Ákærð fyrir að halda ekki fund (BJ)

Nú hefur nefnd þingmanna alþingis skilað skýrslu. Ég hef ekki lesið nema brot af henni. Mér sýnist hún byrja skynsamlega, en meginefnið hef ég ekki lesið. Aðlafréttin er þó að meirihluti nefndarinnar vill ákæra fjóra ráðherra og sjö af níu vilja ákæra fjóra. Í gær ákvað ég að kíkja á ákærurnar sjálfar. Kannski hef ég misst af því í fréttaflóðinu, en enginn virðist hafa skoðað fyrir hvað á að dæma fólkið.

Bíddu, bíddu, segir kannski einhver. Alþingi ætlar ekki að dæma ráðherrana fyrrverandi, bara ákæra þá.

En það kemur út á eitt. Það má ekki ákæra nema meiri líkur en minni séu taldar á því að dómurinn dæmi ráðherrana seka. Þess vegna eru þingmennirnir fyrir sitt leyti búnir að kveða upp sinn dóm um leið og þeir ákæra.

Jóhanna Sigurðardóttir var spurð að því hvort hún héldi að ákærurnar myndu róa fólk.

Til þess er leikurinn gerður, var svarið.

Þá vitum við það. Ekki til þess að ná fram réttlæti, gæta þess að málsmeðferð verði rétt og sanngjörn og aðeins verði dæmt, ef meiri líkur en minni séu á sakfellingu heldur til þess að róa fólk.

Sumir hafa sagt að með því að kalla saman Landsdóm sé verið að blanda saman pólitík og dómsmáli sem eigi illa við. Það er rétt, en það er ekki einsdæmi á Vesturlöndum. Í Bandaríkjunum virkar öldungadeildin eins og dómstóll yfir forsetanum. Árið 1974 var Nixon ákærður fyrir afbrot vegna Watergate-málsins. Árið 1998 var Clinton kærður vegna þess að hann laug í framhjáhaldsmáli sínu með Lewinski. Hann var sýknaður, atkvæði féllu jöfn (hefði reyndar þurft aukinn meirihluta). Demókratar studdu hanna allir og fimm repúblikanar að auki.

Í báðum tilvikum var þó um óumdeilt brot að ræða. Forsetarnir lugu af ásetningi.

Ætluðu ráðherrarnir fjórir að rústa Ísland? Það er meginatriðið.

Ég kíkti á kærurnar. Þær eru allar svipaðar og ég ákvað að fara yfir eina þeirra lið fyrir lið. Af því að flestir telja væntanlega að ég sé ekki sérstakur stuðningsmaður Ingibjargar Sólrúnar ákvað ég að fara yfir kæruna gegn henni. Ég skáletra kæruatriðin og kem svo með mínar athugasemdir við hverja grein.

B. Málið er höfðað á hendur Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, fyrrverandi utanríkisráðherra, fyrir brot framin á tímabilinu frá febrúar 2008 og fram í októberbyrjun sama ár, af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi, aðallega fyrir brot gegn lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, til vara fyrir brot gegn 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, en til þrautavara fyrir brot gegn 141. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga.

Ég hef ekki flett upp öllum þessum lagagreinum, en skil þó að meginatriðið er ásetningur til brots eða stórkostlegt hirðuleysi. Myndrænt finnst mér mega líkja þessu við það annars vegar að einhver fari niður í bæ til þess að berja einhvern. Það er ásetningur.

Lögregluþjónn eða gæslumaður sem horfir á þegar maðurinn er barinn án þess að skerast í leikinn sýnir af sér hirðuleysi. Eflaust gæti gangandi vegafarandi sem kæmi að þegar verið væri að ganga í skrokk á einhverjum og léti lögreglu ekki vita líka verið sekur um hirðuleysi.

Höldum áfram með kæruna:

I.

Fyrir að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem utanríkisráðherra og oddviti Samfylkingarinnar í ríkisstjórn andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem henni var eða mátti vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með því að beita sér fyrir eða gera tillögur til annarra ráðherra um aðgerðir, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins.

Þetta er allt almenns eðlis. IGS átti að gera tillögur um eitthvað sem hefði bjargað málunum. Hins vegar er ekki sagt hvað. Það skiptir meginmáli að vita hvort hún hefði með einhverjum ráðum getað afstýrt því hruni sem varð með aðgerðum, stjórnvaldsfyrirmælum o.s.frv.

Fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, annaðhvort með eigin aðgerðum eða tillögum um þær til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli.

Víst er það gott að vera vel undir áfallið búinn. Ekki er hægt að segja að stjórnun á atburðarásinni í seinni hluta september og byrjun október 2008 hafi verið fumlaus og borið vitni um mikinn og langan undirbúning. En hefði kerfið hrunið? Í skýrslunni segir að eftir 2006 hafi stefnt í óefni og vart snúið af ógæfubraut. Það þýðir hins vegar ekki að leita sökudólga þá, því að þeirra brot eru fyrnd. Hér er heldur ekki talað um ákveðnar aðgerðir. IGS átti bara að gera eitthvað.

Fyrir að hafa vanrækt að beita sér fyrir virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins með því til að mynda að stuðla að því að bankarnir minnkuðu efnahagsreikning sinn eða einhverjir þeirra flyttu höfuðstöðvar sínar úr landi.

Hér er loks talað um áþreifanlega vanrækslu. Það er þó alls ekki einfalt mál að minnka efnahagsreikning banka. Það verður ekki gert nema með því selja eignir og það tekur tíma. Skyndileg sala á stórum hluta af eignum bankanna erlendis hefði vakið panik-viðbrögð víða um heim og rýrt traust á kerfinu. Maður sér fyrir sér hrokafullt andlit Sigurðar Einarssonar þar sem hann hefði neitað því að nokkuð væri að og Fréttablaðið hefði verið fleytifullt af ásökunum um ofsóknir á hendur Jóni Ásgeiri og hans góðu vinum.

Kannski hefði verið hægt að flytja höfuðstöðvar Kaupþings til útlanda árin á undan. Ég man ekki betur en bankastjórarnir hótuðu að flytja bankann úr landi og að Árni Mathiesen segði: „Nú þá fara þeir bara úr landi.“ Það þótti þá með fádæmum að ráðherrann skyldi leyfa sér að tala svona um bankann.

Svo er það spurning hvort ráðherrar geta flutt fyrirtæki úr landi. Hvernig er það gert? Eru þau gerð útlæg?

Fyrir að hafa ekki fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave- reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þessa með virkri aðkomu ríkisvaldsins.

Hér er aftur nefnt ákveðið brot en ekki almennt tal. Nú vita hins vegar allir að ástæðan fyrir því að Icesave-reikningarnir voru ekki færðir í dótturfélag í Bretlandi var sú að Landsbankinn hafði engar eignir á móti til þess að færa út. Lán til eigenda og félaga þeirra höfðu bókstaflega tæmt bankann. Fyrirtæki eigendanna eins og Eimskip, XL-Leisure, Straumur og miklu fleiri riðuðu öll til falls þessa mánuði og engin leið var að hægt væri að fá frá þeim peninga. Stóri glæpurinn í Icesave-málinu var að leyfa útibú í Hollandi í maí 2008. Það er ekki nefnt í ákærunni og ég veit ekki hvort nokkur ráðherranna kom þar við sögu.

Framangreind háttsemi þykir varða við b-lið 10. gr., sbr. 11. gr., laga nr. 4/1963, til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, en til þrautavara við 141. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga.

Hér er líklega óskað eftir fangelsun ráðherrans fyrir ofangreint athæfi.

II.

Fyrir að hafa á framangreindu tímabili látið farast fyrir að framkvæma það sem fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrár lýðveldisins um skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Á þessu tímabili var lítið fjallað á ráðherrafundum um hinn yfirvofandi háska, ekki var fjallað formlega um hann á ráðherrafundum og ekkert skráð um þau efni á fundunum. Var þó sérstök ástæða til þess, einkum eftir fund hennar, Geirs H. Haarde, Árna M. Mathiesen og formanns stjórnar Seðlabankans 7. febrúar 2008, eftir fund hennar og Geirs H. Haarde með bankastjórn Seðlabankans 1. apríl 2008 og í kjölfar yfirlýsingar til sænsku, dönsku og norsku seðlabankanna sem undirrituð var 15. maí 2008. Utanríkisráðherra átti ekki frumkvæði að formlegum ráðherrafundi um ástandið né heldur gaf hún ríkisstjórninni sérstaka skýrslu um vanda bankanna eða hugsanleg áhrif hans á íslenska ríkið.

Þykir þetta varða við c-lið 8. gr., sbr. 11. gr., laga nr. 4/1963, en til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga.

Hér er það sérstakur ákæruliður að hafa ekki boðað til fundar með ráðherrunum. Nú vitum við að IGS talaði ekki um þessi mál við marga, a.m.k. var henni sérstaklega í mun að Björgvin G. Sigurðsson vissi sem minnst, væntanlega vegna þess að talið var að hann gæti ekki þagað yfir leyndarmáli.

Hefði það bjargað lýðveldinu frá efnahagshruni ef Þórunn Sveinbjarnardóttir og Kristján Möller hefðu vitað um málið?

Auðvitað er það undarlegt að ekki hafi verið sagt frá þessum alvarlega vanda sem við blasti vorið 2008. Þó er ólíklegt að IGS hafi búið yfir nokkrum þeim tólum sem hefðu afstýrt því sem gerðist þegar Lehman Brothers bankinn hrundi í september. Allir muna hvernig stór hluti þjóðarinnar brást við þegar átti að kaupa Glitni í september það ár. Talað var um bankarán Davíðs og þaðan af verra.

Förum aftur í dæmið sem ég byrjaði með. Vegfarandi sem sér þrjá stóra ruma berja lítinn væskil getur hringt í lögregluna og á að gera það. Hins vegar er hugsanlegt að einn rumanna sjái hann hringja og roti hann. Þetta er áhætta sem mönnum ber skylda til að taka. En þó að lögreglan komi á staðinn er eins víst að væskillinn sé í buffi og afbrotamennirnir farnir á brott. Hvað á lögreglan að gera? Láta fórnarlambið liggja í sárum sínum og ákæra manninn sem hringdi fyrir að hafa ekki kallað saman fund vegfarenda um málið?

Benedikt Jóhannesson