Á tíundanum (BJ)

Jólabækurnar flæddu yfir landslýð, en hann var fjarri því að drukkna. Mér datt það í hug hvort flóðið minnti ekki á vatnavextina í Ástralíu sem þekur landsvæði sem nemur samanlögðu Frakklandi og Þýskalandi en nemur mönnum víðast ekki nema í hné.

Ég óð ótrauður út í, en réðst ekki á garðinn þar sem hann er hæstur. Byrjaði reyndar á útlendri bók með smásögum eftir Kurt Vonnegut. „Jæja er Kurt kallinn enn að gefa út bækur,“ segir kannski einhver. „Er hann ekki orðinn býsna gamall og farinn að tapa sér?“

Það er enginn vafi á því að Kurt er farinn að tapa sér. Hefur satt að segja alveg tapað sér því að hann dó hér um árið. En hann virðist hafa skilið eftir sig bunka af smásögum frá æskuárum. Og það er ekkert fals eins og æskuverk íslensku málaranna sem þeir máluðu á Gallerí Borg. Þetta eru fínar sögur sem ég skil ekki hvers vegna hann sendi ekki frá sér meðan hann var á lífi. Líklega hefur hann gleymt þeim.

Bókin heitir Look at the Birdie og lagðist afar vel í mig. Fínar sögur. Á vefnum sé ég að önnur gömul/ný bók kemur eftir kappann. Ég veit ekki hvenær. Hvet samt alla til þess að lesa þessa.

Fyrst ég var í smásagnagír vatt ég mér næst í bók Óskars Magnússonar: Ég sé ekkert svona gleraugnalaust. Hún var líka ágæt, þó að Óskar slagi ekki upp í Vonnegut. Sögurnar eru blanda af uppspuna og sjálfsævisögulegum þáttum þar sem staðreyndir hafa verið lagaðar til eftir því sem hentar frásögninni.

Sumt fannst mér athyglisvert. Til dæmis sagan af tónskáldinu sem varð fyrir því óláni að konan hans lést af slysförum heima hjá þeim. Ég fletti þessu máli upp og sá að á sínum tíma auglýsti tónskáld (sem er auðvitað allt annað tónskáld en það sem sagan fjallar um, þó að sumt hittist á að vera líkt) lát konu sinnar, eftir að hann hafði verið í vörslu lögreglu um hríð. Þegar tónskáldið dó var þessari konu sleppt í löngum lista um eiginkonur. Þessu hafði ég misst af, en þetta gerðist meðan við bjuggum í útlöndum. Þetta tónskáld hitti ég einu sinni við drykkju (menn geta reynt að giska á hvor okkar var við drykkju) og spjallaði við hann um hríð og hafði gaman af. Ekkert vissi ég um þessi mál þá.

Næst fór ég í Einar Kárason, sem segist vera með smásögur, sem kannski er rétt, en í raun er þetta sjálfsævisaga um valda þætti í lífi hans. Mér er skemmt heitir hún. Ég las tvo kafla og bíð með dóm þangað til ég hef lesið bókina alla. Einhver fann að því að Einar mælti með bók Óskars. Þar hefði meistarinn mælt með lærisveini sínum.

Hvað með það? Ég veit reyndar ekki hvort Óskar hefur lært af Einari. En hvað ef svo hefði verið? Ekki hika ég við að hrósa mínum lærisveinum ef ástæða er til.

Þorbjörg Jónsdóttir Schweitser var hjúkrunarkona sem bjó í Þýskalandi í fimmtíu ár. Hún var góð vinkona pabba sem hafði mikið samband við hana í stríðinu og segir frá því í Æviminningum sínum. Hún giftist þýskum fræðimanni, Bruno Schweitser, sem hafði komið hingað til lands fyrir stríð og tók hér mikið af merkum myndum, sem gefnar hafa verið út í bókinni Frá torfbæjum til tæknialdar, sem Örlygur Hálfdánarson gaf út. Bókin heitir Í ríki óttans og byggir á viðtali Magnúsar Bjarnfreðssonar við hana. Þetta er mjög skemmtileg bók. Bæði vegna lýsingar Þorbjargar á uppvexti sínum í Skaftafellssýslu og nám í hjúkrun geðsjúkra, en ekki síður vegna sögunnar frá Þýskalandi.

Þorbjörg hafði alltaf mikið samband við mína fjölskyldu og var okkur að mörgu leyti sem nákominn ættingi, þó að hún væri óskyld okkur. Sumt af því sem í bókinni er hafði hún sagt mér, annað las ég þar í fyrsta sinn. Bókin er ekki gallalaus, en ég hafði gaman af því að lesa hana og ég held að það muni eiga við um flesta sem hafa áhuga á þessum tímum.

Ég er búinn að lesa fyrsta þriðjunginn af bók Þórs Whiteheads um Sovét-Ísland og marga kafla eftir það. Þetta er stórvirki. Á sínum tíma las ég BA-ritgerð Þórs um Kommúnistaflokk Íslands, og þurfti að fá hana á bókasafni háskólans þar sem hún var til í einu eintaki. Efnið hefur lengi verið áhugamál mitt og því get ég ekki sagt að margt hafi komið mér á óvart. Samt leiðréttir Þór margar missagnir og setur annað í skýrt samhengi, auk þess sem hann hefur fundið margar heimildir sem ég hafði ekki vitað að væru til áður. Þessa bók eiga allir að lesa sem hafa áhuga á sögu 20. aldarinnar á Íslandi.

Nú eru bráðum 40 ár síðan ég heyrði Þórs fyrst getið, en það eru ekki mörg ár síðan ég talaði fyrst við hann. Þá var ég að velta fyrir mér bíómyndinni um Adolf Hitler, Fallinu. Ég vissi engan meiri sérfræðing um stríðið en Þór og leitaði því til hans með vangaveltur mínar. Undanfarin tvö ár höfum við talað stundum saman um hrunið og afleiðingar þess fyrir stjórnmál og efnahag Íslendinga. Í jólablaði Vísbendingar er viðtal við Þór þar sem hann segir m.a.:

„Nú hefur hrunið orðið til þess að Alþingi hefur samþykkt að sækja um aðild Evrópusambandinu. Það hlýtur að teljast skref í sömu átt og færði okkur á sínum tíma lausn frá haftabúskapnum ömurlega, sem líktist búskaparháttum í austantjaldsríkjunum. Spurningin er hins vegar sú, hvort Evrópusambandið vilji taka nægjanlegt tillit til lífshagsmuna okkar? Ég tel að við fáum ekki svar við þeirri spurningu fyrr en aðildarsamningur liggur fyrir. Það sé þess virði að sýna smábiðlund. Evrópusambandið var stofnað vegna þess að Evrópuþjóðirnar skynjuðu að þær þyrftu deila fullveldi sínu hver með annarri til að sigrast á veikleikum þjóðríkjanna og áráttu sumra þeirra til að standa styrjöldum. Nú eru vissulega miklar blikur á lofti yfir Evrópu, ekki síst evrulöndunum. En vonin um að vel fari hlýtur samt að byggjast á því að þjóðirnar þjappi sér fastar saman frekar en að þær leiti hver í sitt gamla far.“

Þór, sem styður hugsjónir Sjálfstæðisflokksins og þekkir sögu 20. aldarinnar á Íslandi öðrum betur, dregur þann lærdóm af reynslu sinni og þekkingu að aðild að Evrópusambandinu sé eðlilegt skref frá núverandi efnahags- og stjórnmálakreppu. Auðvitað þurfi að kanna hvort Íslendingar fái viðunandi niðurstöðu varðandi sín lífshagsmunamál. En flestir vita að kveikjan að seinni heimstyrjöldinni var kreppa þar sem menn reyndu að leita „staðbundinna“ lausna þar sem þjóðirnar urðu andstæðingar í stað þess að þjóðirnar þjöppuðu sér saman.

Fleira hef ég lesið, en nóg er sagt um það að sinni.

---

Mér hefur alltaf þótt það lágkúrulegt að veitast að andstæðingum sínum með því að ráðast á maka þeirra eða börn. Fyrir um það bil þremur árum skrifaði ég um það pistil (Syndir feðranna) þegar ráðist var að Þorsteini Davíðssyni með ósanngjörnum hætti vegna þess að hann er sonur Davíðs Oddssonar. Mér finnst það ljótt að vera með slíkan málatilbúnað.

Skoðun mín hefur ekkert breyst. Það væri langsótt að segja að Morgunblaðið gæti ekki fjallað um dómstóla landsins vegna þess að sonur ritstjórans er dómari. Mér fyndist það líka afar ósanngjarnt ef einhver veittist að mér vegna þess að sonur minn vann hjá Kaupþingi um skeið. Þar með væri ég orðinn sérstakur málsvari hrunsins.

Eða að ég mætti aldrei tala um Alþingi vegna þess að Vigdís gegnir leiðinlegasta starfi á Íslandi. Þá hefði ég ekki margt að segja.

Að vísu held ég að engum detti það í hug að tengja með þeim hætti. Það væri álíka ósmekklegt og árásirnar á þá feðga, Þorstein og Davíð.

---

Nú styttist í þrettándann. Við tölum um annan og þriðja í jólum. Áttadagur var til í gamla daga (oftar nefndur nýjársdagur). Því ekki að tala um tíundann?

Benedikt Jóhannesson

PS fyrir þá sem ekki lesa nótur fylgir lagið úr Jólavísbendingunni með. Myndskreytt.