arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Sinnaskipti eða sauðargæra?

Eðlilegt er, að menn greini á um, hvort sinnaskipti kommúnistaflokka á Vesturlöndum séu raunveruleg eða ekki. Dagblaðið hefur áður skýrt frá ágreiningi um þetta atriði, sem reis á þingi áhugamanna Atlantshafsbandalagsins í Reykjavík síðustu helgina í ágúst.

Þar töldu ýmsir fulltrúar, einkum frá Noregi, Kanada og Hollandi, að vesturevrópskir kommúnistar mundu komast í ríkisstjórnir. Yrði að taka því eins og hverju öðru hundsbiti, enda væru þessir kommúnistar búnir að sætta sig við veruna í Atlantshafsbandalaginu, auk almennra þingræðislegra leikreglna.

Aðrir fulltrúar, einkum frá Ítalíu, Frakklandi og Þýzkalandi, töldu hinn svonefnda Evrópukommúnisma vera úlf í sauðargæru. Kommúnisminn væri alltaf samur við sig, enda miðstýrt frá Moskvu.

Ekki þarf ýkja langt minni til að rifja upp, að fyrir aðeins fimm árum voru flestir kommúnistaflokkar í Vestur-Evrópu hreintrúaðir á Moskvulínuna. Því skyldu menn trúa því, að nú séu þeir orðnir eins konar vinstri kratar, trúir leikreglum lýðræðisins á Vesturlöndum?

Margir muna líka, að oft hefur línan frá Moskvu sagt þessum flokkum að starfa innan kerfisins á Vesturlöndum, meðal annars með því að koma á samstarfi við aðra vinstri flokka, bæði á þingi og í verkalýðshreyfingunni. Menn spyrja því, hvort Evrópukommúnisminn sé ekki bara ný lína frá Moskvu, sniðugri en hinar fyrri.

Þessi túlkun dugar ekki, ef málið er skoðað nánar. Ráðamenn Sovétríkjanna eru ekki svo sniðugir, að þeir úthúði Carillo, foringja spánskra kommúnista, og skoðanabræðrum hans bara til að fegra þá í augum Vesturlandabúa. Þeir eru ekki að leika sér, þegar þeir saka Carillo um trúvillu, svik og Sovéthatur.

Línan milli Moskvu og flestra vesturevrópskra kommúnistaflokka hefur hreinlega rofnað skyndilega, enda var spennan lengi búin að vaxa, þrátt fyrir rétttrúnað gagnvart Moskvu á yfirborðinu. Þar skiptir mestu máli, að skoðanastjórar vestrænna kommúnista eru hreinlega búnir að gefast upp á að verja Sovétríkin og hið afskræmda þjóðskipulag þeirra.

Við hinn hugsjónalega ágreining bætist svo þorsti vestrænna kommúnistaleiðtoga í að fá að taka þátt í völdunum, komast í ríkisstjórnir. Þar er ekki um að ræða neina von um að ná völdum, heldur aðeins þátttöku í völdum með þátttöku í samsteypustjórnum, ósköp svipað því, sem hefur gerzt þrisvar sinnum eftir stríð á Íslandi. Og þær stjórnir hafa verið keimlíkar hægri stjórnum.

Ítalskir kommúnistar eru orðnir þátttakendur í valdakerfinu og eru raunar komnir í samsteypustjórn með Kristilegum að öllu öðru leyti en að nafninu til. Franskir kommúnistar búast við að taka þátt í vinstri stjórn þar í landi eftir næstu kosningar. Báðir flokkar ganga svo langt að lýsa stuðningi við núverandi skipan varnarmála í löndum þeirra. Og Carillo hinn spánski vill komast í Atlantshafsbandalagið.

Kannski við eigum eftir að sjá Ragnar Arnalds og Lúðvík Jósepsson vitna á fundum Natóvina um ágæti Atlantshafsbandalagsins. það væri sannarlega tímanna tákn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Vanda Reykjavíkur má leysa

Ekki er ástæða til örvæntingar, þótt embættismenn Reykjavíkur hafi í greinargóðri skýrslu bent á atvinnu- og búsetuþróun, sem getur reynzt borginni hættuleg um síðir. Skýrslan bendir ekki til, að neinn dómsdagur sé yfirvofandi í Reykjavík. Hún sýnir aðeins, að óveðursský eru farin að myndast.

Lífskjör hafa batnað í Reykjavík að undanförnu, enda hefur atvinna verið næg og virðist ekki fara minnkandi. Það, sem gerzt hefur, er, að uppgangsstaðir við sjávarsíðuna hafa farið fram úr borginni í tekjum íbúanna. Raunar má telja eðlilegt, að tekjur séu hærri á slíkum uppgangsstöðum.

Skýrslan sýnir þó, að ríki og borg verða að hafa gát á þessu sviði. Slæmt væri fyrir þjóðina í heild, ef Reykjavík lenti í þeim vítahring stórborga, sem menn hafa til dæmis séð á undanförnum áratugum í mörgum bandarískum stórborgum.

Vítahringurinn er margþættur. Opinber þjónusta flyzt til borgarinnar en framleiðsla úr henni. Auðugir skattgreiðendur flytja úr borginni en miður fjáðir koma í staðinn. Dugnaðarfólk flyzt til staða, sem eru í vaxtarbroddi framleiðslunnar, en til borgarinnar flytur líkamlega og félagslega veikburða fólk, sem þarf á félagslegri aðstoð að halda.

Sumpart er þetta sjálfvirk þróun, sem erfitt er að hamla gegn. En að öðru leyti geta ríki og borg gert ýmislegt til að hindra hina sjálfvirku þróun í að verða að lítt leysanlegu vandamáli.

Hér á landi er ástæða til, að ríkið flytji hluta af starfsemi sinni úr Reykjavík út á land til að auka þjónustujafnvægi einstakra landshluta. Reykjavík hefur engan hag af því að hýsa alla opinbera starfsemi.

Ennfremur er ástæða til að kanna, hvort mismunun Byggðasjóðs og annarra þátta byggðastefnu stjórnvalda hefur ekki gengið út í öfgar, þegar framleiðslufyrirtæki verða að flytja úr Reykjavík til að fá lán.

Borgin sjálf þarf líka að hefjast handa. Meðal annars þarf hún að ná samkomulagi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um samræmi í skipulagsmálum, er stefni að fjölbreyttari byggð í hverju einstöku sveitarfélagi svæðisins.

Ófært er, að borgin sérhæfi sig í blokkum og hin sveitarfélögin sérhæfi sig í einbýlishúsum, – um leið og þau treysta á ýmsa þjónustu borgarinnar.

Loks liggja í augum uppi tvær leiðir borgarinnar til að laða að sér framleiðslufyrirtæki. Hún þarf í fyrsta lagi að leggja aukna áherzlu á skipulagningu lóða handa atvinnurekstri. Og í öðru lagi þarf hún að hefja frumkvæði að byggingu ódýrs, verksmiðjuframleidds leiguhúsnæðis fyrir ung og aðstöðulítil fyrirtæki.

Skýrsla embættismanna hefur komið fram á réttum tíma. Ekki aðeins stjórnvöld borgarinnar, heldur einnig og jafnvel enn frekar stjórnvöld ríkisins, eiga að hafa nægan tíma til að draga réttar ályktanir af henni og hefja aðgerðir á þessu sviði byggðajafnvægis.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Rekstur glerhúsa

“Hallærisfyrirtækin mega fara á hausinn”, sagði Þjóðviljinn í leiðara á fimmtudaginn. Þar gagnrýndi blaðið kveinstafi frystihúsaeigenda og varaði við því, að ríkið færi að styrkja þá á einhvern hátt.

Ofur eðlilegt er það sjónarmiða, að fyrirtæki megi fara á hausinn, ef þau ná ekki endum saman. Það er alveg ófært, að atvinnugrein sé stikkfrí gagnvart lögmálum góðs rekstrar og geti látið ríkið borga mismuninn.

Athyglisverðast er samt, að Þjóðviljinn er sjálfur einmitt í þeirri aðstöðu, sem frystihúsin vilja komast í. Hann lifir á ríkisstyrkjum eins og hin flokksblöðin, Morgunblaðið, Vísir, Tíminn og Alþýðublaðið.

Eftir öllum sólarmerkjum leiðara Þjóðviljans að dæma hefur höfundur hans enga hugmynd um, að hann er að kasta steinum úr glerhúsi. Svo rótgróið er styrkjalíf Þjóðviljans orðið, að hann þorir að segja: “Hallærisfyrirtækin mega fara á hausinn”.

Kannski alþingi taki mark á þessu og hætti að styrkja flokksblöðin. Hitt er þó líklegra, að ráðamenn telji sjálfsagt, að heilar atvinnugreinar liggi uppi á ríkinu, bæði flokksblöð og frystihús.

Að minnsta kosti kom það fram í leiðara Tímans á föstudaginn, að stjórnmálamönnum þjóðarinnar þykir einstaklega grunsamlegt, ef einhverjir kunna að reka fyrirtæki. Ef þeir starfrækja Dagblaðið eru þeir kallaðir “fjáraflamenn” í leiðara Tímans, og af samhenginu er greinilegt, að ekki ber að skilja orðið sem hól.

Það er ekki von, að íslenzka ríkið sé vel rekið.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Færeysk hús 8-13% betri

Starfsfólk í færeyskum frystihúsum hefur 31-37% hærri laun en starfsfólk í íslenzkum frystihúsum, þrátt fyrir kjarasamningana í sumar, sem sagðir eru vera að sliga íslenzku frystihúsin.

Í þessum hlutfallstölum er miðað við bónuskerfið, sem notað er víða hérlendis. Ef aðeins er miðað við tímakaup í dagvinnu og næturvinnu, en ekki bónusgreiðslur, er dæmið mun óhagstæðara fyrir okkur. Í slíkum samanburði hefur færeyskt frystihúsafólk 58-64% hærri laun.

Færeysk frystihús greiða nokkurn veginn sama verð fyrir fisk upp úr sjó og íslenzk frystibús gera, þegar gert hefur verið ráð fyrir verðbótum og greiðslum í stofnfjársjóð hér á landi.

Þessar staðreyndir komu fram í nákvæmri athugun, sem Dagblaðið hefur látið gera og birtist í blaðinu í gær. Þar er rakinn í einstökum atriðum munurinn á launakostnaði og hráefniskostnaði frystihúsa í þessum löndum og reynt að taka tillit til sem flestra hliðaratriða.

Jafnframt er vitað, að færeysk frystihús selja sínar afurðir á vegum íslenzkra sölusamtaka og á sama verði og íslenzk frystihús gera. Færeysku frystihúsin eru samt ekki að sigla í strand, þrátt fyrir sama fiskverð og hærri laun.

Ef gert er ráð fyrir, að laun séu fjórðungur rekstrarkostnaðar frystihúsa, er niðurstaða dæmisins sú, að færeysk frystihús séu 8-13% betur rekin en íslenzk frystihús.

Ýmsar skýringar eru á þessum mismun. Þeim er yfirleitt það sameiginlegt, að þær eiga einkum við um Suðvesturland, þar sem erfiðleikar frystihúsanna eru mestir.

Í fyrsta lagi er verð á karfa upp úr sjó alltof hátt hér á landi. Þar er um að ræða tilraun til að beina togurunum frá þorskfiskum, en hún tekur ekki tillit til greiðslugetu frystihúsanna. Munurinn á karfaverðinu er ekki tekinn með í samanburðinum hér að ofan.

Í öðru lagi er óhófleg samkeppni milli frystihúsa um takmarkað hráefni, einkum á Suðvesturlandi. Þetta hefur leitt til undirborðsgreiðslna og óstöðugrar hráefnisöflunar. Þessi skýring er sennilega sú, sem mestu máli skiptir.

Í þriðja lagi er óhóflegur akstur og aðrar tilfærslur með hráefnið, einkum á Suðvesturlandi. Þetta hækkar flutningskostnaðinn og gerir hráefnið verra til vinnslu.

Sjálfsagt eru skýringarnar fleiri. En þessar þrjár gefa samt töluverða vísbendingu um hvernig frystihúsin og aðrir þeir aðilar, sem málið varðar, geta brugðizt við vandanum.

Loka þarf óhagkvæmum frystihúsum og jafna hráefnisöflun hinna. Lækka þarf verð á karfa og ef til vill einnig ufsa. Afnema þarf óhóflega flutninga á fiski á landi.

Ef þetta dugir ekki til að gera íslenzk frystihús samkeppnishæf við færeysk, er til enn eitt ráð. Það er .að draga um tíma úr fjárfestingum dótturfyrirtækja vestanhafs.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Frelsið er komið

Veruleg breyting hefur orðið á íslenzkri þjóðmálaumræðu síðustu tvö árin. Stjórnmálaflokkarnir og stofnanir þeirra eru ekki lengur helzti vettvangur þessarar umræðu. Þingmenn stjórnmálaflokkanna eru ekki lengur helztu þátttakendur hennar.

Á þessum tíma hafa komið til skjalanna nýir menn, sem ekki tala fyrir munn stjórnmálaflokka. Þeir hafa sett fram skoðanir, sem ekki eru steyptar í mót flokkanna. Samanlagt er það töluverður fjöldi manna, sem hefur látið í sér heyra með þessum hætti, og sumir þeirra hafa verið næsta mikilvirkir.

Þessum nýju mönnum og nýju skoðunum fylgir hressandi blær. Við vorum orðin vön flokksstimpli á flestum skoðunum, sem settar voru fram í þjóðmálaumræðunni. Nú er þessi gerilsneyðing að mestu horfin, þótt hún þrauki enn í leiðurum og gagnkvæmu jagi flokksblaðanna.

Þjóðin les ekki leiðarana og hlustar ekki á jagið. Menn hafa á síðustu tveimur árum vanizt nýjum og ferskum skoðunum. Menn hafa áttað sig á, að gamla þjóðmálaumræðan var fremur form en innihald, eins konar menúett sem stjórnmálamennirnir stigu.

Í upphafi þessa breytingatíma bar mest á skrifum um landhelgismál. Í þeim kom fram hörð og stundum markviss ádeila á stjórnvöld. Enginn vafi er á, að þessi umræða knúði ríkisstjórnina að verulegu leyti frá fyrri undanlátssemi gagnvart erlendum hagsmunaaðilum.

Pétur Guðjónsson skrifaði mest og lengst um landhelgismálin. Aðrir menn urðu svo kunnir af öðrum áhugamálum. Kristján Friðriksson rökstuddi auðlindaskatt og nýja iðnaðarstefnu. Aron Guðbrandsson kom með ný viðhorf til samskiptanna við varnarliðið.

Vilmundur Gylfason er orðinn þjóðkunnur maður af skrifum um ýmis mál og mest um dómsmál. Aðrir, áður óþekktir menn, hafa komið enn víðar við og skrifað hárbeitta þjóðfélagsgagnrýni, þar á meðal Reynir Hugason og Leó M. Jónsson.

Ólastaðir eru allir þeir, sem hér verða ekki taldir vegna rúmleysis í stuttum leiðara. Þeir voru sjaldnar á ferðinni, en sýndu eins og hinir að hæfileikar leynast víða með þjóðinni. Allir hafa þessir menn eitthvað að segja, sem þjóðin þurfti að hlusta á og vildi heyra.

Meðan stjórnmálaflokkarnir einokuðu þjóðmálaumræðuna með upphöfnu og innantómu japli, heyrðust hinar nýju skoðanir helzt í hádegisverðarklúbbum, sem reyndu að halda uppi málfundastarfi. Nú eru skoðanirnar hins vegar kunnar alþjóð og er það ekki vonum fyrr.

Dagblaðið er stolt af því að hafa frá upphafi verið afkastamesti og mikilvægasti vettvangur hinnar nýju þjóðmálaumræðu. Fæðing Dagblaðsins fyrir tæpum tveimur árum braut múrana, sem stjórnmálaflokkarnir höfðu reist umhverfis menúett sinn.

Nútímafólk telur engan einn flokk hafa höndlað allan sannleika. Það vill geta gengið í dagblaði sínu að margvíslegum sjónarmiðum, sem stefna öll, þótt ólík séu, að framförum þjóðarinnar. Það hafnar einhliða blekkingum og vill verða alhliða upplýst.

Þannig verður fólk að frjálsum borgurum í frjálsu landi.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Íslenzkir einræðisherrar

Íslenzka stjórnkerfið byggist tiltölulega mikið á sjálfstæðum embættismönnum, sem gegna alhliða hlutverkum á sérsviðum sínum. Þeir verða gífurlega valdamiklir, hver á sínum bás.

Hinn sjálfstæði embættismaður semur frumvörp til laga um sérsvið sitt. Stofnun hans stundar rekstur, sem kann að vera í meiri eða minni samkeppni við aðila úti í bæ. Jafnframt hefur embættismaðurinn eftirlit með þeim einkarekstri, sem fellur að hans sviði.

Landið er fullt af stjórum, veiðimálastjóra, siglingamálastjóra, brunamálastjóra, yfirdýralækni og öðrum stjórum af öllu hugsanlegu tagi. Þessir stjórar starfa meira eða minna án afskipta viðkomandi ráðuneyta.

Þetta kerfi hefur stundum ágæt áhrif, þegar um er að ræða einstaka dugnaðar- og hæfnismenn, sem jafnframt hafa ekki áhuga á að verða einræðisherrar. En það getur líka verið ákaflega hættulegt. Það hefur tilhneigingu til að framleiða einræðisherra.

Þegar stjóri er látinn semja frumvarp til laga um sérsvið sitt, hefur hann tilhneigingu til að orða það á þann hátt, að eftirlitsvöld stofnunar hans verði sem mest. Alþingismenn eru fáfróðir um málefnið og gæta ekki að sér, samþykkja frumvarpið nær óbreytt.

Stjórinn hefur líka tilhneigingu til að koma inn í frumvarpið ákvæðum, sem fjölga starfsþáttum stofnunar hans og stækka hana á þann hátt. Hann fær sér rannsóknastöð, sem kann að lenda í neinni samkeppni við þann einkarekstur, sem stofnunin á að fylgjast með.

Ekki er nauðsynlegt, að stjórinn stefni markvisst að þessu. Hann fellur bara fyrir freistingum valdsins og kemur vítahringnum ósjálfrátt af stað. Hann verður einræðisherra án þess að hafa í upphafi sótzt eftir því.

Veiðimálastjóri er gott dæmi um einræðisherra í embættismannastétt. Samkvæmt lögum og reglugerðum á hann í stóru og smáu að hafa eftirlit með laxveiðum og laxeldi. Enginn má hreyfa sig hið minnsta án leyfis frá veiðimálastofnuninni.

Einstaklingar í atvinnugreininni eiga um tvennt að velja. Annað hvort kyssa þeir tær einræðisherrans til að ná sínum leyfum og undanþágum. Eða þá að þeir rífa kjaft og ná ekki sínum leyfum og undanþágum. Þeir lenda Í vandræðum eins og Skúli á Laxalóni.

Veiðimálastjóri rekur laxeldisstöð, sem hefur átt erfitt í samkeppninni við Laxalón. Hann hefur átt í útistöðum við Skúla út af regnbogasilungi. Þar fékk hann stuðning annars stjóra, sem hefur gífurleg völd vegna mæðiveikinnar og lætur eins og þekkingin hafi staðið í stað, síðan menn misstu þá veiki inn í landið. Stjórarnir reyndust hafa rangan málstað í regnbogasilungnum.

Eðlilegt er, að menn efist um, að opinberir einræðisherrar, sem eru í samkeppni við undirokaða einkaaðila og elda við þá grátt silfur, séu réttir dómarar yfir þeim aðilum, sem rífa kjaft í stað þess að kyssa tær.

Einræðisherrar eiga erfitt með að vera réttdæmir, enda þótt þeir séu allir af vilja gerðir. Þess vegna þarf að endurskoða hið íslenzka kerfi opinherra einræðisherra.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Aldarfjórðungs óvild

Af viðskiptum Skúla Pálssonar á Laxalóni við yfirvöld er ekki unnt að komast hjá því að draga þá ályktun, að hann hafi verið ofsóttur í aldarfjórðung. Virðist hafa ráðið ferðinni óvild embættismanna í garð manns, sem ekki var gefinn fyrir að sleikja tær þeirra.

Í aldarfjórðung hefur Skúli ræktað regnbogasilung, sem frægur er um allan heim fyrir heilbrigði. Lengst af fékk hann samt ekki heilbrigðisvottorð yfirvalda og fékk þar af leiðandi ekki útflutningsleyfi. Beiðnum hans um heilbrigðiseftirlit með stöðinni var ekki einu sinni svarað.

Þessi viðbrögð hafa valdið Laxalónsstöðinni ómældu fjárhagstjóni og þjóðfélaginu gífurlegum missi gjaldeyristekna. Það var fyrst nýlega, að vinsamlegir þingmenn skárust í leikinn og knúðu kerfið til að veita Skúla leyfi til útflutnings á regnbogasilungi.

Andúð veiðimálastjóra á Laxalónsstöðinni hefur svo magnazt fyrir þá sök, að hún hefur reynzt Kollafjarðarstöð ríkisins harður keppinautur í sölu til veiðifélaga úti á landi. Er hún rekin á arðsemisgrundvelli, meðan Kollafjarðarstöðin hefur kostað þjóðfélagið marga tugi milljóna.

Þessi forsaga veldur því, að fara verður varlega í að taka mark á viðhorfum veiðimálastjóra og yfirdýralæknis gagnvart þeim vandamálum, sem Skúli á Laxalóni hefur nú við að stríða. Það er eðlilegt, að hann vilji heldur leita til útlendra sérfræðinga en innlendra óvildarmanna sinna.

Ekki hefur neinn orðið var við óeðlilegan dauða á laxi í Laxalóni, svo sem varð Í Elliðaánum og leiddi til slátrunar stofnsins þar. Hins vegar hafa á Laxalóni komið fram einkenni um veikindi, sem sumir telja minna á sjúkdóminn í Elliðaánum. Skúli teflir hins vegar fram sérfræðingum, sem telja einkennin stafa af rangri samsetningu vatnsins í stöðinni.

Veikindi þekkjast í laxi alls staðar í náttúrunni og þykja ekki tiltökumál. Aðalatriðið er, að þau leiði ekki til laxadauða. Svo virðist sem hinn kanadíski sérfræðingur, sem Reykjavíkurborg fékk til að rannsaka málið, telji hugsanleg veikindi á Laxalóni ekki svo alvarlegs eðlis, að slátra þurfi stofninum, né banna sölu seiða úr honum.

Af hverju leggja veiðimálastjóri og yfirdýralæknir þá svona mikla áherzlu á að slátra öllum laxi Skúla? Full ástæða er til að ætla, að gamalgróin óvild þeirra í garð Skúla liti viðhorf þeirra. Og af hverju telja þeir Bregnballe hinn danska ekki marktækan? Er hann þó ekki verri en svo, að hann flytur erindi á ráðstefnum fiskifræðinga og að vitnað er í hann í kennslubókum.

Embættismennirnir hafa komið í veg fyrir, að Skúli gæti flutt starfsemi sína austur fyrir fjall, þar sem hann hefur undirbúið mun fullkomnari stöð, með betra vatni og betri aðstöðu en á Laxalóni. Sjúkdómahræðsla þeirra kann að vera hreint yfirvarp.

Fá þarf óhlutdræga erlenda sérfræðinga til að segja álit sitt á slíkum útflutningi, því að aldarfjórðungs óvild er ekki heppilegur mælikvarði.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Við högnumst of hægt

Íslenzkur almenningur sló skjaldborg um Dagblaðið um leið og það hóf göngu sína fyrir tæpum tveimur árum. Lesendur blaðsins hafa æ síðan komið í veg fyrir, að fram næðu að ganga tilraunir hinna samtryggðu stjórnmálaflokka til að koma blaðinu fyrir kattarnef.

Ekki vantar samt, að stjórnmálaflokkarnir hafi unnið ýmsar orrustur í styrjöldinni við Dagblaðið. Fyrst tókst þeim að tefja útkomu blaðsins í viku. Síðan tókst þeim að spilla daglegum útkomutíma þess. Þar á ofan tókst þeim að útskúfa því fyrirvaralaust úr prentun. Og allan tímann hefur þeim tekizt að hindra, að blaðið fengi eðlilega fyrirgreiðslu í lánastofnunum.

En það nægir ekki að vinna orrustur og tapa svo styrjöldinni. Bolabrögð í forréttindakerfinu duga skammt, þegar almenningur tekur til höndum. Viðgangur Dagblaðsins er ánægjulegt dæmi um, að þrátt fyrir allt hefur venjulegt fólk ýmis völd í landinu.

Í dag eru birtir opinberlega reikningar Dagblaðsins fyrir fyrsta heila starfsár þess. Þar kemur fram, að árið 1976 hagnaðist Dagblaðið um tæpar 1,4 milljónir króna og afskrifaði rúmlega 7,1 milljón króna, sem er leyfilegt hámark.

Endurskoðun á bókhaldi Dagblaðsins á miðju þessu ári bendir til, að útkoman verði enn betri árið 1977, enda hefur útbreiðsla blaðsins aukizt töluvert. Stjórnmálaflokkarnir geta því haldið áfram að harma tilveru þess.

Þetta þýðir ekki, að Dagblaðið hafi endanlega unnið sitt varnarstríð. Hagnaðurinn er í rauninni mjög lítill og má ekki tæpar standa. Ungt fyrirtæki þarf mikinn hagnað til að koma undir sig fótunum í vélum og húsnæði.

Hingað til hefur Dagblaðið getað fjárfest fyrir rúmar 80 milljónir króna og munar þar mest um 75 milljón króna hlutafé blaðsins. Til þess að verða sjálfu sér nógt þarf blaðið enn að fjárfesta fyrir 150 milljónir á núverandi verðlagi. Það mun ganga hægt, nema hagnaðurinn aukist verulega.

Ekki síður þarf blaðið sem fyrst að komast úr þeirri greiðslustöðu, sem jafnan einkennir ung fyrirtæki. Slík fyrirtæki þurfa mikið og vantar því alltaf peninga, þótt afkoman sé í sjálfu sér góð.

Almenningur gæti treyst enn betur á Dagblaðið, ef fjárhagsstaða þess styrktist enn hraðar en hún gerir nú. Augljóst er, að með þeim hætti hverfa líkurnar á, að samtryggingarkerfi stjórnmálaflokkanna geti sett blaðinu stólinn fyrir dyrnar.

Dagblaðið hefur stungið litlu blöðin af og treyst sig í sessi sem næstmest keypta og lesna blað landsins, enda er það eina blaðið fyrir utan Morgunblaðið, sem þorir að taka þátt í upplagseftirliti Verzlunarráðsins.

Þessa stöðu þarf enn að bæta, svo að vel sé. Fyrir dyrum stendur mikið kosningamoldviðri stjórnmálaflokkanna. Í þeim dansi þarf almenningur á Dagblaðinu að halda. Dagblaðið vill því hvetja lesendur sína til að efla útbreiðslu blaðsins, fá fleiri í hópinn.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið
Gengislækkun?

“Úlfur, úlfur”, hrópa samtök frystihúsaeigenda um þessar mundir. Þau spá 3-4 milljarða taprekstri húsanna á næstu mánuðum, ef þeim verði ekki komið til hjálpar. Að óbreyttu ástandi verði frystihúsin á Suður- og Vesturlandi að loka á næstunni, jafnvel um næstu helgi.

Áróðursherferð frystihúsaeigenda er svo vel skipulögð, að efasemdir hljóta að vakna. Menn muna eftir mörgum fyrri ramakveinum fiskvinnslu og útgerðar og telja eigendur þessara atvinnutækja vera sérfræðinga í að barma sér.

Í sögunni um “úlfinn, úlfinn” hafði stráksi einu sinni rétt fyrir sér og vildi þá svo illa til, að menn voru einmitt hættir að trúa endurteknum ýkjusögum hans. Við megum því ekki skella skollaeyrum við hrópum frystihúsaeigenda, þótt við trúum þeim ekki í blindni.

Ein staðreynd styður fullyrðingar frystihúsaeigenda. Laun starfsfólks húsanna hækkuðu verulega í síðustu kjarasamningum, án þess að húsin hafi nokkra möguleika til að velta kostnaðaraukningunni á viðskiptavini sína í útlöndum. Sú er hin viðkvæma sérstaða útflutningsframleiðslunnar.

Enginn vafi er á, að það er gengislækkun, sem eigendur frystihúsanna eru að biðja um. Það er gamalkunnugt og áhrifamikið ráð, sem oftast hefur átt fullan rétt á sér. Og í hjarta sínu efast enginn kunnugur maður um, að um þessar mundir sé krónan minna virði en gengisskráningin segir.

En ríkisstjórnin á einstaklega erfitt með að verða við óskum frystihúsaeigenda að þessu sinni. Hendur hennar voru óvenju rækilega bundnar í síðustu kjarasamningum. Gengislækkun mundi hafa í för með sér, að eins og hálfs árs kjarasamningar yrðu samstundis lausir. Og þá væri fjandinn laus.

Það er engin furða, þótt samtök launþega vilji ekki sætta sig við gengislækkun. Á núverandi gengi eru lífskjör hér mun lakari en í nágrannalöndunum. Til dæmis er í frásögur færandi, að kjör í sjómennsku og fiskvinnslu eru miklu betri í Færeyjum en hér á landi, þótt færeyskir frystihúsaeigendur selji afurðir sínar á sama verði og íslenzkir.

Gengislækkun mundi auka þennan lífskjaramun af fullum þunga. Þörfina á því er alls ekki unnt að skilja, þrátt fyrir allar tölur og hagfræði. Þess vegna þurfa stjórnvöld nú að svara nokkrum spurningum:

Eru íslenzkir sjómenn og fiskiðjufólk svona verklítið í samanburði við Færeyinga? Eru íslenzk útgerð og fiskvinnsla svona illa rekin í samanburði við færeyska? Eða er skýringarinnar að leita í óhóflegum rekstrarþunga og afskiptasemi hins opinbera, sem meðal annars hefur leitt til offjárfestingar í útgerð og fiskiðju?

Þegar svona dæmi verða örlagarík, er kominn tími til, að stjórnvöld fari að taka mark á kenningunni um auðlindaskatt og fari að leigja aðgang að takmörkuðum auðæfum hafsins á þann hátt, að sókn og veiðilíkur séu í jafnvægi.

Ef hálfur flotinn nægði til að ná fullum afla, mundi hann geta selt hann ódýrar til frystihúsanna. Aðgerðir af því tagi eru varanlegri en gengislækkun.

Jónas Kristjánsson

Dagblaðið