1941-1950

Ísland var eitt fárra Evrópulanda sem var ríkara eftir stríð en í stríðsbyrjun. Vinna fyrir hernámsliðið olli þar nokkru, en ekki skipti minna máli að Íslendingar náðu nánast einokunarstöðu á markaði fyrir ísfisk í Bretlandi. Innlendur kostnaður jókst mjög á stríðsárunum, en honum var jafnharðan velt yfir á útflutningsverð. Sennilega er tímabilið frá 1940 til 1947 mesta hagvaxtarskeið þjóðarinnar, þar sem árlegur hagvöxtur (verg landsframleiðsla) á mann var um 8,4% að meðaltali.

Bretar höfðu stigið á land í fullum herskrúða þann 10. maí árið 1940. Er óhætt að segja að land og lýður tók stakkaskiptum á skömmum tíma. Atvinnuleysi var eytt þar sem Bretar þurftu hýsi, flugvelli og fleira til þess að undirstrika að það væru stríðstímar. Vöruúrval jókst með tilkomu hersins, gerður var víðtækur viðskiptasamningum við Breta árið 1941 og Bandaríkjamenn ári síðar, sérstaklega varð þó innflutningur frá Bandaríkjunum til að nútímavæða eldhús þjóðarinnar. Ölgerðin Egill Skallagrímsson hóf að framleiða áfengt öl sem var þó eingöngu selt dátunum. Þjóðin var þó á sínu besta efnahagsfylleríi um langt skeið, sem átti eftir að umbreytast í vonda timburmenn undir lok áratugarins.

Í stríðslok nam gjaldeyrisforði Íslendinga tæpum helmingi af landsframleiðslu á einu ári. Nýsköpunarstjórnin sem stofnað var til 1944 beitti sér fyrir fjárfestingum í atvinnulífinu, til þeirra verkefna sem henni voru að skapi. Nýbyggingarráð úthlutaði gjaldeyrisleyfum og veitt voru hagstæð lán til fjárfestinga. Fiskiskipaflotinn var tvöfaldaður, 32 togarar, 140 bátar og 13 flutningaskip voru m.a. á innkaupalistanum. Mikið var reist af nýjum frystihúsum og síldarverksmiðjum, en þær fjárfestingar báru ekki mikinn arð í fyrstu, því að veiðarnar brugðust alveg. Gjaldeyrisforðinn var upp urinn árið 1947.

Vandinn var ærinn og sagði Ólafur Thors forsætisráðherra að tvöfalda ef ekki þrefalda þyrfti skattbyrði landsmanna, úr 100 í 250 til 300 milljónir, ef haldið yrði áfram á sömu braut. Togaraútgerðin og bátaútvegurinn voru að sligast undan hallarekstri og kölluðu á aðstoð ríkisins. Allt frá kreppuárunum höfðu ríkisafskipti og kerfi hafta verið að aukast jafnt og þétt og var svo komið að allt var í sjálfheldu. Lausnin sem ríkisstjórnin Stefanía bauð upp á var enn meiri fjárfestingarhöft, innflutnings- og gjaldeyrishöft og verðlagshöft. Svokallað Fjárhagsráð stýrði öllum innflutningi til landsins og skipulagði framkvæmdir. Vöruskortur var mikill og biðraðarmenning skapaðist sem aldrei fyrr. Hagfræðingarnir Benjamín J. Eiríksson og Ólafur Björnsson lögðu til að gengið yrði fellt um 40%, innlent og erlent verðlag yrði samræmt, afgreidd yrðu hallalaus fjárlög, sparnaður örvaður, lagður yrði stóreignarskattur og vísitölubætur á laun yrðu takmarkaðar. Farið var að ráðum þeirra að mörgu leyti, ríkisstjórn Ólafs Thors feldi gengið um 42,6% sem var upphafið á mörgum breytingum í frjálsræðisátt.

Íslendingar hófu hvalveiðar árið 1948, en fyrr á öldinni stunduðu Norðmenn hvalveiðar víða við landið. Hvalur hf. notaði bryggjur og bragga frá hernámsliðinu í Hvalfirði undir útgerðina. Sama ár fylltist Hvalfjörður af síld og var þar um tíma krökkt af síldarbátum. Af þessu tilefni rifjuðust upp sagnir um síldveiði í firðinum fyrr á tímum. Var bent á örnefnið Síldarmannagötur, sem liggja úr fjarðarbotninum upp í Skorradal, til stuðnings þeirri tilgátu að fjörðurinn hefði alltaf verið fullur af síld, að minnsta kosti á vissum tíma árs. Síldar hefur ekki orðið vart í firðinum síðan.

Íslendingar nýttu tækifærið stríðsástands, kvöddu stríðshrjáða Dani og stofnuðu lýðveldi á þingfundi að Lögbergi á Þingvöllum þann 17. Júní árið 1944. Það var því sjálfstætt fólk sem samdi við Bandaríkjamenn um brotthvarf þeirra frá Íslandi árið 1946. Keflavíkursamningurinn var undirritaður sem fól það í sér að Íslendingar eignuðust Keflavíkurflugvöll þó að Bandaríkjaher myndi sjá um reksturinn, sem hann gerir enn í dag. Þrátt fyrir að áframhaldandi vera Bandaríkjahers í Keflavík væri umdeild kom það mörgum til góðs, sérstaklega Íslenskum Aðalverktökum og Keflavíkurverktökum sem sátu einir að öllum framkvæmdum á vellinum í um 50 ár.

Til marks um bjartsýnina og framkvæmdagleðina á nýsköpunarárunum var opnað Tívolí í Vatnsmýrinni í Reykjavík árið 1946, þar sem ungviðið lék sér, fyrstu fegurðarsamkeppnirnar voru haldnar og dansað var fram á rauðar nætur í gleðihúsinu Vetragarðinum. Tívolíið var lagt niður árið 1964 þar sem ekki var rekstrargrundvöllur vegna veðurfars. Aðrar tilraunir til þess að starfrækja Tívolí hér á landi hafa verið mun skammlífari.