arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Saumið að sovéskum.

F ramkoma Sovétríkjanna gagnvart skákmeistaranum Kortsnoj kemur ekki á óvart. Sama ógeðslega hugarfarið í garð óþægilegra lítílmagna hefur hvað eftir annað komið fram hjá ráöamönnum Sovétríkjanna.

Skákmenn muna eftir því, hvernig sovézk yfírvöld ofsóttu tékkneska skákmeistarann Pachman, þegar hann hafði leitað hælis á Vesturlöndum. Þau bönnuðu sovézkum skákmeisturum að tefla með honum á mótum og tókst þannig að hindra, að hann fengi að taka þátt í ýmsum mótum. Jafnframt heftu þau ferðafrelsi þeirra skákmeistara Sovétríkjanna, sem höfðu látið falla vinsamleg ummæli um Pachman.

Nú leggja sovézk yfirvöld til, að Kortsnoj verði sviptur réttinum til að tefla um heimsmeistaratitilinn, þótt hann sé einn af þremur beztu skákmönnum heims samkvæmt stigatöflum. Að baki kröfunnar liggur hótunin um, að Sovétríkin kunni að hunza mót og einvígi Alþjóða skáksambandsins.

Svo kann að fara, að Sovétríkin fái sitt fram. Áhrif þriðja heimsins hljóta að aukast á þessum vettvangi sem öðrum. Þeirri þróun virðist venjulega fylgja bandalag þriðja heimsins, ArabarÍkja og Sovétblakkarinnar um að knýja fram áhugamál sín, þótt þau brjóti í bága við heiðarleg vinnubrögð.

Bandalag af þessu tagi virðist hafa myndazt gegn olympíumótinu, sem innan tíðar á að hefjast í Ísrael samkvæmt fyrri ákvörðun Alþjóða skáksambandsins. Sovétríkin krefjast þess nú, að olympíumótinu verði frestað og það síðan haldið annars staðar en í Ísrael.

Krafan er studd með því, að óvenju fáar þjóðir hafi tilkynnt þátttöku í mótinu. En það byggist aftur á móti á samkomulagi Sovétblakkarinnar, Arabaríkja oa nokkurra ríkja þriðja heimsins um að neita að tefla í Ísrael.

Sorglegt var að sjá íslenzka skáksambandið taka þátt í þessum ljóta lelk á tímabili.

Öll þessí svívirða sýnir, hversu misráðið var hjá alþjóða olympíunefndinni aö veita Moskvuborg rétt til að halda næstu olympíuleika. Fastlega má búast við, að Sovétríkin noti aðstöðu sína til frekari kúgunaraðgerða gegn þeim aðilum, sem veróa þá í ónáð.

Við leikana Í Kanada kom í ljós, að í þriðja heiminum eru uppi ötal kröfur um útilokun hinna og þessara aðila. Vegna sóðalegra viðskiptahagsmuna lét Kanadastjórn undan kröfum Kínverja. Hversu auðveldara mun Sovétstjórninni ekki reynast að spila á útilokunarkröfur úr þriðja heiminum?

Íslenzkir íþróttamenn sögðu í vor ljótar sögur af meðferð, sem þeir höfðu þá fengiö í Sovétríkjunum. Af útskýringum sovézkra yfirvalda á málinu varð flestum hér heima ljóst, að sögur Íslendinganna áttu við rök að styðjast.

Það er kominn tími til, aó íþróttamenn, skákmenn og annað keppnisfólk fari aó sýna villimönnum sovétforustunnar tennurnar.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Í umboði lesenda.

Þess eru fræg dæmi, að sannorð og óljúgfróð vitni skýri fyrir dómstóli á töluvert mismunandi hátt frá atburðum, sem skipta máli. Þetta sýnir, hve erfitt er að meta, hvað eru staðreyndir og hvað ekki.

Þetta er eitt af stærstu vandamálum fjölmiðla, sem eru að reyna að grafa upp staóreyndir og dunda ekki bara við að pússa yfirborðið. Í allri fréttamennsku og ekki sízt í rannsóknafréttamennsku verða mistök, stundum slæm mistök.

Þessi mistök eru stundum notuð til stuðnings þeirri röksemdafærslu, að dagblöð séu “gul” og noti rangfærslur til að selja fleiri eintök. Rannsóknir blaðamanna séu í rauninni æsifréttamennska, sem miði að því að annað dagblaðið geti staðið sig í sölusamkeppninni við hitt.

Þetta er í rauninni alrangt. Mistök og rangfærslur í blaðamennsku leiða til lengdar til þess, að lesendur missa tiltrú á blaðinu og sala þess dregst saman. Lesendur dagblaða eru alls ekki eins vitlausir og margir virðast halda.

Margs konar áhrifamenn, svo sem stjórnmálamenn, embættismenn, formenn og forstjórar, komast undir smásjá þeirra dagblaða, sem stunda rannsóknarfréttamennsku. Þeir kæra sig ekki um þessa smásjá, sem hindrar þá stundum í að fara sínu fram.

Þessir áhrifamenn fá óbeit á dagblöðunum, sem eru þeim til óþæginda. Þeir reyna aó hefja gagnsókn með því að benda á místök, sem dagblöðin gera sig óhjákvæmilega sek um á stundum. Þeir nota tækifærið til að draga í efa gildi rannsóknablaðamennsku.

Hugsun þeirra er þessi: Ef almenningur missir tiltrú á blaðinu, munu uppljóstranir þess í framtíðinni um framferði áhrifamanna ekki hafa eins mikil áhrif og ella. Þeir læða inn hugmyndum um, að rannsóknablaðamennska hegni saklausu fölki, valdi tjóni, grafi undan öryggi ríkisins, svo að kunnug dæmi séu nefnd.

Þessi undirróður var farinn að hafa töluverð áhrif á Vesturlöndum, unz uppljóstranir Washington Post um Watergate sýndu mönnum fram á, að almenningur getur alls ekki verið án rannsóknablaðamennsku. Lýðræðiskerfið er ekki virkt, nema dagblöðin veiti áhrifamönnum fullt aðhald.

Samt munu enn vakna kröfur um, að hið opinbera reyni að hafa hemil á blaðamennsku, einkum þeirri, sem fengið hefur heitið rannsóknablaðamennska. Menn munu áfram spyrja, hvaðan dagblöðunum komi vald tll að vera með nefið niðri í athöfnum áhrifamanna. Menn munu áfram spyrja, hver hafi gefið dagblööunum umboð til rannsókna og gagnrýni.

Svarið er ekki flókið. Lesendur slíkra dagblaða vita, að starfsmenn ritstjórna þeirra eru eftir beztu getu að reyna að veita almenningi upplýsingar um sigurverkið í þjóðfélaginu, þótt þeim verði stundum á mistök í þeirri viðleitni. Rannsóknablaðamenn starfa í umboði lesenda sinna og þurfa ekki annað umboð.

Það aðhald, sem dagblöðin þurfa sjálf á að halda, er einmitt aðhaldið af hálfu lesenda. Dagblöð eru frjáls og óháð, ef þau búa ekki við aðhald stjórnmálaflokka, þrýstihópa og voldugra aðstandenda, heldur aðhald lesenda sinna.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Eitt sögulegt æviár.

Dagblaðið á eins árs afmæli í dag. Það er ekki hár aldur í samanburði við aðra fjölmiðla, sem sumir hverjir eru komnir á sjötugsaldur. En mikið vatn hefur runnið til sjávar á þessu eina ári. Ævi Dagblaðsins á einu ári hefur á margan hátt verið sögulegri en áratugur í ævi annarra fjölmiðla.

Sífelldar hryðjur og sviptingar einkenndu fyrra hálfa árið, þegar líf blaðsinsi hékk hvað eftir annað á bláþræði. Þá lá við, að andstæðingum Dagblaðsins tækist að koma því á kné í tilraunum þeirra til að stöðva prentun þess. En einmitt á þessum erfiða tíma var vöxtur blaðsins einna örastur.

Síðara hálfa árið hefur verið mun friðsamlegra. Í stórum dráttum hefur samtryggingarkerfi stjórnmálaflokkanna gefizt upp á að reyna að koma Dagblaðinu fyrir kattarnef. Jafnframt hefur nýjabrumið minnkað og fjölgun lesenda orðið hægari en áður. Dagblaðið hefur unnið sér sess og eflist á hægan og öruggan hátt.

Enginn getur neitað því, að spor Dagblaðsins sjást í þjóðfélaginu nú þegar, þrátt fyrir aðeins eitt ár. Þjóðfélagið er heldur opnara en það var áður og almenningur hefur innsýn í vandamál, sem hann fékk ekkert að vita um áður.

Dagblaðið hefur megnað að rjúfa skarð í einokun stjórnmálaaflanna á fjölmiðlum hér á landi. Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir þá sök, að hinir samtryggðu stjórnmálaflokkar eru of valdamiklir hér á landi.

Dagblaðið hefur að ýmsu leyti haft góð áhrif á þá fjölmiðla, sem fyrir voru í landinu. Samkeppninnar vegna hafa þeir neyðzt til að létta ofurlítið á flokksviðjunum og fara að skrifa um mál, sem almenningur þarf að vita um. Dagblaðið hefur orðið grundvöllur almennrar og óflokksbundinnar stjórnmálaumræðu. Í kjallaragreinum blaðsins hafa í heilt ár birzt skoðanir, sem spanna allt litróf íslenzkra stjórnmála.

Dagblaðið hefur rekið meiri rannsóknablaðamennsku en áður tíðkaðist hér á landi. Í anda Washington Post hefur blaðið reynt að grafa upp staðreyndir í stað þess að dylgja um hlutina eins og áður tíðkaðist í hinum pólitíska menúett, sem fjölmiðlarnir stigu.

Þessi spor Dagblaðsins í þjóðfélaginu hafa vitaskuld bakað blaðinu mikla reiði margra áhrifamanna og -afla í þjóðfélaginu. Sem betur fer minnka stöðugt möguleikar þessara afla á að leggja stein í götu blaðsins.

Á móti þessari reiði kemur svo hinn mikli stuðningur, sem Dagblaðið hefur notið hjá almenningi. Sá stuðningur kemur annars vegar í ljós af því, að blaðið treystir stöðugt stöðu sína sem næstmest lesna dagblað landsins. Hins vegar kemur hann í ljós af því, að blaðið er orðið næststærsti auglýsingamiðillinn og langstærsti smáauglýsingamiðillinn.

Dagblaðið mettar sig ekki úr ríkisjötunni, eins og hin blöðin gera, er taka sinn skerf af þeim 20 milljönum króna, sem á fjárlögum eru ætlaðar til styrktar pólitískri blaðaútgafu. Samt ber ekki á öðru en að Dagblaðið ætli að lífa góðu lífi á ókomnum árum, auðvitað á þeim stuðningi, sem er mikilvægastur allra, stuðningi lesenda.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Aðhald eftir traust.

Gagnkvæmt traust er á hverfanda hveli í þjóófélagi okkar. Þetta er ekki ný bóla, heldur hafa menn síðustu mánuði tekið betur eftir því, er áhrifamenn bregðast trausti. Hin frjálsari fjölmiðlun hefur opnað augu margra fyrir því, hvernig þjóðfélagið starfar stundum á annan hátt en hugsjónir þess gera ráð fyrir.

Stjórnmálamenn og embættismenn eru fjölmennir í hópi þeirra, sem ekki eru trausts verðir. Margir þeirra telja orð sín lítils virði. Voru nokkur dæmi um slíkt rakin í leiðurum Dagblaðsins á föstudaginn og mánudaginn. Þessir áhrifamenn vilja gjarnan blekkja almenning og gefa því fjölmiðlum rangar upplýsingar um gerðir sínar og markmið þeirra.

Þessu er samfara sú útbreidda skoðun áhrifamanna, að almenningur hafi skammvinnt minni. Þeir segja því ósatt, þótt þeir viti, að hið sanna komi í ljós fyrr eóa síðar. Dæmi Dagblaðsins fjölluðu einmitt um slíka hegðun.

Þegar fjölmiðlar upplýsa þessi atriði, eru þeir ekkl að grafa undan samskiptum almennings og áhrifamanna. Traust getur ekki byggzt á vanþekkingu. Áhrifamenn eiga að njóta þess trausts, sem þeir eiga skilið, og einskis fram yfir það. Og þeir, sem ekki ná nægri einkunn á þessu sviði, eiga ekkert erindi í áhrifastöður. Þeir eiga að víkja fyrir öðrum, sem almenningur hefur fremur ástæðu til að bera traust til.

Nauðsynlegt er, að frjálsir fjölmíðlar veiti enn meira aðhald en þeir hafa hingað til gert. Þeir þurfa að skrásetja ósannindi stjórnmálamanna og embættismanna og minna almenning á þau, þegar tækifæri gefast til.

Lítilsvirðing áhrifamanna fyrlr eigin orðum er ekki hið eina, sem stendur í vegi fyrir, að þeir séu trausts verðir. Undanfarna mánuði hefur almenningur fengið lítillega að skyggnast inn í þá furðulega spilltu veröld, sem stjórnmálaflokkar rækta undir fölsku yfirborði hugsjóna og hindurvitna.

Í þessum undirheimum er mikið braskað, einkum með aóstöðu stjörnmálaflokka í sjóðum og bönkum. Pólitískir bankastjórar úthluta fé almennings á pólitískan hátt. Þeir lána flokksgæðingum meira fé til lengri tíma og á lægri vöxtum en almenningur fær. Jafnframt er verðbólgan höfð nægilega mikil til þess, að unnt sé að hagnast verulega á skuldasöfnun.ð

Yfir þessa ormaveitu er breitt gatslitið klæði hugsjónar bankaleyndar. Þessu klæði þarf að svipta frá og skylda bankana til að gefa daglega út skrár yfir fyrirgreiðslur dagsins. Bankarnir eru ekki nógu traustvekjandi til að vera bankaleyndar verðir.

Með markvissri opnun þjóðfélagsins er smám saman unnt að sauma að skuggaböldum þess og hrekja þá úr einu virkinu í annað. Fjölmiðlar verða þá eftir mætti að efla aðhald sitt með almennu siðferði í stjórnmálum, viðskiptum, bankamálum og á öðrum þeim sviðum, þar sem grundvallarhugsjónir þjóðfélagsins hafa beðið hnekki.

Fjölmiðlar stunda aðhald sitt í umboði lesenda sinna. Fjölmiðlar mega ekki frekar en aðrir bregðast trausti umbjóðenda sinna, jafnvel þótt það kunni að kosta fjármálalegar ofsóknir af hálfu bankavalds og annarra, sem telja, að sinn sé mátturinn og dýrðin.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Lítið að marka þá.

Furðulegt er, hve lítið er stundum að marka valdamenn í þessu þjóðfélagi. Blaðamenn Dagblaðsins hafa á þessu sumri hvað eftir annað rekið sig á, að varasamt er að treysta orðum þessara manna. Þeir segja það, sem þeim dettur í hug án tillits til sannleiksgildis þess.

Stundum virðist hrein hentistefna ráða þessari ósannsögli. Valdamennirnir vilja víkja sér undan því að svara alvarlegum spurningum og leita fremur á náðir ímyndunaraflsins. Virðist svo sem þeim sé nokkuð sama um, þótt síðar komi í ljós, að þeir hafi gefið rangar upplýsingar til almennings í fjölmiðlum.

Í Íeiðara Dagblaðsins á föstudaginn voru rakin tvö dæmi um ósannsögli ráðherra í blaðaviðtölum í ágúst. Frjálslyndi ráðherra í meðferð sannleikans á opinberum vettvangi er sérstaklega alvarlegt, því að það sýnir megna fyrirlitningu kjörinna fulltrúa þjóðarinnar á umbjóðendum sínum.

Svo virðist þó, eftir úrklippusaíni Dagblaðsins að dæma, að æðstu embættismenn þjóðarinnar gefi stjórnmálamönnunum síður en svo nokkuð eftir á þessu sviði. Verða hér rakin lauslega þrjú slík dæmi af ótal mörgum frá liðnu sumri.

Hinn 12. maí skýrði Dagblaðið frá því, að Sveinbjörn Bjarnason, prestur í Skotlandi, hygðist ekki taka við embætti að Mosfelli. Vissi blaðið, að á skrifstofu biskups var mönnum kunnugt um fráhvarf Sveinbjarnar.

Í viðtali við Dagblaðið sagði biskupsritari, að biskup vissi ekki annað en, að von væri á Sveinbirni á næstunni eins og gert hefði verið ráð fyrir. Embættið vissi ekkert um, hvað tefði prestinn.

Hinn 12. júlí skýrði Dagblaðið fyrst blaða frá því, að Vestur-Þjóðverjinn Schütz hefði verið ráðinn til rannsóknastarfa í Sakadómi. Daginn eftir sagði Halldór Þorbjörnsson yfirsakadómari í Vísi, að í frétt Dagblaðsins hafi “gætt mikillar ónákvæmni og fréttin verið villandi”.

Síðan hefur komið í ljós, að hvert einasta atriði fréttar Dagblaðsins var rétt. Um tíma var talið, að ranglega hefði verið sagt, að Schütz hefði farið utan með sönnunargögn til rannsóknar. Nú er hins vegar ljóst af fréttum, að þetta gerði maðurinn, nákvæmlega eins og Dagblaðið sagði, þrátt fyrir yfirlýsingu yfirsakadómara.

Hinn 11. ágúst tjáði Jón Skúlason póst- og símamálastjóri Dagblaðinu í óspurðum fréttum, að símagjöld væru tiltölulega ódýr hér á landi. Hann sagói: “Svíþjóð er sennilega ódýrast Norðurlandanna hvað varðar símann. Þar kostar þriggja mínútna samtal um 50 km vegalengd sem svarar 25 krónum íslenzkum, hjá Norðmönnum kostar svipað samtal 90 krónur, en um 30 krónur hér heima.

Hér gaf embættismaðurinn í skyn, að sími væri þrefalt dýrari Í Noregi en hér. Hitt er svo annað mál, að 50 km samtal í þrjár mínútur kostar engar 30 krónur hér á landi, heldur 112,50 krónur.

Hugarfarið á bak við slíka upplýsingamiðlun embættismanna og ráðherra er án efa hættulegt. Þessi framkoma hlýtur að grafa undan sjálfsviróingu þeirra, sem blekkingum beita, og bjóða heim margvíslegri spillingu.

Valdamenn eiga að segja sannleikann, allan sannleikann og ekkert nema sannleikann.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vekja ekki traust.

Stjórnmálamenn, sem vilja njóta trausts almennings, þurfa að vera sannorðir. Þeir þurfa að venja sig á að segja sannleikann, allan sannleikann og ekkert nema sannleikann. Þetta er stundum erfitt, þegar illa stendur á. En það borgar sig vel, þegar til lengdar lætur, því að almenningur er fljótur að læra að meta sannorða st.jórnmálamenn.

Hér á landi er því miður allt of algengt, að stjórnmálamenn reyni að ljúga sig út úr vandamálum líðandÍi sundar, jafnvel þótt þeir viti, að upp komist um síðir. Sennilega byrjar þetta með því, að þeir freistast til að fresta vandamálum sínum, en getur endað með því, að þeir blekki ekki aðeins aðra, heldur einnig sjálfa sig.

Tvö dæmi um þetta vandamál verða rakin hér lauslega. Þau eru í sjálfu sér ekki merkileg, en sýna þó, hvernig stjórnmálamenn hafa stundum blekkingar á hraðbergi án þess að blikna né blána og jafnvel án neinnar sjáanlegrar ástæðu.

Dagblaðið skýrði frá því 18. ágúst, að væntanlegur væri annar þýzkur sérfræðingur til rannsöknarlögreglunnar til viðbótar víð Schütz, sem þá var búinn að vera hér um skeið.

Þessar upplýsingar hefðu ekki átt að skelfa Ólaf Jóhannesson dómsmálaráðherra. Samt sá hann ástæðu til að bera fréttina strax til baka. Hann sagði í Tímanum 19. ágúst: “Ég kannast ekki við það, að væntanlegur sé hingaó til lands annar þýzkur sérfræðingur til rannsóknarlögreglunnar og það hefur ekkert komið til tals, svo ég viti, að fá annan þýzkan sérfræóing”

Daginn eftir þessar eindregnu afneitanir skýrðu blöði frá því, að þessi sérfræðingur væri samt væntanlegur. Síðan hefur þessi maður komið og verið í fréttunum vegna nýjasta morðmálsins.

Dagblaðið skýrði frá því 20. og 21. ágúst, að sjómenn á halamióum teldu Vestur-Þjóðverja moka þar upp þorski undir því yfirskini, að um karfa væri að ræða. Ennfremur, að ekki væri að treysta löndunartölum, þar sem Þjóðverjarnir gætu sagzt hafa veitt þorskinn við Austur-Grænland og Færeyjar. Loks sagði blaðið, að Íslendingar hefðu ekkert eftirlit með þessu.

Matthías Bjarnason sjávarútvegsráðherra bar þetta eindregið til baka í Vísi 24. ágúst. Hann sagði þar: “Þetta á ekki við nein rök að styðjast. Það er fylgzt vel með veiðum Þjóðverja. Bæði eru tekin sýnishorn úr aflanum og ennremur eru skýrslur” frá Þjóðverjum.

Tveim dögum síðar upplýsti forstjóri Landhelgisgæzlunnar í Dagblaðinu, að “við höfum aldrei kannað aflasamsetningu né aflamagn vesturþýzku togaranna”. Sagði hann gæzluna aðeins hafa kannað möskvastærðir, en mundi einnig kanna hitt, ef ráðuneytið óskaði þess. Og hinn 27. ágúst upplýsti svo Dagblaðið, að sjávarútvegtsráðuneytið hefði þá óskað eftir því, að gæzlan kannaði sérstaklega aflasamsetningu og aflamagn vesturþýzku togaranna.

Engin skýring er til á því, hvers vegna reynt lvar að beita blekkingum í þessum málum. Kannski er það bara vaninn, sem ræður.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Stöðvun Kröfluvirkjunar?

Samkvæmt nýjustu viðvörunum jarðvísindamanna er mikil og vaxandi goshætta á Kröflusvæðinu við Mývatn. Eysteinn Tryggvason og nokkrir fleiri jarðvísindamenn telja, að á þriggja kílómetra dýpi undir Víti renni hraunkvika upp úr sprungu, breiði úr sér neðanjarðar og lyfti landinu.

Áætla þeir, að þarna hafi runnið upp um 370 þúsund rúmmetrar á dag síðan í marz.

Þessir jarðvísindamenn telja, að stórgos geti orðið á þessu svæði, ef hraunkvikan heldur áfram að streyma. Búast þeir við, samkvæmt fyrri reynslu, að gosið geti orðið langvinnt en slitrótt. Þeir reikna með, að gosið komi annaðhvort upp milli Leirhnúks og Bjarnarflags eða rétt norðan stöðvarhúss orkuversins við Kröflu.

Jarðvísindamennirnir treysta sér ekki til að spá, hvenær gjósi á þessum stað. Þeir benda þó á, að á fyrstu mánuóum næsta árs muni landið að óbreyttri þróun hafa risið að því marki, sem var fyrir smágosið 20. desember 1975. Og landris umfram fyrri landhæð er jafnan talið merki um yfirvofandi goshættu.

Ef þessi spá reynist rétt, eiga mönnum að vera ljósar afleiðingarnar. Annaðhvort gýs norðan Bjarnarflags og þá eru Kísiliðjan og Reykjahlíðarbyggðin í stórhættu. Eða þá gýs í botni Hlíðardals moð næstum öruggri eyðileggingu orkuversins við Kröflu.

Eina bjarta hliinn á viðvörunum jarðvísindamannanna er sú, að þeir telja, að vaktmaður við jarðskjálftamæla geti varað við gosinu með hálfrar til tveggja stunda fyrirvara, svo að mannslíf eiga ekki beinlínis að vera í hættu.

Greinargerð jarðvísindamannanna bendir til þess, að nauðsynlegt sé að hraða sem mest byggingu varnargarðs milli Bjarnarflags og Reykjahlíðarbyggðar til að beina hraunstraumnum frá byggðinni. Og hún bendir líka til þess, að ekki verði unnt að hindra, að annaðhvort eyðist Kísiliðjan eða orkuverið við Kröflu, ef til goss kemur.

Þetta þýðir að endurskoða verður frekari framkvæmdir við Kröflu. Hingað til hefur vaxandi óhugur sérfræðinga út af Kröfluvirkjun ekki verið næg ástæða til að hætta við framkvæmdir. En þessi síðasta greinargerð nægir til þess, að sterklega hlýtur að koma til greina að hætta Í bili við íramkvæmdir og flytja bæðói vinnutæki og dýrmætustu hluta orkuversins á brott.

Auðvitað er afleitt að þurfa að gera slíkt, þegar fyrsti áfangi orkuversins er á lokastigi og allt Norðurland skortir rafmagn á komandi vetri. Sumir vilja sjálfsagt bíta á jaxlinn og halda áfram af fullum krafti. Aðrir munu eftir lestur greinargerðarinnar telja slíkt óðs manns æði. þar sem hálfur skaði sé betri en allur.

Nú er kominn tími til, að fróðustu menn á öllum þeim sviðum, sem málið snertir, komi saman i skyndingu til að vega og meta ástandið. Ennfremur væri æskilegt, að þeir yrðu látnir ráða því, hvaða stefna verður nú tekin. Síðan verði tekið til óspildltra málanna á grundvelli þeirrar niðurstöðu.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Allt eða ekkert?

Fróðlegt væri að vita, hvort mjólkursöluhnúturinn í Reykjavík er orðinn til fyrir klaufaskap málsaðila eða bragðvísi þeirra, sem aldrei vildu, að Mjólkursamsalan sleppti neinum hluta smásölu sinnar í hendur kaupmanna.

Lokun mjólkurbúðanna er alténd alls ekki það mark, sem stefnt var að í upphafi, þegar Ellert B. Schram alþingismaóur og fleiri hófu baráttu fyrir afnámi einokunar Mjólkursamsölunnar á smásölu mjólkur. Þá var aðeins farið fram á, að þeir kaupmenn, sem vildu og gátu, mættu selja mjólk. Þess var aldrei krafizt að Mjólkursamsalan lokaði búðum sínum.

Margir kaupmenn hafa áhuga á að fá að selja mjólk og mjólkurvörur, ekki vegna álagningarinnar, heldur vegna aðdráttaraflsins á neytendur. Mjólk er ein þeirra vara, sem menn þurfa oftast að kaupa. Þegar menn kaupa mjólk, er oft hentugt að kaupa aðrar vörur Í leiðinni.

Aðrir kaupmenn hafa engan áhuga á að selja mjólk, þar sem þeir telja sig hvorki hafa pláss né peninga til að búa verzlanir sínar á þann hátt, að þær standist kröfur um meðferð mjólkur.

Margir neytendur hafa áhuga á að geta fengið mjólk í kjörbúðinni. Þeim finnst hvimleitt og tímafrekt að þurfa að gera sér ómak í mjölkurbúð eins og aðrar sérverzlanir, svo sem bakarí, fiskbúð og kjötbúð. Þeir vilja fá allar sínar heimilisvörur á einum og sama stað og jafnvel fá þær heimsendar.

Aðrir neytendur vilja heldur verzla í sérverzlunum og hjá “kaupmanninum á horninu”, þar sem þeim finnst of mikill spretthlaupsbragur ríkja í hinum tiltölulega ópersónulegu, stóru kjörbúóum.

Sjónarmið þessara neytenda, smákaupmannanna og hagsmunir starfsstúlknanna, sem missa atvinnu sína, þegar mjólkurbúðunum verður lokað, hafa sameinazt í víðtækri undirskriftasöfnun gegn lokun mjólkurbúða.

Bæði sjónarmiðin, með mjólkurbúðum og með mjólkursölu í matvöruverzlunum, eru góð og gild. Mjólk á að vera til sölu á báðum þessum stöðum. Engin ástæða er til að fara úr öðrum öfgunum yfir í hinar.

Stefna Mjólkursamsölunnar virðist vera: Allt eða ekkert. Ef til vill telur hún, að mjólkurbúðareksturinn verði erfiðari, þegar öðrum mjólkursölustöðum fjölgar. En hún virðist ekki hafa athugað neitt þann möguleika, að starfsstúlkurnar viÍldu ef til vill sjálfar reka mjólkurbúðirnar fyrir eigin reikning, fremur en að missa gamalgróna atvinnu sína.

Slæmur hnútur er nú kominn á málið, er þúsundír manna vilja viðhalda mjólkurbúðunum. Löggjafinn og málsaðilar hljóta að verða að taka tillit til þessa sjónarmiðs, án þess þó að hverfa frá þeirri stefnu, að mjólk megi vera til sölu í öllum þeim matvöruverzlunum, þar sem nauðsynleg aóstaða er.

Skammur tími er til stefnu. Samt ætti að vera unnt að leysa málið fyrir áramót, ef menn hafa góðan vilja.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið