Vinnan hefst heima fyrir: „Á ég að setjast í stjórn?“

Þegar haft er í hug að konur - sem makar - eiga líklegast um helming allra fyrirtækja í landinu blasir við nokkuð einföld lausn á því hvernig hægt er að fjölga konum í stjórnum stærstu fyrirtækja landsins. Hún er sú að konur ræði við maka sína heima fyrir og sækist eftir því að setjast í stjórnir þeirra fyrirtækja sem fjármagn þeirra gefur þeim rétt á að setjast í. Þessi leið er engin ný bóla. Fjölmargir hafa bent á hana í ræðu og ritum. Umræðan hreyfir samt lítið við málinu því ekki er að sjá að eiginkonur hafi tekið sæti karlanna í stjórnum stóru hlutafélaganna á undanförnum árum. Hvers vegna er það svo? Ég held að svarið sé frekar áhugaleysi en að eigin_mennirnir séu ófáanlegir til að gefa sætin eftir. Það má ekki horfa fram hjá því að þótt konur séu giftar mönnum í viðskiptum þurfa þær ekki að hafa áhuga á slíku vafstri; margar hafa sömuleiðist menntast á öðru sviði og vilja starfa á þeim vettvangi. Hugsanlega finnst eiginkonum líka að karlarnir hafi átt hugmyndina að fyrirtækinu, að það sé meira á þeirra áhugasviði og að stjórnarsetan sé þeirra mál. Það er ómögulegt að fullyrða um það hver sé skýringin.

Það er auðvitað ekkert lögmál sem segir að kynjahlutfall eigi að vera jafnt í stjórnum. Fjármagni fylgja völd um stjórnarsetu og það ræður úrslitum. Eigendur fjármagnsins velja hæfileikaríkustu einstaklingana; hvort heldur sem þeir eru kona eða karl. Það verður ekki streist á móti því með einhverri löggjöf. Út frá hæfileikum einstaklinga væri vissulega eðlilegast að kynjahlutfallið væri sem jafnast. En hæfileikar og áhugi er ekki það sama, hvað þá viðhorf. En hvernig er hægt að kveikja neistann og vekja áhuga? Margt bendir til að mesta hvatningin felist í fyrirmyndum. Fyrirmyndir og fordæmi vekja upp vilja - og vilji er allt sem þarf.

Það blað sem Frjáls verslun gefur núna út - og helgað er konum í viðskiptalífinu - snýst um fordæmi og fyrirmyndir. Blaðið kveikir vonandi neistann hjá sem flestum konum til að hafa sig meira í frammi við stjórnun fyrirtækja; að þær setji sér það sem markmið að setjast í stjórnir með tíð og tíma. Þetta er fjórða árið í röð sem Frjáls verslun gefur út sérstakt kvennablað á þessum árstíma; blað sem helgað er konum sem hafa komist til metorða; blað sem segir frá fyrirmyndum; blað sem hvetur. Ekki eru allir áskrifendur ánægðir með þessa sérútgáfu, en þó eru þeir fleiri sem hafa lýst yfir ánægju sinni með hana, það sýna viðtökurnar.

Það þarf ekki að fletta þessu tölublaði Frjálsrar verslunar lengi til að verða vitni að því að margar konur eru að ná árangri í viðskiptalífinu og hafa metnað og vilja til að hafa sig í frammi. Það hafa stór skref verið stigin á síðustu árum - án þess að nægilega hafi verið tekið eftir því; svo oft gengur umræðan eingöngu út á prósentur og hlutföll. Frjáls verslun birti fyrir fjórtán árum grein um hvaða konur væru þekktastar í viðskiptalífinu á þeim tíma. Þær voru í sjálfu sér ekki margar. Af tíu konum þekktu flestir í viðskiptalífinu fimm þeirra; Guðrúnu Lárusdóttur í Stálskipum, Rakel Olsen í Sigurði Ágústssyni í Stykkishólmi, Hildi Petersen í Hans Petersen, Gunnþórunni Jónsdóttur, ekkju Óla í Olís, og þá var ung kona í tískuverslun að verða þekkt; Svava Johansen í Sautján. Rannveig Rist var þá ekki orðin forstjóri álversins - en hún hefur verið hvað mest áberandi í viðskiptalífinu síðustu árin. Núna er listinn hins vegar langur af kunnum konum í atvinnulífinu.

Það eru fleiri hliðar á peningnum. Í fræðum viðskipta hefur þeirri spurningu lengi verið velt upp hvað hvetji fólk til að stofna fyrirtæki og hvort langskólagengið fólk stofni síður fyrirtæki vegna þess að það hafi það svo gott í vinnu hjá öðrum. Þessi fræði eru nefnd frumkvöðlafræði. En er einhver munur á konum og körlum varðandi stofnun fyrirtækja? Rannsóknir sýna að konur eru þriðjungur þeirra sem stunda frumkvöðlastarfsemi á Íslandi; þ.e. stofna og reka fyrirtæki. Þessi niðurstaða þykir merkileg þar sem yfirleitt er um að ræða stofnun lítilla fjölskyldufyrirtækja þar sem bæði hjónin koma við sögu. Þess vegna hefur verið spurt hvort það geti verið að þegar karlinn stofnar fyrirtæki líti eiginkonan ekki svo á að hún sé að stofna fyrirtækið með honum - en hins vegar þegar konan stofnar fyrirtæki líti eiginmaðurinn svo á að hann taki þátt í því með henni.

Viðhorf og vilji vega þungt. Eiginkonur eiga líklegast um helminginn í öllum fyrirtækjum landsins og hafa í reynd tekið þátt í að stofna flest fyrirtæki á Íslandi með makanum. Sé vilji fyrir hendi hjá konum að setjast í stjórnir fyrir_tækja - þá blasir við að vinnan hefst heima fyrir næst þegar kosið veður í stjórn stórra fyrirtækja. Ég segi ekki með einhverju koddahjali, en hún byrjar heima fyrir.

Jón G. Hauksson