arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Innikróuð risaeðla

Gamalreyndasti lýðskrumari landsins er Morgunblaðið. Gott dæmi um það er afstaða þessarar öldnu risaeðlu íslenzkrar fjölmiðlunar til kjaramála. Í manna minnum hefur sú afstaða ætíð snúizt við breytingar á afstöðu blaðsins til ríkisstjórnar.

Þegar Sjálfstæðisflokkurinn er í stjórn, er Morgunblaðið harðsnúinn andstæðingur kauphækkana. Þegar Sjálfstæðisflokkurinn er hins vegar utan stjórnar, er Morgunblaðið með kauphækkunum á jafn harðvítugan hátt. Þetta mátti auðveldlega sjá í tíð tveggja síðustu vinstri stjórna.

Kúvendingar Morgunblaðsins í þessu máli sem öðrum eru liður í tilraunum blaðsins til að grafa undan ríkisstjórnum, sem Sjálfstæðisflokkurinn á ekki aðild að. Það sást á tíma beggja síðustu vinstri stjórna, að ekkert flokksblað stundar slíka baráttu eindregnar en einmitt Morgunblaðið.

Auðvitað er blaðið að þessu leyti ábyrgðarlaust. Afstaða þess er hins vegar að ýmsu leyti skiljanleg. Í hita hinnar flokkspólitísku baráttu falla menn oft í þá gildru að telja tilganginn helga meðalið. Lýðskrum er ein af mörgum nótum í þunglamalegum áróðurskviðum Morgunblaðsins.

En blaðið er ekki eitt um þetta böl. Önnur flokkspólitísk blöð hér á landi reyna líka að afla flokkum sínum atkvæða með skrumi og blekkingum. Morgunblaðið stendur bara fremst í þeirri fríðu fylkingu og hrópar til dæmis ófeimið: “Báknið burt”, meðan umbjóðandi blaðsins er önnum kafinn við að efla báknið.

Óháð blöð finna hins vegar miklu síður til þessarar hættulegu löngunar. Þau eru ekki að gæta hagsmuna ákveðinna stjórnmálaflokka, sem eru að reyna að halda í fylgi eða efla það. Þau eru ekki að telja atkvæði.

Óháð blöð þurfa kaupendur og reyna með ýmsum hætti að draga athygli þeirra að sér. Þau eru að því leyti hliðstæð öðrum seljendum vöru og þjónustu. Flokksblöðin eru hins vegar að berjast um sálir og skoðanir manna. Í slíkri baráttu eru lýðskrumsfreistingarnar mestar.

Um þessar mundir er vandi Morgunblaðsins sá, að almenningur er farinn að sjá við lýðskrumi þess. Menn sjá blaðið reisa Pótemkintjöld umhverfis vafasamar og beinlínis rangar gerðir ríkisstjórnarinnar. Fólk er hætt að trúa því, að tjöldin séu sjálfur raunveruleikinn.

Vaxandi mótlæti Morgunblaðsins hefur komið hinni gömlu risaeðlu úr jafnvægi. Morgunblaðið er orðið eins og dýr, sem finnst það vera króað inni, án þess að það sjái neina undankomuleið. Slík dýr tryllast stundum.

Hver dularfullur leiðarinn á fætur öðrum hefur birzt í Morgunblaðinu undanfarna daga. Áður lét blaðið sér nægja að kvarta um, að vondir menn hefðu vélað um fyrir þjóðinni og látið hana hætta að trúa á Morgunblaðið.

Nú er blaðið hins vegar orðið skrækróma. Í fyrradag notaði Morgunblaðið orðið “lýðskrumarar” sextán sinnum í einum og sama leiðaranum og “vindhanar” nokkru sjaldnar. Ætla mætti, að Morgunblaðið sé farið að stunda síðbúna sjálfsgagnrýni undir rós.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vilja hætta leiðaralestri

Margir Íslendingar hafa tamið sér að hlusta á útdrátt leiðara dagblaðanna í morgunútvarpinu. Þeim finnst, að þeir fái þar á skjótan og einfaldan hátt yfirlit yfir helztu skoðanir, sem efstar eru á baugi hverju sinni.

Í leiðaraútdrættinum fá menn að heyra allar þær skoðanir, sem stjórnmálaflokkarnir hafa fram að færa, og ýmsar skoðanir að auki. Í flokksblöðunum fimm birtast stundum leiðarar um mál, án þess að þau séu tekin flokkspólitískum tökum. Og svo hefur Dagblaðið verið til í tæpt hálft þriðja ár.

Að öllu samanlögðu sýnir leiðaraútdrátturinn fremur breiða mynd af margvíslegum sjónarmiðum í þjóðfélaginu. Þar er að vísu of lítið fjallað um mál á borð við menntir og menningu, tómstundir, neyzlu og velferð. Og kannski er of mikið fjallað um hin hefðbundnu stjórnmál og efnahagsmál.

Gæðin eru að sjálfsögðu afar misjöfn, hvort sem miðað er við efni eða stíl. Styttingin í útdrætti hefur einnig nokkur áhrif, stundum til hins verra og í annan tíma til hins betra. Rökfastir og knappir leiðarar vilja spillast í styttingu, en losaralegt froðusnakk batnar aftur á móti.

Fyrir nokkrum árum var minni áhugi á lestri útdráttar leiðaranna. Þá höfðu flokksblöðin sjálfrátt eða ósjálfrátt komið sér saman um, hvers konar mál skyldu tekin fyrir í leiðurum og með hvaða hætti. Karpið milli þeirra var orðið að eins konar menúett, stignum fremur af skyldurækni en áhuga.

Birting Dagblaðsins í hóp blaðanna hefur megnað að hræra nokkuð upp í hinum lygna polli. Ýmislegt í leiðurum blaðsins hefur komið óþægilega við samtryggða hagsmuni stjórnmálaflokka og rýrt möguleika þeirra á að blekkja kjósendur.

Þeir eru nú mun fleiri en áður, sem hlusta á lestur útdráttarins úr Il dagblaðanna. En það veldur stjórnendum flokkanna engri gleði, því að áhrifin af lestrinum eru önnur en þeir ætluðust til, þegar þeir hugðust nota hann til að þjappa kjósendum um flokka sína.

Niðurstaðan er um þessar mundir að verða sú, að stjórnmálamennirnir telja lestur útdráttarins ekki lengur vera flokkum sínum í hag. Þeir telja sinn hlut skarðan, þótt þeir tefli fram fimm dagböðum af sex. Þeir eru fúsir að fórna lestri úr sínum blöðum, ef ekki er með öðrum hætti unnt að skrúfa fyrir lesturinn úr Dagblaðinu.

Á næstu vikum má búast við tillögu í útvarpsráði, sennilega borinni fram af fulltrúum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, um, að lestri útdráttar úr leiðurum verði hætt. Jafnframt má búast við, að þessi tillaga verði samþykkt. Hún hefur verið til umræðu að tjaldabaki frá því fyrir áramót.

Dagblaðinu er að sjálfsögðu mikill heiður að þeim dómi stjórnmálamanna, að blaðið sé samtryggingu þeirra svo hættulegt, að þyngra vegi á metunum en stjórnmálaskrif flokksblaðanna fimm. Dagblaðið fær seint aðra eins viðurkenningu fyrir unnin störf í þágu þjóðfélagsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Risaeðlum vísað á bug

Fjölskyldur standa nærri daglega andspænis fjárhagslegum úrlausnarefnum. Stundum dreymir fólk um að kaupa litsjónvarpstæki, hljómflutningstæki eða skíði, svo að dæmi séu nefnd. En fólk lætur ekki undan freistingunni, því að það veit, að peningana þarf að nota í nauðsynjar.

Hin einfalda lausn að kaupa ekki einhvern lúxusinn er enginn Glistrupismi. Það eru bara venjuleg og einföld búhyggindi að haga kaupum lífsgæða eftir skynsamlegri skoðun á fjárráðum sínum hverju sinni. Allar hinar mörgu fjölskyldur, sem lifa ekki um efni fram, eru ekki kraftaverkafólk, heldur bara fólk.

Annað er uppi á teningnum hjá stóru þjóðarfjölskyldunni, þar sem ríkisstjórn og alþingi ráða fjárhagnum. Þá kaupa menn allt, sem þá langar til og helzt sem flest í einu. Þá byggja menn heilsugæzlustöð bæði á Hvolsvelli og Hellu. Þá kaupa menn Víðishús. Þá byggja menn Kröfluver að óathuguðu máli. Og þá grýta menn árlega 10-14 milljörðum í offramleiðslu afurða af ofbeittu landi.

Engan Glistrup né kraftaverkamann af neinu tagi þarf til að sjá, að meðferð ríkisstjórnar og alþingis á fjármálum þjóðarinnar er tómt rugl og endaleysa. Ekki þarf heldur neinn slíkan til að sjá hættuna í verðmerkingu landsins í formi nær ótakmarkaðrar aðstöðu til skuldasöfnunar erlendis. Það eru bara venjuleg búhyggindi að sjá, að risaeðlukerfið í þjóðarbúinu gengur ekki upp.

Höfuðmálgagn kerfisins er sjálf risaeðla íslenzkrar fjölmiðlunar, Morgunblaðið. Það skelfist mjög aðförina, sem ótal ótengdir aðilar hafa gert að hinu íslenzka risaeðlukerfi að undanförnu. Það segir, að lýðskrumarar séu að boða einfaldar og ódýrar lausnir, sem fólkið hlusti á.

Upp á síðkastið hefur færzt í aukana, að Morgunblaðið telji skoðanir og röksemdir því verri, sem fleiri vilji hlusta á þær. Þessi fælni við nútímann gekk svo langt á sunnudaginn, að leiðarinn var í anda þess, að allt nýtt sé vont.

Blaðið sá Glistrupa í öllum þingmannsefnum, sérstaklega ef þau höfðu skrifað í blöð og haft ákveðnar skoðanir gegn því, sem fyrir er. Nýir menn með nýjar skoðanir eru stórhættulegir, að mati Morgunblaðsins. Þetta sjónarmið kemur að vísu ekki á óvart eftir hina miklu herferð, sem Morgunblaðið hefur gert gegn niðurstöðum skoðanakönnunar meðal reykvískra kjósenda þess flokks, sem Morgunblaðið hefur umboð fyrir.

Nota má Glistrupisma og önnur fín orð um venjuleg búhyggindi. Þau verða alltaf einföld og ódýr, hvað sem þau eru kölluð hverju sinni. Þau segja, að ekki skuli reisa heilsugæzlustöð bæði á Hellu og Hvolsvelli, heldur aðeins á öðrum staðnum. Þau segja, að kaupa eigi ódýrari hús en Víðishús. Þau segja, að ekki eigi að styrkja offramleiðslu óseljanlegra afurða. Þannig má lengi telja.

Þetta eru hyggindi, sem almenningur kannast við og skilur, af því að hann þarf sjálfur að beita þeim í eigin fjármálum. Og nú er fólk að byrja á að hópa sig saman um að krefjast sömu hygginda af ráðamönnum þjóðarinnar í stað rugls og endaleysu. Slíkt er skelfilegt að mati risaeðla allra tíma.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Varnarlaust land

Ísland er ekki varið land. Ísland er land, þar sem Bandaríkjunum hefur með samningi verið leyft að reka hernaðarlega eftirlitsstöð. Sá rekstur getur boðið heim kjarnorkuárás á styrjaldartíma. Þjóðin er gjörsamlega óvarin slíkri árás.

Um þetta sagði Guðjón Petersen, framkvæmdastjóri Almannavarna, í kjallaragrein í Dagblaðinu í síðustu viku: “Það verður að telja, að á Íslandi séu stöðvar, sem áhugi væri á að eyða í styrjöld og mundi eyðing slíkra stöðva valda gífurlegu manntjóni, væri engum vörnum fyrir komið.”

Allur þorri Suðurnesjamanna og 60.000 af íbúum Reykjavíkursvæðisins mundu farast í kjarnorkuárás á Keflavíkurflugvöll samkvæmt útreikningum, sem framkvæmdastjóri Almannavarna skýrir frá í grein sinni. Hann vill, að hér á landi sé aðstaða til að flytja íbúa Suðurnesja á brott í skyndingu.

Hann vill ennfremur, að húsnæði á Reykjavíkursvæðinu verði útbúið á þann hátt, að það henti sem neyðarskýli fyrir íbúa svæðisins. Telur hann, að með slíkum aðgerðum megi bjarga lífi alls þorra íbúa svæðisins.

En þetta er bara ekki gert. Íslenzk stjórnvöld hafa ekki áhuga á að verja þjóð sína með þessum hætti. Og stjórnendur liðs þess á Keflavíkurflugvelli, sem gengur undir öfugmælinu “varnarlið”, hafa ekki heldur sýnt áhuga á að verja þjóðina, þrátt fyrir varnarsamning.

Guðjón Petersen er sammála þeim, sem telja, að ýmsar framkvæmdir í samgöngumálum hafi mikið varnargildi. Að öðru leyti tekur hann ekki afstöðu til aronskunnar og ýmissa málamiðlunarhugmynda, sem ræddar hafa verið að undanförnu.

Hitt segir hann, að við værum búnir að gera þetta sjálfir, ef fjármögnun Almannavarna hefði haldið áfram með sama krafti og í upphafi þeirra á árunum 1962-1964. Þá væri nú varið til þeirra 240 milljón krónum á ári í stað 5 milljóna. Þá væri þegar búið að ganga frá ofangreindum skýlum, er gætu bjargað lífi 60.000 Íslendinga.

Í grein framkvæmdastjórans kemur fram, að við núverandi fjárveitingar taki það meðalstórt sveitarfélag 61 ár að safna sér fyrir einni fullkominni aðvörunarflautu. Kjósi það að sleppa flautunni, getur það keypt eitt teppi og hálfar sjúkrabörur á ári.

Þannig er ástandið með þjóð, sem á stjórnmálamenn, er tala um fátt fremur en varnarmál. Árum saman hefur verið logið að henni, að Bandaríkjamenn sjái um varnir landsins. Í rauninni hefur þeim verið leigð eftirlitsstöð gegn margvíslegu hermangi gæðinga tveggja stærstu stjórnmálaflokka landsins.

Eðlilegt er, að menn telji Bandaríkjamönnum skylt að sjá um varnir þjóðarinnar, úr því að lið þeirra hér er kallað “Varnarlið Íslands”. Ef þeir kæra sig ekki um slíkt, er eðlilegt að láta þá fara sem samningssvikara.

Slíkur brottrekstur hefði þann kost að neyða stjórnmálamenn okkar til að horfast í augu við staðreynd varnarleysisins. Þá mundum við sjálfir byggja upp almannavarnir. Myndarskapur áranna 1962-1964 sýnir, að við getum það, ef við viljum.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Timburmenn risaeðlunnar

Kórónan á herferð Morgunblaðsins gegn kjósendum Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík er skipun Guðmundar H. Garðarssonar alþingismanns sem landfræðings blaðsins, er hlýjaði mönnum um hjartarætur um áramótin.

Daginn fyrir gamlársdag rakti landfræðingurinn í löngu máli í Morgunblaðinu, hvílíkan hnekki Kúrileyjar hefðu beðið af bandarísku hermangi. Þetta þóttu mikil firn, þar sem Kúrileyjar eru hluti af Sovétríkjunum.

Í fyrradag var þetta rugl síðan leiðrétt í Morgunblaðinu, enda voru menn þá búnir að hafa af því næga skemmtan. Hitt situr eftir, að lítið mark er takandi á landafræði þingmanns, sem hvað eftir annað notar orðið Kúrileyjar í stað Míkrónesíu í grein um íslenzka aronsku. Það er eins og að rugla saman Aroni og Geir.

Leiðréttingardaginn voru enn höfð uppi gamanmál í Morgunblaðinu, er Bessí Jóhannsdóttir varaborgarfulltrúi var á sjó dregin. Notaði hún athyglisverða röksemdafærslu til að sýna fram á, að ekki væri mark takandi á niðurstöðum skoðanakönnunar Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.

Röksemdafærslan var þessi: Fíflin kusu vitlaust, af því að Morgunblaðið var ekki búið að tyggja ofan í þau, hvernig þau ættu að kjósa. Fíflin kusu vitlaust, af því að þau lesa ekki leiðara Morgunblaðsins. Fíflin kusu vitlaust, af því að þau lesa Dagblaðið.

Þessi röksemdafærsla er í samræmi við dagskipun hermangsdeildar Sjálfstæðisflokksins, flokkseigendafélagsins, sem að undanförnu hefur birzt í ótal myndum. Hún er einfaldlega sú, að ekki sé að marka aðrar skoðanir sjálfstæðismanna en þær, sem Morgunblaðið flytur.

Auðvitað hefur Morgunblaðið verið utangátta í umræðunni um aronskuna. Sú umræða hefur nær eingöngu farið fram í Dagblaðinu. Á síðasta ári birtust um þessa stefnu ótal greinar í blaðinu og skiptust þær nokkurn veginn jafnt milli meðmælenda og mótmælenda stefnunnar.

Almenningur í þessu landi fylgdist með þessum margbreytilegu skrifum um aronskuna. Þess vegna voru menn búnir að mynda sér skoðun, þegar þeir tóku þátt í margræddri skoðanakönnun. Þess vegna svaraði þorri prófkjörskjósenda spurningunni um aronskuna.

Í rauninni var á síðasta ári ekkert þjóðmál meira rætt en einmitt aronskan. Þetta fór framhjá hinum fámenna hópi, sem ekkert skilur né hugsar og bíður bara eftir línunni úr leiðara Morgunblaðsins. Í augum þess hóps er heimurinn ekki til, fyrr en Morgunblaðið er búið að skrifa um hann.

Og Morgunblaðið rumskaði eins og risaeðla daginn fyrir kjördag. Sértrúarflokki blaðsins var gefin línan í lengsta og leturstærsta leiðara, sem þar hefur sézt í manna minnum. Flokkseigendafélagið hélt, að menn læsu leiðara Morgunblaðsins og hefðu áhuga á þeim heilaþvotti, sem þar fer fram.

Sem betur fer kom í ljós, að þeir eru einkar fáir sem láta Morgunblaðið hugsa fyrir sig. Gárungarnir segja, að um miðjan marz verði búið að láta þá alla með tölu vitna gegn aronskunni á síðum blaðsins.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hólsfjallahangikjöt.

Vínbændur í góðvínhéruðum Frakklands og Vestur-Þýzkalands hafa fyrir löngu fundið leiðir til að ná góðum tekjum, þótt starfsbræður þeirra annars staðar lepji dauðann úr skel.

Góðvínbændurnir fá sumir þrefalt verð fyrir vín sín, aðrir sexfalt og upp í fimmtugfalt þeir, sem hæst komast. Þar á ofan fullnægja þeir ekki eftirspurn, þótt offramleiðsla sé hjá framleiðendum venjulegs víns.

Flestir góðvínbændur tappa sjálfir á flöskur. Á flöskumiðanum getur kaupandinn nákvæmlega séð, hvaðan vínið er komið, jafnvel frá hvaða brekku. Hann getur séð, hvaða reglugerð ræður framleiðslunni.

Hann getur treyst því, að hann sé að kaupa vín með ákveðnum litbrigðum, ilmbrigðum og bragðbrigðum og ekki öðrum. Fyrir þessa sérvizku er margur fús að borga margfalt verð.

Standi á flöskumiðanum Romanée-Conti, Apellation Controlé, veit kaupandinn harla margt um framleiðsluna. Hann veit til dæmis, að hún kemur af ákveðnum tveggja hektara akri og er úr vínberjategundinni Pinot Noir.

Hann veit, að sérfræðingarnir þekkja þetta vín á andartaki og blindandi frá öðrum vínum. Fyrir þetta vill hann borga fimmtugfalt verð, en fær ekki, því að vínið er uppselt.

Á löngum tíma myndast ákveðið snobb fyrir sumum þessara góðvína. Það hleypir verðinu upp í hinar stjarnfræðilegu tölur. Gæðamunurinn er ekki eins gífurlegur og verðmunurinn gæti gefið tilefni til að ætla.

Hugsanlegt er, að íslenzkir sauðfjárbændur geti lært af góðvínbændunum. Þeir geti hætt að selja lambakjöt holt og bolt á einu verði og farið að gera skarpan greinarmun á afbrigðum.

Hólsfjallahangikjöt var einu sinni frægt. Ef það væri á boðstólum núna, væri unnt að selja það dýrar en annað hangikjöt vegna hins forna orðspors.

Hvert kjötlæri mætti stimpla viðkomandi sveit eða jafnvel sveitabæ, ef um einstaka gæðavöru með sérstökum blæ væri að ræða. Sérkenni hvers svæðis mætti binda í reglum, sem bændur þess svæðis kæmu sér saman um.

Þar mætti rekja, hvaða fóður sé leyfilegt, t.d. hvort beita megi á ræktað land og hvort fita megi á fóðurkáli fyrir slátrun. Þar mætti einnig rekja, hvaða sauðfjárættir séu leyfilegar á svæðinu.

Kaupandinn getur síðan valið sér lamb úr Grafningi, sem ekki hefur verið beitt á ræktað land né fitað á fóðurkáli, svo að ímyndað dæmi sé nefnt.

Kaupendur hafa hver sína sérvizkuna. Sumir vilja feitt, aðrir magurt. Sumir vilja veiðibráðarbragð, aðrir húsdýrabragð. Allir borga þeir aukalega fyrir sérvizku sína.

Smám saman hefst svo snobb fyrir ákveðnu kjöti, t.d. Hólsfjallahangikjöti. Slíkt kjöt vilja menn ef til vill bjóða gestum á stórhátíðum. Vegna lítils framboðs yrðu menn að greiða margfalt verð fyrir það.

Þeir bændur, sem með slíkum hætti mundu afla afurðum sínum álits umfram venjulegar afurðir, gætu verðlagt þær í sama mæli, ef markaður mætti ráða verði. Þeir þyrftu ekki niðurgreiðslur, útflutningsbætur né aðra ríkisstyrki, sem offramleiða venjulegt kjöt.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Starfsmenn kaupi smiðju

Skemmtilega á óvart hafa komið fréttirnar um, að hagnaður og skattar Landssmiðjunnar vaxa með hverju árinu. Hagnaðurinn varð 16,3 milljón krónur árið 1976 og opinberu gjöldin 10,5 milljón krónur árið 1977. Því miður er sjaldgæft, að opinber fyrirtæki standi sig svona vel.

Landssmiðjan er síður en svo baggi á ríkissjóði. Hún er óháð fjárlögum ríkisins og er í rauninni rekin eins og hlutafélag. Hún veitir um 100 manns atvinnu og er því mikilvægur þáttur atvinnulífs Reykjavíkur. Því væri fráleitt að leggja hana niður.

Ekki er heldur ástæða til að ætla, að sú sé hugmynd nefndarinnar, sem hefur kannað hagi ýmissa ríkisfyrirtækja og lagt til, að ríkið hætti rekstri Landssmiðjunnar. Þar er áreiðanlega aðeins um að ræða ósk um breytt eignar- og rekstrarform smiðjunnar.

Sú niðurstaða er eðlileg. Á sínum tíma átti ríkisrekstur smiðjunnar sér ýmsar skýringar, sem gilda ekki lengur. Vélsmíði er orðin mikilvæg og víðtæk iðngrein á gömlum merg. Hún getur staðið á eigin fótum. Ástæðulaust er að láta ríkið sem slíkt reka eina af mörgum vélsmiðjum.

Svo vel vill til, að við augum blasir, hverjir eru hinir réttu eignaraðilar. Það eru fyrst og fremst starfsmennirnir og að auki helztu viðskiptavinir hennar. Þessir aðilar hafa mestra hagsmuna að gæta. Þeir eru því eðlilegir eigendur og viðtakendur hagnaðarins.

Nú þarf að fá óháða nefnd til að meta verðmæti eigna Landssmiðjunnar og ákveða, hver sé eðlileg heildarupphæð hlutafjár með hliðsjón af eignunum. Mismuninn þarf ríkissjóður að lána hinu nýja hlutafélagi til allmargra ára.

Starfsmenn ættu að skipta milli sín verulegum hluta af hlutafénu. Einhverja lánafyrirgreiðslu þurfa þeir til að dreifa byrði kaupanna á tvö eða þrjú ár. Sömuleiðis þarf að hafa nokkurn sveigjanleika í hlutafjármagni hvers og eins, því að starfsmennirnir hafa vafalaust misjafnan áhuga á að fórna áhættufé í atvinnurekstur.

Að svo miklu leyti sem hinir 100 starfsmenn Landssmiðjunnar hafa ekki bolmagn til að kaupa smiðjuna með þessum hætti, má kalla til skjalanna þá viðskiptaaðila, sem mesta hagsmuni hafa af framhaldi rekstrar smiðjunnar. Í þeim hópi eru fiskimjölsverksmiðjur, loftverkfæranotendur og útgerðarmenn.

Þessa hugmynd má framkvæma með því að láta hlutafjárútboð fara fram í þrennu lagi. Fyrst fái starfsmenn Landssmiðjunnar forkaupsrétt með lánafyrirgreiðslu. Síðan fái viðskiptaaðilar næsta forkaupsrétt, með nokkurri hliðsjón af viðskiptamagni hvers þeirra. Loks verði hlutafé boðið til sölu á almennum markaði, ef eitthvað verður afgangs.

Ríkið fær á nokkrum árum greitt heildarverðmæti eigna Landssmiðjunnar og getur notað féð til annarra verkefna, sem ætla mætti, að séu nær verksviði ríkisins en rekstur vélsmiðju á almennum viðskiptamarkaði.

Slík eigendaskipti ættu að verða starfsmönnum Landssmiðjunnar gullið tækifæri til að taka á herðar meiri ábyrgð, meiri tekjumöguleika og meiri þátttöku í mótun eigin vinnustaðar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Hörmulegt einsdæmi.

Þegar síðari heimsstyrjöldin brauzt út, voru sendimenn óvinaríkja taldir friðhelgir. Þeim var ekki haldið sem gíslum, heldur var þeim leyft að fara úr landi. Nazistar og kommúnistar fóru eftir þessari reglu eins og aðrir.

Þegar gerðar voru upp sakir heimsstyrjaldarinnar, voru sendimenn hinna sigruðu einnig taldir friðhelgir. Haldin voru réttarhöld stríðsglæpa yfir stjórnmálamönnum, embættismönnum og herforingjum, en ekki sendimönnum.

Þessi regla stóðst öldum og árþúsundum saman. Jafnvel kaþólska kirkjan, sem stundum var í meira lagi ofstækisfull, viðurkenndi friðhelgi sendimanna. Sama er að segja um Grikki og Rómverja fornaldar.

Allan þennan tíma hefur mönnum verið ljóst eðli og gildi sendimanna. Menn hafa vitað, að skilaboð eru nauðsynleg, þrátt fyrir hatur og hagsmunastríð. Hvarvetna hafa ríkisstjórnir haldið þessu til streitu.

Stundum hefur soðið upp úr meðal almennings. Íslendingar réðust einu sinni með orgum og grjótkasti að sendiráði Breta. Engin athöfn skaðaði málstað Íslands í þorskastríðunum jafn grimmilega og sú árás.

Íslenzk stjórnvöld sendu lögreglu á vettvang til að vernda sendiráðið. Slíkt gera stjórnvöld um allan heim, þegar ofstæki almennings leitar útrásar gegn sendimönnum hataðs ríkis. Nema klerkaveldi Khomeinis í Íran.

Atburðirnir í Íran eru einsdæmi í sögu siðmenningarinnar. Þar er sendiráð tekið herskildi og starfsmönnum þess haldið sem gíslum. Og stjórnvöld landsins gera ekkert í málinu, heldur segjast skilja reiði ofbeldismanna.

Þráteflið um bandaríska sendiráðið í Teheran hefur staðið svo lengi, að ljóst er orðið, að stjórnvöld í Íran hafa ekki gert minnstu tilraun til að ná siðmenningarlegum tökum á ástandinu. Þvert á móti hafa þau reynt að hagnýta það.

Khomeini erkiklerkur er enginn geðsjúklingur. En ofbeldishneigð hans er einstök í sinni röð. Og furðuleg er sú þjóð, sem lætur stjórnast mánuðum saman af slíku ofstæki. Það er eins og Íranir séu haldnir illum anda.

Hingað til höfum við minnzt Persíu sem lands Þúsund og einnar nætur, merkasta ævintýrasafns veraldar. Við höfum minnzt Persíu sem lands Ómars Khayam, hins angurværa nautnaskálds, sem íslenzk stórskáld hafa keppzt um að þýða.

Hvað er orðið af eldfornri menningu Persíu? Það er eins og Íranir nútímans ætli að strika yfir hana, magnaðir af illum anda trúarbragðanna. Allur heimurinn fordæmir þá, svo sem þeir eiga skilið.

Carter Bandaríkjaforseti hefur staðið sig vel í þessari raun. Hann hefur ekki látið æsta landa sína ýta sér út í neina vitleysu. Hann veit líka, að máttur Bandaríkjanna er takmarkaður. En það vita sumir landar hans ekki.

Það er gott til þess að vita, að forsetastóll Bandaríkjanna er skipaður manni, sem í senn er greindur og góðviljaður og ekki hefur safnað að sér neinum hópi valdalostamanna á borð við Kissinger, fyrrum utanríkisráðherra.

Margir Bandaríkjamenn hafa talað illa um Carter og gera enn. Hann er í fyrirlitningartón kallaður hnetubóndi. Kannski gerist þar enn hið fornkveðna, að enginn veit, hvað átt hefur, fyrr en misst hefur.

Og vonandi lætur Carter ekki taka sig á taugum í þessu einstæða og hörmulega Íransmáli.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið