Aftökur á Íslandi (BJ)

Greinina hér á eftir skrifaði ég í SKÝ nú í september. Ég held að ég hafi fengið áhuga á þessu efni þegar ég sá Gálgaklett, gegnt Bessastöðum, síðastliðið vor. Þá velti ég því fyrir mér hvort aftökur hefðu verið algengar á Íslandi og sérstaklega í nágrenni Reykjavíkur. Það kom ýmislegt fróðlegt í ljós:

Íslendingar eru stoltir af því að hér á landi er ekki beitt líkamlegum refsingum. Fangar eru ekki settir í gapastokk, hýddir eða brennimerktir. Þetta er reyndar ekki gert almennt á Vesturlöndum. En í sumum löndum eru sakamenn teknir af lífi. Það er ekki gert á Íslandi og nú eru bráðum 200 ár frá því að maður var síðast hálshöggvinn á Íslandi.

Aðferð barbaranna

Margir velta því fyrir sér hvers vegna líkamlegar refsingar voru svo algengar á árum áður, refsingar sem flestum finnast ógeðfelldar og ómannúðlegar. Einmitt þess vegna finnst mörgum það merki um að þjóðfélagið nú sé siðaðra en það var á fyrri öldum. Kannski er það rétt, en samt getur líka verið að í skýringarnar séu miklu einfaldari en það að þjóðin hafi breyst úr grimmum ribböldum í siðaða heiðursmenn.

Í tæplega 400 ár voru líkamsrefsingar ekki í íslenskri löggjöf. Það er athyglisvert að það er ekki fyrr en á landinu er stofnað ríkisvald að settar eru fram reglur um alls kyns líkamlegar refsingar. Áður gilti hefndarréttur, en almennt voru ekki lagaheimildir til þess að refsa mönnum með brennimerkingu, hýðingu eða aftöku, svo að dæmi séu tekin.

Þeir sem þekkja sínar biblíusögur muna að Kain sonur Adams og Evu myrti Abel bróður sinn. Guð almáttugur ákvað að gjalda ekki líku líkt heldur merkti Kain til þess að enginn sem hitti hann myndi drepa hann. (Að vísu má velta fyrir sér hver hefði gert það, því að þegar þarna er komið sögu í Mósebók hafði ekki annars fólks verið getið en Adams, Evu og þeirra bræðra).

Snúum aftur til Íslands á árunum eftir 1262. Nú hafði sýslumönnum verið gefið vald til ákæru og refsinga. Í fyrstu voru líkamlegar refsingar hálshöggning og henging, brennimerking og hýðing, en síðar bættust við brennur, drekkingar, tangarklip og handarhögg. Páll Sigurðsson lagaprófessor hefur skrifað ítarlega um refsingar fyrr á tímum og er hér stuðst við rit hans.

Ódýrasta leiðin

Nú á tímum finnst Íslendingum oft ótrúlegt hve grimmilega forfeður okkar hafa farið með sakborninga. Skýringin kann að vera hagfræðileg fremur en siðfræðileg. Það gat verið dýrt fyrir sýslumann að þurfa að sitja uppi með fanga vikum, mánuðum eða árum saman. Það var miklu ódýrara að drífa í því að sækja svipuna eða brennimarkið. Á sínum tíma var sagt um Jón Arason og syni hans að „öxin og jörðin“ geymdu þá best. Það sama hefur hagsýnum réttargæslumönnum og lagasmiðum eflaust þótt eiga við um ýmsa þrjóta. Auðvitað var alltaf til í dæminu að einhver væri dæmdur saklaus og þá var erfitt að festa á hann höndina eða höfuðið aftur, en þetta virðist ekki hafa haldið fyrir mönnum vöku.

Þó voru dauðarefsingar alls ekki einfaldar eða auðveldar. Erfitt gat reynst að fá mann til verksins, en böðlar voru illa þokkaðir. Það var ekki að ástæðulausu, því að oft voru þeir glæpamenn sem tóku að sér þessi verk gegn því að sleppa undan refsingu. Því er ekki einkennilegt að þeir hafi haft á sér orð fúlmenna.

Refsingin sjálf er heldur ekki einföld. Framan af voru hengingar algengastar, en þær kölluðu á sterkt reipi og gálga. Á Íslandi var ekki að finna sterklega trjáboli nema sem reka eða innfluttan við. Örnefni benda til þess að oft hafi gálgatré verið sett milli kletta, en stundum kunna nöfnin að vera tilkomin fyrst og sögurnar orðið til seinna. Annálar og dómabækur segja þó frá fjölmörgum aftökum og ekki þarf að efast um það að þær hafa viðgengist víða um land.

Í Íslendingasögum hjuggu hetjur andstæðinga sína í herðar niður, en eftir það virðist járn hafa dignað og er þess einu sinni getið að „vöfðust öxarnar upp sem í stein hyggi.“ Í það sinn var göldrum um kennt, en böðlar voru ekki alltaf miklir kraftamenn. Jón böðull sem höggva skyldi Björn Þorleifsson á Alþingi 1602 var orðinn gamall og slæmur og krassaði í höggunum, en Björn lá á grúfu. „Þá er sex högg voru komin, leit Björn við og mælti: Höggðu betur maður! Lá hann svo grafkyrr, en sá slæmi skálkur krassaði ein 30 högg, áður af fór höfðuðið, og var það hryggilegt að sjá.“

Brennur voru ekki heppilegar á Íslandi þar sem lítið var um eldivið og þær því bæði dýr og óhentug aðferð til aftöku. Drekkingar voru tiltölulega einfaldar, því til þeirra þurfti bara poka og steina.

Þó að það væri ekki einhlítt var dauðarefsingum beitt misjafnlega eftir afbrotum. Þjófar voru hengdir, en það þótt háðulegastur dauðdagi og þjófnaður fyrirlitlegur verknaður. Morðingjar og hórdómskarlar voru höggnir. Konum var hins vegar drekkt fyrir svipaðar sakir. Loks voru galdramenn brenndir.

Öruggustu heimildir um aftökur eru úr Alþingisbókum frá 1602 til 1752, en á þessu tímabili voru 72 teknir á lífi á Þingvöllum; 15 voru hengdir, 30 hálshöggnir, 18 konum drekkt og 9 voru brenndir á báli.

Ekki virðast aftökur alltaf hafa orðið öðrum til viðvörunar. Axar-Björn var líklega mesti fjöldamorðingi Íslandssögunnar, en hann var loks tekinn af lífi. Sömu örlög biðu sonar hans Sveins skotta og sonarsonar, Gísla hróks Sveinssonar.

Aftökur á höfuðborgarsvæðinu

Á allmörgum stöðum nálægt Reykjavík voru menn teknir af lífi. Um þetta eru bæði til munnmæli og ritaðar heimildir. Í Hafnarfirði eru til Jófríðarstaðir, sem einnig hafa verið nefndir Ófriðarstaðir. Þar getur Árni Magnússon um Gálgatorfu, en engum sögum fer þó af aftökum.

Bessastaðir voru langt fram eftir öldum geymslustaður fyrir hina verstu skálka og þar var algengt að menn væru teknir af lífi eftir fangavist. Árið 1634 var konu drekkt í torfgröf þar nærri. Í Gálgahrauni gegnt Bessastöðum eru Gálgaklettar, sem virðast bjóða upp á að gálgatré sé sett milli þeirra, en ekki munu þó skjalfestar heimildir um það. Þó er sagt frá þjófi sem hengdur var fyrir að stela smjöri suður af Bessastöðum og fleiri sagnir benda til þess að þar hafi nafngreindir menn verið líflátnir.

Árbæjarmorðmálið varð frægt í sögum, þó að nú hafi þagnað þar um. Maður hét Sigurður og var Arason. Hann var ungur og ógiftur árið 1704, en bjó hjá móður sinni á hálfum Árbæ, en á hinum helmingnum bjó Sæmundur Þórarinsson með Steinunni konu sinni Guðmundsdóttur. Steinunn þessi fékk Sigurð Arason til þess að bana manni sínum. Þeir fóru saman að veiðum í Elliðaánum 21. september og Sæmundur fannst örendur undir Skötufossi næsta dag. Fljótlega kom upp kvittur um að Sigurður væri banamaðurinn og við yfirheyrslu játaði hann glæp sinn og síðar Steinunn líka.

Sigurður var höggvinn skammt frá túngarði dómþingsins í Kópavogi, en Steinunni drekkt í læknum þar fyrir austan. Var svo höfuð Sigurðar sett á stöng við gröf hans. Þess má geta að árið 1988 fundust dysjar á þessum slóðum þegar leggja átti veg. Í þeim voru annars vegar bein konu sem sögð var í „óvenjulegri stellingu“ og giskuðu menn á að hún gæti hafa verið dysjuð í pokanum eftir drekkinguna, en hins vegar fannst beinagrind af karlmanni sem á vantaði höfuðið.

Konu af Suðurnesjum sem launfætt hafði barn var varpað fyrir sjávarkletta eftir dóm í Kópavogi, en ekki eru þeir nánar staðsettir. Við Skerjafjörð er Hangahamar, en það kann að vera náttúrunafn.

Aftökur leggjast af

Upp úr 1750 fækkaði aftökum mjög. Glæpamenn voru sendir til refsingar í Danmörku og nokkru síðar var reist glæsilegt fangelsi við Arnarhól í Reykjavík, sem nú hýsir ríkisstjórnarfundi. Á þessum árum hafði mannúðarsjónarmiðum vaxið fiskur um hrygg, en íslenskum sýslumönnum líkaði illa að geta ekki hengt þjófa að fornum sið. Þrátt fyrir að konungur boðaði árið 1734 að ekki skyldi lengur taka menn af lífi fyrir þjófnað sniðgengu íslenskir valdsmenn þau fyrirmæli. Árið 1757 skrifuðu þeir undir bænaskjal til konungs um að mega halda áfram þessum gamla skikk, en voru ekki bænheyrðir. Sem fyrr var það sjónarmið ofan á að það horfði til sparnaðarauka að fá að hengja þjófa af sparnaðar- og hagkvæmnisástæðum, því að varðhald og flutningur til Danmerkur voru dýr.

Alþekktar eru frásagnir af hinni síðustu aftöku á Íslandi árið 1830, en nokkrum árum síðar var Sigurður Gottvinsson, sem sat af sér dóm í Kaupmannahöfn, hálshöggvinn. Hafði hann banað fangaverði.

Fáir vita að dauðarefsing var í lögum á Íslandi miklu lengur og síðast var maður dæmdur til dauða hér á landi árið 1914, þó að refsingunni væri ekki framfylgt. Þá var kona dæmd til dauða fyrir morð, en hún var náðuð og refsingunni breytt í fangavist. Árið 1928 var dauðarefsing loks felld úr lögum á Íslandi.

Heimildir: Bækur Páls Sigurðssonar Svipmyndir úr réttarsögu 1992 og Brot úr réttarsögu 1971.