arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Tveir kostir, báðir vondir

Fulltrúar Alþýðuflokksins mættu töskulausir á fyrsta fundinum með fulltrúum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, þar sem ræða átti myndun stjórnar þessara þriggja flokka. Enda kom í ljós á fundinum, að fulltrúar A1þýðuflokksins höfðu sig lítið í frammi.

Tilraunin til myndunar ríkisstjórnar Sjálfstæðis-, Framsóknar- og Alþýðuflokks er dæmd til að mistakast. Sigurvegari kosninganna getur einfaldlega ekki leyft sér að verða þriðja hjól óvinsælustu ríkisstjórnar síðustu áratuga.

Þríflokkastjórn mundi líta út sem eins konar framhald núverandi helmingaskiptastjórnar. Gömlu ráðherrarnir eru orðnir vanir hver öðrum og mundu í reynd standa saman gegn nýjum ráðherrum Alþýðuflokksins, jafnvel þótt þeir ásettu sér annað.

Þar á ofan er ekki líklegt, að Alþýðuflokkurinn kæmi að mörgum af áhugamálum sínum. Helmingaskiptaflokkarnir eru viðkvæmir fyrir breytingum, sem mundu verða túlkaðar sem gagnrýni á stefnu þeirra og gerðir á liðnu kjörtímabili.

Staða Alþýðuflokksins eftir kosningasigurinn er tvíeggjuð. Hann getur því aðeins leyft sér að taka þátt í ríkisstjórn, að mikilvægur hluti kosningamála hans nái fram að ganga. Á þann hátt einan er hugsanlegt, að stjórnarseta verði honum til framdráttar í næstu kosningum.

Nú eru aðeins eftir tveir möguleikar til myndunar meirihlutastjórnar. Annar kosturinn er framhald á núverandi stjórnarsamstarfi og hinn er nýjar viðræður um myndun vinstri stjórnar.

Skömmu eftir kosningarnar benti Dagblaðið á, að framhald núverandi stjórnar væri ekki eins fráleitt og almennt var þá talið. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hafa enn meirihluta á þingi, 31-32 þingmenn gegn 28-29.

Áhrifamiklum öflum í báðum flokkum líður bærilega í samstarfinu, sem hefur verið einkar ágreiningslítið alla tíð. Þar á ofan hafa ráðamenn flokkanna tveggja reynzt fremur tornæmir á orsakir kosningaósigursins. Hví skyldu þeir ekki halda áfram helmingaskiptum sínum?

Hinn kosturinn er á ýmsan hátt erfiðari í framkvæmd, þótt áskorun Verkamannasambandsins hafi gefið honum nýjan byr. Uppistandið í kringum fyrri viðræður um myndun vinstri stjórnar sýndi djúpstæða og gagnkvæma óbeit milli Alþýðuflokks og Alþýðubandalags.

Málefnaágreiningurinn er ekki alvarlegastur. Dagblaðið hefur sýnt fram á, að mun minna bar á milli hugmynda flokkanna í efnahagsmálum en leiðtogar þeirra vilja vera láta. Þær eru raunar svipaðar gerðum núverandi ríkisstjórnar og sennilega jafn vitlausar.

Samstarf Alþýðuflokks og Alþýðubandalags mundi einkennast af gagnkvæmri tortryggni, skæruhernaði og höggum, bæði ofan og neðan beltis. Í stað núverandi eindrægni helmingaskiptaflokkanna mundi koma sundurlyndi vinstri flokkanna.

Hvor kosturinn er verri, vitum við ekki. En þeir einir koma til greina, nema stjórnmálamennirnir fari í alvöru að ræða um hugsanlegar útgáfur af minnihlutastjórnum til eins eða tveggja ára. Slík stjórn yrði þjóðinni tæpast eins þungbær og helmingaskiptastjórn eða vinstri stjórn mundu verða.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Ekki sprengja á trimmi

Viðskiptabardagar eru því miður farnir að blossa upp milli vestrænna ríkja. Íslendingar hafa fengið að kenna á evrópskum verndaraðgerðum í japönskum stíl, svo sem Davíð Scheving Thorsteinsson upplýsti í Sviss í vetur á þingi Fríverzlunarsamtakanna EFTA.

Samhliða þessum verndaraðgerðum er í vaxandi mæli farið að bera á framboði vöru undir kostnaðarverði. Íslendingar hafa fengið að kenna á einum anga þessara vinnubragða, er austurlandavörur eru fluttar hingað á fölsuðum pappírum Fríverzlunarsamtakanna.

Vestur-Þjóðverjar eru minnugir kreppunnar og Hitlers og standa einna harðast gegn þessum vinnubrögðum, sem hljóta að leiða til tjóns fyrir alla. Verndaraðgerðir og undirboð eins kalla á hliðstæðar aðgerðir hinna, svo að um síðir sitja allir málsaðilar með sárt ennið.

Hin harða alþjóðlega samkeppni þvingar fyrirtæki til að bæta stöðugt reksturinn og leggja meiri framleiðni til þjóðarbúsins. Þess vegna er nauðsynlegt að efla fríverzlun milli ríkja. Þetta eru Vestur-Þjóðverjar nú að predika, en því miður ekki með nægilegum árangri.

Það má segja íslenzkum iðnrekendum og samtökum þeirra til hróss, að fríverzlun hefur átt stuðning þeirra í áratug. Aðildin að Fríverzlunarsamtökunum og samningurinn við Efnahagsbandalagið hafa líka gert íslenzkan iðnað öflugri á þessum áratug. Hann er ekki lengur sama viðkvæma stofublómið og áður.

Ekki er samt nóg að fagna því, er margar greinar iðnaðar eru farnar að standa sig í harðri alþjóðlegri samkeppni. Ýmsar blikur eru á lofti, sem stjórnvöld verða að átta sig á, svo að innlendur iðnaður sprengi sig ekki á trimmi samkeppninnar.

Mesti vandinn er sá, að þrjár ríkisstjórnir í röð hafa ekki efnt að fullu þau loforð, sem gefin voru, þegar innlendum iðnaði var á sínum tíma varpað út í hringiðu alþjóðlegrar samkeppni.

Iðnaðurinn býr enn við lakari kjör en samkeppnisiðnaður annarra landa. Raforka er dýrari í smásölu hér en í nágrannalöndunum. Opinber gjöld á iðnað eru fleiri og hærri hér en í öðrum löndum. Og enn eru tollar lagðir á sum aðföng iðnaðarins.

Þar á ofan nýtur iðnaðurinn enn ekki jafnréttis á við sjávarútveg og landbúnað, þótt bilið hafi minnkað. Lánsfjárhæðir eru lægri og lánakjör verri. Launaskattur og aðstöðugjöld eru hærri. Í rauninni hefur í áratug ekkert verið gert til að láta fjármagn þjóðarinnar finna sjálft arðbærustu viðfangsefnin.

Vegna vanefnda stjórnvalda á ýmsum slíkum sviðum er nú nauðsynlegt að verða við tilmælum samtaka iðnrekenda um tveggja ára lengingu á aðlögunartíma iðnaðarins gagnvart erlendri samkeppni. Þessi ósk er í hæsta máta hófsamleg og felur ekki í sér minnsta fráhvarf frá stefnu fríverzlunar.

Iðnaðurinn hefur á einum áratug breytzt úr stofublómi í harðgerða útijurt. Slík breyting getur ekki gerzt í einu vetfangi, því að þá er voðinn vís. Um þessar mundir er hætta á ferðum, sem stjórnvöld verða að taka tillit til. Nokkur lenging á aðlögunartíma getur ráðið úrslitum um framtíð iðnaðarins og um leið framtíð ört vaxandi þjóðar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Samið við gerla

Nýlega komst upp um svindl Mjólkursamsölunnar í stimplun mjólkur. Í stað þess að stimpla síðasta leyfilega söludag þrjá daga fram í tímann komst samsalan upp í átta daga.

Mjólkursamsalan afsakar sig með helgarfríum starfsfólks. Virðist svo sem hún hafi náð samkomulagi við gerlana, að þeir starfi ekki um helgar. Kannski er það fyrir milligöngu Heilbrigðiseftirlitsins, sem ekki hefur enn kært samsöluna fyrir brot á reglugerð, þegar þetta er ritað.

Á föstudaginn myndaði Dagblaðið stimplun mjólkur fimm daga fram í tímann og birtist sú mynd á laugardaginn. Fjórum dögum síðar var þessi mjólk orðin súr. Virðist svo sem Mjólkursamsalan og Heilbrigðiseftirlitið hafi ekki nægan aga á gerlum þeim, sem þessar stofnanir semja við!

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Fríverzlun grænmetis

Í manneldisþáttum sjónvarpsins í vetur kom fram, að Íslendingar borða óeðlilega lítið af grænmeti og garðávöxtum. Þar kom einnig fram, að hæfilegt magn matvæla úr jurtaríkinu mundi gera kröfu til rúmlega þriðjungs matarpeninga fólks.

Þessar tvær staðreyndir eru greinilega tengdar. Íslendingar eru ekki andvígari grænmeti en aðrar þjóðir. Þeim finnst það bara of dýrt. Það er raunar ósköp eðlilegt viðhorf, því að í flestum öðrum löndum eru matvæli úr jurtaríkinu aðeins lítið brot af matarútgjöldum fólks.

Útsalan á tómötum síðustu vikuna, í júlí sýndi, að Íslendingar fást til að borða mun meira grænmeti en þeir gera venjulega, ef boðið er upp á það á viðráðanlegu verði. Þessa viku seldust upp allar umframbirgðir tómata.

Bæði neytendur og framleiðendur högnuðust á þriðjungs lækkun tómataverðs. Garðyrkjubændur komust hjá því að henda tómötum á haugana og juku tekjur sínar í heild. Neytendur fengu tiltölulega ódýra tómata í eina viku.

Nú er spurningin sú, hvort Íslendingar geta ekki lært eitthvað af þessu til frambúðar, að minnsta kosti þá einföldu reglu, að framboð og eftirspurn eiga að ráða verði. Þrátt fyrir allt sýnir reynslan, að neytendur hafa verðskyn.

Við höfum annað og stærra dæmi um breyttar neyzluvenjur hér á landi. Það eru ávextir, sem fyrir þrjátíu árum voru lúxusvara, sem börn sáu helzt á jólunum. Innflutningur ávaxta var háður einokun, skömmtun og hátollum.

Langt er síðan þetta breyttist. Nú er innflutningur ávaxta frjáls og ótollaður. Fyrir bragðið er jafnan til á boðstólum mikið úrval af tiltölulega ódýrum ávöxtum. Verð á ávöxtum er svo hagstætt í samanburði við önnur matvæli, að þeir eru orðnir hversdagsleg neyzluvara ungra og gamalla um land allt.

Svipuð breyting þarf að verða í grænmeti og garðávöxtum, svo að fæða Íslendinga verði fjölbreyttari en áður og þessar afurðir nái eðlilegu hlutfalli í mataræði þjóðarinnar.

Fríverzlun með grænmeti og garðávexti mundi fljótlega leiða til stórlækkaðs verðs, svo sem reynslan var á sínum tíma í ávöxtunum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Mynd veltir hlassi

Eindálka mynd, sem birtist í Dagblaðinu 29. júní, hefur dregið töluverðan dilk á eftir sér. Þetta var myndin af breiðu fagurrauðra tómata á öskuhaugum Reykjavíkur.

Forstjóri Sölufélags garðyrkjumanna reyndi fyrst að halda því fram, að þetta væri úrkast, sem flutt væri vikulega á haugana. Dagblaðsmenn vissu betur og varð forstjórinn loks að viðurkenna, að rúmu tonni af fyrsta flokks tómötum hefði verið ekið á haugana.

Daginn eftir kom í ljós, að innflutt hráefni frá Kína var ódýrara í blöndun tómatsósu á Íslandi en hin innlenda offramleiðsla, þótt tómatsósugerðin fengi tómatana á broti af því verði, sem almenningur varð að greiða.

Mikil reiði greip um sig vegna máls þessa. Hún sýndi, að Íslendingar eiga mjög erfitt með að sætta sig við, að fyrsta flokks mat sé fleygt til þess eins að halda uppi óraunhæfu verðlagi. Neytendasamtökin sendu Sölufélaginu harðorð mótmæli.

Samhliða þessu komu til skjalanna nokkrir garðyrkjubændur, sem gagnrýndu Sölufélagið og vinnubrögð þess. Varð af þessu langvinn ritdeila í lesendadálkum Dagblaðsins.

Gagnvart neytendum átti Sölufélagið þá einu vörn, að ekkert þýddi að lækka verð á tómötum. Reynslan sýndi, að söluaukning yrði sáralítil, þrátt fyrir útsöluverð, svo að stórtap væri af öllu saman.

Neytendasamtökin og aðrir bentu hins vegar á, að fyrri tilraunir af þessu tagi hefðu verið gerðar með hangandi hendi. Neytendum hefði aldrei verið gefið raunhæft tækifæri til að kaupa tómata á verulega lækkuðu verði.

Þetta fannst ráðamönnum Sölufélagsins svo fráleit kenning, að þeir beinlínis kröfðust eftirlits af hálfu Neytendasamtakanna, þegar þeir gáfust upp og lækkuðu verðið um þriðjung. Töldu þeir, að ráðamenn samtakanna mundu fljótt sjá tilgangsleysi verðlækkunarinnar.

Stappinu lauk föstudaginn 21. júlí með samkomulagi Sölufélagsins og Neytendasamtakanna um lækkun heildsöluverðs tómata úr 750 krónum kílóið í 500 krónur kílóið frá og með mánudeginum 24. júlí.

Á neytendasíðu Dagblaðsins birtust fjölmargar uppskriftir tómatrétta af ýmsu tagi. Fólk, sem lítið hafði notað tómata, áttaði sig á, að unnt var að nota þessa góðu vöru á margvíslegan hátt í matreiðslu.

Árangur útsölunnar varð líka sá, að offramleiðslan seldist upp á aðeins einni viku. Í mörgum verzlunum Reykjavíkur varð salan þrefalt meiri en áður hafði verið. útsalan hafði tekizt vonum framar.

Bæði garðyrkjubændur og neytendur högnuðust á þessari tilraun. Má því reikna með svipuðum vinnubrögðum á næsta sumri, þegar framleiðsla tómata kemst aftur í hámark.

Hagur neytenda var að vísu skammvinnur í krónum talinn, því að tómatar eru nú aftur komnir í fyrra verð. En hitt skiptir þó meira máli, að neytendur hafa sýnt styrk sinn og að verðskyn er enn til, þrátt fyrir verðbólguna.

Við skulum vona, að framhald verði á hinum nýju viðhorfum, sem komu í ljós á tómatavikunni. Ef neytendum tekst smám saman að fá markaðshyggju viðurkennda í innflutningi og sölu grænmetis og garðávaxta, hefur lítil mynd á forsíðu Dagblaðsins sannarlega velt þungu hlassi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Einföld lausn

Íslenzkt þjóðfélag er fullt af mótsögnum, sem byggjast á vanabundnum hugsunarhætti ráðamanna okkar. Þeir eru svo samgrónir gömlum hefðum, að þeir neita að sjá tiltölulega einfaldar lausnir á brýnum vandamálum.

Við höfum átt í miklum erfiðleikum í viðskiptum við Sovétríkin. Erfitt hefur reynzt að finna afurðir, sem Rússar vilja kaupa hér í skiptum fyrir olíuna.

Þegar kemur að einstökum samningum um, hvernig fylla beri upp í rammasamninga Sovétviðskipta, hefur oftast reynzt erfitt að ná samkomulagi um verð og magn. Hinir íslenzku seljendur hafa oft talið sig bera skarðan hlut frá borði.

Vöruskiptajöfnuðurinn gagnvart Sovétríkjunum hefur löngum verið afar óhagstæður. Stundum hafa skuldir Íslands gagnvart þessum mikla viðskiptaaðila komizt á svo hátt stig, að Rússar hafa þurft að koma athugasemdum á framfæri.

Vandinn er þveröfugur í viðskiptum okkar við sum önnur lönd. Þar eiga viðskiptaþjóðir okkar í vandræðum með að finna vörur, sem við viljum kaupa af þeim í skiptum fyrir fiskafurðir.

Portúgal og Nigería eru greinileg dæmi um slíka viðskiptaerfiðleika. Nigeríumenn hafa oft lagt stein í götu íslenzks skreiðarinnflutnings, án efa af gremju út af tregðu okkar við að finna hjá þeim vörur til að kaupa í staðinn.

Portúgalir sendu hingað fjölmenna sendinefnd til að reyna að fá okkur til að jafna viðskiptin við þá. Það hefur gengið illa og er nú svo komið, að saltfiskútflutningur til Portúgal er í mikilli hættu af þeim sökum.

Í þessu stríði virðist Portúgölum hafa tekizt að knýja Íslendinga til að láta smíða þar syðra togara, sem við þurfum sennilega ekki á að halda og sem heppilegra væri að smíða í verkefnasnauðum skipasmiðastöðvum á Íslandi.

Svo vel vill til, að vandamálið er unnt að leysa án fáránlegra vinnubragða á borð við smíði togara í Portúgal. Við getum keypt af þeim olíur úr hráolíu frá Nigeríu.

Með þessari einföldu breytingu er unnt að koma á meiri viðskiptajöfnuði gagnvart þremur löndum, Sovétríkjunum, Portúgal og Nigeríu. Með henni er líka unnt að gæta verulega samningsaðstöðu okkar gagnvart þessum löndum.

Gerð hefur verið tilraun með olíukaup frá Portúgal og virðist hún hafa gefizt vel. Verðlagning ætti ekki að verða erfið, því að olían frá Sovétríkjunum er keypt á útreiknuðu heimsmarkaðsverði hverju sinni.

Einkennilegt er, að embættismenn og ráðherrar skuli ekki hafa séð jafn einfalda lausn og þessa á þríþættu vandamáli. Sumir áhorfendur hafa viljað gruna þá um græsku og telja þá hafa önnur sjónarmið í huga en íslenzka viðskiptahagsmuni.

Hitt er líklegra, að þetta sé bara dæmi um forpokun í gömlum viðskiptahefðum. Allar breytingar eru eitur í beinum þeirra, sem hugsa á brautum vanans.

Nigeríumenn eiga hráolíu, sem þeir þurfa að losna við. Portúgalir eiga olíuhreinsunarstöðvar, sem þurfa aukin verkefni. Rússar eiga torinnheimtanlega olíupeninga hjá Íslendingum. Og Íslendingar sitja uppi með skreið og saltfisk.

Öll þessi vandamál má laga stórlega með einni einfaldri tilfærslu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Mannlegur miðbær

Endurbygging gamla miðbæjarins í Reykjavík er eitt mikilvægasta verkefnið á dagskrá borgaryfirvalda og jafnframt eitt það erfiðasta. Ótal sjónarmið þarf að sætta. Menn vilja gjarna varðveita gömul hús og húsaraðir. En menn vilja líka, að miðbær Reykjavíkur endurspegli nútímann og athafnalíf hans. Þegar talað er um umferðina, vilja sumir láta greiða götu strætisvagna og gangandi fólks, en aðrir almennrar bílaumferðar. 0g svo þarf að fá hina mörgu og smáu lóðareigendur til að sameinast um byggingu stórra húsasamstæðna, sem búi yfir inna og ytra samræmi.

Aldrei verður hægt að leysa slík vandamál, svo að öllum líki. Hins vegar á Reykjavík ýmsa möguleika, sem aðrar borgir eiga ekki. Tiltölulega lítið hefur verið byggt af varanlegum húsum í miðbæ Reykjavíkur, svo að skipulagsyfirvöld hafa mun frjálsari hendur en ella.

Miðbær er jafnan mikilvægur þáttur í borgarbrag. Það er mikið í húfi, að svo vel takist að endurbyggja gamla miðbæinn í Reykjavík, að hann verði eðlileg og lífræn þungamiðja borgarinnar. Miðbærinn má ekki verða samfelldur banki, heldur hæfileg blanda allrar hugsanlegrar verzlunar og þjónustu annars vegar og frístundaiðju hins vegar. Þetta gera borgaryfirvöld sér ljóst.

Breyting Austurstrætis í göngugötu er eitt skrefið á þessari braut. Ef sú breyting gefst sæmilega vel, liggur beint við að stefna að lokun alls ássins frá Aðalstræti upp að Hlemmtorgi eins og aðalskipulag Reykjavíkur gerir ráð fyrir. Sú breyting verður þó varla framkvæmd fyrr en meira hefur verið byggt upp við Laugaveginn.

Við þessa löngu göngubraut þurfa að vera allar þær tegundir sérverzlana, sem þrifizt geta hér á landi. Þar þurfa að vera kjörbúðir og

stórverzlanir. Þar þurfa að vera allar tegundir þjónustu, bæði opinberra aðila og einkaaðila, afgreiðslur og söluskrifstofur. Í þvergötunum þurfa að vera rúmgóðar geymslur fyrir einkabíla. Í bland við allt þetta þurfa svo að vera kaffihús, kvikmyndahús, leikhús, tómstundahús og dansstaðir.

Með slíkri fjölbreytni má tryggja miðbænum í Reykjavík iðandi mannlíf frá morgni til kvölds, gera hann að þungamiðju borgarbragsins. Þetta gerist ekki nema á löngum tíma, bæði vegna stærðar verkefnisins og vegna þeirra erfiðleika, sem ryðja þarf úr vegi.

Það er mikilvægt, að ekki sé tafið fyrir þessari þróun með því að hraða byggingu nýs miðbæjar í Kringlumýri. Nýi miðbærinn má ekki draga úr þéttingu gamla miðbæjarins. Sumir eru óþolinmóðir út af því að sjá ekki hafnar framkvæmdir í Kringlumýri, en sú bið á sínar eðlilegu forsendur.

Sumir borgarbúar sjá bæjarfélagið nærri eingöngu í mynd stórvirkra umferðarholræsa, sem skila þeim skjótt og vel milli heimilis og vinnu. En bæjarfélagið er líka mannlegt samfélag. Sú skynsamlega uppbygging gamla miðbæjarins, sem nú er stefnt að, getur hjálpað okkur til að átta okkur á því.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Höfðu ekki áhuga á efninu.

Flokkarnir, sem tóku þátt í tilraunum Benedikts Gröndal til myndunar ríkisstjórnar, gerðu það allir með hangandi hendi. Þess vegna mistókst sú tilraun.

Framsóknarflokkurinn er eini flokkurinn, sem ekki verður beinlínis sakaður um að hafa spillt viðræðunum. Fulltrúar flokksins í viðræðunum virðast hafa komið fram af fullri einlægni og ekki gert neinn þann ágreining, sem úrslitum réði.

Að vísu sendi Tíminn hinum flokkunum tóninn allan tímann,sem viðræðurnar stóðu. Lék blaðið þar sama leikinn og Alþýðublaðið og Þjóðviljinn. Slíkt stuðlar náttúrlega ekki að samkomulagi.

Alþýðublaðið hafði forustu í þessum grófa leik. Það hamaðist á meintum ávirðingum Alþýðubandalagsins dag eftir dag og tókst smám saman að æsa upp Þjóðviljann.

Leiðarahöfundur Dagblaðsins minnist þess ekki, að viðræður um myndun ríkisstjórnar hafi áður farið fram í jafn eitraðri skothríð aðstandendanna sjálfra. Venjulega hafa menn reynt að hemja sig og sýna fulla kurteisi rétt á meðan talað er saman.

Þingmenn Alþýðuflokksins vilja nýsköpunarstjórn, en ekki vinstri stjórn. Í ljósi atburða síðustu vikna er ástæða til að efast um, að Benedikt Gröndal hafi meint nokkuð með vinstri viðræðunum. Hafi hann meint eitthvað, er ólíklegt að ungu og reiðu þingmennirnir í flokknum hefðu leyft samkomulag.

Svipað var ástandið í Framsóknarflokknum. Annar armur flokksins knúði fram þátttöku í viðræðunum meðan hinn hægfara SÍS-armur sat heima og sendi fundarmönnum tóninn í Tímanum. Efast má um, að Steingrími Hermannssyni hefði tekizt, þegar á reyndi, að fá Ólaf Jóhannesson til að leyfa þátttöku flokksins í vinstri stjórn.

Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn kenna Alþýðubandalaginu um hrun stjórnarmyndunarviðræðnanna. Úr fjarlægð er hins vegar ekki hægt að sjá, að Alþýðuhandalaginu sé fremur um að kenna en Alþýðuflokknum.

Líklega hefur ráðamönnum Alþýðubandalagsins komið á óvart sambandsleysi ráðamanna Alþýðuflokksins gagnvart verkalýðshreyfingunni og skilningsleysi þeirra á djúpstæðri óbeit manna á kaupránslögunum frá í vetur.

Hitt var svo líka greinilegt, að undir lok viðræðnanna var Alþýðubandalagið byrjað að ganga aftur á bak og draga til baka fyrri, óformlegar eftirgjafir, til dæmis í varnarmálum og gengismálum.

Á bak við þetta lágu vaxandi áhrif þeirra manna, sem vildu vera áfram í stjórnarandstöðu og reyna að safna enn meira fylgi, en ýta Alþýðuflokknum út í samstarf við Sjálfstæðisflokkinn. Á þann hátt geti bandalagið hrist Alþýðuflokkinn af sér í samkeppninni um fylgið í næstu kosningum.

Það er vegna þessara sjónarmiða, að margir segja Alþýðubandalagið ófært um að fara í stjórn. Þeir segja, að það þrífist aðeins sem óábyrgur stjórnarandstöðuflokkur.

Ekki er von, að vel fari, þegar allir viðræðuflokkarnir þrír hafa takmarkaðan áhuga á umræðuefninu og láta það óspart í ljós í skothríð flokksblaðanna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Mikil áhrif en takmörkuð

Opinber skoðanaskipti manna um mikil áhrif óháðra fjölmiðla, einkum Dagblaðsins, á gang þjóðmála hafa verið svo umfangsmikil síðasta mánuðinn, að jafnvel Morgunblaðið er farið að taka þátt í þeim.

Í leiðaranum á miðvikudaginn viðurkenndi Morgunblaðið þessi áhrif og lýsti áhyggjum sínum vegna þeirra. Þar minnti blaðið hina óháðu fjölmiðla réttilega á, að þeir eigi að vera upplýsendur en ekki dómstólar.

Annað meginatriði óháðra fjölmiðla er einmitt upplýsingagildi þeirra. Til dæmis má nefna, að stjórnmálamenn fá ekki lengur að makka í friði, því að dagblöð segja daglega frá gangi mála þeirra.

Ein helzta breyting fjölmiðlunar á síðustu þremur árum er einmitt sú, að fréttamennskan er farin að spanna yfir bein og óbein stjórnmál eins og aðra þætti þjóðlífsins. Slík skrif eru ekki lengur einkaverkefni flokkskommissara.

Lítill vafi er á, að hin opna fréttamennska, sem spannar yfir fleiri svið og kafar dýpra en áður, er einn þeirra þátta, sem mest hafa breytt þjóðmálum á undanförnum árum. Almenningur hefur getað notfært sér upplýsingar hinnar opnu fréttamennsku.

Hitt meginatriði óháðra fjölmiðla eru hin opnu skoðanaskipti í þeim. Með kjallaragreinum Dagblaðsins hefur fyrst tekizt að ná með skipulegum hætti í einn stað öllum blæbrigðum stjórnmálaskoðana í landinu.

Auðvelt var fyrir ráðamenn Alþýðuflokksins að átta sig á gildi slíkra kjallaragreina, því að þeir höfðu tæpast fjölmiðli á að skipa sjálfir. Sjálfstæðismenn, sem töldu sig hafa næga fjölmiðlun fyrir, voru hins vegar seinni að átta sig.

Vanda flokksblaðanna má sjá í grein Hrafns Sæmundssonar í Þjóðviljanum 21. júlí. Þar segir hann m.a. um Þjóðviljann: “Í einu atriði er blaðið þó að síga aftur úr. Það er í því hlutverki að koma til móts við þær kröfur, að færð væru inn í blaðið umræður um þjóðfélagsmál á öllum sviðum.

Þjóðviljinn getur ekki fetað í fótspor Dagblaðsins, hvað þetta snertir. Það væri fráleitt, ef Þjóðviljinn færi að birta efni, sem gengi í berhögg við efni og tilgang blaðsins. Almenn skoðanaskipti eiga hins vegar heima í Dagblaðinu vegna þess, að þar á það við og þjónar stefnu og tilgangi þess blaðs.”

Hrafn vill, að Þjóðviljinn moði úr 1000 skoðunum kjósenda Alþýðubandalagsins. Vandinn er hins vegar sá, að útbreiðsla Þjóðviljans er í samræmi við atkvæðafjölda Alþýðubandalagsins, svo að blaðið dugir tæpast til að breiða út guðspjöllin, hvort sem þau eru eitt eða þúsund.

Enn meiri er vandi Alþýðuflokksins, sem gefur út dagblað, sem nær aðeins til lítils brots kjósenda flokksins og sama sem ekkert til annarra kjósenda. Pólitískur fjórblöðungur er hagkvæm fjárhagsleg lausn, en hefur engin pólitísk áhrif.

Óháð dagblöð hafa ekki aðeins fréttir og skoðanaskipti, heldur einnig eigin skoðanir. Áhrif þeirra falla hins vegar í skugga tvenns hins fyrrnefnda. Þótt Morgunblaðið segi hið gagnstæða, hefur Dagblaðið sett fram í leiðurum undanfarins árs ýtarlegar tillögur í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, svo að dæmi séu nefnd.

Þessar tillögur eru grundvöllur gagnrýni Dagblaðsins á atvinnuvegastefnu stjórnvalda. Þær hafa hins vegar ekki náð fram að ganga. Slík eru eðlileg takmörk áhrifa óháðra blaða.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið