Hvað nú? Hér koma tíu ráð til bjargar (JGH)

Hvað nú? Þannig spyrja flestir, auðvitað meira og minna dofnir, eftir átök síðustu daga. Ég ætla að dengja hér fram tíu mikilvægum ráðum sem fólk, fyrirtæki og stjórnvöld ættu að hafa í huga til að komast í gegnum þær þrengingar sem við blasa næstu vikurnar. Þeim þrengingum deilum við með öðrum þjóðum því þessi krísa er ekki bara bundin við Ísland. Þjóðir heims sitja núna allar í súpunni og umræðuefnið er alls staðar það sama.

Þetta skýrir að hluta til harkalegar aðgerðir Alistair Darlings, fjármálaráðherra Breta, gegn Kaupþingi í Bretlandi sem enduðu á því að fyrirtækið varð að gefast upp. Darling fór á taugum. Gleymum því ekki að sama dag og hann nýtti sér lög gegn hryðjuverkum til að ráðast á Kaupþing var hann að dæla 50 milljörðum punda í átta stærstu og þekktustu banka Bretlands – aðgerð sem enginn veit ennþá hvort heppnast. Hann er líka í stöðugu sambandi við Henry Paulson, fjármálaráðherra Bandaríkjanna, en þar er að koma á daginn að pakkinn stóri, 700 milljarða dollara aðstoðin, virðist ekki að virka sem skyldi og óvíst hvort pakkinn sé of lítill og komi of seint. Ég nenni að öðru leyti ekki á þessari stundu að velta því fyrir mér hvers vegna kapítalisminn er að hruni kominn í heiminum og hvers vegna allar lánalínur í öllum bönkum heims eru meira og minna uppþornaðar. Hvar er hringrás og flæði fjármagnsins sem okkur var eitt sinn kennt í hagfræðinni – hvar eru allir peningarnir geymdir núna? Hver situr á bunkanum?

TÍU RÁÐ TIL BJARGAR

En hvað nú? Þannig spurði ég í upphafi. Hér koma tíu ráð frá mér til fólks, fyrirtækja og stjórnvalda.

1. Ekki hugfallast. Landsframleiðslan samanstendur af mörgum atvinnugreinum og bankaþjónustan er þar aðeins lítill hluti, en er auðvitað afar þýðingarmikill. Mestu skiptir að aðrar atvinnugreinar, eins og sjávarútvegur, almennur iðnaður, stóriðja, verslun og þjónusta, samgöngur, flugsamgöngur, orkuveitur og áfram mætti telja fái nægilegt súrefni á næstu vikum til að halda hjólum atvinnulífsins gangandi – og jafnvel láta þau snúast hraðar fyrr en síðar.

2. Mikilvægast af öllu er núna að hjálpa fyrirtækjum. Það á frekar að lána fyrirtækjum en fólki undir þessum kringumstæðum. Fyrirtæki skapa vinnu og þau verða að komast í gegnum næstu mánaðamót. Stjórnvöld, sem stýra núna bankastarfsemi á Íslandi, verða því að liðka til og huga að stórbættri lánafyrirgreiðslu til fyrirtækja; stórra sem smárra. Hugsa þarf fyrst og fremst um það að fyrirtækin í landinu geti greitt laun næstu mánaðmót. Annars stíflast allt – og þá stíflu verður erfitt að leysa.

3. Stjórnvöld afnemi tímabundið verðtryggingu á inn- og útlán í landinu því verðbólgugusa er í pípunum. Nú verða sjálfsagt flestir hagfræðingar hneykslaðir á mér. En það breytir ekki því, að það er útilokað að lán fólks og fyrirtækja rjúki upp úr öllu valdi á næstunni á meðan laun fólks fara lækkandi og atvinnuleysi er að aukast. Rök mín eru þessi:

a. Nú þarf þjóðin frekar að eyða en spara til að koma hjólum atvinnulífsins almennilega í gang aftur eftir höggið. Verðtryggingin var sett á árið 1979 til að auka sparnað þjóðarinnar sem þá var nánast horfinn. Búið er að koma sparifjáreigendum til aðstoðar í þeirri krísu sem núna hefur skollið á okkur og núna er kominn tími á að létta á skuldurum tímabundið undir þessum óvenjulegu aðstæðum.

b. Skuldarar - fólk og fyrirtæki - eru að sligast undan verðtryggingu lána og við blasa tugmilljarða hækkanir vegna þeirrar verðbólgu sem er í pípunum. Ungt fólk hefur keypt húsnæði undanfarin ár á uppsprengdu verði (sem hefur tvö- til þrefaldast á nokkrum árum) og tekið m.a. til þess uppsprengd verðtryggð lán til að standa straum að kaupunum. Núna hrapar íbúðaverðið en skuldirnar skrúfast áfram verðtryggðar upp. Þetta gengur ekki upp. Skuldirnar eru að yfirbuga allt ungt og stórskuldugt fólk sem hefur tekið lán undanfarin ár til að kaupa íbúðir og bíla. Unga fólkið þekkir ekki verðbólgu og er núna í uppnámi þegar reynir á verðtryggingu lánanna sem þess utan bera slíka okurvexti að annað eins þekkist ekki.

4. Gengistryggð lán verði fryst. Ég sé að ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið að fara þessa leið. Það, að frysta greiðslur af gjaldeyristryggðum íbúðalánum þar til gjaldeyrismarkaður kemst í eðlilegt horf, skiptir miklu. Það stendur enginn íbúðaeigandi undir því að vera hvattur til að taka lán þegar evra var um 90 krónur fyrir nokkrum mánuðum og greiða lánið til baka með evruna yfir 200 krónur. En núna, þegar búið er að frysta gengistryggð lán – hvers vegna þá ekki að afnema verðtrygginguna tímabundið. Gleymum því ekki að verðtryggð lán fara ekki niður til baka eins og gengistryggðu lánin. Það eru engar líkur á verðhjöðnun á næstunni líkt og gerast mun með gengistryggðu lánin.

5. Ekki hjóla í fólk og fyrirtæki. Bankarnir verða núna að stíga ölduna með skuldurum sínum. Það hefur engan tilgang að hjóla í fólk og fyrirtæki núna og krefjast aukinna veða, þ.e. kalla eftir frekari veðum. Það verður að hjálpa fólki í greiðsluerfiðleikunum. Ef bankarnir hirða núna íbúðirnar af skuldugu ungu fólki – ja, hverjum ætla þeir að selja þær aftur? Hvar finna þeir kaupendur? Ætla bankarnir að „dumpa“ markaðnum? Íbúðaverð lækkar enn meira og bankarnir fá enn minna fyrir sinn snúð. En það er heldur engin ástæða til að moka nýjum lánum í einstaklinga, áherslan er á að greiða úr þeirri flækju sem margir íbúðaeigendur eru núna í.

6. Það þarf vaxtalækkun upp á 10 prósentustig í einum hvelli. Vandinn er hins vegar sá að bankar hafa mjög litla peninga til að veita fé til nýrra lána á næstunni. Þetta er hugsun af sama meiði og að okur-stýrivextir upp á 15,5% hafa engu stýrt í fjárflæði síðustu mánuðina vegna þess að bankarnir hafa hvort sem er verið búnir að skrúfa fyrir öll ný útlán. Lægri vextir létta byrðar á núverandi skuldurum og það skiptir miklu máli – okurvextir eiga að heyra fortíðinni til á krepputímum.

7. Mikilvægt er að bankar og lánastofnanir þjarmi ekki heldur að eigendum fyrirtækja sem kunna að vera í greiðsluvandræðum vegna kaupa á fyrirtækjum á síðustu misserum. Verð á öllum fyrirtækjum í landinu hefur snarlækkað og veðin á lánum til að kaupa fyrirtækin duga í mörgum tilvikum ekki lengur. Til hvers að hirða fyrirtæki af mönnum núna undir þessum kringumstæðum? Fyrirtæki skapa vinnu og greiða fólki laun. Þess utan vantar baklandið, þ.e. eigendur fyrirtækjanna, sjálfstraust og eldmóð eftir að hafa horft á hlutabréfamarkaðinn hrynja. Þetta sjálfstraust þarf að efla á næstu mánuðum svo þeir geti byrjað sem fyrst að kanna nýjar lendur og fjárfesta að nýju.

8. Styrkja þarf atvinnuleysissjóð. Það segir sig sjálft. Atvinnuleysi mun aukast á næstunni og það þarf að koma þúsundum nýrra einstaklinga, sem skyndilega eru orðnir atvinnulausir, til hjálpar til að lifa af í dagsins önn – þeir eiga nógu erfitt með að komast í gegnum skuldapakkann.

9. Ekki hlaupa í næsta banka og greiða niður skuldir (umfram það sem á að gera) í einhverri geðshræringu. Ekki hlaupa heldur í næsta banka og taka út fé til að geyma undir koddanum. Ungt fólk, sem er skuldum vafið, verður að trúa því að stjórnvöld komi með einhvern björgunarpakka handa því á næstunni. Jóhanna Sigurðardóttir félagsmálaráðherra er þegar búin að lofa því að taka íbúðalánin í bönkunum yfir í Íbúðalánasjóðinn og hún mun hugsanlega fella niður skuldir eða greiða úr erfiðum flækjum fólks sem eru í vanskilum í bönkunum vegna íbúðakaupa. Ekkert er samt gefið í þeim efnum. En líkurnar eru miklar.

10. Ekki ergja þig á tapinu. Hættið að hugsa um hvað skuldirnar hafa aukist mikið vegna gengisfalls krónunnar eða hvað þið eru búin að tapa miklu hlutafé í bönkunum vegna gjaldþrots bankanna síðustu daga – eða á verðfalli hlutabréfa í öðrum fyrirtækjum á síðustu mánuðum. Það breytir engu að ergja sig á þessu. Þetta eru náttúruhamfarir. Það er enginn munur á að lenda í þessum hörmungum og snjóflóði. Þú stýrir ekki ferðinni núna og hefur ekki gert síðustu daga. Þjóðin á öll í sömu vandræðum og berst með straumnum í snjóflóðinu án þess að fá neitt við ráðið. Mundu; lífið snýst um sjálfstraust. Því fyrr sem þú færð aftur aukið sjálfstraust því fyrr fara hjól atvinnulífsins að snúast.

Að lokum þetta. Í kreppunni miklu á fjórða áratugnum lögðu hagfræðingar áherslu á að fólk eyddi meiru til að hjólin færu að snúast. Vandinn er auðvitað sá að í kreppu er tilhneiging allra til að spara og halda að sér höndum. Það eru skiljanleg og eðlileg viðbrögð. En fólk þarf víst að eyða til að fólk hafi vinnu í fyrirtækjum. Þannig er það nú bara.

Áfram Ísland.

Jón G. Hauksson

[email protected]