendir til þess, að ekki sé lengur um ærumál að ræða, heldur tilraun til að gera sér málið að féþúfu.

Til þess hafa aðstandendur stuðning Hæstaréttar, sem hefur í dómum sínum sýnt stéttvísi íslenzkrar yfirstéttar. Þar í rétti finnst mönnum greinilega einstaklega ósvífið að vera með dónaskap við prófessora.

Undirréttardómar í meiðyrðamálum Varins lands voru eðlilegir. Þar var ómerkt það, sem ómerkja þurfti, án þess að úr því yrði umtalsverður stórbisness fyrir hina ærumeiddu.

Hæstiréttur hefur hins vegar þyngt þessa dóma verulega. Verður hver hinna dæmdu að sæta fjárútlátum, sem nema hundruðum þúsunda króna. Með þessari stéttvísi er Hæstiréttur á villigötum.

Aðstandendur Varins lands grípa síðan dóma Hæstaréttar með áfergju. Þeir láta bjóða upp eignir hinna dæmdu og reyna jafnvel að sölsa þær undir sig fyrir lítið brot af verðgildi þeirra.

Þegar Hæstiréttur stendur fyrir slíku ástandi í þjóðfélaginu, er orðið fyllilega tímabært að stofna málfrelsissjóð, svo sem gert hefur verið. Slíkur sjóður er eðlilegt svar við stéttvísi Hæstaréttar.

Engin ástæða er til að láta einstaklinga greiða hundruð þúsunda króna vegna nokkurra óvarlegra orða. sem falla í hita leiksins. Málfrelsissjóður er gagnleg vörn gegn slíkum fjárhagslegum ofsóknum.

Að vísu getur stjórnendum sjóðsins reynzt erfitt að velja verkefni við hæfi. Sum meiðyrðamál eru sjálfsögð, einkum út af vel skipulögðum dylgjum, sem oft má sjá í Þjóðviljanum.

Meiðyrðamál Varins lands voru hins vegar að verulegu leyti höfðuð út af óskipulögðum reiðilestri tilfinningamanna úti í bæ. Þau voru ómerkileg mál, verulega ofmetin af hálfu Hæstaréttar. Slík mál eru verðugt verkefni Málfrelsissjóðs.

Ef ritstjóri Dagblaðsins höfðaði mál út af jafn óskipulögðum reiðilestri tilfinningamanna í landbúnaði, væri fengið annað verkefni fyrir sjóðinn. Sem betur fer er ekki líklegt, að slík mál íþyngi sjóðnum.

Meðan aðstandendur Varins lands og stéttvísir dómarar Hæstaréttar eru á villigötum, er rétt að hvetja menn til að styðja Málfrelsissjóð.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ráðherrasiðleysi

Siðleysi landsfeðranna hefur sætt harðri gagnrýni í Dagblaðinu að undanförnu. Nú hefur enn lengzt syndaregistur eins þeirra, Halldórs E. Sigurðssonar vegamálaráðherra.

Þrír sóttu um starf rekstrarstjóra vegagerðarinnar á Austurlandi. Tveir þeirra voru verkstjórar vegagerðarinnar, en einn rafvirki og framsóknarmaður, sem ekki hafði nálægt vegagerð komið.

Umdæmisverkstjórinn á Austurlandi mælti með öðrum verkstjóranum í starfið. Í samræmi við það óskaði vegamálastjóri eftir staðfestingu á skipun hans. Ráðherra skipaði hins vegar rafvirkjann og flokksbróður sinn.

Mikil reiði er á Austfjörðum vegna þessa siðleysis. Sú reiði nær jafnt til framsóknarmanna sem annarra. Það stendur þeim líka næst að hafa landsföðurinn ofan af siðleysinu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Talningarævintýri

Fyrsta talning í prófkjöri Framsóknarflokksins í Reykjavík benti til, að Kristján Friðriksson hefði lent í þriðja sæti til alþingiskosninga, Sverrir Bergmann í fjórða sæti og Þórarinn Þórarinsson í fimmta.

Munurinn var svo naumur, að atkvæðin voru talin í annað, þriðja og fjórða sinn: Við þessa endurtalningu fór atkvæðaseðlum að fjölga. Voru nöfn þeirra Þórarins og Sverris og ýmissa annarra á æ fleiri seðlum., Nafn Kristjáns kom hins vegar ekki fram á þeim seðlum, sem nú töldust til viðbótar.

Lauk talningu svo rúmum sólarhring eftir lokun kjörstaða, að Þórarinn var kominn í þriðja sæti, Sverrir í fjórða og Kristján í fimmta. Nokkrum dögum síðar kom í ljós, að 50-60 seðlum fleira hafði komið fram í prófkjörinu en skráður fjöldi þátttakenda var á kjörskrá.

Þegar slíkt gerist er skýringin venjulega sú, að við talningu sé lætt inn fölsuðum atkvæðaseðlum, án þess að þess sé jafnframt gætt að taka út aðra seðla á móti. Þannig myndast misræmi milli kjörskrár og seðlafjölda.

Vitni hafa kvartað um, að innsiglisrof atkvæðakassa og talningin í heild hafi farið fram með losaralegum hætti. Auk þess hafa frambjóðendur kvartað um, að fulltrúar þeirra hafi ekki getað fylgzt með talningunni.

Þegar seðlar eru orðnir of margir, er kjörstjórn vandi á höndum. Hún hlýtur að eiga erfitt með að meta, hvaða seðlar eru grunsamlegri en aðrir. Þá er helzta vonin sú, að þátttakendur í kosningunni hafi í rauninni verið fleiri en kjörskráin sýnir.

Svo virðist sem seðlum hafi fækkað á nýjan leik við fimmtu og síðustu talningu, sem fór fram um síðustu helgi, viku eftir prófkjör. Var þá aftur komið verjanlegt samræmi milli kjörskrár og seðlafjölda.

Kannski varpa framsóknarmenn í Reykjavík öndinni léttar. Hitt er svo skoðun margra annarra, að þvílíkt talningarævintýri gæti aðeins gerzt hjá Framsóknarflokknum og þá eingöngu í Reykjavík.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Blóm í eyðimörkinni

Á eyðimerkurferðum hlýtur að vera yndislegt og hressandi að sjá blóm, þótt ekki sé nema eitt lítið blóm. Slíkt getur fengið menn til að gleyma stað og stund og leitt huga þeirra að fjarlægum vinjum.

Íslenzkir skattgreiðendur njóta lítils unaðar á eyðimerkurgöngu sinni. Síðustu árin hefur aukinn rekstur, framkvæmdir og fjáraustur hins opinbera kallað á síhækkaða skatta.

Í hagskýrslum má greinilega sjá, hvernig hið opinbera hrifsar til sín sífellt stærri geira þjóðarkökunnar. Þessi sjálftekt er engin ímyndun, heldur óhrekjanleg staðreynd.

Á einum stað á landinu hefur komið í ljós viðleitni til að hamla gegn þessu. Á Seltjarnarnesi hafa útsvör verið lækkuð niður í 10% að frumkvæði Magnúsar Erlendssonar, forseta bæjarstjórnar, og með stuðningi allra flokka.

Þar sem útsvör annars staðar á landinu eru 11%, felst í lækkuninni tugþúsund króna sparnaður fyrir verulegan hluta skattgreiðenda á Seltjarnarnesi. Það munar um slíkan blóðmörskepp í sláturtíðinni.

Auðvitað þýðir þetta, að minna verður um framkvæmdir en ella væri. Á Seltjarnarnesi eru næg verkefni eins og annars staðar. En það er hvort sem er ekki hægt að gera allt í einu.

Segja má, að bæjarstjórn Seltjarnarness sé tiltölulega vel í stakk búin, þar sem henni hefur árum saman haldizt vel á fé. En hún hefur samt ekki lækkað útsvörin meira en önnur sveitarfélög gætu gert, ef þau vildu rifa seglin ofurlítið.

Útsvarslækkunin á Seltjarnarnesi er ögrun og áskorun í garð annarra sveitarstjórna. Þær standa andspænis sínum skattgreiðendum, sem vita nú í fyrsta skipti, að útsvör er unnt að lækka.

Fyrst og fremst hefur boltanum þó verið varpað í fang ríkisstjórnarinnar, mesta eyðsluseggs í landinu. Þar er fitan mest og þar er auðveldast að spara.

Hér í þessum dálki hefur ótal sinnum verið bent á fjárlagaliði upp á milljarða króna, sem eru óþarfir með öllu. Ríkisstjórnin þarf bara að hafa kjark til að hrista af sér þrýstihópana.

Kjarkmikil ríkisstjórn ætti þess kost að safna í sjóð sparnaðinum af niðurskurði og draga þannig úr verðbólgunni. Hún ætti þess líka kost að láta skattgreiðendur njóta þessa, almenningi til lífskjarabóta.

Duglaus ríkisstjórn á hins vegar enga slíka kosti. Hún rekst bara undan straumum og vindi og gætir þess eins, að laun og skattsvik þingmanna aukist meira en annarra manna.

Duglausir ráðamenn í ríkisstjórnum og sveitarstjórnum breyta lífi í eyðimerkur. Þeir auka skattakúgunina á kostnað almennings og atvinnuvega, unz hrikta fer í sjálfum undirstöðunum.

Eitt lítið blóm, sem sprettur í slíkri eyðimörk, er til þess fallið að efla kjark manna og trú þeirra á, að eyðimörkina sé unnt að rækta.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hvernig má leysa vandann?

Gengisbreytingaleiðin, sem ríkisstjórnin er helzt að hugsa um að fara um þessar mundir, leysir ekki efnahagsvandann. Hún mun þvert á móti, við núverandi aðstæður, gera vandann verri, þegar upp verður staðið. Hætt er við, að stjórnmálamennirnir í Stjórnarráðinu einblíni rétt einu sinni á komandi kosningar og hugsi um það eitt að bjarga sínu skinni. Það megi gera með reddingum til bráðabirgða. Ekki sé víst, að þeir sitji sjálfir í þeirri ríkisstjórn, sem við tekur eftir kosningarnar.

Sagt hefur verið um þessar aðferðir stjórnvalda, að nú stefni í algert stjórnleysi út árið. Fyrst verði gengið fellt verulega, og þá frekar með hröðu gengissigi en mikilli gengisfellingu á einum degi. Mjótt er á munum milli hraðs gengissigs og beinnar gengisfellingar, og raunar er eini munurinn sá, hvort Jóhannes Nordal seðlabankastjóri telur ástæðu til að boða til blaðamannafundar síðdegis einhvern daginn til að tilkynna fall krónunnar eða ekki.

Fyrir almenning og fyrirtækin skiptir nánast engu, hvort verulegri gengisfellingu er dreift á nokkrar vikur eða mánuði eða hún verður í einu vetfangi. Niðurstaðan verður hin sama, miklar verðhækkanir á innfluttum vörum og skerðing kaupmáttar.

Gengisfelling mun í svip bæta hag fiskvinnslunnar, sem fær fleiri krónur í sinn hlut, þótt verðlag á útflutningsafurðum haldist óbreytt í erlendri mynt. Fyrir stjórnmálamennina hefur þetta þann mikla kost, að vera kann, að menn verði eitthvað rólegri fram yfir kosningar. En gengisfellingin veldur víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags. Samkvæmt samningum koma vísitöluhækkanir á kaup skömmu eftir að verðlagið hækkar. Verðbólgan magnast enn. Með þeim hætti mun fiskvinnslan innan skamms standa frammi fyrir sama vandamálinu, vaxandi kostnaði innanlands, sem verður meiri en verðhækkanir á útfluttum vörum. Hagur fiskvinnslunnar verður þá í engu betri, því að ekki er unnt að gera ráð fyrir miklum verðhækkunum á útfluttum vörum í erlendum gjaldeyri. Þá hefur í rauninni það eitt gerzt, að vandamálinu hefur verið skotið á frest og verðbólguskrúfan tekið við því á meðan og hert ferðina.

Öðru máli gegndi, ef ríkisstjórnin héldi verðlagi í skefjum, þegar gengið yrði fellt, með ákveðnum lækkunum á sköttum á framleiðslu og vörur. Hið sérstaka vörugjald á til dæmis að færa ríkissjóði sjö milljarða í ár. Með niðurfellingu þess og lækkun fleiri skatta af þessu tagi mætti vega upp verðhækkun gengisfellingarinnar, svo að hún komi ekki fram í verðbólgusprengingu og kostnaðaraukningu fiskvinnslunnar. Áhrif hennar yrðu þá þau ein, sem að skyldi stefnt, að auka tekjur fiskvinnslunnar. Niðurfærsla verðlags og kaupgjalds með samningum við aðila vinnumarkaðarins mundi einnig geta rétt hlut fiskvinnslunnar.

Fyrri leiðin, að lækka skatta á framleiðslu og vörur, hlyti að sjálfsögðu að knýja ríkisstjórnina til niðurskurðar á bákninu til að mæta minnkun ríkisteknanna. Sá niðurskurður ætti áð vera meginþáttur Í viðreisn efnahagsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið