arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Sóðalegt óskabarn

Þótt verktakinn Impregilio við Kárahnjúka hafi slæmt orð á sér í þriðja heiminum, eru syndir hans smávægilegar í samanburði við langt syndaregistur eiganda fyrirhugaðrar álbræðslu á Reyðarfirði. DV hefur birt nokkra kafla úr hrikalegri framgöngu Alcoa gegn umhverfi og heilsu fólks.

Syndir Impregilio felast einkum í mútum til að ná verkefnum í þriðja heiminum og þrælahaldi starfsmanna á þeim slóðum. Við höfum fylgst með anga af miður fagurri starfsmannastefnu fyrirtækisins við Kárahnjúka og auðsveipri fylgisspekt íslenzka vinnueftirlitsins og viðkomandi ráðherra við hana.

Alcoa hefur hins vegar haft forustu í umhverfismengun, til dæmis í Texas, þar sem fyrirtækið hefur hvílt í faðmi Bush-forsetaættarinnar. Þar á það álver, sem spýr 100.000 tonnum á ári af eitri út í andrúmsloftið, það er að segja 5 kílóum á hvern íbúa ríkisins. Þetta hefur leitt til milljarðasekta.

Álvinnsla Alcoa við Dallas spýr 20.000 tonnum af eitri yfir höfuðborgina og nágrenni hennar. Þetta er um 10% af allri mengun á svæðinu. Með góðum samböndum við Bush hefur það fengið sama frest til að minnka þessa mengun um helming og aðrar vinnslur fá til að minnka sína mengun um þrjá fjórðu.

Alcoa hefur gert St. Lawrence fljót að holræsi og gert ókleift að veiða þar fisk. Sama er að segja um Ohio-fljót og fljót í Louisiana. Alls hafa bandarísk stjórnvöld höfðað tæplega 50 mál gegn Alcoa vegna lögbrota. Málið út af Ohio-fljóti leiddi eitt sér til 8,8 milljón dala sektargreiðslu.

Rannsókn hefur leitt í ljós, að starfsmenn Alcoa í Ástralíu og í Quebec í Kanada hafa beðið heilsutjón af skorti á aðgerðum fyrirtækisins til að stemma stigu við rykmengun í álverum. Allt þetta, sem hér hefur verið rakið, eru syndir fyrirtækisins í ríku löndunum, þar sem eftirlit er mikið.

Í þriðja heiminum er ástandið verra, en minna vitað um það. Frestað hefur verið álveri, sem Alcoa átti að fá að reisa í Amazon fljóti í Brasilíu, þar sem ein stífla fyrirtækisins hefur þegar leitt til brottflutnings 6000 manna, sem misstu hús sín og veiðilendur og fengu 20 krónur í skaðabætur hver.

Þótt Alcoa hafi á allra síðustu árum hafið ímyndarherferð til að breyta ömurlegri stöðu í almenningsálitinu, er ljóst, að fyrirtækið hefur hvarvetna reynt að gernýta grá svæði í reglum og beinlínis brotið lög til að komast undan sómasamlegu hreinlæti í tengslum við verksmiðjur sínar.

Óvíst er hvort Reyðfirðingar fari betur út úr samskiptum sínum við Alcoa en íbúar Dallas í Texas. Reynslan segir þó, að þeim beri að vera á varðbergi gagnvart óskabarni sínu.

Jónas Kristjánsson

DV
Allt á sama stað

Með símanum greiðum við atkvæði í sönglagakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Síminn flytur okkur fréttir, til dæmis af gengi hlutabréfa eða úrslitum íþróttaleikja. Við tökum þátt í spurningaleikjum í símanum, skoðum gengi gjaldmiðla og látum símann vekja okkur eða minna okkur á mikilvæga fundi. … Fljótlega kemur að kröfu um að fá að kjósa í gemsanum í stað þess að fara á kjörstað. Það er freistandi leið til að halda uppi kjörsókn í alþingis-, byggða- og forsetakosningum og kjörin aðferð til að virkja þjóðaratkvæðagreiðslur sem hornstein lýðræðis, enda kostar símakosning ekki mikið. …
Endalaus einokun

Einokun og hringamyndun er ekki ný á Íslandi, þótt meira sé talað um hana en nokkru sinni fyrr. Alltaf eru það sömu, gömlu kolkrabbafyrirtækin, sem stjórna henni. Olíufélögin lækka sig, þegar Atlantsolía kemur inn á markaðinn og hækka sig strax aftur, þegar nýja félagið er búið með benzínið. … Þannig hefur það alltaf verið. Þegar lággjaldafélög koma í millilandaflug, lækkar gamla einokunin sig á þeim leiðum, en ekki öðrum. Þegar lággjaldafélögin gefast upp, hækkar einokunin sig upp í gamla okrið. Þannig var þetta í grænmeti og bílatryggingum, vöruflutningum og innanlandsflugi. … Ráðherrar helmingafélags kolkrabbans og smokkfisksins hafa aldrei sýnt neinar áhyggjur af einokun og okri …
Endalaus einokun

Einokun og hringamyndun er ekki ný á Íslandi, þótt meira sé talað um hana en nokkru sinni fyrr. Alltaf eru það sömu, gömlu kolkrabbafyrirtækin, sem stjórna henni. Olíufélögin lækka sig, þegar Atlantsolía kemur inn á markaðinn og hækka sig strax aftur, þegar nýja félagið er búið með benzínið.

Þannig hefur það alltaf verið. Þegar lággjaldafélög koma í millilandaflug, lækkar gamla einokunin sig á þeim leiðum, en ekki öðrum. Þegar lággjaldafélögin gefast upp, hækkar einokunin sig upp í gamla okrið. Þannig var þetta í grænmeti og bílatryggingum, vöruflutningum og innanlandsflugi.

Ráðherrar helmingafélags kolkrabbans og smokkfisksins hafa aldrei sýnt neinar áhyggjur af einokun og okri, hringamyndun og samráðum í benzíni og grænmeti, vöruflutningum og tryggingum og á ýmsum öðrum mikilvægum sviðum. Þeir hafa áhyggjulaust látið heimska kjósendur borga brúsann.

Nú segjast ráðherrar hins vegar hafa feiknarlegar áhyggjur af upprennandi einokun og hringamyndun í atvinnulífinu almennt og sérstaklega í matvöruverzlun og fjölmiðlun. Þeir segja, að setja þurfi lög til að stemma stigu við illum öflum, sem hafa rutt sér til rúms framhjá kolkrabbanum.

Þetta eru ekki alvöru sinnaskipti, heldur byggjast þau á, að ráðherrar geta ekki dulið gremju sína út af hnignun kolkrabbans. Sérstaklega svíður þeim að hafa glatað fyrri yfirburðum í fréttamiðlun og misst tækifæri til að bæta sér það upp með því að eignast fjölmiðla, sem misstu fótanna.

Breytingin í fréttamiðlun er þó ekki meiri en svo, að kolkrabbinn stjórnar enn rúmlega þriðjungi hennar í landinu, bláskjá og mogga, skjá eitt og sögu. Opnunin nægir bara til að hindra kolkrabbann í að stjórna því, sem þjóðinni er sagt vera í fréttum. En sú breyting svíður og Davíð veinar.

Viðnám gegn einokun og hringamyndun er mikilvægt, þótt annarleg sjónarmið ráði sinnaskiptum valdamanna. Sérstaklega er brýnt að gera samskipti peningavalds og stjórnmála öllum almenningi gegnsæ. Til þess þarf lög um gegnsæjar fjárreiður stjórnmálaflokka, frambjóðenda og annarra pólitískra afla.

Hingað til hafa einokun og hringamyndun, okur og samráð dafnað í skjóli leyndarinnar, sem hvílir yfir fjárreiðum stjórnmálanna. Kolkrabbinn og smokkfiskurinn hafa rekið flokka eins og pólitísk útibú, sem gæta annarlegra hagsmuna. Þetta lagast ekki fyrr en spilin verða lögð á borðið.

Núverandi valdhafar hafa aldrei tekið í mál, að spilin verði lögð á borðið. Þeir meina ekkert með nýjum orðum sínum um einokun og hringamyndun. Þeir eru sjálfir versta afsprengi hennar. Þeir hafa alltaf varið hana, þegar á reyndi. Einokun og hringamyndun er sjálfur hornsteinn valdakerfis þeirra.

Þetta má fá staðfest með sólskinslögum, sem draga tengsli fyrirtækja, stofnana og stjórnmála fram í dagsljósið.

Jónas Kristjánsson

DV
Árvisst upphlaup

Við höfum áður heyrt af fjárhagsvanda Landsspítalans, ekki bara í fyrra og hittifyrra, heldur svo langt sem minnið nær. Árvisst er, að tekjur spítalans nægja ekki fyrir gjöldum og að hlaupið er upp til handa og fóta, sumpart til að sýnast, sumpart til að spara og sumpart til að minnka þjónustu. … Nú er hvellurinn hærri og niðurskurðurinn meiri en venjulega. Í stórum dráttum er þó málið kunnuglegt. Einhver grundvallarmisskilningur hlýtur að vera í rekstrarforsendum og rekstri aðalspítala landsins, eitthvað sem hægt er að læra af, svo að eðlilegt rennsli náist í rekstrinum. …
Árvisst upphlaup

Við höfum áður heyrt af fjárhagsvanda Landsspítalans, ekki bara í fyrra og hittifyrra, heldur svo langt sem minnið nær. Árvisst er, að tekjur spítalans nægja ekki fyrir gjöldum og að hlaupið er upp til handa og fóta, sumpart til að sýnast, sumpart til að spara og sumpart til að minnka þjónustu.

Nú er hvellurinn hærri og niðurskurðurinn meiri en venjulega. Í stórum dráttum er þó málið kunnuglegt. Einhver grundvallarmisskilningur hlýtur að vera í rekstrarforsendum og rekstri aðalspítala landsins, eitthvað sem hægt er að læra af, svo að eðlilegt rennsli náist í rekstrinum.

Spítalinn er rekinn á vegum heilbrigðisráðuneytisins, sem á að vita, hvort hann sé að gera það, sem hann á að gera eða eitthvað annað og meira. Stöðugt rekstrartap er áfellisdómur yfir vanmáttugu ráðuneyti, þar sem greinilega er allt í ólagi í senn, pólitík, stjórnsýsla og viðskiptafræði.

Annað ráðuneyti kemur að þessu rugli eins og svo mörgu rugli í opinberum rekstri. Það er fjármálaráðuneytið, sem meira að segja lét af hendi ráðuneytisstjóra sinn fyrir nokkrum árum, svo að hann mætti verða forstjóri ríkisspítalanna. Toppmaður kerfisins var fenginn til að koma skikki á erfiðleikana.

Síðan hefur staðan versnað. Fjölgað hefur verið tegundum af silkihúfum og stofnað til margvíslegrar úlfúðar milli ýmissa tegunda yfirmanna. Því er freistandi að ætla, að embættisbákn ríkisins hafi ekki upp á neitt mannval að bjóða í forstjórastóla, sem sé sambærilegt við einkageirann.

Unnt hlýtur að vera að skilgreina, hvað sé að á spítalanum. Er önnur hönd ríkisins að minnka velferðina með fjárlögum, meðan hin höndin eykur hana með sérlögum, reglugerðum eða öðrum ákvörðunum? Er samræmi milli verkefna spítalans og fjármagnsins, sem til þeirra er ætlað á fjárlögum?

Er innbyggð verðbólga í kerfinu, sem veldur því, að velja þarf milli óbreytts þjónustustigs á hærra verði og lægra þjónustustigs á óbreyttu verði? Er tilviljanakennt, hvort ný og dýrari lyf eða hvort ný og dýrari lækningatækni er tekin í notkun? Er enginn, sem velur og hafnar breytingum?

Þótt ráðherrar og Alþingi skipi stjórnarnefnd, sem lengi hefur ekki verið starfi sínu vaxin, eru það eigi að síður ráðuneytin tvö, sem eiga að hafa spítalann í gjörgæzlu. Þaðan á að koma leiðsögn um, hvers konar athafnir rúmast og rúmast ekki innan heilbrigðisþáttar velferðarkerfisins.

Vandinn er, að ráðuneytin hafa ekki burði til að viðurkenna, að einhver þarf að skilgreina jafnóðum, hvað eigi að rúmast innan velferðarinnar og hvað eigi að standa utan hennar.

Jónas Kristjánsson

DV
Borgarstjóri stokki

Nú er góður tími til naflaskoðunar hjá Reykjavíkurlistanum, mitt á milli síðustu kosninga og hinna næstu. Borgarstjórinn er mitt á milli þess að gera sig eða gera sig ekki. Margir eru orðnir leiðir á þaulsætnum oddvitum samstarfsins. Og í skipulagsmálum sætir listinn mikilli og vaxandi gagnrýni. … Vandi Reykjavíkurlistans er samt lítilfjörlegur í samanburði við vandræði samstarfsins í ríkisstjórn, þar sem helzti þjóðarleiðtoginn hefur glatað sambandi við fólkið og hinn býr við nagandi ótta um að fá ekki að verða forsætis. Þar er færi á naflaskoðun, ef einhvers staðar er færi á henni. …
Mín fortíðarþrá

Þegar ég kem seint í bæinn um helgar og nenni ekki að elda, fer ég stundum í Laugaás á horni Laugarásvegar og Sundlaugavegar vegna þægilegs verðlags, bílastæða og notalegs andrúmslofts, en einkum þó vegna fortíðarþrár. Laugaás var byltingin í veitingamennsku landsins fyrir aldarfjórðungi, þegar ég byrjaði að skrifa veitingarýni. … Í bæði skiptin var staðurinn þétt setinn klukkan sex að kvöldi og andrúmsloftið þrungið góðborgaralegri og látlausri hamingju. …
Ofreist hönnun

Þegar verðtrygging Ólafslaga kom til sögunnar fyrir aldarfjórðungi, gerðu fáir sér grein fyrir, að hún mundi koma Sambandi íslenzkra samvinnufélaga fyrir kattarnef. Æ síðan hafa lög Ólafs Jóhannessonar framsóknarmanns verið skólabókardæmi um, að erfitt er að hanna þróun. … Nú höfum við annað dæmi um stórfellda skekkju í hönnun þróunar. Einkavinavæðing stjórnvalda byggðist á, að fjölskyldurnar fjórtán eða kolkrabbinn svokallaði hefði einn efni á að kaupa, þegar bankar og aðrar stóreignir yrðu seldar hæstbjóðandi. Annars staðar væri ekki til fé. … Þessi hönnun þróunar bilaði af ýmsum ástæðum …
Laugaás

**

Mín fortíðarþrá

Þegar ég kem seint í bæinn um helgar og nenni ekki að elda, fer ég stundum í Laugaás á horni Laugarásvegar og Sundlaugavegar vegna þægilegs verðlags, bílastæða og notalegs andrúmslofts, en einkum þó vegna fortíðarþrár. Laugaás var byltingin í veitingamennsku landsins fyrir aldarfjórðungi, þegar ég byrjaði að skrifa veitingarýni.

Innréttingar eru hinar sömu, jafnvel innbrenndar flísar og köflótt tjöld eru upprunaleg. Andrúmsloftið er að hætti franskrar bistró. Hér þekkjast margir fastagestir, mest fólk við aldur, en einnig fjölskyldur og ungt fólk, sem lætur ekki farsíma trufla sig. Upprunalegi eigandinn eldar stundum sjálfur og kokkarnir bera oftast fram aðalréttinn.

Sumt hefur batnað í Laugaási. Á aðventunni fæst villibráð, grágæs og heiðagæs, stundum langvía og önd eða lundi og selur, allt saman vægt eldað og meyrt, ekki síðra en í dýrustu veitingastofum landsins. Hér kostar þriggja rétta villibráðarseðill ekki nema 3190 krónur. Einnig var jólaseðill á 3390 krónur og nautaseðill á 2990 krónur.

Annað er eins og það hefur alltaf verið, hversdagslegt rófusalat og þykk hveitisúpa, oftast sveppasúpa, hvort tveggja innifalið í verði aðalrétta, sem kosta um 1800 krónur. Djúpsteikingar og ostbakanir, béarnaise-sósur og franskar kartöflur hafa alltaf tíðkast á þessum stað. En kaffi hefur alltaf verið gott og smekklega fram borið.

Loks eru atriði, sem hafa versnað. Ekki er lengur matseðill dagsins með mörgum tegundum af ferskum fiski. Nú eru í mesta lagi tvær tegundir af fiski á matseðli dagsins og oftast báðar upp úr frysti. Frosin rauðspretta leynir sér ekki, því að hún er nánast óæt, þótt fastagestir Laugaáss láti sér hana vel líka eins og annað, sem hinum trúföstu er borið.

Allt þetta var nákvæmlega staðfest í tvígang á aðventunni. Selapiparsteik og heiðagæs var hvort tveggja rósrautt, meyrt og bragðgott, lambalæri grátt og guggið og sjávarréttagratín mikið eldað og freðfiskurinn auðvitað orðinn þurr. Í bæði skiptin var staðurinn þétt setinn klukkan sex að kvöldi og andrúmsloftið þrungið góðborgaralegri og látlausri hamingju.

Jónas Kristjánsson

DV
Ofreist hönnun

Þegar verðtrygging Ólafslaga kom til sögunnar fyrir aldarfjórðungi, gerðu fáir sér grein fyrir, að hún mundi koma Sambandi íslenzkra samvinnufélaga fyrir kattarnef. Æ síðan hafa lög Ólafs Jóhannessonar framsóknarmanns verið skólabókardæmi um, að erfitt er að hanna þróun.

Nú höfum við annað dæmi um stórfellda skekkju í hönnun þróunar. Einkavinavæðing stjórnvalda byggðist á, að fjölskyldurnar fjórtán eða kolkrabbinn svokallaði hefði einn efni á að kaupa, þegar bankar og aðrar stóreignir yrðu seldar hæstbjóðandi. Annars staðar væri ekki til fé.

Þessi hönnun þróunar bilaði af ýmsum ástæðum og einkum vegna innflutnings á Bretagulli og Rússagulli. Ríkisbankarnir komust í hendur aðila utan kolkrabbans, svo og Eimskip, Burðarás og hugsanlega Skeljungur. Allt í einu er kolkrabbinn ekki lengur þungamiðja valds á Íslandi.

Miklar eigur eru enn í höndum fjölskyldnanna, sem sagðar voru mynda kolkrabbann á velmektardögum hans. En þetta eru sundurlausar eignir, sem ekki mynda samþjappaða valdastöðu, ef frá eru talin örfá stórfyrirtæki á borð við Íslandsbanka og Sjóvá-Almennar, svo og ýmis hversdagsfyrirtæki.

Sárastur var valdamissirinn, þegar út um þúfur fór tilraun Morgunblaðsins til að kaupa þrotabú DV og tilraunir þess til að koma upp gildu sjónvarsfyrirtæki, sem mundi kaupa væntanlegt þrotabú Norðurljósa. Bretagullið hataða keypti bæði fyrirtækin og yfirtók skuldir Norðurljósa.

DV hætti að láta prenta hjá Morgunblaðinu. Þannig ruglaðist hrikalegt fjármögnunardæmi nýbyggingar og risaprentvélar á frægu sprungusvæði við Rauðavatn. Hættulegur hallarekstur blasir því við risaeðlu kolkrabbans, sem fór á sama tíma endanlega halloka fyrir Fréttablaðinu í lestrarmælingum.

Samanlagt hefur innflutningur fjármagns umturnað hefðbundnu valdakerfi stjórnmálanna, sem byggðist á samfléttuðu afli ýmissa stærstu fyrirtækja landsins. Þetta hefur lagzt þungt á marga og einkum þá, sem stóðu pólitísku vaktina, þegar veldissól kolkrabbans ósigrandi hneig óvænt til viðar.

Andlegt áfall vaktstjóra þjóðfélagsins af völdum hinnar ófyrirséðu þróunar hefur einkennt þjóðfélagið í auknum mæli á síðustu mánuðum og vikum. Það hefur farið hamförum í áramótagreinum og öðrum virðulegum tækifærum til að líta yfir farinn veg og horfa inn í ótrygga framtíð þessa árs.

Afleiðingar Ólafslaga fyrir aldarfjórðungi og afleiðingar einkavæðingar síðustu missera sýna, að oft rennur pólitískt hannað ferli aðrar hrossagötur en því er ætlað. Mannkynssögunni hættir til að hlaupa út undan sér, þótt pólitískir snillingar reyni að girða fyrir undankomu hennar.

Engum þarf að koma á óvart, að svona fari fyrir ofrisi í hönnun þróunar. Hins vegar er minnisstætt að fylgjast með, hversu hratt sagan ryður pólitískri hönnun úr vegi.

Jónas Kristjánsson

DV
Skálkaskjólið

Guði sé lof fyrir okkar Lúterskirkju. Hún er róleg og frjálslynd, leggur meira upp úr manngæzku og góðverkum Nýja-Testamentisins en mannvonzku og hryðjuverkum Gamla-Testamentisins. Víða annars staðar leggja trúfélög lóð sitt á vogarskál illsku og ofbeldis, haturs og hefnigirni. … Sumar erlendar mótmælendakirkjur eru síður en svo til fyrirmyndar. Nærtækast er að minnast klerksins Ian Paisley, sem hefur lagt nótt við dag að koma illu af stað á Norður-Írlandi. Víða í Bandaríkjunum hafa söfnuðir af meiði mótmælenda orðið ofsafengnir og róttækt hægri sinnaðir. … Sama er uppi á teningnum í öðrum trúarbrögðum.
Skálkaskjólið

Guði sé lof fyrir okkar Lúterskirkju. Hún er róleg og frjálslynd, leggur meira upp úr manngæzku og góðverkum Nýja-Testamentisins en mannvonzku og hryðjuverkum Gamla-Testamentisins. Víða annars staðar leggja trúfélög lóð sitt á vogarskál illsku og ofbeldis, haturs og hefnigirni.

Sumar erlendar mótmælendakirkjur eru síður en svo til fyrirmyndar. Nærtækast er að minnast klerksins Ian Paisley, sem hefur lagt nótt við dag að koma illu af stað á Norður-Írlandi. Víða í Bandaríkjunum hafa söfnuðir af meiði mótmælenda orðið ofsafengnir og róttækt hægri sinnaðir.

Sama er uppi á teningnum í öðrum trúarbrögðum. Ísrael er orðið ríki ofsatrúar og hryðjuverka, þar sem heilar kynslóðir ungra manna eru settir til misþyrminga og manndrápa. Sumir breytast í sturlaða ofbeldismenn, sem hér á landi væru settir á Sogn til að hlífa samfélaginu.

Einna lengst á þessu sviði ganga sumir erkiklerkar og ofsatrúarmenn Íslams. Þar er frægastur Osama bin Laden, sem lætur heilaþvo þúsundir ungra manna til að fremja sjálfsmorð með ofbeldisverkum úti um víða veröld. Mannvonzkan spyr ekki um tegundir trúarbragða. En hún sogast greinilega að þeim.

Skýringin er ljós. Skálkur, sem hefur illt í hyggju, völd eða gróða, finnur sér skjól í trúarsöfnuði og klæðist þjóðfánanum. Þannig eru stjórnmál í Bandaríkjunum orðin keppni í trúarlegri hræsni og þjóðernisrembingi. Íslenzkir pólitíkusar eru hrein fermingarbörn í þeim samanburði.

Verst er, þegar slíkir menn fara að trúa hræsni sinni og verja gerðir sínar með því að segja guð hafa talað við sig og sagt sér fyrir verkum. Þannig hefur grimmdarguð Gamla-Testamentisins talað við George W. Bush og sagt honum að fara í krossferð gegn Íslam til að tryggja sér endurkjör.

Til samanburðar getum við ekki ímyndað okkur, að heilbrigðisráðherra hafi fengið bein fyrirmæli frá guði um að svíkja samning við öryrkja, taka sérfræðiþjónustu við fátæklinga úr sambandi, lama ýmsar deildir Landspítalans og hækka ýmis sjúklingagjöld. Hann felur sig ekki bak við guð.

Stundum verðum við vör við anga bandarísks trúarrugls í sértrúarsöfnuðum hér á landi. Á kristilegu sjónvarpsstöðinni Omega sést stuðningur við ofbeldi, hryðjuverk og önnur fólskuverk Ísraela gegn Palestínumönnum, að því er virðist á þeim forsendum, að Gamla-Testamentið boði illvirkin.

Vandi trúarbragðanna er, að stofnanir, sem almennt eru taldar góðar og fagrar, soga til sín þá, sem vilja leita skjóls til að fá útrás fyrir fólsku, græðgi eða valdafíkn.

Jónas Kristjánsson

DV
Þúsund sára dauðinn

Eina vikuna hækkar hlutdeild sjúklinga í komugjöldum; aðra vikuna hækkar hlutdeildin í lyfjaverði; þriðju vikuna hækka prófgjöld Háskólans; fjórðu vikuna túlkar ríkisstjórnin dómsúrskurð á þann hátt, að dráttarvextir séu örorkubætur; fimmtu vikuna er sérfræðiþjónusta lækna aftengd kerfinu. … Þetta er stefna þúsund sára dauðans. Jafnt og þétt er höggvið á velferðarkerfi, sem þjóðin kom sér upp, þegar hún var fátæk og taldi eðlilegt, að heilsa, menntun og öryggi væri ókeypis fyrir alla. Nú er þjóðin hins vegar orðin rík og nízk og telur sig ekki hafa efni á þessu gamla kerfi. …
Þúsund sára dauðinn

Eina vikuna hækkar hlutdeild sjúklinga í komugjöldum; aðra vikuna hækkar hlutdeildin í lyfjaverði; þriðju vikuna hækka prófgjöld Háskólans; fjórðu vikuna túlkar ríkisstjórnin dómsúrskurð á þann hátt, að dráttarvextir séu örorkubætur; fimmtu vikuna er sérfræðiþjónusta lækna aftengd kerfinu.

Þetta er stefna þúsund sára dauðans. Jafnt og þétt er höggvið á velferðarkerfi, sem þjóðin kom sér upp, þegar hún var fátæk og taldi eðlilegt, að heilsa, menntun og öryggi væri ókeypis fyrir alla. Nú er þjóðin hins vegar orðin rík og nízk og telur sig ekki hafa efni á þessu gamla kerfi.

Meintur fjárskortur er raunveruleg ástæða flestra áverkanna, sem velferðarkerfið hefur sætt á undanförnum árum. Ríkið þarf að ná endum saman og leysir málið með því að auka beinan og óbeinan hlut fólks í kostnaði við opinbera þjónustu. Hver stunga fyrir sig er óskipulögð redding.

Rök eru til fyrir niðurskurði velferðar. Talið er, að fólk telji sig síður þurfa þjónustu, til dæmis tilvísanir á lyf, ef það veit, hvað hún kostar og þarf að borga hluta af kostnaðinum. Sagt er, að þetta spari þjóðfélaginu ekki bara hluta sjúklingsins, heldur lækki það heildarveltu lyfja.

En það eru líka til rök gegn niðurskurðinum. Talið er, að fátækt fólk neiti sér og sínum um opinbera þjónustu vegna hlutdeildar sinnar í kostnaði. Sagt er, að opinber þjónusta verði smám saman að forréttindum þeirra, sem hafa efni á að leggja fé á móti þeim peningum, sem ríkið tímir að greiða.

Upplýsingar og rökstuddar spár vantar um þessi ferli. Ekki er vitað, á hvaða stigi kostnaðarhlutdeildar fólk hættir að afla sér óþarfrar þjónustu og á hvaða stigi það hættir að afla sér brýnnar þjónustu. Ekki er vitað til, að stefna þúsund sára dauðans byggist á neinni meðvitund um þetta.

Eðlilegt er, að pólitísku öflin í landinu láti skoða skurðpunkta ferlanna, sem hér hefur verið lýst, svo að þau geti, hvert á sínum forsendum, tekið afstöðu til þess, hvenær hámarksárangri er náð í sparnaði óþarfrar þjónustu og hvenær farið er að reka fátæklingana úr velferðarkerfinu.

Í andvaraleysinu magnast stéttaskiptingin. Hluti þjóðarinnar getur ekki notað sér opinbera þjónustu á borð við heilsugæzlu og framhaldsmenntun, af því að það hefur ekki ráð á að leggja fé á móti. Smám saman snýst velferðarkerfið í andstæðu sína og verður að styrkjakerfi fyrir vel stæða.

Með stefnu þúsund sára dauða velferðarkerfisins breytumst við í stéttskipta og sundraða þjóð með nýrri stéttabaráttu.

Jónas Kristjánsson

DV
Ótti og skelfing

Það, sem við köllum hryðjuverk, kalla flestar evrópskar þjóðir terrorisma. Íslenzka orðið nær aðeins hluta hins vestræna innhalds orðsins, hluta af vopnabúri terrorista. Markmið þeirra eru ekki hryðjuverkin sjálf, heldur óttinn og skelfingin, sem stafar af ítrekuðum ógnunum terrorista. … Vegna notkunar íslenzka orðins hryðjuverk fyrir hugtakið terrorisma hættir okkur til að telja sjálfum okkur trú um, að markmið svonefndra hryðjuverkamanna sé að fremja hryðjuverk. Við skiljum ekki, að markmiðið er að framkalla hughrif og gagnaðgerðir, sem þjóna hagsmunum terrorista. …