arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Angur á ævikvöldi

“Blessuð verðbólgan”, segja margir, sem sjá skuldasúpu sína hverfa eins og dögg fyrir sólu. Ungt fólk reisir sér hurðarás um öxl í íbúðabyggingum og lætur síðan verðbólguna um að eyða skuldunum. Þetta er ef til vill hin jákvæða hlið verðbólgunnar.

En verðbólgan hefur mjög alvarlegar skuggahliðar. Brauð eins er annars dauði í verðbólgudansinum. Gamla fólkið, sem tekur lífeyri, er meðal þeirra, sem greiða kostnaðinn af verðbólgugróða annarra. Það er gamla fólkið, sem sér verðbólguna brenna upp vonir sínar um gott og áhyggjulítið ævikvöld.

Lífeyrir er yfirleitt reiknaður út í eitt skipti fyrir öll sem ákveðinn hundraðshluti, t.d. 60-70% af meðallaunum síðustu fimm ára. Þetta hlutfall hefur þegar rýrzt, er menn byrja að taka eftirlaun, vegna verðbólgu síðustu ára. Síðan sígur stöðugt á ógæfuhliðina því að lífeyririnn helzt óbreyttur meðan verðgildi krónunnar minnkar. Smám saman verður hinn mánaðarlegi lífeyrir um það bil að engu.

Þetta ástand var slæmt meðan verðbólgan nam um 10% á ári. En nú er það orðið gersamlega óþolandi, þegar verðbólgan er komin upp í 50% á ári. Við slíka verðbólgu er þátttaka í lífeyrissjóði nákvæmlega einskis virði.

Einu lífeyrissjóðirnir, sem eru verðtryggðir, eru sjóðir opinberra starfsmanna. Það er ríkið sjálft, sem greiðir verðbólguhallann. Er áætlað, að um 400 milljónir króna fari í þessa verðtryggingu á næsta ári.

Misræmið milli lífeyrissjóða opinberra starfsmanna og annarra lífeyrissjóða þarf að jafna og jafnframt þarf að finna leiðir til að tryggja verðgildi ellilífeyris og afkomuöryggi hinna öldruðu eftir langa vinnuævi. Guðmundur H. Garðarsson alþingismaður hefur ásamt fleirum lagt fram á alþingi þarfa tillögu um þetta efni.

Sumir hafa bent á þá lausn, að útlán lífeyrissjóða verði að meira eða minna leyti verðtryggð, svo að höfuðstóll sjóðanna haldi sem næst verðgildi sínu í verðbólgunni. Aðrir telja, að slík lausn muni gera mörgum lífeyrissjóðsfélögum ókleift að koma þaki yfir höfuð sér, og vilja, að ríkið komi að meira eða minna leyti til skjalanna eins og það gerir að því er varðar ríkisstarfsmenn.

Engin einföld lausn er til á þessu alvarlega vandamáli. Samt þolir lausn á því enga bið.

Erlend lán eru í lagi

Erlendar skuldir Íslendinga eru alltaf að aukast og nú síðast um hvorki meira né minna en fjóra milljarða króna. Sumum ofbýður þessi skuldasöfnun, sem virðist þó meiri en hún er í raun og veru. Ekki má gleyma því, að þjóðarframleiðslan og gjaldeyrisöflunin aukast í takt við erlendar lántökur.

Fastar erlendar skuldir hafa um árabil verið um fjórungur af árlegri þjóðarframleiðslu og eru það enn. Greiðslubyrðin hefur um árabil verið um 10% af árlegum útflutningstekjum og er það enn. Það er því engin hætta á ferðum, þó tekin séu erlend stórlán til nytsamlegra framkvæmda, ekki sízt, ef framkvæmdirnar eru á sviði orkumála.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Stríðið gegn “afnámi bænda”

Loksins hafa dagblöðin Morgunblaðið og Tíminn svarizt í fóstbræðralag í sameiginlegu hugsjónamáli. Baráttumál þeirra er andstaða við, að landbúnaður verði lagður niður á Íslandi. Beina þau skeytum sínum einkum að Vísi sem hinum sameiginlega óvini. Er svo orðin úr þessu hin skoplegasta styrjöld.

Svo skemmtilega vill til, að í öllum fjórum leiðurum Vísis á þessum vetri um landbúnaðarstefnu hefur aldrei verið lagt til, að hin heilaga kýr, landbúnaðurinn, verði lögð niður.Hins vegar sagði Vísir í lok fyrsta leiðarans:

“Það er hrollvekjandi, að ástandið í verðlagsmálum landsins skuli vera orðið þannig, að unnt er að setja upp reikningsdæmi um, að þjóðin geti hagnazt á að leggja landbúnaðinn niður á einu bretti og fara að flytja inn landbúnaðarafurðir. Hér er ekki ætlunin að hvetja til slíks, heldur reyna að hvetja menn til umhugsunar um stórbrotið vandamál.”.

Að sjálfsögðu létu æðstuprestar trúarinnar á heilögu kúna ekki hvetja sig til svo jarðbundinna hugleiðinga, heldur fylltust þeirri pólitísku sefasýki, sem einkennir íslenzk leiðaraskrif í of miklum mæli. Vísir fór því sjálfur að reyna að finna leiðir, sem gætu létt þjóðfélaginu byrðar landbúnaðarstefnu undanfarinna áratuga. Blaðið sagði m.a.:

“Bændum, sem vilja bregða búi á erfiðum jörðum, þarf að veita myndarlega aðstoð til að festa rætur í þéttbýlinu. Afnema þarf smám saman niðurgreiðslurnar, svo að söluverð landbúnaðarafurða sé í samræmi við tilkostnaðinn. Beina þarf styrkjakerfi ríkisins til þeirra héraða, sem bezt eru til landbúnaðar fallin. Og hefja þarf innflutning á þeim landbúnaðarvörum, sem óhagstæðast er að framleiða hér heima.”

Þetta er nú allt bitið í fallöxi Vísis. Það verður að hryggja umbjóðendur heilögu kýrinnar, að tillögur Vísis eru ekki róttækari en þetta, að minnsta kosti ekki enn.

Fóstbræðrablöðin tvö vitna einnig rangt í Vísi, er þau segja blaðið halda því fram, að niðurgreiðslur séu til komnar vegna landbúnaðarins. Um þetta sagði Vísir strax í byrjun fyrsta leiðarans:

“Rétt er að benda á, að niðurgreiðslurnar eru ekki beinlínis í þágu bænda, heldur aðferð til að halda vísitölunni í skefjum. En þær skekkja líka verðlagið og valda því, að neytendur gera sér ekki grein fyrir því, hversu dýrar landbúnaðarafurðir eru í raun og veru.”

Hins vegar staðfesta blöð heilögu kýrinnar upphafsorð síðasta leiðara Vísis um landbúnaðarmál, en þar segir:

“Reynslan sýnir, að erfitt er að hvetja til umræðu um fjármál og stöðu landbúnaðarins hér á landi. Úr slíkum tilraunum verður sjaldan annað en eintal, því að talnarunur bíta ekki á þá menn, sem telja landbúnaðinn vera yfir hagfræði hafinn.”

Enda forðast blöðin tvö að ræða þá staðreynd, að ríkið ætlar samkvæmt fjárlagafrumvarpi að verja fimm milljörðum króna á næsta ári til beinna framlaga til landbúnaðarins, auk 800 milljóna í óbein framlög.

Þessar tölur frumvarpsins eru kjarni málsins. Það eru þær, sem sýna svart á hvítu, að fjármál landbúnaðarins eru komin út í meiri ógöngur en svo, að þau verði varin með neinum rökum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Fjögurra milljarða blóðgjöf

Skammt er nú stórra högga milli í innflutningi erlends lánsfjár. Á nokkrum dögum hafa nærri fjórir milljarðar króna verið teknir að láni til að styrkja þjóðarbúið og tryggja miklar framkvæmdir og næga atvinnu fram eftir næsta ári. Er þetta með mestu blóðgjöfum, sem þjóðarbúið hefur fengið.

Þetta fé er sennilega allt arabískt olíufé að uppruna. 2,2 milljarðar af því er tekið hjá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum og 1,7 milljarðar hjá frönskum bönkum. Fyrra lánið fer í að bæta gjaldeyrisstöðu þjóðarinnar og hið síðara fer til ýmissa stórframkvæmda innanlands.

Gjaldeyrisstaða Íslands hefur nánast hrunið á þessu ári. Hún versnaði um hvorki meira né minna en 7,7 milljarða á fyrstu ellefu mánuðum ársins. Allur gjaldeyrir var að verða upp urinn vegna óhóflegs innflutnings í samanburði við útflutning. Gengislækkun og vísitölubinding hinnar nýju ríkisstjórnar stefndu að stöðvun þessarar óheillaþróunar. Og 2,2 milljarða lánið á að byggja aftur upp gjaldeyrisvarasjóðinn. Meirihluti lánsins eða 1,2 milljarðar fara þá væntanlega í að slétta viðskiptaskuld Íslands við Sovétríkin, sem myndazt hafði.vegna verðhækkana á olíu og benzíni. .

Síðara lánið fer til ýmissa stórframkvæmda, einkum í orkumálum og.samgöngum. Á þeim sviðum eru einmitt að fæðast djarfar ráðagerðir um stórfellda uppbyggingu. Þessi verkefni verða sum fjármögnuð með hinu erlenda láni, en önnur með innlendum sparnaði eða á annan hátt.

Eitt stærsta verkefnið, sem væntanlega hefst af fullum krafti á næsta ári, er lagning varanlegs slitlags á hringveginn um landið. Það er dýrt verk eins og sést af því, að áætlað er, að kaflinn milli Reykjavíkur og Akureyrar muni kosta um sjö milljarða króna. Á Alþingi virðist mikill áhugi á að fjármagna upphafsframkvæmdirnar með innlendu happdrættisláni.

Ætla má, að á næsta ári verði lagðir 25 km við Blönduós,10 km við Akureyri og 8 km í Hvalfirði og að árið 1976 verði haldið áfram á Kjalarnesi, í Borgarfirði, við Hvammstanga, um miðjan Skagafjörð og við Akureyri.

Um svipað leyti eru að hefjast stórframkvæmdir í flugvallamálum. Bygging flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli og lagning millilandaflugvallar á Egilsstöðum eru þau verkefni, sem hæst ber á því sviði.

Ekki eru síðri hin fyrirhuguðu verkefni í orku málum. Rafmagnslínan milli Suður- og Norðurlands mun kosta um 1,4 milljarða króna og á að verða tilbúin eftir tæplega tvö ár. Hin mikla hitaveita Suðurnesja á að kosta um 1,8 milljarða króna og byggjast upp á 3-4 árum.

Hið háa olíuverð í heiminum veldur því, að við verðum að leggja sérstaka áherzlu á framkvæmdir í orkumálum. Olíuverðið er eitt þeirra atriða, sem leikið hafa gjaldeyrisvarasjóð okkar grátt. Sem dæmi um sparnaðinn við notkun innlendra orkugjafa má nefna, að upphitunarkostnaður hitaveitu Suðurnesja verður í fyrstu 80% af olíuhitun og lækkar síðan á 15 árum niður í 50% af olíuhitun.

Upphafsframkvæmdir næsta árs við slík stórvirki munu tryggja mikla veltu í þjóðfélaginu á næsta ári og mikla vinnu. Má því búast við, að ástandið í atvinnumálunum verði áfram ólíkt því, sem gerist í nágrannalöndunum, þar sem atvinnuleysið vex jafnt og þétt.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Ekkert eftirlit

Íslenzkir eftirlitsmenn landhelgisgæzlunnar hafa aldrei farið um borð í vesturþýzka togara til að kanna veiðarfæri þeirra. Liggja þó engir aðrir en skipstjórar þessara togara undir sterkari grun um að klæða vörpupokana og jafnvel vörpuvængina með smáriðnu neti til að ryksuga allan smáfisk.

Þessar athyglisverðu og ömurlegu upplýsingar um áralangt aðgerðaleysi íslenzkra stjórnvalda komu fram í svari Ólafs Jóhannessonar dómsmálaráðherra við fyrirspurn Sighvats Björgvinssonar þingmanns fyrr í þessari viku.

Sí og æ berast á land sönnunargögn um, að erlend fiskiskip á Íslandsmiðum brjóti fjölþjóðasamninga um veiðiútbúnað með því að klæða vörpur. Svo virðist sem slíkur ryksugubúnaður sé fremur reglan en undantekningin.

Böndin hafa einkum borizt að Vestur-Þjóðverjum. Hin ólöglegu veiðarfæri eru yfirleitt vesturþýzk framleiðsla. og vesturþýzku skipin eru fremur en önnur búin aðstöðu til nýtingar á smáfiski.

Þessi grunur er nægileg ástæða til að taka upp sérstaklega strangt eftirlit með vesturþýzkum togurum á Íslandsmiðum og ganga úr skugga um, að þeir noti ekki rányrkjuveiðarfæri, sem fjölþjóðasamningar banna.

Það eru ekki aðeins. íslenzkar reglur, sem banna, að möskvastærð sé innan ákveðins lágmarks. Um þetta eru til fjölþjóðareglur, sem Norðaustur-Atlantshafsnefndin hefur sett og Vestur-Þjóðverjar undirritað eins og aðrar þjóðir á þessu svæði.

Samkvæmt þessum reglum er viðkomandi strandríki falið að annast eftirlit með möskvastærðum innlendra og erlendra veiðiskipa. Á strandríkið að skipa sérstaka eftirlitsmenn, sem fá skírteini frá skrifstofu Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar. Og þessir eftirlitsmenn hafa heimild til að stöðva og skoða sérhvert veiðiskip, innan og utan landhelgi.

Í rúmlega þrjú ár, allt fram á þetta ár, létu íslenzk stjórnvöld aðeins gefa út skírteini fyrir einn eftirlitsmann. Var hann landmaður, sem enga aðstöðu hafði til að fara um borð í togara að veiðum. Fyrst á þessu ári voru þrjú skírteini gefin út til viðbótar og nú er von á enn fjórum, þannig að þau verða senn orðin átta.

Í fyrra var tvisvar farið um borð í brezka togara en aldrei í aðra. Í ár hefur verið farið um borð í um það bil 20 togara, brezka, belgíska og færeyska. En aldrei hefur verið farið um borð í vesturþýzkan togara, þótt það séu einkum þeir, sem liggja undir grun.

Þessi seinagangur og þetta aðgerðaleysi geta ekki gengið lengur. Íslenzk stjórnvöld virðast vera búin að koma Vestur-Þjóðverjum upp á að haga sér eins og þeim þóknast. Þeir gefa ekki millimetra eftir í samningaviðræðum og setja löndunarbann á íslenzk ísfiskskip af minnsta tilefni.

Þessi harka þeirra er skiljanleg, því að þeir hagnast á þorskastríðinu. Þeir veiða eins og þeim þóknast við Ísland með eins ólöglegum veiðarfærum og þeim þóknast, án þess að íslenzk stjórnvöld hafi nein afskipti af, ef frá er talin taka eins togara.

Þess vegna er hér með skorað á dómsmálaráðherra og landhelgisgæzlustjóra að sjá framvegis til þess, að íslenzkum lögum og fjölþjóðareglum verði fylgt á Íslandsmiðum. Betra er seint en aldrei.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Fljótast og dýrast

Í frostum undanfarinna daga hafa greinilega komið í ljós afleiðingarnar af þriggja ára aðgerðaleysi fyrrverandi ríkisstjórnar í öflun raforku. Víða úti á landi er rafmagnsskömmtun daglegt brauð, þótt dísilstöðvar séu látnar brenna rándýrri olíu dag og nótt.

Tveggja ára töf er orðin á undirbúningi gufuaflsvirkjunar við Kröflu. Sú virkjun átti að leysa í bili orkuvanda Eyjafjarðar og Þingeyjarsýslna og færa þjóðinni dýrmæta reynslu í virkjun gufuafls til rafmagnsframleiðslu. Töfin stafar af því, að vinstristjórnin og þingmeirihluti hennar neituðu tvö ár í röð um fjárveitingar til að hraða rannsóknum og undirbúningi þessarar virkjunar.

Athuganir á öðrum girnilegum virkjunarstöðum á Norðurlandi eru enn skemmra á veg komnar. Enginn veit, hvort hentugast væri að byrja á Dettifossi, Skjálfandafljóti, Jökulsá í Skagafirði eða Blöndu, svo að dæmi séu nefnd.

Allt hefur verið látið reka á reiðanum í stað þess að fjármagna samanburðarrannsóknir á þessum mörgu möguleikum norðan heiða. Ef slíkum rannsóknum væri nú lokið, væri nú verið að hanna og undirbúa þá virkjun, sem heppilegust væri.

Þessi óskemmtilegi viðskilnaður Magnúsar Kjartanssonar orkuráðherra veldur því, að um það bil þrjú ár verða enn að líða áður en Krafla kemst í gagnið og enn lengri tími, áður en vatnsaflsvirkjun á Norðurlandi byrjar framleiðslu. Samt er nú þegar orðið neyðarástand í orkuöflun á þessu svæði.

Vegna þessa neyðast stjórnvöld nú til að fara dýrustu leiðina og ótryggustu – leggja raflínu norður í land. Eins og málum er nú komið er slík lína eina leiðin til að afla innlendrar raforku handa Norðurlandi fyrir veturinn 1976-1977. En hún kostar hvorki meira né minna en 1427 milljónir króna samkvæmt nýjustu áætlunum.

Nær hefði verið að geta notað þetta fé til að virkja á Norðurlandi og láta línuna koma síðar til að jafna milli orkuveitusvæða. En þess er ekki kostur eftir aðgerðaleysi undanfarinna ára. Velja verður.þann kost, sem fljótlegast er að framkvæma, þótt hann sé dýrastur.

Raflínan á að liggja með byggðum fram á Vestur-og Norðurlandi, þar sem rannsóknir hafa magnað efasemdir um rekstraröryggi Sprengisandslínu. Á línan að liggja frá Grundartanga í Hvalfirði til Andakíls og Varmahlíðar í Skagafirði og tengja þannig Landsvirkjun og Laxárvirkjun.

Línan frá Varmahlíð til Akureyrar hefur þegar verið lögð, en lítið hefur verið hægt að nota hana enn, því að afgangsrafmagn er við hvorugan enda hennar. Hún kemur því ekki að gagni fyrr en öll línan milli landshluta er komin. Frekari undirbúningur hefur tafizt, þar sem fráfarandi ríkisstjórn skar lántökuheimild vegna línunnar úr 300 milljónum króna í 25 milljónir króna.

Nú er undirbúningur framkvæmda hins vegar kominn á fulla ferð. Pantaðir hafa verið 1300 staurar í línuna og hún á að geta orðið fullbúin haustið 1976. Skýrði Gunnar Thoroddsen orkuráðherra frá þessu á þingi í fyrradag.

Það er dýrt spaug að hafa lélega ráðherra, þótt ekki sé nema í þrjú ár.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Heitur rétttrúnaður

Reynslan sýnir, að erfitt er að hvetja til umræðu um fjármál og stöðu landbúnaðarins hér á landi. Úr slíkum tilraunum verður sjaldan annað en eintal, því að talnarunur bíta ekki á þá menn, sem telja landbúnaðinn vera yfir hagfræði hafinn.

Þrír Vísisleiðarar í nóvember um nokkrar tölur úr landbúnaðarþætti fjárlagafrumvarps ríkisins urðu ekki tilefni neinna efnislegra varna af hálfu þeirra, sem telja röksemdafærslu Vísis ranga að einhverju eða öllu leyti.

Það kom í ljós, sem vita mátti, að umræðuefni þetta er ekki á sviði skynseminnar, heldur trúmálanna. Landbúnaðurinn er ekki fyrst og fremst atvinnuvegur, sem hægt er að ræða um í tölum, heldur er hann heilög kýr, tilbeðin af hópi rétttrúaðra.

“Hann vill útrýma bændum” æptu prestar hinna rétttrúuðu og fjölyrtu í dagblaðinu Tímanum um hinn hneykslanlega hugsunarhátt villutrúarmannsins. Að minnsta kosti einu sinni var látið að því liggja, að sennilega vildi hann leggja niður íslenzka tungu þar að auki. Runnu landbúnaðurinn og íslenzk tunga saman í eitt í skrifum þeirra, sem mest fóru á kostum í ritstjórnargreinum.

Úr þessum skrifum er orðið bráðskemmtilegt úrklippusafn, sem ætti að geta sannað öllum, að heitur rétttrúnaður er enn til í okkar landi, rétttrúnaður, sem er yfir tölur og rök hafinn.

Villutrúarmennirnir ætla samt áfram að leyfa sér að benda á, að fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir, að á næsta ári verði fimm milljörðum króna varið til beinna framlaga til landbúnaðarins eða um það bil einni milljón króna á hvern bónda.

Þar við bætast 800 milljónir króna í frumvarpinu, sem renna til landbúnaðarins á annan hátt en sem bein framlög og líklega um 700 milljónir króna, sem fengjust í tolltekjur af innfluttum landbúnaðarvörum, ef þær væru notaðar í stað innlendra og væru seldar á sama verði. Að öllu samanlögðu má því slá fram tölunni sex og hálfum milljarði sem hinum árlega aukakostnaði við að hafa framleiðslu á kjötvörum og mjólkurvörum hér heima.

Auðvitað má gagnrýna þessa tölu og segja, að óraunhæft sé að tala um innflutning á mjólk, svo að dæmi sé nefnt. En prestar hinna rétttrúuðu hafa ekki áhuga á slíku smáræði og endurtaka aðeins í síbylju: “Hann vill útrýma bændum.”

Í leiðurunum þremur lagði Vísir sérstaka áherzlu á, að erfitt væri að finna lausnir á þessu hrikalega fjármáladæmi landbúnaðarins. Blaðið benti þó á nokkur atriði, sem gætu stuðlað að lausn.

Bændum, sem vilja bregða búi á erfiðum jörðum, þarf að veita myndarlega aðstoð til að festa rætur í þéttbýinu. Afnema þarf smám saman niðurgreiðslurnar, svo að söluverð landbúnaðarafurða sé í samræmi við tilkostnaðinn. Beina þarf styrkjakerfi ríkisins til þeirra héraða, sem bezt eru til landbúnaðar fallin. Og hefja þarf innflutning á þeim landbúnaðarvörum, sem óhagstæðast er að framleiða hér heima.

Þessi atriði, sem Vísir hefur áður nefnt, eru spor í þá átt að draga úr milljarðakostnaðinum við að halda uppi átrúnaði á heilagar kýr. Við þurfum eins og Indverjar að sigrast á þessum átrúnaði og fara að tala um landbúnaðinn eins og hvern annan atvinnuveg, er mældur verði með tölum og rökum.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Álitleg fyrirtæki

Orkuskorturinn í heiminum hefur gert málmblendiverksmiðju að mjög álitlegu fyrirtæki á Íslandi. Reikna má með, að þjóðfélagið geti hagnazt um meira en einn milljarð króna á ári, ef slíkri verksmiðju yrði komið upp hér á landi.

Það virðist því sjálfsagt, að ríkisstjórnin undirriti hinn margumtalaða samning við Union Carbide um sameign verksmiðjunnar, svo framarlega sem full trygging er fengin fyrir því, að mengun verði lítil sem engin frá verksmiðjunni.

Verksmiðjan á að kosta um átta milljarða króna, að mestu leyti í lánsfé. Hlutafé ríkisins á að nema um hálfum öðrum milljarði króna, sem er 55% hlutafjárins. Starfsmenn verða tiltölulega fáir eða aðeins 114. Verksmiðjan á að starfa alveg eftir íslenskum lögum, þar á meðal skatta- og tollalögum.

Samizt hefur um óvenjuhátt orkuverð frá Sigöldu til verksmiðjunnar. Meðalverðið hækkar smám saman úr 5 millum í 5,7 mill og síðan í 6,2 mill. Þetta er mun hærra verð en í Noregi og Bandaríkjunum, þótt miðað sé við nýja orkusamninga í þessum löndum.

Árlegar gjaldeyristekjur verksmiðjunnar eru áætlaðar tæplega 3,5 milljarðar króna. Þegar búið er að draga frá erlendan tilkostnað í hráefnum, þessum gjöldum, fjármögnun og arði til Union Carbide, verða eftir í landinu tæplega 1,3 milljarðar króna á ári. Það er hagnaður þjóðfélagsins í formi orkusölu, launa, skatta og arðs.

Skattar verksmiðjunnar verða miklir. Fyrstu fimm árin verða þeir tæplega 100 milljónir króna á ári, síðan rúmlega 220 milljónir króna á ári næstu fimm árin og loks rúmlega 350 milljónir króna á ári. Þjóðarbúið munar vissulega um minna.

Þá er áætlaður arður ríkisins af eignaraðildinni ekkert smáræði. Fyrstu fimm árin verður hann um 180 milljónir króna á ári, síðan um 240 milljónir króna á ári næstu fimm árin og loks rúmlega 300 milljónir króna á ári.

En peningahliðin er alls ekki eina hlið málsins. Íslendingar kæra sig ekki um tæknilega framþróun, ef hún mengar umhverfi þeirra. Heilbrigðiseftirlitið hefur tekið þátt í undirbúningi málsins og telur mengunina verða litla sem enga. Unnt verði að binda 99% ryksins frá verksmiðjunni. Föstu úrgangsefnin séu alveg hættulaus og henti vel til vegagerðar.

Margir eru þó ekki fyllilega sannfærðir um, að þetta sé rétt. Skynsamlegt væri að fá nokkra greinargóða menn, sem búa í héraðinu umhverfis hina fyrirhuguðu verksmiðju, til að fara utan og kynna sér ástandið við hliðstæðar verksmiðjur erlendis. Slík kynnisferð yrði væntanlega til að eyða misskilningi og fordómum um mengunaráhrif verksmiðjunnar.

Ekki eru heldur allir ánægðir með staðsetningu verksmiðjunnar á Grundartanga norðan Hvalfjarðar. Komið hefur í ljós, að meðal Borgfirðinga eru skiptar skoðanir um verksmiðjuna. Það kemur því fastlega til greina að koma henni fyrir annars staðar, þar sem andúðar á stóriðjunni gætir lítt eða ekki.

Þegar leystir hafa verið síðustu hnútar mengunar og staðsetningar, hafa Íslendingar fengið upp í hendurnar óvenju álitlegt gróðafyrirtæki.

Jónas Kristjánsson

Vísir
Andsvör og endurmat

Sú spurning hlýtur að gerast áleitin um þessar mundir, hvort harðnandi þorskastríð Vestur-Þjóðverja gefi okkur ekki tilefni til viðskiptalegra gagnaðgerða og jafnvel endurmats á sambandi okkar við Fríverzlunarsamtökin og Efnahagsbandalagið.

Ljóst er, að síðustu atburðir í landhelgisdeilunni, einkum löndunarbann Þjóðverja á ísfiski, valda því, að samningahorfur hafa skyndilega versnað stórlega. Spennan veldur því, að engar horfur eru á samkomulagi á næstu vikum og jafnvel mánuðum.

Óhjákvæmilegt virðist því vera, að tollur landa Efnahagsbandalagsins á íslenzkum fiskafurðum hækki verulega um áramótin. Er það í samræmi við stefnu bandalagsins gagnvart ríkjum, sem ekki hafa fullgildan viðskiptasamning við það. Og Vestur-Þjóðverjar hafa hingað til hindrað, að samningur Íslands við bandalagið yrði gildur að því er varðar sjávarafurðir.

Tollahækkun áramótanna mun valda okkur töluverðu tjóni, sem vafalítið má reikna í hundruðum milljóna. Þetta hafa þýzk stjórnvöld sennilega í huga, þegar þau reyna með löndunarbanni að snúa upp á hendur Íslendinga. En það reikningsdæmi gengur ekki upp. Íslendingar láta ekki hræða sig til að taka afarkostum í samningum um 50 mílna fiskveiðilögsögu, þegar þeir eru að taka upp 200 mílna auðlindalögsögu.

Hins vegar er eðlilegt, að við reynum að svara löndunarbanninu í svipaðri mynt. Ein leiðin er að setja sérstakan bráðabirgðatoll á innfluttar vörur frá Þýzkalandi meðan bannið stendur. Önnur leið er að taka saman höndum um að kaupa ekki þessar vörur, en sú leið er ekki fær, nema vissa sé fyrir mjög almennri þátttöku í aðgerðunum.

Svör sem þessi eru áhrifamikil, ekki vegna tjónsins, sem þau yllu Þjóðverjum, heldur vegna táknræns gildis viljayfirlýsingarinnar, sem felst í þeim. Það veikir Schmidt kanzlara og gerir honum samanburðinn við fyrirrennarann óhagstæðan, er allir sjá að tuddalegar aðgerðir hans kalla á svör í sömu mynt.

Jafnframt gefur þorskastríðið okkur tilefni til að endurmeta gagnið, sem við höfum af viðskipta- og efnahagssamböndunum við Evrópu. Gagnið af Fríverzlunarsamtökunum hefur orðið minna en til var sáð. Það er fyrst og fremst okkar eigin stjórnvöldum að kenna, sem hafa eyðilagt þann aðlögunartíma, sem íslenzki iðnaðurinn átti að fá til að verða samkeppnishæfur. Hið sama gildir um viðskiptasamninginn við Efnahagsbandalagið.

Við virðumst verða að sæta því, að íslenzki iðnaðurinn verði undir í samkeppninni við vesturevrópskan iðnað á innlendum og erlendum markaði. Þar á ofan bætist nú, að íslenzki sjávarútvegurinn er hrakinn með háum tollmúrum frá markaði í Evrópu. Þennan tvöfalda ósigur eigum við ekki að þola athugasemdalaust.

Það virðist því kominn tími til viðskiptalegra gagnaðgerða gagnvart Vestur-Þýzkalandi og endurmats á sambandi okkar við Fríverzlunarsamtökin og Efnahagsbandalagið.

Jónas Kristjánsson

Vísir