Samanburðurinn sem gleymdist (BJ)

Vextir eru vandmeðfarnir og auðvelt fyrir lýðskrumara að villa um fyrir fólki. Margir rugla saman raunvöxtum og nafnvöxtum. Þegar bornir eru saman vextir í ýmsum löndum skiptir raunvaxtamunur mestu. Loks hafa margir velt því fyrir sér hvers vegna vextir á Íslandi séu svo háir sem raun ber vitni.

Því miður gefa sumir lítið fyrir upplýsta umræðu og fara í hundalógik. Í sjálfu sér er ekki mikið við því að segja að stjórnmálamenn drepi umræðunni á dreif með hálfsannleik, menn sem telja þrætubókarlist vera sitt aðalsmerki. En það er óvenjulegt að virt viðskiptablöð fari út á þá braut.

Hálf sagan sögð

Í nýlegri ritstjórnargrein í Viðskiptablaðinu skrifar Óðinn grein sem hann nefnir: Norðurlöndin og staðreyndir um húsnæðisvexti. Í grein sinni vitnar Óðinn í pistil eftir Bjarna Halldór Janusson, Enn einn plásturinn.

Í pistli Bjarna segir: „Lánakjör til fasteignakaupa eru mun hagstæðari á Norðurlöndunum en á Íslandi. Á Norðurlöndum eru breytilegir vextir á bilinu 1-2 prósent. Sé miðað við lán upp á 30 milljónir er árlegur vaxtakostnaður þar um 360-560 þúsund, eða 30-47 þúsund á hverjum mánuði. Á Íslandi eru óverðtryggðir vextir hins vegar um og yfir 7 prósent og því meira en 2 millj- ónir króna greiddar í vexti, eða rétt undir 200 þúsund krónur á mánuði. Þessi hái vaxtakostnaður á Íslandi er ungu fólki ofviða og stærsti kostnaðarliður íslenskra heimila.“

Óðinn segir: „Meðalvextir langtíma húsnæðislána í Danmörku frá 1998 fram í júní á þessu ári voru 5,22%. Þeir eru núna 2,65% og hafa hæst farið í 8,18%. Meðalvextir húsnæðislána með breytilegum vöxtum voru að meðaltali 2,65% yfir sama tímabil, eru í dag neikvæðir, eða -0,23%, og hafa hæst verið 6,41%. Nánast sömu sögu er að segja frá Svíþjóð … Það er því afar villandi að benda á stöðuna eins og hún er akkúrat núna og gefa í skyn að um sé að ræða viðvarandi vaxtastig.“

Með grein sinni birtir Óðinn línurit um vexti bæði í Danmörku og Svíþjóð. Það sem vantar hins vegar í greinina er línurit yfir vexti á Íslandi, en eins og flestir sem skrifa um efnahagsmál vita hjálpar það til við samanburð að segja frá báðum hliðum, en ekki bara annarri.

Þennan samanburð má sjá á mynd 1 þar sem sýndir eru vextir á Íslandi og í átta öðrum löndum OECD.

Mynd 1: Skammtímavextir í nokkrum löndum 1996-2016

Heimild: OECD

Hæstu vextirnir

Á mynd 1 sést glöggt að vextir (nafnvextir á skammtímalánum) eru langhæstir á Íslandi. Þetta segir auðvitað ekki alla söguna því að verðbólga hefur verið meiri á Íslandi allan tímann. Raunvextir eru því minni, og munurinn milli landa minni en myndin gefur óneitanlega til kynna.

Ekki er þó rétt að gera lítið úr því að nafnvextir séu háir vegna þess að háir nafnvextir valda þungri vaxtabyrði í upphafi afborgunartíma af lánum. Vextir eru stöðugt hærri á Íslandi en í þessum samanburðarlöndum undanfarin 20 ár. Til lengri tíma litið er það þó raunvaxtamunurinn sem máli skiptir.

Mynd 2: Meðalraunvextir 1996-2016 (skammtímavextir)

Heimild: OECD og útreikningar höfundar

Á mynd 2 er sýnt hvernig meðaltal raunvaxta hefur verið í þessum níu löndum undanfarin 20 ár samkvæmt tölunum sem notaðar eru í mynd 1 og verð- bólgu í löndunum. Niðurstöðurnar eru athyglisverðar. Lægstir eru raunvextirnir í Bandaríkjunum eða innan við hálft prósent. Fjögur evrulönd koma næst með milli hálft og eitt prósent í raunvexti að meðaltali á tímabilinu. Svíar, Bretar og Norðmenn eru með nokkru hærri raunvexti eða eitt til eitt og hálft prósent, en þessar þjóðir eru utan evrusvæðisins. Eitt land sker sig þó úr með langhæstu raunvextina eða 3,5%. Það er Ísland sem er með krónuna sem sinn gjaldmiðil. Raunvaxtamunur á Íslandi og evrusvæðinu var 2,5 til 3,0% á þessu tímabili.

Samanburðurinn skiptir máli

Það er óvenjulegt að sá sem er að bera saman tvo hluti gleymi öðrum í samanburðinum. Það gerist auðvitað stundum, þegar samanburðurinn þjónar ekki hagsmunum þess sem skrifar, en það er auðvitað ekki líkleg skýring þegar ritstjóri Viðskiptablaðsins á í hlut.