arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Lét ekki aka yfir sig

Fróðlegt hefur verið að fylgjast með þingmönnum okkar síðustu vikurnar. Þar hafa margir beygt sig í duftið, sem áður þóttust mundu láta sannfæringu sína eina ráða.

Í samsteypustjórnum þriggja flokka þurfa allir að slá eitthvað af, svo að friður megi haldast. Engin skömm er að því að víkja frá yfirlýstri stefnu, ef það er í hófi.

Alþýðuflokkurinn hefur undanfarnar vikur verið helzta fórnardýr stjórnarsamstarfsins. Ákvarðanir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum og ríkisfjármálum hafa að flestu leyti gengið í berhögg við yfirlýsta stefnu flokksins.

Flestir þeir, sem utan við standa og á horfa, eru sammála um, að meðferð ríkisstjórnarinnar á Alþýðuflokknum hafi keyrt úr hófi fram í efnahagsmálafrumvarpinu.

Ráðherrar Alþýðuflokksins og Vilmundur Gylfason létu sér nægja bókun um harm sinn út af niðurstöðu ríkisstjórnarinnar. Jafnframt lýstu þeir yfir, að þeir mundu styðja efnahagsmálafrumvarp ríkisstjórnarinnar, þótt vont væri.

Það kemur ekki á óvart, þótt ráðherrar Alþýðuflokksins séu linir og geti ekki att kappi við ráðherra hinna stjórnarflokkanna og sízt við bragðarefinn í forsætisráðherraembættinu. Þessi linka hafði áður komið fram á ýmsum sviðum.

Hitt er athyglisverðara, að Vilmundur Gylfason skuli vera kominn í hóp þeirra, sem láta bjóða sér næstum hvað sem er, svo að stjórnarsamstarfið megi haldast. Margir hefðu búizt við meira beini í því nefi.

Annar þingmaður Alþýðuflokksins hefur tekið upp merki flokksreisnar og sjálfstæðrar hugsunar. Það er ekki einn af ungu, reiðu mönnunum, heldur einn hinna, sem áður höfðu setið á þingi fyrir flokkinn.

Bragi Sigurjónsson, forseti efri deildar alþingis, stóð upp í fyrradag og sagði m.a.: “Ég vil ekki teljast samstarfstákn í forsetastóli ríkisstjórnarflokka, sem ekki hafa kjark né þrek til að marka og koma sér saman um þannig úrlausnarstefnu í verðbólguvanda þjóðarinnar, að til vafalausra úrbóta horfi, né heldur nýta þann fórnar- og samstarfsvilja, sem ég tel, að nú hafi verið fyrir hendi meðal almennings til að ráðast gegn þeim vágesti.”

Einnig sagði hann: “Frumvarp það, sem nú hefur verið ákveðið í ríkisstjórninni að bera fram á alþingi sem vopn gegn verðbólgu, er að mínum dómi bitlaust og auk þess rangsleitið. Það beinist fyrst og fremst að launþegum …”

Niðurstaða Braga var þessi: “Ég vil ekki vera samstarfstákn slíks leiks og slíkra vinnubragða. Því segi ég af mér forsetastarfi þessarar deildar …”

Efnislega hefur Bragi alveg á réttu að standa. Efnahagsmálafrumvarp ríkisstjórnarinnar er helber della. Það vita margir fleiri en Bragi, líka þeir, sem hafa aðstöðu til að láta að sér kveða. En hann einn tók afleiðingunum af skoðun sinni.

Að því leyti sýnir hann meiri manndóm en margir aðrir, sem telja frumvarpið fávíslegt, en láta samt reka sig til réttar.

Ríkisstjórn, sem má eiga von á slíkum aðgerðum, fer næst varlegar í sakirnar en stjórn, sem telur sig geta beygt alla stjórnarþingmenn í duftið. Sá, sem kennir slíka lexíu í verki, gerir töluvert gagn.

Og nú veit alþjóð, að sjálfstæðri hugsun bregður fyrir á þingi. Hugsunin kom ekki úr þeirri átt, sem menn bjuggust við. En þá kom hún bara úr annarri átt. Því ber að fagna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Lipur skipstjóri

Ríkisstjórnin hefur sjóazt hratt að undanförnu. Hún hefur komizt gegnum brotsjói, sem ýmsir töldu mundu ríða henni að fullu. Svo gæti jafnvel farið, að hún stígi ölduna út kjörtímabilið, þótt hættulegri brotsjóir séu framundan.

Fyrirhugað kauprán 1. desember er þyngsta þrautin, sem ríkisstjórnin hefur glímt við. Í því máli kom greinilega í ljós, hversu ósamstæðir stjórnarflokkarnir eru. Samt tókst skipstjóranum að halda aga á áhöfn sinni. Ríkisstjórnin lifir enn.

Að vísu var hluti vandans leystur á þann hátt, að honum var velt yfir á fjárlögin, sem verða næsti brotsjór á siglingu ríkisstjórnarinnar. Sá brotsjór verður enn krappari en hinn, sem nú er afstaðinn.

Ólafur Jóhannesson forsætisráðherra kann lagið á skipstjórn við þessar aðstæður. Hann hefur ekki miklar áhyggjur af, hvar landi verður náð eða hvort landi verður náð. Hann er bara í því að halda skútunni á floti.

Hann ragar ekki um áttina, sem siglt er í. Hún getur verið ein í dag og þveröfug á morgun. Markmið hans er að halda stjórninni saman. Samkomulag skal nást og skiptir þá litlu, um hvað það næst.

Þess vegna tranar Ólafur ekki skoðunum sínum fram, né skoðunum flokks síns. Þess vegna kúvendir hann einu sinni eða oftar í viðkvæmum málum, ef hann telur sig þannig geta haldið aga á skipshöfn sinni.

Fyrstu tillögur Framsóknarflokksins í vísitölumálinu voru svipaðar tillögum Alþýðuflokksins. Ólafur skipti hins vegar um skoðun, þegar hann var búinn að kanna hug forustumanna launþegasamtaka.

Síðan stillti Ólafur Alþýðuflokknum upp við vegg og sagði: Ætlið þið einir að standa gegn samkomulagi í ríkisstjórninni og vinnufriði í þjóðfélaginu? Sömuleiðis hótaði hann að setja málið á flot án samkomulags við Alþýðuflokkinn.

Niðurstaðan varð sú, að Alþýðuflokkurinn brotnaði, en ríkisstjórnin ekki. Það er ekki í fyrsta skipti, sem Alþýðuflokkurinn fer halloka í ríkisstjórninni. Oft hefur hann haft skynsamlegastan málstað innan stjórnar og jafnoft hefur hann beðið lægri hlut.

Þessar fórnir eru Alþýðuflokknum ekki kostnaðarlausar. Margir kjósendur hans eru vafalaust orðnir hvítglóandi um þessar mundir. En af hverju datt þeim líka í hug að trúa stjórnmálamönnum? Er reik Alþýðuflokksins ekki bara hæfileg refsing fyrir óhóflega einfeldni í röðum kjósenda?

Alþýðubandalagið er betur á sig komið eftir sigurinn á endaspretti vísitölumálsins. Það hefur bætt stöðu sína í samtökum launþega, þótt niðurstaða málsins feli í sér kauprán, sem er hjúpað slitnum og þunnum blekkingavef.

Sjálfsagt kemur fljótt röðin að Alþýðubandalaginu að fórna öðru. Sáttasemjarinn og bragðarefurinn, sem stendur við stjórnvölinn, þarf sjálfsagt að dreifa fórnunum á alla hópa áhafnarinnar, svo að þeir séu allir jafn óánægðir, en enginn þeirra segi sig úr skipsrúmi.

Við slíkar aðstæður er gott að hafa að baki sér stjórnmálaflokk, sem ekki er aðeins opinn í báða enda, heldur í allar áttir. Slíkum flokki hentar líka vel lipur skipstjóri, sem ekki stefnir að neinni sérstakri höfn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Afbrigðilega fjölskyldan

Ósköp þætti mörgum fjölskyldum þægilegt að geta sjálfar ákveðið tekjur sínar. Við getum ímyndað okkur fund, þar sem slík ákvörðun væri tekin.

Þar mundu foreldrarnir lýsa því, hve nauðsynlegt væri, að áfram sé fjárfest í húsgögnum og að keyptur verði annar bíll til viðbótar hinum fyrri.

Börnin mundu minna á peningaþörf sína vegna kaupa á gosi og gotti, íþrótta- og tómstundavörum og vegna heimsókna á bíó og diskótek.

Að öllu samanlögðu kæmi ef til vill í ljós, að heimilið þyrfti 2,1 milljón í tekjur á mánuði til að mæta meintri útgjaldaþörf. Auðvitað er þetta hækkun, sem er langt umfram verðbólgu.

Ný skoðun útgjaldaliðanna mundi ef til vill leiða í ljós, að fresta mætti endurnýjun frystikistu og hefja mætti bruggun í stað viðskipta við áfengisverzlunina. Þar með væri tekjuþörfin komin niður í 1,6 milljón krónur.

“Ágætt”, segir fundarstjóri fjölskyldufundarins. “Þeir, sem eru sammála því, að fjölskyldan fái 1,6 milljón í tekjur á mánuði, gefi merki.” Allir rétta upp hendur.

Nú vill svo til, að hér á landi er eins konar fjölskylda, sem getur ákveðið tekjur sínar með þessum hætti, alveg eins og hún sé ein í heiminum. Það er ríkisvaldið.

Þar leika ráðuneytisstjórar og aðrir ríkisforstjórar hlutverk barnanna, sem eru beðin um að leggja fram óskalista. Það gera þeir svikalaust og bæta jafnvel 20% ofan á til að tryggja sig gegn hugsanlegum niðurskurði.

Fjármálaráðherra leikur hlutverk fundarstjóra fjölskyldufundarins. Hann leggur saman listana og sker þá niður um 20%. Útkoman er kölluð fjárlagafrumvarp.

Síðan kemur röðin að alþingismönnum, sem hafa sömu hagsmuni og ráðuneytisstjórarnir og leika því einnig hlutverk barnanna. Þeir vilja ekki láta skera niður þessa brú og hinn skólann.

Að lokum samþykkja þeir fjárlög, sem eru 10% hærri en frumvarpið. Auðvitað er hækkun heildarupphæðarinnar mun meiri en hækkun verðlags milli ára. Þannig hefur það að minnsta kosti verið í raun á Íslandi í um það bil áratug.

Að þessu sinni felur fjárlagafrumvarpið í sér hækkun hlutdeildar ríkisins í þjóðarbúinu úr 28% í 32%. Það er aukning um 14% umfram verðbólgu og eðlilegan vöxt þjóðarbúsins.

Stjórnmálamenn okkar leysa málið með því að hækka skatta og taka fleiri lán, einkum með yfirboðum á skuldabréfamarkaði. Slíkar lausnir hafa venjulegar fjölskyldur ekki. Almenningur hefur fastar mánaðartekjur, sem breytast með kerfisbundnum hætti. Fólk verður að taka þessum tekjum og haga útgjöldum sínum í samræmi við það. Menn venja sig á að halda sér innan rammans og geta það.

Ríkisvaldið þarf að temja sér sömu vinnubrögð, því að ekkert bannar, að þarfir þess séu uppfylltar hægar en nú gerist. Ef ekkert þak er á meintri útgjaldaþörf, fer allt úr böndum, eins og gerzt hefur hér á landi.

Ríkisstjórnin á að leggja fyrir alþingi fjárlagafrumvarp, sem byggir á fastri niðurstöðutölu, föstu hlutfalli ríkisbúsins af þjóðarbúinu. Síðan á frumvarpið að skipta heildartölunni milli ráðuneyta og stofnana.

Þá kemur til kasta ríkisforstjóra að hafa nægan aga á rekstri sínum og halda sér innan rammans. Ekki annað en það, sem þeir þurfa sjálfir að gera á heimilum sínum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Samið um sjónhverfingar

Alþýðubandalagið er á hröðu undanhaldi í vísitölustríði ríkisstjórnarinnar. Um það bera vitni ummæli alþýðubandalagsmanna í Dagblaðinu að undanförnu:

“Stjórnin verður að sitja”, sagði Guðjón Jónsson á mánudaginn. “Launþegar mundu gefa eftir sem þátt í áætlun um hjöðnun verðbólgu”, sagði Þórir Daníelsson á laugardaginn. Og einn ráðherra flokksins sagði: “Við stjórnum ekki einir.”

Hið sama kom fram á flokksráðsfundi Alþýðubandalagsins um helgina. Þar voru samþykktar tillögur um 6-7% hækkun launa um næstu mánaðamót í stað 14%, sem samningar gera ráð fyrir.

Alþýðuflokkurinn og Framsóknarflokkurinn eru sammála um, að launahækkunin megi vera 3,6%. Þar á ofan eru þeir að verulegu leyti sammála um hliðarráðstafanir, aðrar en þær, sem snerta landbúnaðinn.

Í prósentum munar litlu á tillögum Alþýðubandalagsins annars vegar og samstarfsflokka þess hins vegar. Óhætt er að slá því föstu, að ríkisstjórnin sé í þann veginn að ná samkomulagi um 4-4,5% launahækkun.

Krukk af þessu tagi var kallað kauprán, þegar Alþýðuflokkur og Alþýðubandalag voru í stjórnarandstöðu fyrir rúmlega hálfu ári. Og kauprán er það enn í dag, þótt stjórnarskipti hafi orðið.

Mismuninn á að bæta launþegum með sjónhverfingum af ýmsu tagi. Þar gengur Alþýðubandalagið lengst með tillögu um “að koma í framkvæmd félagslegum réttindamálum launafólks eftir nánara samkomulagi, sem metin yrðu í kaupi 2%”!

Sjónhverfingahugmyndir flokkanna þriggja eiga það sameiginlegt að vera á kostnað ríkissjóðs. Veigamestar eru þar skattalækkanir og niðurgreiðslur landbúnaðarafurða. Ekkert fé er til slíks í fjárlagafrumvarpinu.

Málið á sem sagt að leysa með því að lækka tekjur ríkisins og auka útgjöld þess. Stærðfræði af því tagi er einmitt helzta einkenni íslenzkra stjórnmálamanna. Lægsta planið er sameiningartákn þeirra.

Í rauninni eru stjórnarflokkarnir bara að koma sér saman um að framlengja líf ríkisstjórnarinnar um einn eða tvo mánuði. Þeir eru að koma sér saman um að láta samstarfið ekki stranda 1. desember á vísitölum og kaupi.

Það gera þeir með því að færa vandann yfir á fjárlögin. Þau eru venjulega afgreidd síðustu dagana fyrir jól. Vegna tímahraks að þessu sinni er hugsanlegt, að þau verði ekki afgreidd fyrr en í byrjun febrúar.

Fjárlagafrumvarpið kom seint fram og reyndist vera einkafrumvarp Framsóknarflokksins. Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið eru ósammála ýmsum liðum þess. Þeim vanda ýta stjórnarflokkarnir nú á undan sér.

Þegar kostnaðurinn af sjónhverfingum vísitölumálsins bætist við fjárlagafrumvarpið, er vandséð niðurstaðan. Þjarkinu innan ríkisstjórnarinnar verður tæpast lokið fyrir jól.

Með samkomulagi um kauprán leysa stjórnarflokkarnir engan vanda. Þeir fresta honum að eins. Þeir lofa að borga kaupránið með peningum, sem ríkið á ekki og þeir geta ekki útvegað.

Stjórnmálamenn hafa lítið svigrúm til þjóðþrifa, þegar ráðherrastólarnir eru þeim mikilvægari en nokkuð annað. Við slíkar aðstæður verða skammvinnar sjónhverfingar allsráðandi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Þverbrotið lögmál

Hinar stóru bílaverksmiðjur heims búa ekki sjálfar til alla hluti bíla sinna. Suma hluti kaupa þær að, ef verðið er hagkvæmt. Þannig halda þær kostnaði í skefjum og veita sjálfum sér aðhald.

Ísland sem þjóðfélag er í stórum dráttum rekið á svipaðan hátt. Við framleiðum sjálf ekki allt, sem við þurfum. Meira en þriðjunginn af þörfum okkar flytjum við inn og borgum fyrir það með andvirði íslenzkra vara, sem eru samkeppnishæfar erlendis.

Lífskjörin verða því betri sem nánar er farið eftir þessu lögmáli verkaskiptingarinnar. Það segir, að menn eigi að fást við þau verkefni, sem þeir eru hæfastir til að leysa eða hafa bezta aðstöðu til að leysa, en eigi að láta aðra um önnur verkefni.

Í þessu skyni rífa stjórnvöld niður tollmúra og ryðja úr vegi öðrum hindrunum verzlunar milli þjóða. Reynslan sýnir, að þetta margfaldar samkeppnina, eykur framleiðnina og bætir lífskjör þjóðanna, sem reyna að fylgja lögmálinu.

Velsæld Íslendinga byggist einmitt á því að þurfa ekki að klífa háa tollmúra, þegar fiskafurðir eru seldar til útlanda. Við eigum greiðan aðgang að erlendum markaði einmitt á því sviði, þar sem við erum samkeppnishæfir.

Tvenns konar vandamál steðja að okkur á þessu sviði. Annars vegar hefur ofstjórn hins opinbera með tilsvarandi offjölgun skipa og vinnslustöðva leitt til þess, að afli á sóknareiningu hefur minnkað, þ.e. framleiðnin hefur minnkað.

Hins vegar hefur ofveiði eyðilagt suma fiskstofna og spillt öðrum. Aflinn hefur minnkað og mun áfram halda að minnka. Þess vegna er í náinni framtíð ekki unnt að búast við fjölgun atvinnutækifæra í þessari stóriðju Íslands.

Við reynum að bæta okkur þetta upp með því að flytja út ýmsar iðnaðarvörur, sem eru því sem næst samkeppnishæfar á erlendum markaði. Sú viðleitni gengur afar hægt, því að alþjóðleg samkeppni í iðnaði er mjög hörð.

Sumar þjóðir hafa vikið örlítið frá lögmáli verkaskiptingarinnar. Þær hafa stutt þær iðngreinar, sem minnst hefur vantað til að verða samkeppnishæfar. Þær hafa útvegað þeim ódýrt eða ókeypis húsnæði, ódýrt fjármagn og margháttaða sérfræðiaðstoð.

Hugsunin er sú, að þessi uppeldiskostnaður muni skila sér, þegar iðngreinarnar verða samkeppnishæfar. Þetta stenzt, þegar bilið, sem brúa þarf, er ekki of breitt.

Landbúnaðarafurðir fjallalands á mörkum freðmýrabeltisins eru langt frá því að vera samkeppnishæfar gagnvart afurðum frá tempruðum sléttum iðnríkjanna. Framleiðni bandarísks landbúnaðar er áttföld eða tíföld á við hinn íslenzka.

Við eigum því ekki að flytja út landbúnaðarafurðir og við eigum jafnframt að draga svo úr framleiðslunni, að við getum flutt inn sem mest af ódýrum afurðum frá iðnríkjunum.

Beinir styrkir til landbúnaðar, útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur eiga á næsta ári að nema 26 milljörðum eða 13% fjárlaga ríkisins. Þessi óheyrilega blóðtaka byggist á því, að við höfnum lögmáli verkaskiptingarinnar og neitum okkur um ódýran mat.

Landbúnaðarafurðir okkar verða aldrei samkeppnishæfar. Miklu nær væri að víkja frá lögmálinu með því að efla ýmsar iðngreinar í landinu, sem gætu orðið samkeppnishæfar, ef þær fengju uppeldisaðstoð, sem ekki væri nema brot af fjáraustrinum til landbúnaðar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hrunið má forðast

“Ljóst er, að með þessari veiði munum við ekki ná upp kynþroska hluta (þorsk)stofnsins sem talinn er vera innan við 200 þúsund lestir, en hann var fyrir fáum árum um 700 þúsund lestir og fyrir tuttugu árum ein milljón lesta.”

Þetta segði Kristján Ragnarsson, formaður útgerðarmanna, í setningarræðu ársþings þeirra í síðustu viku. Þar kom skýrt fram, eins og raunar oft áður, að útgerðarmenn styðja tillögur fiskifræðinga um aukna fiskvernd og veiðitakmarkanir.

Kristján Ragnarsson hefur um árabil hvatt til þess, að skammtímasjónarmið verði látin víkja fyrir langtímasjónarmiðum í fiskveiðum Íslendinga. Um þetta atriði fjallaði þungamiðja ræðu hans á ársþinginu.

Spyrja má, hvers vegna þorskstofninn rambi nú á barmi hruns, er fiskifræðingar og útgerðarmenn hafi í nokkur ár verið í stórum dráttum sammála um aukna friðun og takmörkun veiða.

Skýringarinnar er að leita hjá stjórnmálamönnunum, sem sumir hverjir geta ekki hugsað nema til eins kjörtímabils í senn. Eru þar fremstir í flokki sjávarútvegsráðherrarnir fyrrverandi, Lúðvík Jósepsson og Matthías Bjarnason.

Á valdatíma þeirra var þjóðin látin éta útsæðið. Fyrst lét Lúðvík kaupa of mikið af skipum. Síðan neitaði Matthías að hlusta á sífellt svartari skýrslur fiskifræðinga.

“Samþykktir okkar hafa stutt tillögur fiskifræðinga um að takmarka þorskveiðarnar við 275 þúsund lestir á þessu ári og næsta ári. … Á þessu ári verður veitt álíka mikið og á sl. ári eða um 340 þúsund lestir”, sagði Kristján í ræðu sinni.

Jafnframt benti Kristján á, að enn væri ekki öll nótt úti, þótt ástandið væri alvarlegra en nokkru sinni fyrr: “Við höfum nú sérstakt tækifæri til þess að byggja upp nýjan hrygningarstofn, því að við eigum nú í uppvexti tvo mjög sterka árganga þ.e. frá árunum 1973 og 1976.”

“Stækkun möskva og lokun svæða, þar sem vart verður við mikið af smáfiski, er góðra gjalda verð, en dugar ekki ein sér. Þorskveiðibann í einn mánuð að sumri og þrjár vikur í desember er heldur ekki nægilegt,” sagði Kristján.

Hann kvaðst vera andvígur aflakvótum. Dagblaðið tekur eindregið undir þá skoðun. Kvótar stríða gegn því grundvallarlögmáli, að aflakostnaður eigi að vera sem minnstur. Á því lögmáli byggist framleiðni í sjávarútvegi og þar með lífskjör þjóðarinnar.

Sama lögmál gildir um flotvörpuna. Hún “er hagkvæmt veiðarfæri og við eigum á hverjum tíma að afla fiskjarins með sem minnstum tilkostnaði”, eins og Kristján sagði í ræðunni.

Í staðinn lagði Kristján til, að sumarveiðin yrði takmörkuð með því að leyfa aðeins ákveðið hlutfall þorsks í afla frá júní til september. “Þetta er sá árstími, sem heppilegast er að sækja í aðra fiskstofna.”

Kristján benti sérstaklega á karfann. “Fiskifræðingar hafa mælt með, að við megum fiska um 60 þúsund lestir af karfa á þessu ári. Allar horfur eru á, að við munum fiska innan við helming þess magns.”

Nú er kominn nýr sjávarútvegsráðherra. Ætla má, að hann sé ekki blindaður af skammtímasjónarmiðum eins og fyrirrennarar hans og hlusti því á fiskifræðinga og útgerðarmenn, þegar þeir eru nokkurn veginn sammála.

Eins og Kristján sagði: “Það er skylda okkar við komandi kynslóðir að tryggja vöxt og viðgang þorskstofnsins.”

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Tvíeggjaður milliliður

Þegar Ólafur Jóhannesson forsætisráðherra setti Magnús Torfa Ólafsson til að gegna stöðu blaðafulltrúa ríkisstjórnarinnar, var hann að ráða í embætti, sem setið hafði laust um skeið. Hann þurfti því ekki að leita samþykkis alþingis eða fjárveitingarnefndar þess.

Hins vegar sýndi Ólafur ráðherrum samstarfsflokkanna megna fyrirlitningu með því að gefa þeim ekki kost á að fjalla um málið. Hann hafði engin samráð við þá og lét þá standa andspænis orðnum staðreyndum. Þannig láta menn ekki, nema einræðishneigð þerra sé komin á hátt stig.

Forsætisráðherra sagði á alþingi á mánudaginn, að hið endurvakta embætti væri nauðsynlegt til að vera tengiliður “stjórnvalda annars vegar og fjölmiðla og almennings hins vegar”. Taldi hann eðlilegt, að fjölmiðlar fögnuðu þessu framtaki.

Í rauninni eru blaðafulltrúar tvíeggjað vopn. Stundum hafa þeir það hlutverk að sá röngum upplýsingum og villa um fyrir almenningi. Í öðrum tilvikum hafa þeir hvorki vald né vitneskju til að geta tjáð sig á marktækan hátt á opinberum vettvangi.

Algengast er þó, að blaðafulltrúar séu ráðnir til að mynda eins konar múr milli umbjóðenda sinna og almennings. Slíku hlutverki gegndi til dæmis Björn Bjarnason sem skrifstofustjóri Geirs Hallgrímssonar. Við slíkar aðstæður eru áhrif blaðafulltrúans gagnstæð því, sem Ólafur Jóhannesson hélt fram.

Að meðaltali hafa íslenzkir blaðamenn slæma reynslu af blaðafulltrúum, ekki vegna blekkinga, heldur vegna valda- og vitneskjuleysis þeirra annars vegar og dyravarðarhlutverks þeirra hins vegar.

Í fæstum tilvikum geta blaðafulltrúar svarað spurningum blaðamanna. Þeir vita ekki nógu mikið um ákvarðanir í stofnunum sínum og fyrirtækjum. Og viti þeir eitthvað, hafa þeir ekki vald til að tjá sig um málið.

Þeir verða yfirleitt að bera spurningar blaðamanna til yfirmanna sinna og flytja síðan svörin til baka. Niðurstaðan er sú, að embætti þeirra sparar yfirmönnunum ekki tíma, en eykur fjarlægðina frá þeim til almennings um einn millilið.

Íslenzkt þjóðfélag er ekki svo fjölmennt, að mikil þörf sé fyrir slíka milliliði. Hér á landi er siðvenja, að ráðherrar jafnt sem forstjórar séu fyrirvaralítið eða fyrirvaralaust til viðtals.

Margir vinsælustu stjórnmálamenn landsins eru jafnan reiðubúnir að svara spurningum blaðamanna fyrirvaralaust. Þeir telja, að með slíkum hætti hafi skoðanir þeirra greiðastan aðgang að almenningi.

Sumir þeirra eru fljótir að hringja sjálfir, ef ekki er hringt í þá. Þannig sýna þeir lofsvert næmi fyrir almenningi, – skilning á því, að stjórnmálamaður þarf í sífellu að kynna persónu sína, skoðanir og gerðir.

Missagnir, sem stundum verða á þessari leið, mundu magnast við tilkomu nýs milliliðs, auk þess sem hinn persónulegi þáttur mundi rýrna að mun. Blaðafulltrúinn verður fljótlega að múr, sem veitir stjórnmálamanninum tímabundin grið, en kemur honum síðan í koll í næstu kosningum.

Ástæða er til að vona, að Magnús Torfi Ólafsson og ráðherrar hans átti sig á kostum og göllum embættisins og reyni að gera hið bezta úr vandasömu verkefni.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið