Hver á að borga brúsann? (JGH)

Hver á að borga brúsann? Sá sem skuldar eða sá sem lánar? Handrukkarinn er ekki í vafa – ja, ekki fyrr en hann uppgötvar að hann hefur gengið of langt. Umræðan í vikunni hefur gengið út á hvort lækka eigi öll íbúðalán í landinu um 18%, óháð greiðslugetu og hver eigi að borga þann brúsa. Aðgerðin hefur gengið undir nafninu flatur niðurskurður; að allir fái það sama. Jafnt gangi yfir alla í prósentum talið. Margir vilja alls ekki gefa eftir skuldir og neita að borga brúsann fyrir skuldara í formi niðurfærslu en það gerist hins vegar sjálfkrafa og kemur af sjálfu sér þegar fjöldinn verður gjaldþrota og bókhaldið rétt skráð.

Eftir hrunið í byrjun október 2008 hefur verðtryggingin hækkað öll vísitölubundin lán í landinu um 16%, í dýpstu kreppu lýðveldisins, eða um svipað og rætt hefur verið um í hinum flata niðurskurði.

Ég spyr enn og aftur: Hvers vegna var vísitalan ekki fryst í öllum lánasamningum eftir hrun eins og Frjáls verslun hefur lagt til eða a.m.k. sett þak á hana; hún færi ekki yfir 2% á ári. Forsætisráðherra hefur aldrei mátt heyra á þessa leið minnst.

Málið er þetta: Sá sem lánar, hver sem hann er, getur ekki haft allt sitt á þurru þegar allt er hrunið í kringum hann. Fórnin er of mikil fyrir lántakendur.

Jóhanna Sigurðardóttir gaf undir fótinn með almenna niðurfærslu eftir hræðsluna sem greip hana við ólætin á Austurvelli um daginn og efnt var til af fjórum konum á facebook. Síðan hafa stjórnvöld legið yfir þessu dag og nótt og loksins komist að þeirri niðurstöðu eftir fund með lífeyrissjóðunum að af aðgerðinni geti ekki orðið. Hún gangi ekki upp. Mission impsossible.

Jóhanna segir að slík aðgerð geti skapað meiri vanda en lausnir. Hún segir að lífeyrissjóðirnir hafi sagt við hana að virkja þyrfti betur þau úrræði „sem þegar eru fyrir hendi og þau gerð skilvirkari“.

Hún segir að almenn niðurfærsla skulda hefði í för með sér skerðingu lífeyrisréttinda almennu lífeyrissjóðanna. Auk þess standi Íbúðalánasjóður illa og „aukið álag á hann þýddi aukin framlög úr ríkissjóði sem gæti skapað vanda“.

Þá kemur Jóhanna með frasann um að allir þurfi að leggja sitt af mörkum og deila þurfi byrðinni á milli lífeyrissjóða, bankanna og ríkissjóðs. Hvað er hún að segja? Var hún ekki að segja að tapaðar skuldir hefðu í för með sér skerðingu sem lífeyrissjóðir og Íbúðalánasjóður sættu sig ekki við?

Er hún að tala um þjóðarsátt um afskriftir skulda? Það verður aldrei. Eðli okkar er að það hugsar hver um sig og sitt. Þjóðin skiptist í tvennt; þá sem á fé og þá sem skuldar en hluti hennar er tæknilega gjaldþrota.

Fólk, sem nálgast eftirlaunaaldurinn, vill alls ekki gefa eftir skuldir og segir að það skerði eftirlaun þess. Ungt fólk, sem keypti íbúð á bóluverði og tóku ofur-bólulán, og er tæknilega gjaldþrota vill fá lánin afskrifuð. Miðaldra fólk sem skuldar, en er ekki gjaldþrota, vill líka fá skuldir afskrifaðar, eins og hinir, og ber við réttlæti; að jafnt skuli yfir alla ganga.

En er til eitthvað réttlæti þegar kemur að niðurfellingu skulda? Er hægt að gera öllum til geðs? Er hægt að bjarga öllum? Svarið er nei. Hvorki með réttlætið né björgunina. En það er hægt að hafa fastan ramma þannig að flestir séu meðhöndlaðir eins.

Þegar einstaklingur lánar öðrum og fær ekki greitt vegna þess að viðkomandi getur ekki borgað þá fara slík mál stundum í innheimtu hjá innheimtufyrirtækjum – en oftast endar þetta með því að samið er um málið: Þú borgar mér 30% af skuldinni karlinn og málið er dautt. Eða: Ég lækka skuldina niður í 30% svo ég fái þó í það minnsta eitthvað til baka.

Flatur niðurskurður til allra í krónum talið (ekki prósentum) er réttlátasta leiðin þegar verið er að afskrifa lán hjá fjöldanum! Um það þarf ekki að deila. (Nema gagnvart þeim sem skulda ekki neitt. Hvað með þá? Á að borga þeim?) En flatur niðurskurður bjargar ekki þeim sem eru svo illa staddir að þeim verður ekki bjargað.

Í umræðunni um niðurfellingu lána er ljóst að 20% heimila verður ekki bjargað nema nánast að afskrifa obbann af skuldum viðkomandi. Um 35% heimila þurfa svonefnda aðlögun. Aðeins 40% heimila geta borgað til baka án einhvers konar aðlögunar. En réttlætið spyr: Á ekkert að gera fyrir þessi 40% heimila?

Hver á að borga brúsann? Það gengur allt út á þá spurningu. Það er til gömul tugga um það í daglega lífinu þegar hjón taka mikið af lánum til kaupa á húsnæði: „Við og bankinn eigum húsið.“ Sennilega ætti hún frekar að vera: „Við, Íbúðalánasjóður og bankinn eigum húsið.“

Í praxís eiga Íbúðalánasjóður og bankarnir núna mikinn meirihluta af heimilum fólks; þótt það hafi ekki verið bókfært þannig ennþá. Íbúðalánasjóður á alltaf fyrsta veðrétt þannig að lífeyrissjóðir og bankar eiga minna.

Íbúðalánasjóður, bankarnir og lífeyrissjóðirnir tregðast eðlilega við og vilja „lengja í lánum“ og koma með „einhverja aðlögun“, þ.e. reyna í lengstu lög að fá skuldarann til að halda áfram að borga bæði verðtryggingu og háa vexti af lánum.

Vandinn er að nú er svo komið að stór hluti heimila eru tækinlega gjaldþrota, eignir duga ekki fyrir skuldum. Fólk er að gefast upp og segir sem svo: Við nennum þessu ekki lengur. Getum við ekki hent lyklunum í einhvern og gengið út úr þessu skuldafangelsi? Allslaus en skuldlaus. Við viljum frekar leigja.

Hver á að borga brúsann? Íbúðalánasjóður, bankar, lífeyrissjóðir? Þetta er í rauninni skrýtin spurning. Auðvitað lendir það á þessum stofnunum að afskrifa lánin og niðurfæra þau í bókhaldinu. Þessi lán eru hvort sem er töpuð þegar heimilin eru gjaldþrota. Það er bara spurning um hvar og hvenær í ferlinu eigi að afskrifa. Núna eða seinna. En lánin eru töpuð.

Lífeyrissjóðirnir hafa lánað Íbúðalánasjóði hundruð milljarða. Þeir eru eðlilega farnir að óttast um þessi lán; kannski kemur að því að lífeyrissjóðirnir verði að afskrifa eitthvað af þeim ef ríkið getur ekki staðið að fullu undir Íbúðalánasjóði í það óendanlega.

Á Íslandi líta þeir svo á, sem lána fé, að þeir hafi einkarétt á að fá allt verðtryggt til baka með háum vöxtum þótt allt hafi hrunið í kringum þá; laun hafi rýrnað, hlutabréf fallið í verði, hús fallið í verði, veð fallið í verði og peningarnir undir koddanum fallið í verði.

Það má spyrja sig hvort lánveitendur séu farnir að gera út á verðtryggðar tekjur sem engir aðrir hafa í svona árferði og hafi áhyggjur af því að verðbólgan hjaðni. Líta lífeyrissjóðir og Íbúðalánasjóður svo á að það skapi vanda hjá þeim að fá engar tekjur í formi verðtryggingar þegar verðbólgan er núll?

Hver á að borga brúsann þegar lántakendur eru gjaldþrota? Kannski einhverjir séu loksins farnir að átta sig á svarinu. Auðvitað er hægt að neita að gefast upp gagnvart bókhaldinu og sýna hagnað upp á 30 milljarða eins og bankarnir gera.

En sannið þið til; það verður aldrei sátt um afskriftir lána í íslensku þjóðfélagi. Þannig er eðli okkar. Hver aldursflokkur hugsar um sig. Það eru átök á milli þeirra sem eiga og skulda.

Þótt verðbólgan mælist nánast engin þessa mánuðina legg ég enn og aftur til almenna aðgerð, leikreglu fram í tímann, að frysta vísitöluna í öllum lánasamningum eða setja 2% hámark á hana.

Það er aldrei of seint – hvað þá þegar verðbólguskot er í pípunum vegna afnáms gjaldeyrishafta og gengisfellingar í kjölfarið. Betra að gert hefði verið fyrir tveimur árum. En aldrei of seint.

Jón G. Hauksson

[email protected]