Spánverjavígin: Eina fjöldamorð Íslandssögunnar

Árið 1615 urðu skuggalegir atburðir á Vestfjörðum sem kallaðir hafa verið Spánverjavígin. Þá réðist lið heimamanna undir stjórn sýslumanns gegn hópum spænskra skipbrotsmanna og drápu alls 32 menn í tveimur tilvikum. Atburðir þessir gerðust annars vegar á Fjallaskaga í Dýrafirði og hins vegar á Sandeyri á Snæfjallaströnd í Ísafjarðardjúpi.

Spánverjavígin eru oft kölluð fjöldamorð í umfjöllun sagnfræðinga og eru eini atburðurinn í sögu Íslands sem hugsanlega getur verðskuldað þá dapurlegu nafnbót.

Raunar voru það ekki Spánverjar sem í hlut áttu heldur Baskar. Baskar voru rómaðir sægarpar um aldir og gáfu víkingum ekkert eftir í skipasmíði. Þeir smíðuðu betri skip en aðrir, sigldu um öll heimsins höf og sóttu gull í greipar þeirrar náttúru sem hvert svæði bjó yfir. Svo dæmi sé tekið var stór hluti nafngreindra áhafnarmeðlima Kristófers Kólumbusar Baskar og þeir áttu þannig sinn þátt í að stækka heiminn með landafundum 15. aldar.

Upphaflega voru hvalir veiddir vegna kjötsins en við lok miðalda var lýsið orðið verðmætasta afurðin og þótti besta ljósmeti sem völ var á. Þessi aukna eftirspurn leiddi til ofveiði og síðan þess að hvalveiðimenn leituðu nýrra miða utan sinna heimahafa.

Baskar stunduðu hvalveiðar í stórum stíl við Nýfundnaland frá því um 1530 og fram yfir 1600. Þar veiddu þeir gríðarlegt magn af sléttbak og var afraksturinn stórbrotinn en hvert skip gat borið 250 þúsund lítra af lýsi. Veiðarnar við Nýfundnaland lögðust af vegna ofveiði.

Um 1610 urðu menn þess áskynja að fjöldi hvala hélt til norður við Svalbarða og fóru Baskar og Hollendingar að sækja hvalveiðar þangað og kenna enskum sjómönnum aðferðir við hvalveiðar. Sagnfræðingar telja að um svipað leyti hafi hvalveiðar Baska við Ísland hafist. Reyndar eru ártölin 1608 og 1610 bæði nefnd sem upphafsár hvalveiða þeirra hér við land. Í Ballarárannál er sagt að baskneskir hvalamenn hafi komið á Strandir á þrem skipum árið 1608, rænt peningum og verið „strákfengnir“- hvað sem það nú nákvæmlega þýðir.

Jón lærði Guðmundsson skrifar í ævisögu sinni að árið 1613 hafi hvalveiðiskip hrakist að landi á Ströndum undan hafís og heimamenn hafi óvanir hafskipum hlaupið á fjöll af hræðslu við komumenn. Þetta sumar er sagt að skipið hafi veitt 17 hvali, einkum í Steingrímsfirði og notið leiðsagnar og milligöngu sóknarprestsins, séra Ólafs Halldórssonar á Stað í Steingrímsfirði.

Árið eftir sendu Baskar 26 skip til hvalveiða við Ísland en sagt er að einungis 10 þeirra hafi komist á leiðarenda og má af því ráða að þessi útgerð hefur ekki verið alveg áhættulaus. Skipin höfðu bækistöðvar í Steingrímsfirði, Reykjarfirði og við Eyjar á Bölum milli Bjarnarfjarðar og Veiðileysufjarðar.

Ekki voru samskipti heimamanna og hvalfangara alltaf vinsamleg. Baskar voru sagðir hafa stolið sauð og sokkum á Eyjum en þeir héldu því fram að heimamenn hefðu ætlað að drepa þá. Jón lærði segir að Baskar hafi stundað hvalveiðar hér í aðeins þrjú sumur, þ.e. 1613, 1614 og 1615 en ljóst er af margvíslegum öðrum heimildum að erlendar þjóðir, þar með taldir Baskar stunduðu hvalveiðar við Ísland allan seinni helming 17 aldarinnar. Gera má að því skóna að sum samskipti heimamanna og hvalamanna hafi legið í þagnargildi því refsivert var t.d. að versla við aðra en danska kaupmenn. Af hvalamönnum mátti kaupa snæri, járn og striga gegn greiðslu í prjónlesi, sauðfé og mjólkurmat og dæmi eru um að menn hafi látið hunda sína í skiptum fyrir góss frá hvalföngurum.

Þegar Ólafur Olavius ferðaðist um Vestfirði 1775-7 kom hann í Steingrímsfjörð og segir að þar sjáist enn tóftir og eldstæði í Hveravík við Steingrímsfjörð sem sagðar eru leifar af rekstri spænskra hvalveiðimanna.

Til er í skjalasöfnum seðill frá sendimanni Danakonungs sem segir að viðkomandi hafi leyst þrjár íslenskar konur og tvo karlmenn frá Böskum á Spáni. Engar íslenskar heimildir eru til um mannrán eða utanferðir með hvalamönnum enda kann margt að hafa gerst í afskekktum sveitum sem þá eins og nú voru nokkuð utan seilingar valdsmanna og löggjafar.

Til eru í handritum tvö basknesk-íslensk orðasöfn frá 17. Öld og inniheldur annað 216 orð en hitt 519. Slík hjálpartæki benda ótvírætt til nánari og langvinnari samskipta en sem felast í stökum heimsóknum og benda til þess að Íslendingar hafi unnið með Böskum og samskipti þjóðanna hafi verið töluverð.

Engin leið er að vita hvernig samskipti þjóðanna hefðu þróast ef hinir skuggalegu atburðir haustið 1615 hefðu ekki orðið.

Haustið 1615 voru Baskar að búast til heimsiglingar á þunglestuðum skipum eftir ágætt hvalveiðisumar. Þá gerði mikið vonskuveður á Ströndum og rak þrjú skipanna upp í Reykjarfirði á Ströndum og brotnuðu þau í spón. Áhafnir þeirra komust að mestu af og tóku þann kost að sigla á léttbátum vestur fyrir Horn í leit að haffæru skipi. Þetta voru alls 80 manns. Þeir komust klakklaust fyrir Horn á árabátunum en á Dynjanda í Jökulfjörðum tóku þeir stærra skip ófrjálsri hendi og skiptu liði.

Um leið og tíðindi bárust af þessu lét Ari Magnússon sýslumaður í Ögri efna til dómþings í Súðavík þar sem skipbrotsmenn voru dæmdir réttdræpir þar sem til þeirra næðist. Samkvæmt sama dómi var bændum gert skylt að fylgja sýslumanni í herför gegn Böskunum að viðlagðri sekt ef þeir neituðu. Aukinheldur var dæmt að þeir sem ekki fylgdu sýslumanni væru þar með ábyrgir fyrir tjóni sem skipbrotsmenn kynnu að valda. Þetta var gert á grundvelli tilskipunar frá Danakonungi frá því um sumarið þar sem konungur sagði að þeir sem færu með ránskap um landið skyldu „réttilega teknir og skaðaðir.“

Vilji menn skilja snörp viðbrögð sýslumanns mætti rifja upp að árið 1579 réðust útlendir ofbeldismenn að Eggert Hannessyni lögmanni í Haga á Barðaströnd, rændu hann og heimili hans og misþyrmdu á margan veg. Eggert var afi Ara sýslumanns í Ögri svo óttinn við útlenda sjóræningja var hluti af menningararfi fjölskyldu hans.

Skipbrotsmenn baskneskir sem sigldu skipinu þjófstolna frá Dynjanda í Jökulfjörðum nýttu sér kunnáttu sína og skutluðu hval undan Snæfjallaströnd og gerðu sér bækistöð á Sandeyri. Þar voru þeir að gera að hvalnum þegar Ari og menn hans fóru gegn þeim og drápu átján menn þar og í Æðey sem er þar skammt undan landi. Þrettán að auki voru drepnir í Dýrafirði eftir að þeir höfðu brotið upp dönsku verslunarhúsin á Þingeyri. Hinir 50 úr hópi skipbrotsmanna komust til Patreksfjarðar og höfðust við í verslunarhúsum þar vetrarlangt uns þeim tókst að ræna ensku fiskiskipi og flýja á því.

Ein helsta heimild um Spánverjavígin er frásögn Jóns Guðmundssonar lærða sem færði til bókar það sem hann nefnir: „Sanna frásögn“ af aðförinni gegn Spánverjunum. Jón var búsettur í Stóru-Ávík á Ströndum þegar Baskar stunduðu þar hvalveiðar og má ætla að hann hafi haft af þeim margvísleg kynni. Jón dregur upp óvægna lýsingu af því hvernig menn Ara sýslumanns murka lífið úr vopnlitlum eða vopnlausum skipbrotsmönnum og voru þeir án miskunnar höggnir, stungnir og skotnir þótt þeir veinandi bæðu sér griða og voru sumir sóttir undir kýrmaga í fjósi þar sem þeir klæðlitlir höfðu leitað skjóls.

Verður ekki séð annað en Jóni lærða hafi þótt Ari sýslumaður ganga of hart fram við að framfylgja eigin ákvörðunum og heldur hann því fram að sýslumaður hafi sjálfur gefið Böskum leyfi til hvalveiðanna þótt hann skorti til þess lögsögu og slíkar leyfisveitingar færu í raun í bága við tilskipanir konungs.

Þannig má segja að Jón lærði hafi risið gegn Ara sýslumanni enda fékk hann vægast sagt bágt fyrir skrif sín og flýði undan hinum langa armi Ara til afskekktra sveita á Austfjörðum og er grafinn á Hjaltastað á Héraði.

Ekki voru allir samtímamenn Jóns lærða sammála gagnrýni hans og önnur samtímaheimild er Spönsku vísur séra Ólafs Jónssonar á Söndum í Dýrafirði en þar segir meðal annars:

„Ljóslega hefi ég það lesið og frétt

að lýðinn þeir hart beinbægðu,

þjáning veittu og þúngan órétt,

í þjófnaði sjaldan vægðu,

þétt að heldur þægðu;

almúgafólk varð aumt og snautt,

því ætt og óætt, kvikt og dautt

til plógs þeir plægðu.

16.

Þeir hræddu menn til að fá sér féð,

fjandlegt höfðu æði,

hús upp brutu' og hirzlur með,

svo hver því bezta næði,

þótt eigendur umkring stæði

gírugir höfðu' og girnd á því,

sem gagnsemd eingin var þeim í

né nokkur gæði.“

Nú er það svo að þegar litið er til baka gegnum skuggsýnt umhverfi sögunnar getur verið nokkurt smekksatriði hvert eðli einstakra atburða sýnist vera. Eflaust hafa margir verið sammála Jóni lærða um að aðfarirnar gegn Spánverjunum hafi verið óþarflega harkalegar og flokkast frekar undir grimmdarverk en réttlætanlegar varnaraðgerðir. Aðrir hafa eflaust séð vígin sem réttmætar aðgerðir sýslumanns sem framfylgdi réttlæti í krafti síns embættis og umboði konungs.

Sennilega myndu flestir núlifandi Íslendingar telja sýslumann hafa farið offari og erfitt er að finna rökstuðning sem réttlætir dráp á vopnlausum mönnum jafnvel þótt þeir hafi tekið ófrjálsri hendi nauðþurftir og mat.

Hitt er svo annað mál að varasamt er að horfa á löngu liðna atburði og leggja á þá siðferðismat samkvæmt gildum okkar tíma. Við erum afkomendur þeirra sem stungu basknesku hvalveiðimennina varnarlitla með heykvíslum og torfljám. Við skulum reyna að sætta okkur við þá arfleifð án dómhörku. Þeir voru börn síns tíma rétt eins og við.

Þessi grein birtist í 4. tbl. Skýja 2014