Jólasveina- og jólasiðaspjall (BJ)

Fáir hafa verið jafneindregnir andstæðingar langs jólahalds og undirritaður. Mér fannst það af og frá að skreyta jólatréð fyrr en á Þorláksmessu og jólaljós átti alls ekki að setja upp fyrr en 12. desember þegar fyrsti jólasveinninn kom til byggða. Ég hafði vanist þessu í foreldrahúsum. Ég er ekki viss um að pabbi hafi einu sinni sett upp jólaseríuna fyrr en 20. desember, jafnvel seinna stundum. En jólatréð var skreytt á Þorláksmessu, ekki degi fyrr. Þetta er svosem ekkert merkilegt, því að þannig var þetta um allt land til skamms tíma.

Nú er öldin önnur. Kaupmenn eru farnir að auglýsa jólin í október og seríur komnar á hús um allan bæ í lok nóvember. Ég hefði mátt vita að á þessu væri von, því að svona var það í Bandaríkjunum þar sem ég bjó í mörg ár. Íslendingar taka allt það bjánalegasta eftir útlendingum, sérstaklega Ameríkönum. Þegar ég fór til útlanda árið sögðu jólasveinar: „Krakkar mínir komiði sæl.“ Þegar ég kom til baka sjö árum seinna sögðu þeir: „Hó, hó, hó,“ en höfðu þó ekki réttan íslenskan smalaframburð.

Smám saman hef ég sjálfur verið að gefa eftir. Nú skreytum við jólatréð yfirleitt 22. desember, en jólaskrautið fer að sjást strax í byrjun mánaðar. Við eigum mikið af jólaskrauti, það hefur verið sameiginlegt áhugamál okkar hjóna að kaupa fallegt skraut hér og þar. Þrátt fyrir hávær mótmæli mín eru jólaseríur settar í tré í garðinum, þó að aðventan sé varla byrjuð. Það er huggun harmi gegn að Vigdís sér um þetta eins og svo margt annað á heimilinu (Aðventa er líka nýtt fyrirbæri, ég man ekki eftir því að hún hafi notið mikilla vinsælda almennings í mínu ungdæmi, þó að ég viti að kirkjan hafi lengi haldið hana í heiðri).

Vígin eru semsé að falla hjá mér. Í ár fór ég á aðventukvöld í lok nóvember og fallega sönghátíð kórs Áskirkju þann 1. desember. Daginn eftir voru svo litlu jólin í píanóskólanum hjá mér. Þar sungu menn og léku jólalög. Ég er meira að segja byrjaður að skrifa jólakort. Ekki þarf að orðlengja það að mér líkar öll þessi jólastemning ákaflega illa.

Í gamla daga, nánar tiltekið árið 1912 voru póstkassar tæmdi í síðasta sinn á hádegi á aðfangadag. Þau bréf sem merkt voru „jólakvöld“ voru borin út frá póststofunni kl. 6 á aðfangadagskveldið. Þetta ætti Íslandspóstur að taka til athugunar.

Svo flæktist inn til mín bók sem heitir Jólaminningar. Í henni eru jólaminningar 24 Íslendinga, tólf látinna og tólf lifandi. Þær eru misskemmtilegar og mismerkilegar, en ég mæli með bókinni. Þetta eru hlýlegar endurminningar frá hundrað ára tímabili. Einhvers staðar undir lok bókarinnar kemur fólk með mínar jólaminningar.

Þetta varð til þess að ég fór að leita uppi jólasveinatal í tímaritum frá 19. öld. Ég fann enga fyrr en í lok 19. aldar, nánar tiltekið í Heimskringlu árið 1893, en hún kom sem kunnugt er út í Íslendingabyggðum í Kanada. Þar er þess getið í „minnisblöðum“ að jólasveinar komi 1. sunnudag í aðventu en fari á þrettándanum. Það var svosem auðvitað að í Ameríku vildu menn hafa jólasveinana lengi og ekki láta þá vera að tínast inn, einn og einn.

Ég læt þess getið í framhjáhlaupi að það var mikill menningarauki að því að íslensku jólasveinarnir fóru að ganga í íslenskum fötum fyrir nokkrum árum.

En í Íslandi kom eftirfarandi frétt í 52. tbl. milli jóla og nýjárs árið 1897:

Reykjavík.

Nú er jólahátíðin liðin, en jólin sjálf eru ekki úti fyr en 7. janúar, á þrettándanum, eins og allir vita. Allir menn eiga að vera góðir og glaðir á jólunum, því þá gá einglarnir svo vel að öllu, sem gerist hjer ájörðunni. Og stundum koma þeir niður a jólanóttina og líta inn í húsin til manna; þess vegna eiga alstaðar að vera ljós á jólanóttina.

Ef skugga ber á einhverstaðar í húsunum, þá fyllist þar af jólasveinum. En jólasveinar eru Grýlubörn og læðast inn, þegar þeir finna steikaralyktina á bæjunum, standa í skotum og stela kleinum og laufabrauði. Þessir eru verstir af öllum jólasveinum: Gluggagægir, Gáttarþefur, Pönnusleikir og Pottaskefill.

1 jólanóttina eiga líka öll börn að gá að þegar heilagt verður, en það er kl. 6 - nákvæmlega á slaginu kl. 6. Þá verður heilagt á allri jörðunni. En það sjá ekki nema þeir, sem góðir eru og aldrei hata syndgað. Þess vegna eiga krakkarnir að taka eftir því og a því má sjá, hvort þau hafa syndgað eða ekki, því ef þau hafa gert það, þá sjá þau ekki hvernig allt breytist um leið og heilagt verður a jólanóttinni,

Veðrið hefur ekki verið jólalegt, hitamollur og rigningarsúldrur, 5-7 stiga hiti bæði nætur og daga, þangað til a mánudagsnótt; þá, frysti dálítið og þornaði. En þá þykir best jólaveður, þegar hjarn er og hreinviðri, tunglskin og stjörnubjart á kvöldin.

Pönnusleikir hefur lítið verið á ferli undanfarin ár.

En ég tek það fram að ég hef alltaf tekið eftir því þegar allt breytist klukkan sex á aðfangadag. Á slaginu.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt