Hallgrímur Helgason gagnrýnir Sollu (JGH)

Ég hafði gaman af Hallgrími Helgasyni í sjónvarpinu í gærkvöldi. Hann var svolítið spældur yfir að bók hans væri ekki á listanum yfir tilnefningar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna, en þær verða kynntar í kvöld. Hallgrímur fékk þessi verðlaun fyrir tveimur árum. Hann sagðist ósáttur við að pólitíkin væri komin í bækurnar. Þar vísaði hann til þess að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, varaformaður Samfylkingarinnar, og Katrín Jakobsdóttir, varaformaður Vinstri grænna, sitja í þriggja manna dómnefnd sem tilnefnir fimm bækur til verðlauna í flokki fagurbókmennta.

Ég sá á baksíðu Moggans í morgun að það eru ekki nema 20 dagar til jóla. Mig hafði svo sem grunað þetta. En aðventan er góður tími og amstrið í desember er skemmtilegt amstur. Þetta eru þeir dagar þegar rithöfundar spretta fram með sögur sínar, skáldverk sem ævisögur, ljóð sem annan litteratúr. Þetta er dagarnir sem elítan í bókmenntum fer á kreik, stundum nefnd „bókmenntamafían" af fólki í listalífinu. Við hin erum ekki í þeirri kredsu. Þess vegna hafði ég gaman af Hallgrími Helgasyni í sjónvarpinu í gærkvöldi sem lýsti því yfir að hann væri dálítið spældur yfir að bók hans yrði ekki tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna. Tilnefningarnar verða kynntar með mikilli viðhöfn í kvöld en hluti þeirra, bækurnar fimm í flokki fagurbókmennta (skáldverk), lak út til DV á þriðjudag sem birti listann í gær. Þetta virðist hafa verið svipaður leki og þegar stefnuræðu Davíðs var lekið til Stöðvar 2 í haust. Eflaust fer mikið púður í það næstu daga að rannsaka lekann og gæti sú saga orðið efni í spennusögu hjá einhverjum höfundinum; svo reyfarakenndur er hann.

Það vantar pípara þessa dagana

Sömuleiðis var nöfnum þeirra dómnefndarmanna sem velja fagurbókmenntirnar, lekið til DV, en farið er með það sem mannsmorð hverjir sitja í nefndunum tveimur og það ekki tilkynnt fyrr en kvöldið sem bækurnar eru tilnefndar. Sennilega er það gert til að þeir rithöfundar, sem vinna á nóttunni, séu ekki að hringja í dómnefndarmenn á ókristilegum tíma og flíka sjálfum sér. Verðlaunin eru 750 þúsund krónur í hvorum flokki og til mikils að vinna með einu símtali. Það fer hins vegar ekki á milli mála að það vantar pípara víða þessa dagana til að skrúfa fyrir leka og laga pakkningar og þéttingar, bæði á Alþingi og í bókmenntaheiminum, svo mikil er frásagnargleðin. Hallgrímur var ósáttur við dómnefndina og sagði að pólitíkin væri komin í bækurnar og það kynni ekki góðri lukku að stýra. Það er framkvæmdastjóri Félags íslenskra bókaútgefanda sem tilnefnir dómnefndarmenn, en um tvær þriggja manna nefndir er að ræða, önnur annast fagurbókmenntirnar (skáldverk) og hin fræðiritin.

Í skúbbi DV í gær kom fram að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sagnfræðingur og varaformaður Samfylkingarinnar, er formaður nefndarinnar sem veitir tilnefningar í flokki fagurbókmennta. Með henni í nefndinni eru Katrín Jakobsdóttir, íslenskufræðingur og varaformaður Vinstri grænna (systir þeirra Ármanns og Sverris í Gettu betur fyrir mörgum árum) og Bjarni Daníelsson, forstjóri Íslensku óperunnar. Hallgrímur sagði að rithöfundar væru hvattir til að taka aukinn þátt í þjóðmálaumræðunni (en þar með fara bækur í pólitíkina) og það segði sig sjálft að þeir beindu stílvopnum sínum að pólitíkusum sem og öðrum spekúlöntum. „Mér fannst Solla lélegur borgarstjóri," sagði Hallgrímur og kvaðst ekki hafa legið á þeirri skoðun sinni, frekar en að hann hefði skrifað um „bláu höndina" og verið boðið í „hjónarifrildi" í stjórnarráðinu í kjölfarið. Spurði rithöfundurinn hvort það væri víst að pólitíkusar, sem hefðu orðið fyrir barðinu á tilteknum rithöfundum, væru fyllilega óháðir og hlutlausir þegar þeir kæmust í þá aðstöðu að dæma og velja verk þeirra til Íslensku bókmenntaverðlaunanna.

Konur með vinstrislagsíðu

Hallgrímur hafði orð á því að enginn segði neitt þegar tvær konur með vinstrislagsíðu settust í svona nefnd og bætti því við að allt hefði orðið vitlaust ef Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson hefðu tekið sæti í dómnefndinni eða varaformennirnir Geir Haarde og Guðni Ágústsson. Bætti hann því við að konurnar tvær hefðu ekki séð ástæðu til að tilnefna verk neins kvenrithöfundar. Konur væru í nefndinni en kæmust ekki á blað. Ekki veit ég hvort hægt sé að draga þá ályktun eftir þessi orð að konur séu konum verstar. En ég er sammála Hallgrími að hætt er við að vinstri elítan í bókmenntunum, gamla lopapeysuliðið sem þrammaði frá Keflavík hér í gamla daga, hefði ókyrrst við ritvélarnar og kallað „stöðvið prentun", ef Davíð og Halldór hefðu sest í dómarasætið. Nægilega hefur þessi elíta svitnað yfir Hannesi Hólmsteini og sjóðheitri ljósritunarvélinni í Þjóðarbókhlöðinni. Sá sviti hefur gert Hannes að „bestseller" í jólabókaflóðinu. Ég minnist þess þó að Gísli Marteinn sat í dómnefndinni í fyrra og ekki truflaði nærvera hans „bókmenntamafíuna" þá.

Pupullinn hefur aldrei lært neitt um bókmenntir

En þá komum við að stóru spurningunni; hverjir eigi að dæma bækur sem bókaútgefendur velja til verðlauna. Eiga það að vera sprenglærðir bókmenntafræðingar eða einhverjir fulltrúar hins „lesandi almennings" sem á víst að taka upp veskið og kaupa bækurnar; dæma þær við búðarborðið. Pupullinn hefur hins vegar aldrei lært neitt um bókmenntir og hvernig á hann þá að geta sett sig í stellingar og dæmt ljóðabækur, sem kannski seljast í 100 eintökum, og skrúðmælt, djúphugsað skáldverk. Ómenningarlegur pupullinn liggur í reyfurum og spennusögum eftir Arnald og Lindu sem komast ekki á blað þegar bókmenntahátíðir eru haldnar í NASA við Austurvöll, en þar voru tilnefningarnar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna kynntar í fyrra. Það er að minnsta kosti stutt fyrir pólitíkusana að skjótast yfir völlinn og yfir á NASA. Þeir geta heilsað Jóni forseta í leiðinni, en hann tekur einmitt þátt í bókaflóðinu fyrir þessi jól. Jón er líklegast ekki enn búinn að fyrirgefa Trampe greifa fyrir uppákomuna á þjóðfundinum í Menntó árið 1851 þegar Trampe sleit fundinum og strunsaði út í skjóli vopnaðra hermanna. En þá féllu hin fleygu orð Jóns: „Vér mótmælum allir.“ Þau mótmæli voru þó annars eðlis en mótmæli Hallgríms Helgasonar.

„Bók er best vina," auglýstu rithöfundar og bókaútgefendur fyrir nokkrum árum. Ég er samt ekki viss um að allir séu jafnmiklir vinir í bókmenntunum.

Jón G. Hauksson