KEA. Trúfélag eða kaupfélag? (JGH)

Fyrir rúmum átján árum var ég beðinn um að flytjast norður til Akureyrar og starfa þar sem blaðamaður. Eftir nokkra umhugsun fór ég norður og átti þar tvö frábær ár. Eitt fór ekki á milli mála í bæjarlífinu; Kea var stórveldi og Valur heitinn Arnþórsson kaupfélagsstjóri var kóngurinn í bænum. Ég skynjaði fljótt að Kea var meira í ætt við trúfélag en kaupfélag. Rótgrónir Akureyringar litu á það sem trúarbrögð að skipta við Kea og hundsa Haugkaup. Núna rekur Kea engar matvöruverslanir lengur. Og á eftir verður allri stjórninni í Eimskipafélaginu skipt út á einu bretti í kjölfar nýrra eigenda. Lífið er hverfult. En skiptir það fólk nokkru máli lengur hverjir eiga fyrirtækin?

Það fer ekki á milli mála að sögulegustu fréttirnar í þessari viku eru að Kea skuli vera hætt í matvöruverslun og að stjórn Eimskipafélagsins verði á hlutahafafundinum á eftir skipt út af á einu bretti í kjölfar þess að nýir herrar eru orðnir ráðandi hluthafar í félaginu. Hvoru tveggja er lyginni líkast. Þessi vika er því söguleg í íslenskri athafnasögu. Það má segja að eftir þetta geti allt gerst í viðskiptum. Ég skil líka vel að mörgum norðanmanninum þyki það erfiður biti að kyngja að Kea sé hætt með matvöruverslanir. Eftir að ég bjó á Akureyri í tvö ár hef ég haldið því fram að Kea hafi verið meira í ætt við trúfélag en kaupfélag í hugum margra Akureyringa.

Fyrst ég er á annað borð komin út í þá nostalgíu að ræða um árin mín á Akureyri skal strax tekið fram að Akureyringar tóku mér einstaklega vel þegar ég fluttist þangað sem blaðamaður DV til að keppa við Moggann og „þeirra blað“, Dag. Þeir tóku Jóa í Bónus ekki eins vel nokkrum árum síðar þegar hann reyndi fyrir sér í fyrra skiptið á Akureyri en breiddu út faðminn þegar hann fór þangað í seinna skiptið með Bónus. Og ég segi „þeirra blað“ um Dag heitinn því alveg eins og ég varð þess fljótt áskynja að það voru trúarbrögð að skipta við Kea þá var það sama uppi á teningnum varðandi Dag. Engu að síður var mikil og hörð keppni DV og Mogga við Dag og útbreiðsla beggja „sunnanblaðanna“ mikil. Dagur var borin út í öll hús í bænum og „sunnanblöðin“ voru blað númer tvö á heimilum. Þetta var fyrir átján árum – þegar Dagur varð dagblað haustið 1985.

Svo mikil var trú og tryggð margra Akureyringa við Kea að þeir fóru aldrei í Hagkaup til að kaupa í matinn. Ég bjó við Norðurgötuna, nánast í næsta húsi við Hagkaup. Á neðri hæðinni bjó elskuleg, eldri kona og hún sagði mér að hún hefði aldrei stigið fæti sínum inn í Hagkaup og myndi aldrei gera. Hún ætlaði nú „ekki að styrkja einhverja kaupmenn úr Reykjavík og að láta peningana sína renna suður“. Samt var mun lengra að fara í matvöruverslun Kea á Eyrinni þar sem vöruval var bæði minna og verðið dýrara en í Hagkaup. Ég átti bágt með að skilja þetta viðhorf og skipti við Kea, Hagkaup og síðast en ekki síst Ingva í Hólabúðinni, þann góða karl. Ég keypti líka bensínið á bílinn hjá Olís, Skeljungi eða Olíufélaginu (Kennedyunum) allt eftir því hvar ég var staddur og hvernig staðan var á tanknum. Svo var aldeilis ekki um aðra bæjarbúa. Kea tengdist Olíufélaginu þótt þeir bræður í Höldi væru umboðsmenn. Sumir urðu frekar bensínlausir en að skipta við olíufélag „andstæðingsins“.

Akureyringar voru raunar ekkert einir um þetta. Í Reykvíking er til fullt af fólki sem hefur í áratugi skipt við Olís eða Skeljung vegna þess að það ólst upp við að vera á móti Sambandinu. Að vera á móti Sambandinu voru trúarbrögð og skipti þá engu máli hvaða þjónustu, verð og gæði Sambandið bauð upp á. Það eru raunar ekki svo mörg ár síðan að viðskiptalífið skiptist upp í „einkaframtakið og Sambandið“.

Eimskipafélagið hefur verið eins konar hornsteinn einkaframtaksins í atvinnulífinu og var lengi vel ásamt SH tákn baráttunnar við Sambandið og fyrirtæki þess. Það hefur ævinlega ríkt mikil festa og íhaldssemi innan Eimskipafélagsins í stjórnun. Í níutíu ára sögu félagsins hafa aðeins fimm menn gegnt starfi forstjóra og tíu stjórnarformennsku. Hörður Sigurgestsson orðaði það fyrir nokkrum árum að félagið beitti „framsækinni íhaldssemi“ í stjórnun sinni. Þegar Magnús Gunnarsson tekur við í Eimskipafélaginu á eftir verður hann ellefti stjórnarformaðurinn frá upphafi.

Það eru breyttir tímar í íslensku viðskiptalífi. Það skiptir obbann af fólki engu máli lengur hverjir eigi fyrirtækin. Fólk skiptir við þá sem bjóða bestu þjónustuna og lægsta verðið. Það fer jafnt í Bónus sem Nóatún og er tilbúið til að skipta um tryggingafélag og banka eftir því hvernig vindar blása. Það flýgur jafnt með Iceland Express sem Flugleiðum. Trúarbrögð eru að hverfa úr viðskiptalífinu. Fyrirtæki eru ekki lengur trúfélög í hugum fólks. Að vísu ganga hin hefðbundnu trúfélög ágætlega og menn eins og Gunnar í Krossinum fara mikinn og stuðla að eldheitri samkeppni á milli trúfélaga.

Hvað um það, ég fæ ekki bita lengur í kjörbúðum Kea þegar ég fer næst norður. Ég læt það ekki slá mig út af laginu og skipti bara við „konurnar á kassanum“ í þeirri verslun sem ég bregð mér inn í og læt það ekki trufla mig hvort þær vinna hjá Suðurnesjamönnum eða Jóa í Bónus.

Jón G. Hauksson