arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Vísað skakkt til Jalta.

Jalta er í tízku um þessar mundir, 37 árum eftir hinn fræga fund, er Stalín, Churchill og fárveikur Roosevelt skiptu með sér áhrifasvæðum í Evrópu, – auðvitað að forspurðum öllum þeim, sem málið varðaði í raun og veru.

Schmidt Þýzkalandskanzlari vísar til Jalta-samkomulagsins til að verja aumlega framgöngu sína í Póllandsmálinu. Hinir einbeittari, Mitterrand Frakklandsforseti og Jóhannes Páll páfi, segja þetta samkomulag hins vegar úrelt.

Í þessari umræðu felst sá misskilningur, að Sovétríkin hafi fengið fullt umboð til að ráðskast með Austur-Evrópu eins og þeim sýnist. Í Teheran árið 1944 og Jalta árið 1945 var aðeins talað um áhrifasvæði, ekki eignarsvæði.

Jalta-samkomulagið gerði meira að segja ráð fyrir frjálsum kosningum í Austur-Evrópu. Þar átti að vera lýðræðislegt stjórnarfar, þótt ríkisstjórnirnar skyldu í utanríkismálum taka tillit til sovézkra hagsmuna.

Ef staðið hefði verið við Jalta-samkomulagið, væri stjórnarfar í Austur-Evrópu ekki fjarri því, sem er í Finnlandi, frjáls samkeppni stjórnmálaflokka um völd, en þegjandi samkomulag þeirra um tillitssemi við Sovétríkin.

Herlögin í Póllandi eru ekki í samræmi við Jaltasamkomulagið, eins og margir virðast halda. Þau eru þvert á móti brot á samkomulaginu, alveg eins og innrásirnar í Ungverjaland árið 1956 og Tékkóslóvakíu árið 1968.

Ekki er heldur rétt, að Helsinki-samkomulagið frá 1975 hafi staðfest eignarhald Sovétríkjanna á Austur-Evrópu. Það staðfesti aðeins gildandi landamæri í Evrópu, þar á meðal skiptingu Þýzkalands í tvö ríki.

Í Helsinki-samkomulaginu er hins vegar kafli um mannréttindi, sem stjórnvöld í Sovétríkjunum, Póllandi og öðrum ríkjum Austur-Evrópu hafa þverbrotið. Herlögin í Póllandi eru nýjasta brotið á mannréttindakaflanum.

Hvergi er fótur fyrir, að hegðun Sovétríkjanna og skósveina þeirra í Austur-Evrópu sé í samræmi við samkomulag um skiptingu áhrifasvæða. Framferði þeirra brýtur bæði í bága við Jalta-samkomulagið og Helsinki-samkomulagið.

Að vísu hefur takmarkað gildi að ræða um undirskriftir Kremlverja. Þeir taka sjálfir ekkert mark á slíku, svo sem dæmin sanna. Í rauninni ættu herlögin að vera viðvörun þeim, sem ímynda sér, að hægt sé að gera við þá marktæka samninga.

Sovézkir ráðamenn undirrita samninga, þegar það hentar þeim í hléum baráttunnar fyrir heimsyfirráðum, til dæmis þegar þeir vilja örva til dáða fimmtu herdeildir sínar í Vestur-Evrópu, friðarhreyfingarnar svonefndu.

Þess á milli sýna Sovétríkin hramminn, bæði beint og óbeint. Þau beita fyrir sig Kúbu í yfirganginum í Angóla frá 1975 og Eþiópíu frá 1977. Í Póllandi hefur heimamaðurinn Jaruzelski verið settur á oddinn.

Í annan tíma ganga þau beint til verks, svo sem í Ungverjalandi 1956, Tékkóslóvakíu 1968 og nú síðast í Afganistan allt frá 1978. Þær innrásir sýna hið rétta andlit heimsvaldastefnunnar milli samninga um afvopnun, grið og frið.

Ekki er fyrirséð, hvort Vesturlönd geta einhvern tíma stöðvað útþenslu- og heimsvaldastefnu Sovétríkjanna. En á meðan er ástæðulaust að telja sér trú um, að hún sé í einhverju samræmi við gamla eða nýja samninga.

Jónas Kristjánsson

DV
Lakari pakkar hafa sézt.

Sumt er gott í efnahagspakka ríkisstjórnarinnar, en annað lakara, svona rétt eins og gengur með slíka pakka. Þeir minna á fallegu páskaeggin, sem reynast hafa misjafnlega gómsætt innihald, en eru þó áfram keypt.

Satt að segja hafa oft sézt lakari pakkar en þessi. Stundum hefur töluverður hluti reikningsins verið sendur skattgreiðendum. Nú á hins vegar að láta ríkið sjálft borga mest, með því að skera niður eigin rekstur þess.

Matið á pakka sem þessum fer auðvitað eftir þeim kröfum, er menn gera. Miðað við það, sem hægt væri að gera, er pakkinn lélegur eins og fyrri daginn. Hann er aðeins bráðabirgðalausn til tæplega hálfs árs.

Ef við hefðum samstæða ríkisstjórn, þar sem í senn væri starfað af dirfsku og einlægni, gæti þjóðin fengið betri og varanlegri pakka. En ekki er von á góðu, þegar samstarfsflokkarnir eru farnir að gjóta hornauga til kosninga.

Ef matið á pakkanum byggist hins vegar á samanburði við afrekaskrár fyrri ríkisstjórna og spá um afrek þeirra, sem síðar munu fylgja, má segja, að ríkisstjórnin hafi komizt nokkuð laglega fyrir horn, eins og stundum áður.

Nú verður vinnufriður í landinu fram í miðjan maí. Ekkert í pakkanum er til þess fallið að reita launamannafélögin til reiði. Þvert á móti gefur hann örlítið tóm og svigrúm til að þjarka dálítið um vísitöluna.

Efnislega er vit í hugmyndum um, að taka þurfi meira tillit til viðskiptakjara í útreikningi verðbóta. Sömuleiðis að taka þurfi orkukostnaðinn út, svo að fölsunarnáttúra stjórnvalda sé ekki hemill á innlendri orkuvinnslu.

Um langt skeið hafa rafveitur og hitaveitur, svo og orkuverin að baki þeirra, verið í fjársvelti til að halda vísitölunni niðri. Afleiðingin er í fyrstu umferð of mikil og dýr erlend lán og síðan hreinn orkuskortur.

Versti þáttur efnahagspakkans er aukning niðurgreiðslna landbúnaðarafurða um 375 milljónir króna. Þetta er elzta og algengasta aðferð stjórnvalda við fölsun vísitölunnar. Aðferðin er lífseig af því að hún er ódýrust.

Að vísu hafa niðurgreiðslur áður verið þyngri baggi. Þær komust upp í 11 % af vægi í framfærsluvísitölu árið 1978, eru nú 5% og verða 9% í kjölfar pakkans. En í rauninni eru allar þessar hlutfallstölur of háar.

Tollalækkanir pakkans eru skref í rétta átt, en ósköp stutt. Enn eru nauðsynlegar hreinlætisvörur í hátollaflokki. Og enn eru tölvurnar, sjálfur lykill framtíðarinnar, í hátollaflokki. Það er hrein landráðastefna.

Lækkun og jöfnun launaskatts er spor í rétta átt, því að atvinnuvegum á ekki að mismuna. Aukið svigrúm til verðlagningar með hliðsjón af hagkvæmum innkaupum er einnig spor í rétta átt, þótt framkvæmdin sé ekki enn ljós.

Til bölvunar verður hin svonefnda sveigjanlega bindiskylda í Seðlabankanum og þáttaka lánastofnana í opinberum fjárfestingaráætlunum. Slíkar aðgerðir taka fé af arðbærum markaði til notkunar í óarðbær gæluverkefni.

Bezti þáttur pakkans er hinn fyrirhugaði niðurskurður ríkisútgjalda um 120 milljónir króna. En ríkisstjórnin má um leið minnast þess, að vegurinn til vítis er varðaður góðum áformum, sem menn heykjast á að framkvæma.

Jónas Kristjánsson

DV
Ný óminnisleið.

Fjórtán ára krakki hefur um nokkurt skeið legið meðvitundarlaus á gjörgæzludeild Borgarspítalans eftir hjartastanz af völdum svokallaðs sniffs, sem er í vaxandi notkun hjá sumum hópum unglinga á 12-16 ára aldri. Ýmis rokgjörn efni eru notuð til að komast í vímu, bensín, frostlögur, lím, þynnir og mörg fleiri, en algengast er kveikjaragasið orðið. Eftir kvikmyndasýningar þarf oft að hirða nokkurn fjölda tómra gasbrúsa. Læknar eru sammála um, að þetta séu hin hættulegustu vímuefni. Bæði landlæknir og borgarlæknir bentu á hér í blaðinu fyrir helgina, að bráðhætt er við bæði lifrarskemmdum og heilasköddun af hinum ýmsu sniffefnum. Þetta er ekki auðvelt viðfangs. Öldum og árþúsundum saman hafa menn leitað skjóls frá gráum hversdagsleika inn í draumaheim og óminni fíkniefna og áfengis. Krakkarnir í sniffinu eru að feta í fótspor langfeðganna. Unglingar á hinum óvissa breytingaaldri milli bernsku og fullorðinsára eru án efa veikari fyrir þörfinni á flótta heldur en flestir aðrir hópar þjóðfélagsins, einkum í hálffirrtu stórborgarumhverfi nútímans. Krakkarnir eiga erfitt með að komast yfir áfengi og hefðbundin fíkniefni, bæði vegna takmarkana og banns á sölu, svo og vegna eigin auraleysis. Sumir þeirra eiga þá eftir versta kostinn að eyðileggja sig á ódýru sniffi. Þetta er gamla sagan. Þeir, sem minnst mega sín, fá verstu útreiðina. Þeir, sem minnst hafa peningaráðin, verða að sæta ódýrustu og verstu lausninni. Á bannárunum var það skósverta. Nú er það lím og kveikjaragas. Fyrirsjáanlega verður mjög erfitt að hindra beina eða óbeina sölu þessara efna til íslenzkra unglinga. Flest gegna efnin nytsömu og nánast nauðsynlegu hlutverki á öðrum sviðum og verða því seint bönnuð algerlega. Samt hlýtur bann að vera aðferð, sem kemur til álita. Fíkniefni eru alténd bönnuð og áfengi hefur jafnvel verið bannað, þar á meðal einnig létt vín um tíma. En bann við rokgjörnum efnum í daglegri notkun er langtum erfiðara. Fræðsla er önnur aðferð, sem ekki hefur náð tilætluðum árangri á skyldum sviðum. Við sjáum það af tóbaksfræðslunni. Í sumum gagnfræðabekkjum reykir meirihlutinn, þrátt fyrir kvikmyndasýningar á eyðilögðum lungum. Kannski þarf að reyna að beita nýjum aðferðum, reyna til dæmis að virkja unglingana sjálfa, fá þá til að taka upp skipulega andstöðu. Sums staðar hefur tekizt að koma á því almenningsáliti, að ekki sé fínt að reykja. Þetta er hugsanlega líka hægt að gera til að verjast sniffinu, ekki eingöngu með því að fræða ofan frá, heldur með því að vinna gegn því innan frá, með eigin kröftum unglinganna, einkum þeirra, sem forustuna hafa. Erfiðasti þröskuldurinn er, að veröld margra krakka er grá og leiðinleg. Þeim leiðist heimili og skóli og hafa við lítið að vera. Þeir hafa ekki heldur þá staðfestu, er hinir eiga að hafa, sem komnir eru til fullorðinsára. Margir hinna fullorðnu eiga erfitt með að umgangast áfengi og sækja stíft í gleymskuna. Því er auðvelt að skilja, að sumir krakkar freistist til að nota efni, sem eru enn hættulegri, en mun ódýrari. Að þeim vanda verður þjóðin nú að snúa sér.

Jónas Kristjánsson

DV
Næturævintýri Geysisbænda.

Pylsusala hefur stóraukizt í Haukadal síðustu daga. Innlent ferðafólk þyrpist á staðinn til að sjá Geysi skvetta úr sér. Biðin getur oft orðið æði löng og þá við lítið annað að vera en að úða í sig varningi úr sjoppunni.

Orsökin fyrir þessu aukna lífi er, að þeir sem settir höfðu verið til að vernda Geysi, fóru sjálfir að næturþeli með loftpressu, dýpkuðu, breikkuðu og lengdu rauf, sem verið hefur í Geysisskálinni síðan 1935.

Vonandi nær aukin pylsusala því senn að jafna loftpressukostnað og næturtaxta, því að fleiri verkefni í sama anda þarf að kosta, ef rökrétt framhald á að verða af ferðamálaframtaki gæzlumanna Geysis gamla.

Enginn vafi er á, að fréttir af næturævintýri og afleiðingum þess munu berast til útlanda. Munu senn þyrpast hingað erlendir ferðamenn til að líta með eigin augum hinn forna hver, sem gefið hefur tegundarheiti öðrum goshverum heims.

Í rökréttu framhaldi verða Geysisbændur þá enn að taka sig upp að næturlagi og sprengja fyrir sápuleiðslu úr sjoppu og upp í Geysi. Jafnframt þyrfti að setja upp dælubúnað til að koma svo sem 50 sápukílóum í hvelli í hverinn.

Þá mætti hafa rofa í sjoppunni, svo að koma megi Geysi í gang, þegar langferðabíla ber að garði. Yrði þó að gefa þreyttu ferðafólki tíma til að fá sér nokkrar pylsur og komast í hæfilegt hugarástand fyrir gosið.

Síðan mætti koma fyrir sjálfvirkum tölvubúnaði, sem setti sápu og gos af stað við þúsundustu hverja pylsu, sem afgreidd er yfir diskinn. Væri þá á sérstökum teljara hægt að fylgjast með, hversu margar pylsur þyrfti enn.

Þetta mundi auðvitað treysta ferðamannaþjónustuna í landinu og stórefla bæði landbúnað og kjötiðnað, innlenda gosgerð og sælgætisiðnað, enda yrði eingöngu þjóðleg vara á boðstólum í sjoppunni í Haukadal.

Fjölmiðlarnir mundu birta frásagnir og myndir af óþolinmóðum ferðalöngum, sem væru að sporðrenna tíundu pylsunni til að keppast við að fá gosið sem fyrst. Sumir þeirra og þá Haukadalur líka gætu fyrir vikið komizt í heimsmetabókina.

Fyrir tekjurnar mætti svo reisa gríðarstórt veitingahús og hótel með víðum gluggum í átt til Geysis. Ekki dugir að laða hingað ferðamenn með djörfum næturævintýrum, nema sjá þeim fyrir fyrsta flokks aðstöðu og þjónustu.

En þá vaknar líka sú spurning, hvort ekki sé of dýrt og þunglamalegt að flytja allan mannskapinn austur í misjafnri tíð og færð. Sumir mundu vafalaust kjósa að sjá hliðstæða dýrð án þess að þurfa að fara úr höfuðborginni.

Fyrir framan Hótel Esju eru margar og ágætar borholur með heitri gufu. Enginn vandi væri að grafa þar niður gosbúnað, sem þeytti gufu hátt í loft upp eftir sérstakri dagskrá, sem kynnt væri í ferðamannabæklingum.

Og þá er vitanlega engin ástæða til að binda sig við þessa 30 eða 50 metra, sem Geysir gamli ræður við. Af hverju ekki koma upp einum rækilegum 100 metra Geysi fyrir framan Esju? Og síðan 200 metra flóðlýstum við Hótel Loftleiðir?

Þegar tæknin er á annað borð farin að halda innreið sína í goshverabransann, er engin ástæða til að neita sér um að hugsa málið til enda. Mest samræmi væri í að losa Haukadalsbændur úr seinteknum pylsugróða og gera þá að yfirmönnum íslenzkra ferðamála.

Jónas Kristjánsson

DV
Forganga í stað sporgöngu.

Aðþrengdar iðngreinar eru í vaxandi mæli að reyna að koma því á framfæri, að tryggja beri innlendri framleiðslu forskot umfram erlenda keppinauta. Málmiðnaðurinn er nýjasta og alls ekki eina dæmið um þessa viðleitni.

Rökstyðja má, að skylda beri útboðsaðila til að taka innlendu tilboði, ef mismunur þess og erlends fer ekki fram úr einhverju ákveðnu marki.

Menn greinir hins vegar á um, hversu breiður þessi munur megi vera. Einnig má rökstyðja, að vernda beri innlenda framleiðslu fyrir erlendum undirboðum, einkum ef þau stefna að því að vinna markaðinn, ryðja keppinautum úr vegi og hækka síðan verðið í skjóli síðar fenginnar einokunar.

Um leið er þessi verndarhugsun afar hættuleg. Enda er þegar farið að brydda á því hugarfari, að betra sé að vernda vinnu í gamalli og ofsetinni atvinnugrein heldur en að starfsfólk í henni missi atvinnu sina.

Aðgerðir, sem hyggjast á þessari hugsun, leiða til dulbúins atvinnuleysis um leið og þær draga úr straumi fólks og fjármagns til þeirra atvinnugreina, sem hafa á hverjum tíma mestan vaxtarbrodd, mestan arð og mesta framlegð til þjóðarhags.

Við sjáum slíkar aðgerðir hvarvetna í nágrannalöndunum. Þar eru veittir aðlögunarstyrkir, vaxtaeftirgjafir, útflutningsstyrkir, þjálfunarstyrkir, flutningastyrkir, jöfnunarstyrkir og fjárfestingarstyrkir.

Slíkar aðgerðir sjáum við líka hér í hinum hefðbundna landbúnaði. Við verjum meira en tíunda hluta sameiginlegra ríkisútgjalda til að halda uppi úreltum atvinnuvegi og hindra krafta hans í að beinast að öðrum verkefnum.

Í Noregi er ekki aðeins landbúnaðinum haldið úti á þennan hátt, heldur einnig sjávarútvegi. Hið opinbera greiðir sem svarar öllum launum í sjávarútvegi. Þar eru það olíulindirnar, sem standa undir kostnaði við byggðastefnu.

Í Svíþjóð, Bretlandi og víðar halda skattgreiðendur uppi ýmsum greinum málmiðnaðar, einkum þar sem samkeppni er orðin of mikil, svo sem í skipaðsmíðum. Margar fleiri greinar ramba á brún náðarfaðms hins opinbera.

Þjóðir þessara landa hafa það sér til afsökunar, að atvinnuleysi er þar mikið og vaxandi, víða komið í eða upp fyrir 10%. Þar er því fremur ólíklegt, að starfsfólk hallærisgreina geti fengið vinnu við arðbær störf.

Um leið búa þessar þjóðir sér til vítahring. Með kjarkleysi og óhóflega félagslegri hugsun hafa þær veikt hag sinn og samkeppnisaðstöðu gagnvart öðrum, sem óhræddari hafa verið við hreyfiaflið í atvinnulífinu.

Bezt sett væri sú þjóð, er hefði ráð á að draga úr starfsemi sinni á öllum þeim sviðum, sem leggja til offramleiðslu á heimsmarkað. Er hefði sem kaupandi ráð á að nota sér undirboð og meðgjafir, sem fylgja offramleiðslu hinna.

Slík þjóð hefði ráð á að hasla sér jafnan völl í vaxtargreinum, í nýjungum, – yfirleitt í greinum, þar sem verðlag á heimsmarkaði stjórnast meira af seljendum en kaupendum. Slík þjóð væri í senn djörf og raunsæ.

Utan verkfalla er ekki atvinnuleysi á Íslandi. Sú sérstaða gefur okkur betri færi en öðrum á að loka eyrum fyrir beiðnum um styrki og verndun og opna augun fyrir nauðsyn þess að búa í haginn fyrir hið nýja og óþekkta.

Jónas Kristjánsson.

DV
Þefnæmið að daprast?

Svo virðist sem hið áður mikla þefnæmi ríkisstjórnarinnar sé farið að daprast. Fiskverð fæddist á afturfótunum um helgina. Ráðherrar eru farnir að deila opinberlega, fyrst Svavar og Tómas, nú Ragnar og Steingrímur.

Sennilega hefur enginn verið að ljúga að neinum, þegar sjómannasamningar og fiskverð fæddust andvana á fimmtudaginn, í fyrri atrennu. Menn hafa bara misskilið hver annan. En slíkt er ekki heldur neitt dæmi um stjórnvizku.

Að moldviðri gengnu niður má þó sjá, að niðurstaða sjómannasamninga og fiskverðs er harla góð, svo langt sem hún nær. Hver hefði til dæmis trúað því fyrirfram, að úr þessum hnút yrði fiskverð endanlega ákveðið með atkvæðum allra málsaðila?

Munur fimmtudags og laugardags felst í, að hækkun fiskverðs, sem átti að verða 13,5%, verður 17,9% og að lækkun olíugjalds framhjá hlutaskiptum, sem átti að verða 2%, verður 0,5%. Má telja þetta tiltölulega ódýrt leystan hnút.

Á dögunum tveimur bættu sjómenn stöðu sína um 2,5% og útgerðin sína um 5,5%. Sú skipting er harla sanngjörn, því að olía er og verður margfalt stærri kostnaðarliður en var, þegar hlutaskipti voru á sínum tíma ákveðin.

Hækkun fiskverðs er hagað þannig, að í raun fá togarar 15% hækkun og bátar 21%. Fyrir þessum mun eru ekki færð nein viðskiptaleg rök, heldur hin félagslegu, að bátasjómenn hafi það ekki eins gott og togarasjómenn, sem felldu svo samkomulagið.

Í framhjáhlaupi má geta þess, að munurinn gerir enn erfiðari en ella rekstur hinna mörgu nýju togara, sem sjávarútvegsráðherra hyggst af örlæti gefa landsbyggðinni. Er það skattgreiðendum lítið tilhlökkunarefni.

Á móti fiskverðshækkuninni hefur ríkisstjórnin lofað fiskvinnslunni gengislækkun, sem sennilega verður um 3%, til viðbótar þeim 12%, sem áður voru komin. Geta þá allir unað við sitt, við nokkru hærra verðbólgustig en ella.

Eftir stendur svo spurningin um, hvort ekki hafi verið gengið af of mikilli taugaveiklun að lausn þessa máls. Að mörgu leyti var ágætt að hafa flotann bundinn, því að það sparaði skrapdaga og netavertíð var ekki hafin.

Þeir dagar, sem töpuðust, munu ekki leiða til minna aflaverðmætis úr sjó á þessu ári. Og þeir munu gera sóknina ódýrari en ella hefði orðið. Hið sama má segja, ef stóru togararnir liggja í tvær eða þrjár vikur enn.

Þannig er nú komið fyrir ofskipulagi sjávarútvegs, að landlegur á borð við þessa eru í þágu þjóðarhags. Það stafar auðvitað aðallega af því, að sjávarútvegsráðherrar eru of örlátir við að fjármagna ný skip.

Helzti gallinn við stanzinn er, að fiskvinnslufólk fór af launum á atvinnuleysisbætur. Það kostar nokkuð af sameiginlegu fé landsmanna og sáir þeirri hugsun, að slíkar bætur geti verið lifibrauð.

Ríkisstjórnin er ekki búinn að bíta úr nálinni, þótt hún hafi komizt lítt sár úr þessum háska. Fiskverðið nýja er ekki alveg komið í höfn og gildir aðeins til loka febrúar. Munu þá þrýstihóparnir geggjast á nýjan leik.

Nærtækari vandi er þó efnahagsmálapakkinn, sem orðinn er að opinberri deilu milli ráðherra. Annaðhvort er siðameistarinn að missa tökin á strákunum sínum. Eða þá að menn eru farnir að tefla sig úr samstarfi inn í kosningar.

Jónas Kristjánsson.

DV
Kirkjan dreifi, ekki herinn.

Þeir, sem standa fyrir söfnun handa Pólverjum, verða að leggja harðar að sér við að tryggja, að réttir aðilar annist dreifingu varningsins í Póllandi, það er að segja kaþólska kirkjan, en ekki herforingjastjórnin.

Þótt ástandið í Póllandi sé mjög slæmt, hafa stuðningsmenn Samstöðu, hinna frjálsu verkalýðssamtaka, reynt að koma því á framfæri í vesturveg, að hjálp verði ekki veitt á þann hátt, að hún auðveldi framgang herlaga í landinu.

Menn Samstöðu hafa líka sagt, að Pólverjar séu reiðubúnir að færa efnahagslegar fórnir sem eina af óhjákvæmilegum afleiðingum efnahagslegra aðgerða Vesturlanda gegn pólsku herforingjastjórninni og Kremlverjum að baki hennar.

Söfnunarmenn hafa tilhneigingu til að fullyrða, að þeir hafi full tök á dreifingu. Þeir gerðu það í söfnuninni til Nicaragua eftir jarðskjálftana miklu, þótt síðar kæmi í ljós, að Somoza harðstjóri hafði stungið nær öllu í eigin vasa.

Í söfnunum til þriðja heimsins þykir í rauninni nokkuð gott, ef meira en helmingur gjafanna kemst til réttra aðila. Í mörgum tilvikum lendir meirihlutinn í höndum landsherra, sem safna bankareikningum í Sviss.

Pólland er ekki í þriðja heiminum. En herforingjastjórnin þar er jafnforhert og aðrar slíkar í heiminum. Hún er líkleg til að nota vestrænar gjafir í sína eigin þágu, svo sem til að halda uppi hernum í landinu.

Þetta vita Pólverjar sjálfir. Þegar herlög voru sett, sáu þeir, að verzlanir fylltust skyndilega af varningi, sem ekki hafði sézt vikum og mánuðum saman. Þessar vörur hafði stjórnin beinlínis falið fyrir almenningi.

Þetta staðfesti þá trú Pólverja, að kommúnistaflokkurinn hefði verið að reyna að svelta þjóðina til hlýðni og síðan losað um hluta birgðanna til að mýkja hug þjóðarinnar í garð herforingjastjórnar og herlaga.

Neyðin í Póllandi er kommúnistaflokknum og Kremlverjum að kenna. Hún byggist á óstjórn um áratugi. Eftir setningu herlaga er eðlilegt, að Sovétríkin beri kostnaðinn, því að þau settu pólsku stjórninni úrslitakostina.

Skynsamlegt er að svara eins og Genscher, utanríkisráðherra Vestur-Þýzkalands, hefur gert. Hann hefur boðið mikla aðstoð við Pólverja, þegar herlögum hefur verið aflétt, pólitískir fangar verið leystir og Samstaða endurreist.

Einnig er skynsamlegt, að Vesturlönd neiti öllum óskum herforingjastjórnarinnar í Póllandi um ný vestræn lán og þægilegri greiðslukjör eldri lána, nema uppfyllt séu sömu skilyrði og fylgja boði Genschers um aðstoð.

Hins vegar eru ákvarðanir um annars konar efnahagslegar refsiaðgerðir gegn Sovétríkjunum ekki trúverðugar, sízt af hálfu Reagans Bandaríkjaforseta, sem sjálfur tók á ný upp gífurlegar kornsölur til Sovétríkjanna hálfu öðru ári eftir innrás þeirra í Afganistan.

Íslendinga skiptir nú máli að vita, að vestrænum hjálparstofnunum hefur í nokkrum tilvikum tekizt að fá Póllandsaðstoð sinni dreift á vegum kaþólsku kirkjunnar. Engin ástæða er fyrir norræn hjálparsamtök að sætta sig við minna.

Eftir lömun Samstöðu er kaþólska kirkjan í Póllandi eina frelsisljósið í landinu. Aukið athafnafrelsi hennar í dreifingu hjálpargagna frá Vesturlöndum er um leið til þess fallið að varðveita frelsisljósið.

Jónas Kristjánsson

DV