Hætti til að fá málfrelsið aftur

Ég skrifa um bók Jóns Steinars Gunnlaugssonar í nýjasta tölublaði Frjálsrar verslunar, bókinni 300 stærstu. Bókin er einstaklega læsileg og skemmtileg en sömuleiðis fræðandi. Jón deilir harkalega á starfsemi Hæstaréttar og vald forseta réttarins.

Það fer ekki á milli mála að Jón Steinar Gunnlaugsson á einstaklega létt með að skrifa og sjálfur segir hann í bók sinni Í krafti sannfæringar – saga lögmanns og dómara að hann hafi notið þeirrar gæfu að hljóta létta lund í vöggugjöf. Bókin er afar læsileg og textinn skemmtilegur og fræðandi.

Þetta er bæði fróðleg bók um störf hans sem lögfræðingur og dómari, en ekki síður um fjölskyldu hans, vini, áhugamálin, háskólaárin. Hann fer eðlilega fögrum orðum um eiginkonu sína Kristínu Pálsdóttur sem hann segir sinn besta samherja í hverju því sem hann hafi tekið sér fyrir hendur. „Aldrei hef ég látið frá mér skrifaðan texta til birtingar, og eru þeir orðnir nokkrir, án þess að hún hafi lesið þá yfir, lagað málfar, og bent á það sem betur hefur mátt fara.“ Þá er ljóst að bróðir hans Grettir, sem lést langt um aldur fram, hefur verið honum einkar kær og þeir samrýndir.

Jón Steinar segir sjálfur í upphafi að það sé vissum vandkvæðum bundið að skrifa um sjálfan sig þar sem sá, sem það geri, sé eðli málsins ekki hlutlaus. „Vilji hann að frásögnin verði einhvers metin verður hann að vera heiðarlegur og sanngjarn gagnvart þeim sem við sögu hans koma.“

Í kaflanum Lífsskoðun verður til segir hann mikilvægt að hafa lífsskoðun; hafa afstöðu til lífsins sem ræðst af grunnhugmyndum um hvað sé skynsamlegt og leiði til besta velfarnaðar í lífi einstaklinga. „Ég hef alltaf haldið upp á orð Abrahams Lincolns lögfræðings í „Notes for a Law Lecture“ frá 1850. Orð hans hljóða svo í þýðingu minni: „Reynið alltaf að vera heiðarleg, og ef þið getið ekki að eigin dómi verið heiðarleg í starfi ykkar sem lögfræðingar, verið þá heiðarleg við að gera eitthvað annað.““

Jón Steinar hefur margoft komið inn á það í viðtalsþáttum að dómarar verði að gæta þess að dæma eftir lagabókstafnum en ekki eigin skoðunum eða almenningsálitinu. „Þýðingarmikið er að menn átti sig á því að í þessu felst mikil takmörkun á því valdi sem dómarar fara með. Þeir hafa ekki nokkra heimild til að láta persónulega eða pólitíska afstöðu hafa áhrif á niðurstöðu sína um sakarefni dómsmálanna. Þar á efni viðeigandi réttarheimildar að ráða, en stundum þurfa dómstólar að leysa úr ágreiningi um hvert það sé.“

Þá segir hann: „Í umræðum íslenskra lögfræðinga um réttarheimildir og starfsemi dómstóla hef ég sagt að menn verði ávallt að ganga út frá því að einungis ein niðurstaða sé rétt í dómsmálinu. Réttarheimildin, sem beita beri, hafi verið til þegar atvik málsins urðu. Málið snúist um að finna hana og beita henni til úrlausnar á ágreiningi málsaðila. Ganga verði út frá því við leitina að ein niðurstaða sé rétt.“

Og ennfremur: „Ég hef ekki legið á skoðunum mínum á þessu. Ég hef aldrei sagt að leitin að hinni einu réttu niðurstöðu sé ávallt auðveld eða kunni ekki að orka tvímælis. Ég hef hins vegar talið afar þýðingarmikið að þeim, sem með dómsvaldið fara, sé ljós sú takmörkun á valdi þeirra sem felst í að leita viðeigandi réttarheimildar en ekki skapa hana.“

Vinátta við Davíð Oddsson

Eflaust leikur mörgum lesandanum forvitni á að vita hvernig Jón Steinar ræðir um vin sinn til margra ára, Davíð Oddsson. Þess má geta að Jón Steinar greiddi sem hæstaréttardómari atkvæði gegn neyðarlögum ríkisstjórnar Geirs Haarde og þá var Jón andvígur fjölmiðlalögunum sem Davíð mælti fyrir á alþingi árið 2004. „Ég var andvígur þessari lagasmíð (fjölmiðlalögunum). Það var svo sem ekki vafi á að fyrirferðarmiklum fjölmiðlum í eigu moldríkra viðskiptajöfra hafði verið beitt með afar ógeðfelldum hætti í þjóðmálabaráttunni hér á landi og að því er virtist í annarlegum tilgangi. En svarið við slíku átti að mínum dómi að felast í auknu frelsi, sem gæfi öðrum aðilum betri kost á að koma inn á þennan markað og keppa við þá sem fyrir voru. Ég skrifaði því litla grein í Morgunblaðið 19. janúar 2004 undir fyrirsögninni „Ég styð frelsið“.“

„Við Davíð urðum góðir vinir fyrir mörgum árum. Við höfum líka oftast verið skoðanabræður og samherjar á vettvangi þjóðfélagsmála, þó að starfsvettvangur minn hafi legið annars staðar en hans. Ímynd Davíðs og fyrirferð í hugum svo margra samtímamanna hvetur mig til að segja svolítið frá kynnum mínum af honum og vináttu okkar gegnum tíðina.

Davíð var aðeins á eftir mér í lagadeildinni. Ég lauk prófi 1973 en hann 1976. Við kynntumst svolítið meðan á námi stóð og urðum síðan góðir vinir. Við vorum báðir í hinum svonefnda Eimreiðarhópi sem ég nefndi fyrr og gaf út tímaritið Eimreiðina 1972–5. Hann var á þessum árum að hasla sér völl í stjórnmálum og var kosinn borgarfulltrúi í Reykjavík árið 1974.

Vinátta okkar spratt af ýmsum samverkandi þáttum. Við höfðum sömu meginskoðanir í stjórnmálum, töldum að menn ættu að njóta frelsis til orðs og æðis og bera ábyrgð á sjálfum sér og gjörðum sínum. Við vorum þess vegna andvígir ríkisforsjá og skattheimtu. Við vorum auðvitað andvígir hvers kyns misnotkun opinbers valds og spillingu. Áhrifaríkasta aðferðin til að takmarka þessa bresti hjá valdhöfum væri að draga úr völdum þeirra. Hann var í meginatriðum skoðanabróðir minn í aðferðafræði lögfræðinnar og vildi, eins og ég, að úrlausnir á þeim vettvangi réðust einungis af hlutlausri beitingu lagareglna.

Við höfðum síðan svipuð áhugamál. Við stunduðum laxveiðar saman og oft var slegið í slag við bridsborðið. Hann var, eins og ég, áhugamaður um knattspyrnu og héldum við báðir með Fram. Síðan skipti ekki minnstu máli að eiginkonur okkar höfðu verið skólasystur. Þær eru báðar hjúkrunarfræðingar og áttu þar sameiginleg áhugamál og starfssvið. Á löngum tímaskeiðum töluðum við Davíð mikið saman og höfðum stuðning hvor af öðrum. Það kom líka oft fyrir að við höfðum komist að sömu niðurstöðu um mál án þess að hafa nokkuð rætt þau okkar á milli. Þar var sameiginleg lífsskoðun að verki.“

Jón segir að Davíð sé að sínu mati þýðingarmesti og merkilegasti stjórnmálamaður undanfarinna áratuga á Íslandi. Hann hafi fengið ýmsu áorkað í átt til frjálsræðis og heilbrigðari hátta í þjóðfélagi okkar. „Mér fannst samband mitt við Davíð alltaf einkennast af málefnalegum heilindum. Stundum vorum við ósammála. Það kom að sjálfsögðu aldrei fyrir að hann óskaði eftir að ég notaði kunnáttu mína í lögfræðilegum efnum til að leggja sér lið gegn betri vitund minni, eins og stundum hefur verið dylgjað um. Líklega hefur hann sjaldan eða aldrei haft tilefni eða vilja til að biðja um slíkt. Auk þess hefði honum þá verið ljóst að við slíkri beiðni, ef til kæmi, yrði aldrei orðið. Ósk af þessu tagi hefði líka verið í fullkominni andstöðu við heilindin í samskiptum okkar og ég veit að þau voru okkur báðum mikils virði.“

---

Ég get nefnt dæmi um mál þar sem vinur minn Davíð gerði annað en ég hefði viljað. Hann beitti sér til dæmis fyrir því að Reykjavíkurborg reisti veitingahúsið Perluna á hitaveitugeymunum á Öskjuhlíðinni. Ekki rímaði sú gjörð vel við þá afstöðu sem fyrr var getið, og ég hélt að við báðir hefðum, um verksvið hins opinbera. Hann fékk umbúðalaust að heyra skoðun mína á þessu. Einhverju sinni hafði hann líka uppi fyrirætlanir um að veita Íslenskri erfðagreiningu hf. ríkisábyrgð á skuldbindingu, sem þetta einkafyrirtæki hugðist taka á sig. Ég sagði honum skoðun mína. Ekki veit ég hvort hún skipti einhverju máli, en ekkert varð af ríkisábyrgðinni. Vera má að tilefnið hafi fallið niður. Fleira mætti nefna.

---

Ýfingar og átök undanfarinna ára hafa reynt á. Þau tímabil hafa komið að við Davíð höfum talað minna saman en áður var. Vera má að slík tilbrigði í samskiptunum hafi verið óhjákvæmileg milli manna sem eru jafn fornir í skapi og við erum líklega báðir. Við erum samt ennþá góðir vinir og höfum áfram svipaða afstöðu til þess sem telja má að skipti mestu í langhlaupi lífsins.“

------------

Vildi bæta starfsemi Hæstaréttar innan frá

„Ég hef áður sagt frá því að ein af ástæðunum til þess að ég sóttist eftir starfi við Hæstarétt hafi verið sú að ég vildi reyna að bæta starfsemi réttarins „innan frá“, ef svo mætti að orði kveða. Ég hafði verið ötull gagnrýnandi dómstólsins, jafnvel svo að ég taldi það vera farið að setja mark sitt á meðferð málanna sem ég flutti, eins og vikið var að í 13. kafla. Kringumstæður við innkomu mína voru hins vegar, út frá sjónarmiðum um þetta, eins óheppilegar og hugsast gat. Fólkið, sem ég átti að fara að vinna með og hugðist fá með mér til að gera umbæturnar var mér greinilega mjög andsnúið. Það hafði reyndar gengið svo langt að brjóta freklega gegn mér í viðleitni sinni við að reyna að hindra að ég yrði skipaður í dómaraembætti.“

------------------

„Ég varð 65 ára gamall 27. september 2012. Innanríkisráðherra ákvað þá, að höfðu samráði við mig, að veita mér lausn frá embætti mínu. Síðasti starfsdagur minn var föstudagurinn 28. september. Þann dag hætti Garðar Gíslason líka. Boðað var til hófstilltrar síðdegisveislu í tilefni dagsins. Ég get ekki neitað því að nú kom forseti réttarins, Markús Sigurbjörnsson, mér eilítið á óvart. Hann flutti ávarp og lauk þar lofsorði á störf mín við réttinn. Sagði hann meðal annars að ég hefði að loknum glæsilegum ferli sem málflutningsmaður nú lagt að baki jafnglæsilegan dómaraferil.

Ég svaraði með stuttri ræðu og lét fagurgala forsetans engu breyta um efni hennar. Sagði ég þeim að ég hefði, eins og allir viðstaddir vissu, frá ungum aldri í lögfræðinni haft mikinn áhuga á því að þessi litla þjóð gæti átt Hæstarétt sem stæði undir nafni og sinnti dómstörfum sínum á þann vandaða hátt sem lög gerðu ráð fyrir og þjóðin ætti skilið. Ég hefði gefið út bók, Deilt á dómarana, á árinu 1987 og hefði hún verið drifin áfram af þessum frómu óskum.

Síðan hefði ég leitast við eftir þetta að láta til mín heyra um starfsemi dómstólsins og dómana sem frá honum kæmu. Hefði ég þá einatt gagnrýnt ýmislegt sem ég hefði talið að betur mætti fara. Þar hefði komið að ég hefði sagt við sjálfan mig: „Hættu nú þessum hávaða, maður. Ef þér er einhver alvara í að vilja bæta starfsemi þessarar stofnunar, sýndu það þá í verki með því að sækjast eftir dómarastarfi þar og reyndu að bæta úr því sem þú telur að aflaga fari með jákvæðum hætti innan frá.“

Ég hefði sótt um og fengið starfið. Þá hefði hins vegar brugðið svo við að dómararnir, sem fyrir sátu, hefðu snúist öndverðir gegn mér eftir að hafa raunar reynt að koma í veg fyrir skipun mína. Mér hefði því ekkert orðið ágengt við að koma á endurbótum. Aðrir dómarar hefðu ekkert viljað hlusta á mig. Ég hefði orðið 65 ára í gær og væri nú að hætta við fyrsta tækifæri. Og til hvers? Til þess að fá málfrelsi mitt aftur og geta haldið áfram að reyna að bæta starfsemina við þessa ríkisstofnun sem ég teldi þýðingarmesta.“

Hér hefur aðeins verið stuttlega sagt frá þessri ágætu og læsilegu bók. Jóni Steinari tekst ætlunarverk sitt; að skrifa í senn skemmtilega og fræðandi ævisögu.