Sagan af frjálsum landbúnaði og miðstýrðri mjólkurframleiðslu

Haustið 2014 var Mjólkursamsalan dæmd til þess að greiða 370 milljónir króna í stjórnvaldssekt að ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Brot Mjólkursamsölunnar fólust í því að misnota markaðsráðandi stöðu sína til þess að koma mjólkurframleiðandanum Mjólku á kné. Mjólka var stofnuð 2005 af Ólafi Magnússyni og reyndi að hasla sér völl á markaði, en 2009 keypti Kaupfélag Skagfirðinga fyrirtækið. Það var Ólafur sem kærði Mjólkursamsöluna til Samkeppniseftirlitsins. Mjólkursamsalan vill ekki una þessum úrskurði, hyggst áfrýja niðurstöðunni og reka rétt sinn fyrir til þess bærum yfirvöldum og dómstólum. Hver niðurstaðan verður að lokum veit enginn, en kastljósið hefur beinst að Mjólkursamsölunni og þeirri stöðu sem þetta risavaxna fyrirtæki hefur.

Enginn deilir um að Mjólkursamsalan er einokunarfyrirtæki í hefðbundnum skilningi orðsins. Þótt ekkert komi í veg fyrir að sjálfstæðir mjólkurframleiðendur hefji eigin framleiðslu þá er óhætt að segja að sporin hræða, því Mjólkursamsalan bregst mjög hratt við og setur á markað sínar eigin útgáfur af því sem aðrir bjóða upp á. Smáar jógúrtdósir nýs framleiðanda geta auðveldlega týnst neytendum í þéttskipuðum hillum verslana þar sem Mjólkursamsalan ein ríkir.

80 ára átakasaga

Í janúar n.k. verða liðin 80 ár frá því að lög um afurðasölu voru sett og sala og dreifing á mjólkurafurðum komst í þær skorður sem verið hafa í gildi síðan. Forsagan er í stuttu máli sú að haustið 1934 setti ríkisstjórn Alþýðuflokks og Framsóknarflokks bráðabirgðalög um afurðasölu á mjólk og rjóma. Lagasetning þessi var afar umdeild og hafði frumvarpið fyrst komið fram 1932 en þá ekki fengist samþykkt. Lögin voru síðan sett sem bráðabirgðalög 10. september 1934, rædd á þingi mestallt það haust en tóku síðan gildi 15. janúar 1935.

Ríkisstjórnin sem setti lög um mjólkursölu og dreifingu þurfti að bregðast við margvíslegum áhrifum kreppunnar miklu á Ísland og Íslendinga. Sama ár voru samþykkt kjötsölulög, lög um Skuldaskilasjóð vélbátaeigenda til aðstoðar útgerðarmönnum og áður hafði Kreppulánasjóður verið stofnaður til að forða bændum frá gjaldþroti. Segja má að saga Mjólkursamsölunnar sé um leið saga íslensks landbúnaðar sem eins og íslenskt samfélag fetaði sig á tiltölulega skömmum tíma frá frumstæðum sjálfsþurftarbúskap áleiðis yfir í skipulagðan atvinnuveg sem byggði á því að þjóna stækkandi markaði.

Í fábrotnu mataræði og skorti fyrri alda var réttilega litið á mjólk sem lífselexír og bændur sem voru of fátækir til þess að eiga kú hafa áreiðanlega liðið skort og átt skemmri ævi en aðrir og misst fleiri börn. Meðan á Íslandi var sveitasamfélag sá hver um sig en eftir því sem þéttbýli við sjávarsíðuna jókst varð smátt og smátt til markaður sem mjólkurframleiðendur gátu sinnt og þannig haft lifibrauð af sinni framleiðslu í stað sjálfsþurftarbúskapar áður.

Á árunum 1920-1930 var vakning í íslenskum landbúnaði í margvíslegum skilningi þess orðs. Um allt land var verið að mennta fólk til landbúnaðar, leggja vegi, grafa skurði, reisa mjólkurbú og menn sáu fyrir sér einskonar glæsta framtíð íslensks landbúnaðar sem stóratvinnuvegar. Flóaáveitan á Suðurlandi sem kostaði jafnmikið og bygging Reykjavíkurhafnar á þriðja áratugnum átti að fjölga fólki, stórauka framleiðslu og gera sunnlenskan landbúnað að stóriðju. Mjólkurbú Flóamanna reis á Selfossi til þess að vinna úr mjólk sunnlenskra bænda og selja höfuðborgarbúum. Íbúum borgarinnar fjölgaði um rúmlega 35% á tíu árum. Allt þetta fólk þurfti mjólk. Um það leyti sem umrædd lög voru sett störfuðu meira en 100 sérstakar mjólkurbúðir í Reykjavík.

Óhætt er að segja að markaðurinn hafi verið í algeru uppnámi þar sem oft var stutt milli búða, dreifing var á höndum margra og hörð samkeppni í verði. Þetta ástand var framleiðendum afar óhagstætt og því óhagstæðara sem þeir bjuggu fjær borginni.

700 kýr innan borgarmarkanna

Mjólkurfélag Reykjavíkur var stofnað 1917 og tók til starfa 1920 við Lindargötu en byggði síðar nýja mjólkurstöð við Snorrabraut árið 1930. Þá hét Snorrabraut reyndar Hringbraut.

Athafnamaðurinn Thor Jensen keypti bújörðina Korpúlfsstaði árið 1922 og hóf þar uppbyggingu mjólkurbús sem var stærra í sniðum en menn höfðu áður séð á Íslandi. Mjög fullkomið og tæknivætt mjólkurbú hans tók þar til starfa árið 1930. Íslenskur útilegumaður Þótt Thor Jensen hefði að mörgu leyti sérstöðu í þessari framleiðslugrein, verandi roskinn athafnamaður sem hafði auðgast mjög á útgerð og verslun í upphafi aldarinnar, þá virðist hann hafa litið á sig sem bónda í þessu verkefni. Að minnsta kosti var hann aðili að Mjólkurbandalagi Suðurlands sem var stofnað 1930 en ásamt honum voru þar innan vébanda Mjólkurfélag Reykjavíkur, Mjólkurbú Flóamanna og Mjólkurbú Ölfusinga. Þetta bandalag gerði með sér samkomulag um lágmarksverð á mjólk, hámarksþóknun til milliliða og fleiri atriði sem til hagsbóta máttu verða fyrir framleiðendur.

Hugmyndir um að skipta mjólkurmarkaðnum milli framleiðenda og kvótaúthlutun til hvers mjólkurbús voru ræddar en komust aldrei til framkvæmda. Um þessar mundir var talið að þessir aðilar skiptu markaðnum þannig á milli sín í Reykjavík að Mjólkurfélag Reykjavíkur átti þar 56% af sölunni, Korpúlfsstaðir 26%, en mjólkurbúin austan fjalls samtals 18%. Munurinn á þessum framleiðendum var þó meiri þegar betur var að gáð, því 80% af þeirri mjólk sem Mjólkurfélag Reykjavíkur framleiddi var seld beint til neytenda og 100% af mjólkinni frá Korpúlfsstöðum. Hjá hinum mjólkurbúunum var hlutfall neyslumjólkur tæplega fjórðungur en afgangurinn fór til vinnslu á öðrum afurðum á lægra verði en neyslumjólk. Á þessum tímum var talið að 700 kýr væru innan borgarmarka Reykjavíkur og þá voru kýrnar á Korpúlfsstöðum ekki taldar með.

Á árunum 1923-1930 átti Helgi Magnússon athafnamaður 12 hektara í Langholti og þar voru ellefu kýr í fjósi 100 hænsni og hestur. Bjarni Magnússon og Ragnhildur Ólafsdóttir úr Engey bjuggu á Laugavegi 66 og höfðu kúabú á Norðurmýrarbletti. Ragnhildur Pétursdóttir á Háteigi við Háteigsveg sem nú er var með 10 kýr í fjósi. Eggert Briem var með stórt kúabú í Viðey 50-80 kýr. Þær voru hafðar í eynni á sumrin en í Briemsfjósi við Laufásveg á vetrum. Kúabúskapur var einnig í Laufási við samnefnda götu. Þar voru 11 kýr í fjósi og mjólk umfram heimilisnot seld föstum kaupendum í bænum sem sóttu hana til ráðskonu. Þetta eru aðeins fá dæmi, en stærsti framleiðandinn á bæjarlandinu átti 38 kýr, svo ljóst er að mjólkurframleiðendur innan Reykjavíkur skiptu tugum.

Risinn á Korpúlfsstöðum

Árið 1932 taldi búnaðarmálastjóri að mjólkurframleiðsla í landinu væri 47,6 millj ltr. Það ár framleiddi Korpúlfsstaðabúið 700 þús ltr. Það jafngildir 1,47% af heildinni. Nú er mjólkurframleiðsla á Íslandi um 125 milljón ltr. Til þess að standa jafnfætis Korpúlfsstöðum í dag hvað varðar hlut í heildarframleiðslu þyrfti mjólkurbú sem framleiddi 1.837 þúsund ltr. Ekkert mjólkurbú á Íslandi framleiðir svo mikið í dag. Upplýsingar um framleiðslu einstakra búa liggja ekki alveg á lausu, en stærsti einstaki framleiðandi mun vera Hrafnagil í Eyjafirði þar sem framleiðir um 900 þúsund lítra árlega.

Fróðir menn segja að af 650 mjólkurframleiðendum séu um 15 bú sem framleiða meira en 500 þúsund lítra á ári. Af þessum tölum má vera ljóst að Korpúlfsstaðabúið, sem var byggt upp af miklum stórhug á sama tíma og hraðfara tæknibreytingar voru að verða í landbúnaði á Íslandi, hafði alla burði til þess að verða stórveldi í landbúnaðarframleiðslu á Íslandi. Þetta er nefnt hér vegna þess að oft er því haldið fram að mjólkursölulögin hafi sprottið af pólitískum rótum og í raun verið sett til höfuðs búinu á Korpúlfsstöðum.

Ljóst má vera að bændur á Suðurlandi við frumstæðar samgöngur áttu enga möguleika á að keppa við risann sem hafði sprottið upp við bæjardyr Reykjavíkur sem var stærsti einstaki markaður landsins og óx hratt á þessum árum og átti eftir að vaxa enn hraðar. Í nefndaráliti til Alþingis 1934 er haft eftir Sigurði Sigurðssyni búnaðarmálastjóra að Thor Jensen útrýmdi af markaðnum í Reykjavík sem næmi framleiðslu 80 meðalheimila í sveitum landsins. Stjórnmálamenn voru, þá eins og nú, ekki yfir það hafnir að tefla hagsmunum borgarbúa og landsbyggðarbúa saman og var það óspart gert í þeim hörðu og langvinnu umræðum og átökum sem urðu um mjólkurmálin á árunum 1934 og 1935.

Öll mjólk skal vera gerilsneydd

Sú söguskýring hefur einnig oft heyrst að lögin hafi verið sett af illri nauðsyn til þess að tryggja líf og heilsu neytenda og koma í veg fyrir sýkingar sem breiðst gætu út með ógerilsneyddri mjólk. Hluti af lögunum var skilyrði um gerilsneyðingu allrar mjólkur. Ekki þarf að draga í efa að hreinlæti hefur víða verið mjög ábótavant í þeim fjósum sem framleiddu mjólk fyrir Reykvíkinga og dreifðu til bæjarbúa. Af þessum fjósum var fjósið á Korpúlfsstöðum þó einna nýjast og best tækjum búið til þess að setja kælda og hreinsaða neyslumjólk á flöskur sem síðan var dreift til kaupenda. Í mjólkurbúinu á Korpúlfsstöðum var búnaður til gerilsneyðingar, þótt einhver áhöld væru um hvort hann stæðist þær kröfur sem gerðar voru á þessum tíma.

Þegar mjólkursölulögin voru sett virðist stór hluti markaðarins hafa verið þeirrar skoðunar að ógerilsneydd mjólk væri betri en gerilsneydd, því við gerilsneyðingu kæmi óviðfelldið aukabragð af mjólkinni. Undanþága til þess að selja svokallaða „barnamjólk“, sem virðist hafa verið ógerilsneydd mjólk bætt með rjóma, var í gildi mjög lengi eftir setningu laganna. Fyrst í stað var einstökum framleiðendum leyft að selja mjólk sína sérmerkta í mjólkurbúðum og afhenda hana þar beint frá sínum búum.

Í blöðum frá þessum tíma má lesa að þetta hafi leitt til öngþveitis í búðum þar sem viðskiptavinir heimtuðu Korpúlfsstaðamjólk eða Háteigsmjólk eða mjólk frá Briem, allt eftir smekk. Var því horfið frá þessu ráði eftir fáeina daga í framkvæmd og skylt að setja alla mjólk í gerilsneyðingu og pökkun í Mjólkurfélagi Reykjavíkur eða Mjólkursamsölunni. Ekki virðast neytendur hafa verið mjög sáttir við þessar breytingar því efnt var til borgarafunda og reynt að blása til svonefndra mjólkurverkfalla þar sem húsmæður hvöttu til þess að menn sniðgengju mjólkurkaup til þess að þvinga stjórnvöld til hlýðni. Varla þarf að taka fram að þær aðgerðir báru engan árangur.

Ætlaði að tvöfalda framleiðsluna

Í ævisögu Thors Jensen segir að ætlun hans hafi verið að koma upp öðru stórfjósi á Lágafelli í Mosfellssveit því reksturinn á Korpúlfsstöðum gekk að hans sögn vel. Þessi áform voru lögð á hilluna þegar „fótunum var kippt undan búrekstri mínum“ eins og það er orðað í bókinni. Thor Jensen virðist hafa verið útsjónarsamur í búrekstrinum og er margt talið til í ævisögunni sem áhuga vekur. Þar á meðal kemur fram að kartöflurækt og sala á Korpúlfsstöðum sem var aukabúgrein þar á bæ skilaði arði sem dugði að mestu leyti til þess að greiða öll vinnulaun á búinu þegar best lét. Í áðurnefndri ævisögu kemur fram að þegar búinu var gert skylt að senda alla mjólk í Mjólkursamsöluna og bannað að selja eigin mjólk beint til neytenda lækkaði verðið á hverjum lítra úr 46,52 í 25,95 aura. Vandfundinn myndi sá atvinnurekstur sem stæðist slíka lækkun á tekjum án þess að rekstrargrundvöllurinn raskaðist.

Thor segir í sögu sinni að hentugast hefði verið fyrir hann að leggja niður búreksturinn á Korpúlfsstöðum þegar í stað við gildistöku laganna. En það var ekki hlaupið að því. Hann taldi lengi vel rétt að bíða og sjá hvort aðstæður breyttust eitthvað. Hann hélt því áfram búrekstri á Korpúlfsstöðum fram til 1941, en þá keypti Reykjavíkurborg reksturinn. „Ef ég hefði vitað að mér yrði bannað fyrir fullt og allt að selja mína eigin framleiðslu, þótt hún væri betri vara en nokkur önnur sem á markaðinn kom, hefði ég aldrei haldið áfram,“ er haft eftir Thor í ævisögunni.

Voru Korpúlfsstaðir skotmarkið?

Sú skoðun hefur oft heyrst að einn megintilgangur mjólkursölulaganna hafi verið að koma stórbúi Thors Jensen á Korpúlfsstöðum á kné og koma þannig í veg fyrir að stórfelld mjólkurframleiðsla kæmist á fót í einkaeign. Nú er ekki lengur hægt að skyggnast inn í hugskot þeirra sem þá stjórnuðu landinu til þess að vita hver raunverulegur vilji þeirra var. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar mjólkurlögin tóku gildi var fyrst í stað ákveðið að einstakir framleiðendur mættu dreifa mjólk beint til framleiðenda að því tilskildu að mjólkin væri gerilsneydd. Þeir þyrftu aðeins að greiða jöfnunargjald sem lögin kváðu á um.

Á Korpúlfsstöðum var búnaður til gerilsneyðingar þótt hann hefði fram til þessa ekki verið í notkun og við gildistöku laganna, nánar tiltekið 14. janúar 1935 fékk búið löggildingu sem mjólkurbú og þannig í raun leyfi til sjálfstæðrar sölu áfram. Búið var þá eina mjólkurbúið á landinu í einkaeign. Önnur mjólkurbú voru í sameign bænda gegnum samvinnufélög. Fyrstu dagana sem Mjólkursamsalan starfaði gekk mjög illa að dreifa mjólk og má segja að dreifingin hafi farið úr böndunum. Mjólkursölunefndin vildi í fyrstu bregðast við dreifingarvandanum með því að fá mjólkurbíla frá Korpúlfsstöðum til þess að aðstoða við dreifingu mjólkur.

Daginn eftir snerist nefndin algerlega í afstöðu sinni og þá var ákveðið að lausnin á dreifingarvanda mjólkur væri sú að taka réttinn til gerilsneyðingar af öðrum mjólkurbúum og krefjast þess að öll mjólk færi í gerilsneyðingu hjá Mjólkursamsölunni og yrði dreift þaðan. Þetta varð ofan á og 18. febrúar 1935 var starfsleyfi mjólkurbúsins á Korpúlfsstöðum fellt úr gildi og því þar með skylt að senda alla mjólk til gerilsneyðingar og dreifingar gegnum Mjólkursamsöluna og Mjólkurfélag Reykjavíkur. Með því bréfi var í raun bundinn endir á mjólkurframleiðslu í einkaeign á Íslandi og öll sala og dreifing felld undir miðstýrða stjórn.

Var nú allt kyrrt um hríð

Ef þessi frásögn væri skrifuð í sönnum anda Íslendingasagna myndi verða sagt: Og var nú allt kyrrt um hríð. Það var kyrrt í þeim skilningi að við tók langur tími uppbyggingar í mjólkurframleiðslu í landbúnaði. Bændur framleiddu eins mikið af mjólk og þeir gátu, kaupfélögin eða Mjólkurbú Flóamanna tóku við og mjólkinni var dreift til neytenda og afgangurinn unninn í mjólkurbúum hér og þar um landið. Eftir gildistöku laganna lagðist mjólkurframleiðsla innan borgarmarka Reykjavíkur smátt og smátt af.

Briemsfjós við Laufásveg var selt til niðurrifs fyrir stríð. Mjólkurframleiðsla hélt áfram á Korpúlfsstöðum í eigu Thors Jensen en 1942 keypti Reykjavíkurborg eignirnar og hélt áfram búrekstri þar. Margir muna eftir Geir Gunnlaugssyni í Eskihlíð sem framleiddi mjólk fram yfir miðja 20. öld og það gerði einnig Stefnir bóndi í Laugardal en þeir voru síðustu móhíkanarnir í mjólkinni ef svo má að orði komast.

Pálmi opnar dyrnar

Rétt er að halda því til haga að allt fram til 1970 var mjólk aðeins seld í mjólkurbúðum. Verslanir sem seldu svokallaða dagvöru máttu ekki selja mjólk. Þegar Pálmi Jónsson opnaði verslun sína Hagkaup í Skeifunni fékk hann undanþágu frá þessu banni. Það tók síðan kerfið rúmlega sjö ár að heimila almenna sölu á mjólk í verslunum en sú breyting varð með formlegum hætti 1977. Til eru þeir sem halda því fram að með þeirri miðstýringu sem komið var á í þessari grein hafi allur hvati til nýsköpunar og sérstöðu í framleiðslu verið kæfður. Það er aðeins til ein mjólk – það er ríkismjólkin og það eru aðeins til ríkisostar og ríkisskyr ásamt ríkissmjöri.

Í lok áttunda áratugar 20. aldarinnar var mjólkurframleiðsla komin á það stig að farið var að tala um smjörfjall. Þá voru framleiddir 120 milljón lítrar af mjólk. Var komið á greiðslumarki og framleiðslustýringu í landbúnaði og framleiðsla dróst saman. Það hefur tekið mjólkurframleiðendur u.þ.b. 35 ár að ná aftur jafnmikilli framleiðslu en á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að framleiddir verði 125 milljón lítrar af mjólk. Frá 1970 hefur mjólkurframleiðendum á Íslandi fækkað úr 3.568 í um 650 sem segir allt sem segja þarf um stóraukna hagræðingu í mjólkurframleiðslu.

Átökin um ísinn

Þeir sem gagnrýna Mjólkursamsöluna segja að báknið sé svifaseint, íhaldssamt og hiki ekki við að misnota aðstöðu sína og stærð á markaðnum til þess að kæfa smærri framleiðendur. Saga ísgerðar á Íslandi til almenningsneyslu endurspeglar ágætlega hvað menn eiga við í þessu sambandi. Um miðja öldina vissu mjög margir Íslendingar að í útlöndum var hægt að kaupa ís úr vél í sérstökum ísbúðum. Um 1940 eru sett ákvæði í heilbrigðisreglugerð í Reykjavík um fituinnihald í rjómaís svo ljóst er að þá hefur hann víða verið seldur. Á Korpúlfsstöðum var vélbúnaður til ísframleiðslu en óljóst hvort eða hversu mikið hann var notaður.

Árið 1943 var Stefáni Björnssyni forstjóra Mjólkursamsölunnar falið að kanna möguleikana á því að útvega „ískremvjelar“ til ísgerðar fyrir Mjólkursamsöluna. Ekkert gerðist samt sem áður og Ísland var áfram íslaust land að mestu leyti. Síðan var það árið 1954 að Þorvarður Árnason flutti inn ísvélar og stofnsetti ísbúðir sem hétu Dairy Queen samkvæmt vörumerkjasamningi við bandarískt fyrirtæki. Hann framleiddi einnig frostpinna og ístertur og þess háttar. Mjólkursamsalan framleiddi ísblönduna sem Þorvarður notaði í verslunum sínum.

Um svipað leyti réðust þeir félagar Pálmi Jónsson – síðar kenndur við Hagkaup – og Steingrímur Hermannsson verkfræðingur – síðar stjórnmálamaður – í að flytja inn vélar til ísframleiðslu. Það segir sína sögu um tíðarandann að þeir Pálmi og Steingrímur fengu ekki innflutningsleyfi heldur urðu að smygla vélunum inn í landið dulbúnum sem varahlutum í skip. Þeir félagar kölluðu fyrirtæki sitt Ísborg og er ekki að sjá annað af ævisögu Steingríms en salan og rekstur fyrirtækisins hafi gengið bærilega.

Risinn vaknar

Það var svo árið 1959 sem Mjólkursamsalan tók til óspilltra málanna við ísframleiðslu, flutti inn vélar til ísgerðar og stofnsetti Emmessís. Emmessís sló strax í gegn og fljótlega keypti Mjólkursamsalan verslanir og sölukerfi Dairy Queen. Ísborg hjarði til 1961 en Steingrímur Hermannsson segir í ævisögu sinni að þeir hafi alls ekki getað keppt við verð Mjólkursamsölunnar á Emmessís og því keypti Mjólkursamsalan Ísborgu með húð og hári. Steingrímur kallar þetta „ljótt dæmi um misbeitingu valds í skjóli einokunar.“

Næsta samkeppni skaut svo upp kollinum austur í Hveragerði árið 1968 þegar Hafsteinn Kristinsson og Gylfi Hinriksson stofnuðu fyrirtækið Kjörís. Hafsteinn var lærður í ostagerð og hafði gert tilraunir til ostaframleiðslu í Ostagerðinni hf. en fékk ekki niðurgreidda mjólk til framleiðslunnar frá Mjólkursamsölunni og bændur voru beittir þrýstingi til þess að selja ostagerð Hafsteins ekki mjólk. Ostagerðin hætti eftir tvö ár enda erfitt að keppa við niðurgreidda ríkisosta. Hafsteinn seldi Mjólkurbúi Flóamanna tækjabúnaðinn til ostagerðarinnar en varð að skrifa undir skuldbindingu um að fara ekki aftur í samkeppni við mjólkuriðnaðinn. Gylfi félagi hans var kunnugur á ísmarkaði því hann hafði starfað með Pálma og Steingrími við Ísborgu.

Fyrst í stað keypti Kjörís smjör til framleiðslunnar af Mjólkursamsölunni en fljótlega var hætt að niðurgreiða smjör til ísframleiðslu og þannig hækkaði hráefnisverðið verulega. Þá brugðu Kjörísmenn á það ráð að flytja inn jurtaolíu og framleiða ís úr henni og undanrennudufti og kölluðu jurtaís. Þegar Mjólkursamsölunni varð ljóst að Hafsteinn og félagar hans í Kjörís myndu ekki gefast upp við svo búið var þeim boðið að kaupa aftur smjör á niðurgreiðsluverði en höfnuðu því. Eigendur Kjörís hafa ítrekað lýst því í viðtölum hvernig Mjólkursamsalan gerði ítrekaðar tilraunir til þess að koma fyrirtækinu á kné og sveifst einskis í þeim efnum. Um síðir náðist þó einhvers konar friður og frá 1990 hefur Kjörís keypt hráefni til framleiðslu sinnar af Mjólkurbúi Flóamanna.

Á okkar tímum er staðan á ísmarkaði sú að Emmessís var selt í hendur einkaaðila árið 2007 og er ásamt Kjörís einrátt á markaðnum en fyrirtækin flytja einnig inn ís. Gamla ísbúðin á Hjarðarhaga sem eitt sinn hét Dairy Queen var starfrækt undir ýmsu eignarhaldi allt til 2001 og má segja að með henni hafi horfið síðasti minnisvarðinn um átök hins opinbera og einkageirans um yfirráð á ísmarkaði.

Baulaðu nú Búkolla mín

Næsta tilraun einkaaðila til þess að stofna til samkeppni við Mjólkursamsöluna var þegar bjartsýnir menn stofnuðu fyrirtækið Baulu í Hafnarfirði árið 1987 og fóru að framleiða jógúrt. Baulujógúrt fékk aldrei leyfi til þess að kaupa óunna mjólk af Mjólkursamsölunni eins og fyrirtækið vildi og gerði það því erfitt fyrir. Fyrst var reynt að setja lögbann á heiti fyrirtækisins en mynd af fjallinu Baulu hafði lengi verið í vörumerki mjólkursamlags í Borgarfirði. Það tókst ekki.

Svo fór að Baula flutti jógúrtgerð sína norður á Húsavík og efndi til samstarfs við Mjólkursamlagið þar. Mjólkursamsalan brást við með því að svipta samlagið á Húsavík leyfi til þess að selja vörur MS í umboðssölu. Þórður Ásgeirsson einn eigenda Baulu hefur lýst því hvernig Baula átti aldrei möguleika í samkeppni við MS sem neitaði að selja fyrirtækinu ógerilsneydda mjólk og tók 16 krónur fyrir gerilsneyðingu hvers lítra sem gerði Baulu í raun ókleift að keppa við þá í verði, því þetta hækkað verðið um nálægt 50% umfram samkeppnina.

Samt fór svo að áður en Baula lagði endanlega upp laupana eftir fimm ára starfsemi hafði fyrirtækið náð 25% markaðshlutdeild í jógúrtframleiðslu. Þórður hefur sagt að MS hafi beitt bæði óheiðarlegum og ólöglegum aðferðum við að knésetja Baulu með því að lofa kaupmönnum afsláttum þeir hættu að selja vörur frá Baulu.

Ólafur í Mjólku mætir til leiks

Fyrirtækið Mjólka var stofnað árið 2005 og var stofnandi þess Ólafur Magnússon. Rekstur þess gekk ávallt erfiðlega og það sameinaðist Kaupfélagi Skagfirðinga árið 2009. Samkeppnisstofnun úrskurðaði tvisvar Mjólku í hag. Fyrst gagnvart Osta- og smjörsölunni sem var í eigu Mjólkursamsölunnar og var fyrirtækið staðið að því að selja Mjólku undanrennuduft á hærra verði en öðrum. Seinni úrskurðurinn féll haustið 2013 gegn Mjólkursamsölunni sem var fundin sekt um að selja Mjólku hrámjólk á hærra verði en öðrum.

Fyrirtæki sem nefnt var Vesturmjólk gerði tilraunir til þess á árunum 2011 til 2013 að framleiða í samkeppni við Mjólkursamsöluna. Bóndi sem lagði inn hjá Vesturmjólk hefur lýst því opinberlega hvernig fulltrúar Mjólkursamsölunnar höfðu í hótunum við hann í þeim tilgangi að hann hætti að selja mjólk til Vesturmjólkur.

Segja má að Ólafur Magnússon berjist enn við Mjólkursamsöluna því hann stofnaði árið 2010 fyrirtækið Kú sem framleiðir osta og hefur rekið kærumál á hendur Mjólkursamsölunni fyrir brot á samkeppnislögum. Arna vill upp á dekk Í október 2012 hóf fyrirtækið Arna í Bolungarvík framleiðslu á laktósafrírri mjólk en slíka mjólk hafði skort á markaði. Mjólkursamsalan hóf slíka framleiðslu í samkeppni við Örnu fljótlega eftir að eigendur fyrirtækisins hittu forsvarsmenn Mjólkursamsölunnar og kynntu þeim áform sín, en Arna þarf að kaupa alla hrámjólk af Mjólkursamsölunni. Fyrst í stað þurfti Arna að greiða 20% hærra verð fyrir mjólk frá Mjólkursamsölunni en önnur fyrirtæki en í kjölfar úrskurðar Samkeppnisstofnunar var verðið lækkað með þeim fyrirvara af hálfu Mjólkursamsölunnar að þeir hefðu samt ekki brotið nein lög.

„Hvað ef“ sagnfræði

Þegar litið er til baka til þessara tíma getur verið skemmtilegt að bregða á nefið gleraugum „hvað ef“ sagnfræðinnar. Engin ástæða er til þess að efast um réttmæti þess að koma á gerilsneyðingu á neyslumjólk. Slík ráðstöfun varðar heilbrigði almennings og þarf ekki að deila um. Hitt er alveg ljóst að yfirvöld kreppuáranna hefðu getað látið við það sitja að krefjast gerilsneyðingar og látið síðan kröfur um tækjabúnað og heilbrigði einstakra mjólkurbúa ráða örlögum þeirra. Með öðrum orðum sett almennar kröfur um hreinlæti en látið dreifingu og sölu afskiptalausa.

Hefði sú leið verið farin má telja næsta öruggt að mjólkurframleiðendur í nálægð við Reykjavíkurmarkaðinn hefðu orðið að leggja inn sína mjólk til gerilsneyðingar annað hvort hjá Mjólkursamsölunni eða mjólkurbúi Thors Jensen á Korpúlfsstöðum sem fékk löggildingu 1935. Þannig hefðu myndast tvær blokkir á þéttbýlismarkaðnum, önnur undir fána samvinnuhugsjónar bænda og kaupfélagsmanna en hin undir flaggi einkaeignar og samkeppni.

Vel má líta til þróunar í verslun í Reykjavík til þess að átta sig á því hvernig þessi mál hefðu þróast fram eftir 20. öld. Lengi vel hafði KRON (Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis) talsvert öfluga stöðu í smásöluverslun í samkeppni við ýmsa einkaaðila og nægir að nefna Silla og Valda og síðar Pálma Jónsson í Hagkaup. Líklega hefðu mjólkurmál þróast með svipuðum hætti.

Gula Bónusmjólkin – draumur eða martröð?

Á síðustu áratugum 20. aldar hvarf KRON af vettvangi og ný öfl ruddu sér til rúms í matvöruverslun á Íslandi. Í dag er eitt fyrirtæki, Hagar, sem hefur algera yfirburði og sérstöðu á matvörumarkaði og í bakgrunni þess glittir svo í innflutningsfyrirtækið Aðföng sem er nær einrátt á sínu sviði. Líklegt verður að teljast að samskonar þróun hefði orðið í sölu og dreifingu á mjólk ef meira frelsi hefði ríkt en raunin varð. Miðað við afdrif annarra einkafyrirtækja verður að teljast ólíklegt að Korpúlfsstaðabúið hefði haldist í eigu Thorsaranna. Sennilega hefði orðið til stórt fyrirtæki í samvinnu við öfluga verslun eins og t.d. Hagkaup sem hefði framleitt og selt „frjálsa mjólk“.

Á síðasta áratug 20. aldar hefði það stórveldi síðan lent undir regnhlíf Baugsveldisins og gular Bónusmjólkurfernur orðið algerlega einráðar á markaðnum. Það veltur svo á afstöðu lesandans hvort þessi spá flokkast undir draum eða martröð. Frá sjónarhóli neytenda má hinsvegar vona að meiri samkeppni í framleiðslu ýmissa mjólkurafurða hefði leitt til þess að íslenskir ostar væru í það heila tekið betri en þeir eru í dag og stæðust betur samanburð við það sem nágrannar okkar njóta en munum samt að þetta er „hvað ef“ sagnfræði.

Í draumkenndu ástandi má samt vel sjá fyrir sér verslun þar sem hægt er að kaupa vörur einstakra framleiðenda merktar uppruna sínum með varðveitt sérkenni, byggð á langri hefð. Akureyrarskyr, Kjósarostar, Borgarnesundanrenna og Flóamjólk. Hugsanlega er þetta ástand að skapast með vaxandi framleiðslu beint frá býli en þau skref eru fá og smá eftir langa eyðimerkurgöngu.

Varðstaðan um íslenska framleiðslu hefur verið eitt skýrasta baráttumál mjólkuriðnaðarins og komi brestir í þá múra er ekki víst að aftur verði snúið. Íslenskir neytendur gætu því á næstum misserum séð breytingar á þeirri kyrrstöðu sem segja má að ríkt hafi frá 5. janúar 1935.

Höfundur er alinn upp í sveit við handmjaltir og þvott á mjólkurbrúsum.

Helstu heimildir: Thor Jensen. Minningar. Valtýr Stefánsson. Reykjavík 1954 og 55.

Korpúlfsstaðir. Birgir Sigurðsson. Reykjavík 1994.

Lífshættir í Reykjavík 1930-40. Sigurður G. Magnússon. Reykjavík 1985.

Mannlíf við Sund. Þorgrímur Gestsson. Reykjavík 1998.

Samsala í sjötíu ár 1935-2005. Óskar Guðmundsson . Reykjavík 2007.

Thorsararnir – auður, völd örlög. Guðmundur Magnússon. Reykjavík 2006.

Alþýðublaðið, Þjóðviljinn, Tíminn, Morgunblaðið á www.timarit.is.