SOS. Neyðarkall frá norðurskauti (JGH)

Þetta er versta vika í sögu lýðveldsins. Greiðsluþrot lýðveldisins er sagt blasa við nema til komi neyðarlán eða líflína frá Alþjóðagjald- eyrissjóðnum eða erlendum seðlabönkum. Það er búið að senda neyðarkallið út; SOS, þjóð í neyð. Alvaran varð lýðum ljós í byrjun vikunnar þegar ríkið yfirtók Glitni aðfararnótt mánudagsins. Eins og við var að búast hófust gamalkunnar þrætur um það hvort Davíð væri að níðast á Jóni Ásgeiri. Þjóðin hefur margoft farið í gegnum slíkar umræður í kaffistofum og kann mjög vel á þær. Þær þrætur eru núna hjóm eitt eftir að krónan hefur dáið drottni sínum; sterlingspundið komið í 199 krónur, evran 156 krónur, dollarinn 113 krónur og botninum ekki enn náð.

Stjórnarformaður Glitnis, sem gagnrýndi Davíð í vikunni, segir núna í vikulok að hann hvetji hluthafa Glitnis til að samþykkja yfirtöku ríkisins og fagnar orðum seðlabankastjóra um það sé ástæðulaust að óttast að innstæður hér á landi séu ekki nægilega tryggar. Óvænt sinnaskipti á þeim bænum. Þá er rætt er um fleiri björgunaraðgerðir í bankakerfinu þessa stundina og að helgin verði víða vel nýtt; unnið fram á nótt og að tíðinda sé að vænta áður en markaðir opna á mánudaginn. Loks segja bankamenn að trúverðugleiki Háskóla Íslands nálgist gjaldþrot vegna þess að Gylfi Magnússon dósent hefur rætt um greiðsluþrot lýðveldisins. Það ríkir kaos, samt ekki skipulagt kaos. Það kann enginn á þetta kaos.

Ungt fólk gjaldþrota. Fjöldi ungs fólks, sem keypt hefur húsnæði á síðustu árum, er að verða gjaldþrota. Verst fór það þó í þjóðina þegar olíuforstjórinn sagði í fréttum að landið væri að verða olíulaust og við ættum ekki gjaldreyri fyrir næsta skammti. Það er kunn saga að enginn skilur tölu eins og 84 milljarða króna en allir vita hvað klukkan slær ef við getum ekki fyllt á tankinn. Davíð hefur að vísu sagt við RÚV að það sé til gjaldeyrir fyrir innflutningi til níu mánaða og að menn verði að tala varlega. Meðgöngutíminn kemur víða við sögu.

Ýmsir tónlistarmenn hafa samið um nauðsyn peninga í alþjóðlegum viðskiptum. „Money makes the world go around,“ er eitt þeirra og það eru orð að sönnu. Peningar drífa allt áfram. Þeir eru tækið sem heldur öllu gangandi. Þeir eru súrefnið.

Íslendingar sitja ekki einir í súpunni. Þetta er ekki aðeins versta vika í sögu íslenska lýðveldisins heldur líka á Wall Street og í hinum vestræna heimi frá kreppunni miklu á þriðja áratugi síðustu aldar. Svona tímar koma bara einu sinni á öld, sagði Alan Greenspan, fyrrverandi seðlabankastjóri Bandaríkjanna, en honum er kennt um núverandi kreppu; að hafa búið til útlánabóluna miklu; að hann hafi búið til of mikið af peningum og ausið þeim í allar áttir. Það er hrun á mörkuðum hlutabréfa og húsnæðis í hinum vestræna heimi með þeim hætti að menn hafa sett sér nýtt og einfalt markmið í öllum fjármálahverfum heimsins: Að lifa af. Ég sá t.d. frétt um að það færi hrollur um svissneskt fjármálalíf – og þá er nú mikið sagt.

Það lánar enginn neinum neitt lengur. Það er meinið; hvílík dóminó-áhrif. Það er allt stíflað, alls staðar. Allar vestrænar þjóðir eru að búa til björgunarpakka sem felast í því að dæla inn peningum og losa stíflur, dæla súrefni inn í kerfi heimsins svo hjólin fari að snúast á ný. Það er víðar erfitt en á Goddastöðum. Hagfræðin hefur kennt okkur að á tímum niðursveiflu eigi ríkið að eyða meiru og keyra kerfið áfram til að jafna sveifluna en á tímum þenslu eigi ríkið að draga saman í framkvæmdum. Núna eru hins vegar ekki svona tímar. Það er Krísa með stóru kái. Það vantar fé og enginn lánar neinum lengur.

Þegar greiningardeildir erlendu stórbankanna spáðu harðri lendingu á Íslandi fyrir tveimur árum gengu þær spár út á að íslenskir bankar stæðu miklu verr en erlendir bankar. Nokkrir þessara banka, sem settu út á okkur, eru núna farnir á höfuðið. Komið er á daginn að vandi íslensku bankanna var hvorki minni né meiri en margra þekktra erlendra banka. Vandi þeirra er hinn sami og flestra annarra banka; skortur á lausafé og vandræði vegna ógætilegra útlána. Veð í hlutabréfum hafa hrunið og seljanleiki bréfa í eigu bankanna er lítill. Það finnast fáir kaupendur. Það breytir því ekki að Íslendingar hafa lengi verið meðvitaðir um að þjóðin skuldaði allt of mikið (en ætti líka miklar eignir á móti) og að viðskiptahallinn hefði verið glæfralega mikill undanfarin ár. Þetta eru blikurnar sem verið hafa á lofti – og menn hafa séð.

Krónan er búin að vera. Útför hennar verður auglýst síðar. Þjóðin mun núna krefjast þess í snatri að Ísland gangi í Evrópusambandið og að tekin verði upp evra á Íslandi til að forðast frekari áföll í framtíðinni. Það er ekki hægt að búa við svo sveiflóttan gjaldeyri lengur sem setur bæði fólk og fyrirtæki á höfuðið – og heldur öllum föstum í klóm verðbólgunnar og ofurhárra vaxta. Evran var innan við 100 krónurnar í mars sl. Núna er hún komin í 156 krónur. Um 2 milljóna króna bílalán, sem tekið var í mars (bundið við evruna), er núna komið í 3,2 milljónir. Krónan er aukaálag á okkur Íslendinga í fjármálakreppunni.

Donald Trump sagði, þegar hann var að fara á höfuðið með spilavítin sín í Las Vegas árið 1992, að hann svæfi ágætlega. Hann sagði að ef þú skuldaðir bankanum þínum 1 milljón þá ætti bankinn þig – en ef þú skuldaðir bankanum 1 milljarð þá ættir þú bankann. Þessi frasi hefur svo sem lengi verið notaður. Bankarnir unnu með Trump að lausn vandans, það tókst og hann er núna vellauðugur.

Stíga ölduna. Það er mikilvægt að bankarnir noti Trump-aðferðina og standi með sínum viðskiptavinum og stígi ölduna með þeim á örlagastundu. Það væri glapræði af bönkunum að ætla núna að hjóla af hörku í viðskiptavini sína og framkalla þar með fjöldagjaldþrot.

Ríkið. Það er íhugunarefni fyrir okkur sanntrúaða frjálshyggju- og markaðsmenn að allir hrópa núna einum rómi eftir hjálp ríkisins en ekki einkaframtaksins. Hvað ætlar ríkið að gera til að bjarga okkur? Hvernig ætlið þið stjórnmálamenn að kippa þessu í lag? Bjargið okkur! Bjargið okkur! Gerið eitthvað! Það gleymist að stjórnmálamenn búa ekki yfir neinum töfralausnum í svona ástandi. Það eina sem þeir geta gert er að reyna að tryggja innstæður sparifjáreigenda í bönkum með því að veðsetja þjóðina og búa til lána- og líflínur til útlanda; útvega okkur neyðarlán erlendis frá þegar öll heimsbyggðin skelfur. Þeir geta sent út neyðarkall frá norðurskauti; SOS, þjóð í neyð.

Svaraðu þessum spurningum. Það kemur dagur eftir þennan dag – með betri tíð í haga. Þess vegna er fínt að enda á jákvæðum spurningaleik. Hvað myndir þú gera ef þú eignaðist núna 1 milljón í peningum? 1) Ferðast til útlanda? 2) Kaupa hlutabréf? 3) Kaupa húsnæði? 4) Kaupa gull? 5) Kaupa sumarbústað? 6) Greiða niður skuld í banka. 7) Kaupa bíl. 8) Leggja féð inn á bankabók? Eða 9) Geyma milljónina undir koddanum?

Um leið og þú ferð að velta svörunum fyrir þér kemur upp jákvæð hugsun og trú á framtíðina. Hlutabréf eiga eftir að hækka í verði sem og húsnæði. Lífið er dans á rósum - en það getur augljóslega verið þyrnum stráð.

Jón G. Hauksson

[email protected]