Gæti það gerst hér?

Á undanförnum árum hafa hryðjuverk verið framin víða á Vesturlöndum. Eðli málsins samkvæmt eru hryðjuverk ofbeldi sem erfitt er að varast. Þau ríða yfir þegar menn búast síst við þeim. Ódæðisverkin í Bretlandi í sumar verða til þess að við spyrjum: Gæti slíkt gerst á Íslandi?

Dómsmálaráðherra hefur yfirstjórn með löggæslu á Íslandi og ber því ábyrgð á vörnum gegn ofbeldi af öllu tagi. Ýmsar spurningar vakna í tengslum við hryðjuverk og hvort yfir höfuð sé hægt að verjast þeim. Björn Bjarnason hefur velt þessum málum fyrir sér og féllst fúslega á að svara nokkrum spurningum um málið.

Er líklegt að nokkur vilji fremja hryðjuverk á Íslandi?

Svar: Um það getur enginn fullyrt. Fyrir um 20 árum var hvalbátum sökkt í Reykjavíkurhöfn. Slíkt óhæfuverk má flokka undir hryðjuverk.

Eru einhverjar vísbendingar um að menn vilji fremja hryðjuverk hér á landi?

Svar: Þegar alþingi samþykkti að hefja hvalveiðar að nýju sagði Paul Watson, sem sökkti hvalbátunum á sínum tíma, að það væru til aðrar leiðir en efnahagsþvinganir til að fá menn ofan af hvalveiðum. Þetta var túlkað sem hótun af hans hálfu.

Nú hafa ekki verið framin hryðjuverk annars staðar á Norðurlöndum nýlega, hvers vegna ættum við að búast við þeim hér?

Svar: Ég veit ekki til þess að neinn sé í sjálfu sér að búast við hryðjuverkum hér en bæði hér og annars staðar á Norðurlöndum fylgjast menn með því sem er að gerast í þessum efnum, auk þess sem við tökum þátt í alþjóðasamstarfi til dæmis á vettvangi Evrópuráðsins og Sameinuðu þjóðanna, þar sem gerðir eru alþjóðasamningar um ráðstafanir í baráttunni við hryðjuverk. Með þátttökunni skuldbindum við okkur til að laga löggjöf okkar að ákvæðum þessara alþjóðasamninga.

Hve margir starfa við varnir gegn hryðjuverkamönnum hér á landi?

Svar: Að tala um varnir gegn hryðjuverkum getur verið afstætt því að segja má að allt sem lagt er af mörkum af opinberri hálfu til að efla öryggi borgaranna sé til þess fallið að verja þá gegn hryðjuverkum eða öðru. Brugðist er við í samræmi við vána hverju sinni og sérsveit lögreglunnar er best þjálfaða sveitin til að takast á við hættulegustu aðstæður, en í henni verða 52 einstaklingar, þegar markmiðið sem sett var á síðasta ári um eflingu hennar, næst.

Hversu miklu fé er varið til þess að koma í veg fyrir hryðjuverk?

Svar: Á fjárlögum ríkisins er enginn liður eyrnamerktur aðgerðum gegn hryðjuverkum sérstaklega. Á heildina litið má segja að öllu fé til löggæslu, landhelgisgæslu og slökkviliðs eða annarra björgunarliða og bráðamóttöku sé varið til að koma í veg fyrir tjón af hryðjuverkum.

Er herinn á Keflavíkurflugvelli hlekkur í varnarkeðju gegn hryðjuverkum?

Svar: Hann yrði vafalaust virkjaður á einhvern hátt ef hryðjuverk yrði til dæmis framið á Keflavíkurflugvelli. Bandaríkjamenn stofnuðu sérstakt heimavarnaráðuneyti til að auka öryggi gegn hryðjuverkum og það starfar við hlið varnarmálaráðuneytisins. Þessi verkaskipting er til marks um að ekki er litið á baráttuna gegn hryðjuverkum sem sérstakt verkefni herafla, en að sjálfsögðu er til hans kallað ef allt fer á versta veg og hið sama yrði væntanlega gert hér.

Er herinn kannski skotmark og eykur þannig áhættu okkar?

Svar: Nei.

Nú hefur þú lagt til að Íslendingar taki að sér ýmis verkefni hersins. Myndi það breyta einhverju um hættuna á hryðjuverkum?

Svar: Nei.

Menn hafa haldið því fram hér á landi að lögregla beiti hlerunum við hugsanlega hryðjuverkamenn án dómsúrskurðar. Er þetta rétt?

Svar: Nei, lögregla hefur ekki heimild til símhlerana án dómsúrskurðar.

Í sumum Evrópulöndum er fylgst sérstaklega með ákveðnum hópum, t.d. íslömskum bókstafstrúarmönnum. Er eitthvað slíkt gert hér á landi?

Svar: Hér eins og annars staðar er eftirlit með útlendingum. Íslamskir bókstafstrúarmenn hafa ekki látið til sín heyra hér á landi eins og víða annars staðar.

Hvaða lagasetning er nauðsynleg hér á landi í ljósi þess að hryðjuverkamenn hafa gert áþreifanlega vart við sig í Bretlandi og Hollandi að undanförnu?

Svar: Ég sé í sjálfu sér ekki að við þurfum að breyta lögum okkar vegna atburða í Bretlandi og Hollandi, en við þurfum, eins og ég sagði hér að framan, að haga löggjöf okkar í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar okkar samkvæmt samningum sem við höfum gengist undir.

Er ekki hætta á því að lög sem beint er gegn hryðjuverkamönnum geti heft frelsi einstaklinga? Hvar á að draga mörkin milli öryggis einstaklinganna og frelsis þeirra og réttar til einkalífs? Á tímum nasista í Þýskalandi var lögum sem sett höfðu verið gegn öfgahópum beitt gegn andstæðingum Hitlers. Í ljósi þess að nasistar komust til valda í kosningum, er ekki hætt við því að slík lög gætu breyst í andhverfu sína?

Svar: Jú, þessi hætta er fyrir hendi. Ég get ekki svarað því hvar á að draga þessi mörk, en við alla lagasetningu þarf að hafa þau í huga og við, sem unnum frelsi, viljum að sjálfsögðu hafa sem mest svigrúm til orða og athafna. Alls staðar þar sem lýðræði víkur fyrir einræði er traðkað á rétti hins almenna borgara. Ákvörðunum um varúðarráðstafanir í lýðræðisríkjum er ekki unnt að líkja við ofbeldisverk nasista.

Bretar ætla að setja lög sem banna mönnum að setja fram ákveðnar ögrandi skoðanir. Er það réttlætanlegt og gætum við þurft að gera slíkt hið sama?

Svar. Ég hef ekki kynnt mér þessar bresku hugmyndir nægilega vel til að lýsa skoðun á þeim eða hvort aðrar þjóðir ættu að feta í fótspor þeirra. Miklu nærtækara fyrir okkur er að fylgjast með því sem er að gerast í þessum efnum á vettvangi Evrópusambandsins, þar sem samstarf okkar við þau, til dæmis á vettvangi Schengen-samningsins um landamæralausa Evrópu, kallar oftar en ekki á viðbrögð af hálfu íslenskra stjórnvalda.

Margir hryðjuverkamenn hafa alist upp innan vestrænna þjóðfélaga og lengst af voru þeir „eðlilegir þegnar“. Er einhver leið að sjá það á framgöngu slíkra manna að þeir séu hættulegir þjóðfélaginu?

Svar: Þetta er viðfangsefni sem glímt er við af leyniþjónustum þeirra ríkja þar sem slíkir öfgahópar hafa hreiðrað um sig. Eftirlit með þeim á örugglega eftir að aukast og viðleitni til að átta sig á því hvenær einhver einstaklingur hefur stigið yfir þau mörk að hætta að vera borgari í samfélagi og gerast óvinur þess. Slíkt eftirlit er ákaflega vandasamt og hlýtur meðal annars að byggjast á tengslum inn í þessa hópa, þess vegna þarf samhliða þessu að leggja rækt við gott samstarf við þessa hópa í samfélaginu.

Höfum við þá tækni sem þarf til þess að koma upp um hryðjuverkamenn áður en þeir láta til skarar skríða?

Svar: Hvaða tækni dugar til þess? Ísraelsstjórn ákvað að reisa aðskilnaðarvegg á milli eigin lands og Palestínu til að hindra ferðir hryðjverkamanna. Við erum til dæmis mjög framarlega í sprengjuleit og viðbrögðum við þeim sem beita sprengjum til að granda almennum borgurum og starfsmenn Landhelgisgæslunnar eru eftirsóttir leiðbeinendur víða um lönd vegna tækni sinnar á þessu sviði.

Tveir tvítugir drengir fóru upp á Stjórnarráðshúsið og drógu niður fána Íslands og upp fána með slagorði. Þeir hefðu getað verið með sprengjur, mólótov-kokkteil eða brennisteinssýru í flösku og ógnað þannig lífi æðstu ráðamanna þjóðarinnar. Hefði verið réttlætanlegt að beita vopnum strax og til þeirra sást? Kallar svona á aukna gæslu við opinberar byggingar?

Svar: Ég tel að ekki eigi að beita vopnum nema í ýtrustu neyð og að vel yfirlögðu ráði. Gæsla við opinberar byggingar og aðgangsstýring að þeim hefur aukist jafnt og þétt undanfarin ár, þróunin mun halda áfram til þeirrar áttar.

Stækkað:

Eftirlit með öfgahópum á örugglega eftir að aukast og viðleitni til að átta sig á því hvenær einhver einstaklingur hefur stigið yfir þau mörk að hætta að vera borgari í samfélagi og gerast óvinur þess.

Ég tel að ekki eigi að beita vopnum nema í ýtrustu neyð og að vel yfirlögðu ráði.