Þegar allt varð sjálfbært (JGH)

Tískuorð fara oft í taugarnar á mér. Sennilega er það vegna þess að ég skil þau mjög illa - eins og svo margt annað. Ég á erfitt með að hlusta á fyrirlestra þar sem rætt er um orðin sjálfbært og sjálfsprottið. Ég fæ netta minnimáttarkennd þegar allir í salnum vita allt um þessi orð og hvað þau merkja. Þá kinka ég kolli í takt við aðra og þykist vita; jááá...sjálfbært auðvitað; það segir sig sjálft. Núna stefnir í sjálfsprottna þjóðaratkvæðagreiðslu sem gera mun sjávarútveginn ósjálfbæran og fólk lætur sig hafa það að skrifa undir og andmæla því að sjávarútvegur greiði „bara“ 10 milljarða í veiðigjöld á ári en ekki 13 milljarða. Næst verður það sjálfsprottinn undirskriftarlisti um hvað mörg prósent tekjuskattur einstaklinga, virðisaukaskattur og fasteignagjöld eigi að hækka.

Ekki veit ég nákvæmlega hvenær allt varð sjálfbært og sjálfsprottið. Bændur til forna ræktuðu ofan í sjálfa sig og lifðu af búfé sínu; þeir voru víst sjálfbærir. Eða svo er manni sagt. En svo komu blessuð kaupfélögin og þá urðu bændur háðir þeim, háðir svonefndum ytri aðstæðum í þjóðfélaginu. Þeir lögðu inn í kaupfélögin eftir sláturtíðina á haustin og tóku svo út úr þeim eftir behag. Kaupfélögin eignuðust þá. Nú, svo fóru kaupfélögin á höfuðið upp úr 1990 vegna offjárfestinga; sem og Sambandið. Það var svakaleg ósjálfbærni. Þess utan hefur landbúnaðurinn lengi haft orð á sér fyrir að njóta verndar og styrkja - en það heitir núna allt í einu...ja nema hvað; ósjálfbærni.

Þá komum við að því sem nefnt er beint frá býli og það kvað vera mjög sjálfbært í sjálfu sér, (býlin minna háð ytri aðstæðum) hvort sem sá rekstur er með halla eða ekki. Hver vill ekki kaupa heimaslátrað (nærðist á sjálfsprottnu og var afar villt fjallalamb) og stuðla að sjálfbærni?

Það er þetta með sjálfsprottið. Ég er ekki að ræða um sprettuna í Reykjavík og þá miklu órækt sem fylgir borgarstjóranum Jóni Gnarr sem nennir ekki að hirða og slá bletti og grasbala í borginni – sem er annars ljótur blettur á mjög svo sjálfsprottnum stjórnmálamanni.

Núna eru haldnar stórar og miklar ráðstefnur um sjálfbæran rekstur og sjálfbær fyrirtæki. Ekki minnist ég þess að orðið sjálfbær rekstur hafi borið á góma í viðskiptafræðinni í gamla daga og var ég þó með afurðagóða kennara. Rætt var um endurnýjanlegar auðlindir.

Sjálfsprottið var heldur ekki til í fræðunum og hvað þá að það væri notað um eitthvað sem héti eigin frumkvæði. Hugrakkir menn, sem fengu þá flugu í höfuðið að stofna fyrirtæki, voru taldir dugnaðarforkar og framtakssamir athafnamenn sem komust í álnir af eigin rammleik, vilja og getu. Núna teljast þeir sjálfsprottnir - vegna þess að var enginn sem sagði þeim að verða athafnamenn.

Það er þetta með að rekstur fyrirtækis sé sjálfbær vegna þess að hann skilar hagnaði og fjárfestingin stendur undir sér. Ég sem hélt að það þyrfti alltaf að stýra fyrirtækjum til að þau högnuðust – engin fyrirtæki væru sjálfstýrð og hvað þá sjálfbær. Hagnaður merkir núna sjálfbær rekstur.

Þegar blásið var til stjórnlagaþings í Höllinni var það í fjölmiðlum kallað sjálfsprottið stjórnlagaþing og stjórnarskrá.

Hörður Torfason sagðist í sérstakri yfirlýsingu vilja af marggefnu tilefni taka fram, að allt starf sitt við mótmælin á Austurvelli þann veturinn hefði verið ólaunað og sjálfsprottið. (Síðar viðurkenndi hann að allt hefði verið svo skipulagt – væntanlega þá af öðrum (lesist VG) – og þar með hættu mótmælin að vera sjálfsprottin.)

Sagt var frá því á árinu 2009 að fram væru komin samtök lánþega sem væru sjálfsprottið afl til bjargar heimilum landsins. Og núna er í tísku að tala um grænt fiskveiðistjórnunarkerfi og sjálfbærar veiðar. Stóriðja og Landsvirkjun ræða um sjálfbært samstarf.

Vísir sagði frá því fyrir nokkrum árum að samfélag sem byggði á sterkum sjávarútvegi með sjálfbærum veiðum skapaði þjóðarbúinu miklar gjaldeyristekjur. Þegar betur var að gáð reyndist sjálfbær sjávarútvegur vera útvegur án ríkisstyrkja. Ergó: Það heita þá væntanlega ósjálfbærar veiðar þegar ríkið blóðmjólkar sjávarútveginn.

Núna er verið að rífast um veiðigjöld – eða öllu heldur hversu há þau eiga að vera – því ríkisstjórnin ákvað að lækka þau um 3,2 milljarða eftir að þau voru hækkuð upp úr öllu valdi. Beðið er um þjóðaratkvæðagreiðslu til að ákveða upphæðina því það heitir auðvitað að verið sé að „gefa útgerðinni eitthvað“ þegar ofurskattar á hana eru lækkaðir.

Hver byrjar á að „gefa útgerðinni“ spyrja menn hneykslaðir og tala um „mikinn klaufaskap“ ríkisstjórnarinnar og á þeim er að skilja að útgerðin sé orðin ríkisstyrkt (og þar með ósjálfbær) vegna þess að hún borgar „bara“ 10 milljarða í veiðigjöld í stað 13 milljarða - og reynt er með lækkuninni að koma í veg fyrir að fjölda fyrirtækja í greininni blæði út.

Þetta verður sjálfsprottin þjóðaratkvæðagreiðsla sem gerir sjávarútveginn ósjálfbæran.

Jón G. Hauksson

[email protected]