Af uppruna dularfullrar konu (BJ)

Um daginn fór ég að heimsækja Jónas Haralz hagfræðing. Jónas er einhver ótrúlegasti maður sem ég hef kynnst. Hann er svo minnisgóður að það er einstakt. Stundum finnst mér að þegar Jónas fæddist hafi verið kveikt á myndbandstæki í kollinum á honum og það gangi enn þann dag í dag. Hann man dagsetningar, nöfn, staði, ættir. Fyrir nokkrum mánuðum varð Jónas fyrir áfalli, líklega heilablæðingu eða einhverju þess háttar. Nú er Jónas orðinn níræður (og einu ári betur reyndar) og slík áföll eru ekkert grín. En hann virðist ekkert láta það á sig fá. Í þessari heimsókn rifjaði hann upp gamlar sögur sem urðu mér kveikjan að þessum skrifum.

Foreldrar Jónasar voru þekkt fólk. Séra Haraldur Níelsson faðir hans var hverjum Íslendingi kunnugur og frú Aðalbjörg Sigurðardóttir, móðir Jónasar, einnig áberandi kona. Séra Haraldur hafði mikinn áhuga á dulrænum fyrirbærum. Það vill svo til að ég kynntist frú Aðalbjörgu þegar ég var lítill. Þá þvældist ég stundum með ömmu Guðrúnu, en hún heimsótti margar merkiskonur, meðal annars Aðalbjörgu í Lönguhlíðina. Ég veit ekki hve gamall ég hef verið, varla eldri en sex ára.

Af einhverjum ástæðum spannst talið um daginn í heimsókn minni til Jónasar um skáldin frægu, Halldór Laxness og Þórberg Þórðarson. Kannski vegna þess að Aðalbjörg hafði á æskuárum verið kærasta Jóhanns Jónssonar skálds, þess sem orti Söknuð, dapurleikaljóðið mikla: Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað? Halldór var vinur Jóhanns og segir í Skáldatíma frá því að þeir hafi hist í Leibzig þegar Jóhann var orðinn mjög úr heimi hallur. Jóhann hafi þá á einni nóttu sagt sér frá skáldsögu sem hann skrifaði aldrei. Ég hafði alltaf haldið að í þessu nætursamtali hafi leynst kveikjan að Brekkukotsannál, en í samtalinu við Jónas kom fram að Halldór hafi notað bréf milli Aðalbjargar og Jóhanns í SölkuVölku. Kannski hefur hann nýtt söguna Jóhannsnaut þar líka. Rétt er að taka það fram að Pétur Pétursson guðfræðiprófessor var líka í heimsókn hjá Jónasi þegar hér var komið sögu og lagði fróðleik um þetta til málanna.

Þórbergur Þórðarson var trúaður á yfirskilvitleg fyrirbæri eins og flestum er kunnugt. Hann hafði talsvert saman við þau hjón, foreldra Jónasar saman að sælda. Annað hvort árið 1968 eða 1969 var Jónasi boðið í sendiráð Sovétríkjanna í veislu. Þetta gæti hafa verið 7. nóvember 1968, en mér láðist að spyrja um það. Meðal þeirra sem Jónas hitti voru þeir Halldór og Þórbergur, ásamt Magnús Kjartanssyni, ritstjóra Þjóðviljans, þingmanni og síðar ráðherra. Þeir voru að ræða um Kristnihald undir jökli, sem kom út þá um haustið og Þórbergur var æstur mjög. Jónas heyrði ekki hvers vegna, en þegar hann yfirgaf samkvæmið hittist svo á að Þórbergur og Magnús eru líka á förum. Heyrir Jónas þá að Magnús heldur uppi vörnum fyrir bókina en Þórbergur gefur sig ekki og segir: „En hann Halldór á ekki að stela.“

Þórbergur taldi sem sé að Halldór hefði stolið Úu, aðalpersónu bókarinnar frá sér, úr Ævisögu séra Árna Þórarinssonar.

Þetta varð til þess að ég varð að lesa umrædda ævisögu, sem er í sex bindum. Fyrsta bindið er um æsku séra Árna, en ég þóttist vita að stuldurinn hefði verið úr bókinni: Hjá vondu fólki, sem lýsir nágrönnum séra Árna á Snæfellsnesi. Er rétt að halda því til haga að ég man ekki eftir neinum sem talar jafnilla um fólk og séra Árni gerir í bókinni. Árni átti 11 börn og marga þekkta afkomendur. Ekki hefur illmælgin erfst til allra þeirra. Eymundur Matthíasson íhugandi og hljóðfærakaupmaður við Klapparstíg á séra Árna að langafa. Engan mann veit ég umtalsfrómari en Eymund. Meðal annarra afkomenda má nefna þá bræður Árna Pál og Þórólf Árnasyni.

Í ævisögunni 3. bindi á bls. 227 segir: „Mælt var, að Þorleifur ríki á Stapa hafi sagt það fyrir, að hann myndi eignast konu, sem þá væri langt í burtu. Hann sigldi á haustin með vörur til Skotlands og dvaldist þar stundum fram eftir vetri. Í einni kaupferð sinni komst hann yfir tigna mey af enskri og spænskri aðalsætt. Hún hér Úrsúla, en var kölluð Úrsúlei eða Úrsalei á Snæfellsnesi. Hún gekk að eiga Þorleif kaupmann, og bjuggu þau að Stapa.

Í bæðar ættir Úrsúlu hafði verið valið í marga liðu og jafnvel allt vanað nema úrvalið. Þess vegna hafa margar konur í ætt hennar þótt svo gott hold, að þær hafa runnið út eins og heitar bollur.

Þessa sögu heyrði ég einnig um Úrsúlu þar vestra.

Hún fékk þá náttúru, sem mun vera mjög sjaldgæf með aðalsfólki, að hana langaði óskaplega til að verða skipsjómfrú. Þetta var látið eftir henni. Í einni sjóferð sinni lenti hún upp á Snæfellsnes og þar var hún ekki fyrr komin í land en þeir voru búnir að gera hana ólétta. Þannig átti hún að hafa staðfest á Stapa.

Þetta var hjá Snæfellinga um útlendinginn.

Úrsúla var annáluð fyrir fegurð og dyggðir. Henni var svo lýst, að hún væri með hvítan lokk í svörtu hári. Hún lifði Þorleif bónda sinn og settist að í Ósakoti hjá Búðum eftir dauða hans. Ekki veit ég hvernig á því stóð, að hin auðuga kaupmannskona á Stapa lauk þar lífi sínu. En á þessum bæ, þar sem hin enska aðalsmær geislaði frá sér tign og göfgi, þar var síðar bruggaður „svarti-dauði“.

En nú koma ættfræðingarnir til sögunnar og segja:

Úrsúlu ensku er hvergi getið í kirkjubókum né öðrum heimildum. Þess vegna hefur hún aldrei verið til.“

Á bls. 68 í Kristnihaldinu segir: „Nú er þar til máls að taka að kona sú kemur til Íslands, sumir segja af Einglandi, aðrir af Írlandi eða jafnvel Spáni, er Úrsúla hefur heitið hin enska, ellegar Úrsa, kölluð Úrsalei undir Jökli. Þessi tíðindi munu hafa gerst á dögum Þorleifs kaupmanns hins ríka að Stapa Árnasonar bónda og sýslumanns í Reykjavík Ingibjargarsonar Narfadóttur að Narfeyri. Sumir menn segja að Þorleifur þessi hafi í einni kaupferð sinni til Skotlands komist yfir tignarmey þessa af enskri og spænskri aðalsætt og flutt hana til Íslands með sér, undir Jökul. Ekki þori ég að fullyrða neitt um sannindi þessarar frásagnar. Hitt reingi ég ekki sem altalað er, að Úrsalei hafi að vísu verið írsk-spænsk aðalsmær og valið til hennar í báðum ættum í marga liðu með tilliti til holds: og hafi hún því verið kynbætt manneskja. Í karlsift ku þar alt fólk hafa verið vanað nema úrvalalið. Það fylgir og sögunni að kvenbörn af þessum ættbálki hafi verið látin ganga undir mylkum konum frammá giftingaraldur. Ekki sel ég þessa sögu dýrar en ég keypti. ...

Önnur „arfsögn“ sem Tumi Jónsen segist trúa eins vel og hinni fyrri: Úrsalei fékk snemma þá náttúru, er af fróðum mönnum talin vera nokkuð svo sjaldgæf með aðalsfólki, að hana lángaði ósköpin öll til að verða skipsjómfrú. Þetta var látið eftir henni. Í einni sjóferð sinni lenti hún upp á Íslandi. undir Jökli. Sumum kann að finnast þetta ögn skrítið. Er nú ekki að orðleingja það nema Úrsalei var ekki fyrr stigin á land á Stapa en jöklarar taka sig til af alkunnu frjálslyndi sínu og, með leyfi að segja, gera stúlkunni barn. Eigi má sköpum renna. Af þeim sökum staðfestist Úrsúla enska hér í plássi að því er þessi fræði telja. Að sögn annála gekk hún síðan að eiga Þorleif kaupmann hinn ríka að Stapa. Hún hefur því miður ekki fundist í sálnaregistrum, ...“

Svona varð semsagt ÚA til. Ef hún var þá til.

Benedikt Jóhannesson