Samferða sögunni

Vilhjálmur Hjálmarsson frá Brekku í Mjóafirði fæddist í samfélagi sem var lítið breytt frá miðöldum. Hann hefur fylgst með Mjóafirði og Íslandi öllu feta veginn frá sveitasamfélagi til borgríkis og segir að Mjófirðingar hafi vitað strax um miðja síðustu öld hvert stefndi.

Höfundur: Páll Ásgeir Ásgeirsson, Myndir: Páll Stefánsson

Oft er gott það sem gamlir kveða. Svo segir í Hávamálum en í þann kvæðabálk hafa Íslendingar um aldir sótt siðferðilega leiðsögn og ráðgjöf. Sennilega eru Hávamál hliðstæða boðorðanna tíu nema þau eru bæði mun ítarlegri og skemmtilegri.

Oft heyrist líka sagt um einhver að hann hafi lifað tímanna tvenna. Það þýðir auðvitað að sá hafi séð miklar breytingar á sinni ævi. Íslendingar eru þjóð sem steig af hestbaki um miðja 20 settist inn í bíl, reif torfbæinn og byggði úr steinsteypu og stökk í einu vetfangi úr lítið breyttu samfélagi miðalda inn í tæknivæðingu nútímans.

Á seinni hluta 20 aldar gilti orðatilrækið þess vegna um stærstan hluta þjóðarinnar sem gat slegið á sitt sameiginlega lær og dásamað rafmagnið og rennandi vatnið og útvarpið og allt þetta sem bætti lífi okkar og frelsaði okkur frá stritinu.

Nú fer þeim mjög fækkandi sem geta sagt með sanni að þeir hafi lifað tímana tvenna en einn þeirra er Vilhjálmur Hjálmarsson frá Brekku í Mjóafirði.

Vilhjálmur fæddist 20 september 1914 og er því nokkuð genginn inn á sitt hundraðasta æviár. Vilhjálmur var eins árs þegar konur fengu almennt kosningarétt til Alþingis og 66 ára þegar fyrsta konan var kjörin forseti.

Hann var ársgamall þegar áfengur bjór varð ólöglegur á Íslandi og 75 ára þegar hann var leyfður á ný. Hann fæddist í ríki sem laut Danakonungi en hafði heimastjórn, var 4 ára þegar Ísland fékk fullveldi og 30 ára þegar lýðveldið Ísland var stofnað á Þingvöllum.

Þegar Vilhjálmur fæddist var Halldór Laxness 12 ára, Þórbergur var að upplifa þá hluti sem hann síðar lýsti í Ofvitanum. Ísland átti ekkert leikhús, enga sinfóníuhljómsveit, ekkert útvarp, engan síma og fáir höfðu séð málverk. Menningin var bækur úr Lestrarfélaginu, harmonikuspil á tyllidögum, sálmasöngur í kirkjunni, kvæðalög, rímnastemmur og lestur úr fornsögunum og biblíunni.

Vilhjálmur var 35 ára þegar fyrsta kjarnorkusprengjan féll, 49 ára þegar Berlínarmúrinn var reistur, en 75 ára þegar hann var rifinn.

Vilhjálmur hefur lifað tvær heimsstyrjaldir, Kóreustríðið. Víetnamstríðið, Kalda stríðið og öll þorskastríðin. Hann var ríflega þrítugur þegar ameríski herinn kom til Íslands en rúmlega áttræður þegar hann fór.

Vilhjálmur fæddist og ólst upp í Brekkuþorpi í Mjóafirði austur og þar hefur hann búið nær alla sína ævi. Hann hefur þess vegna séð og upplifað á eigin skinni þær miklu þjóðfélagsbreytingar sem orðið hafa á íslensku samfélagi á 20 öldinni. Fáum árum áður en hann fæddist voru íbúar Mjóafjarðar 420, árið sem hann fæddist voru þeir 281, en þeim fækkaði um 100 fyrstu 10 árin sem Vilhjálmur lifði.

Vilhjálmur býr í dag í einstaklingsíbúð við Miðvang á Egilsstöðum. Hann er talsvert lotinn og farinn að líkamlegri heilsu en andinn er sannarlega óbugaður. Þótt hann segist vera farinn að gleyma og vera orðinn utan við sig þá verður skrifara fljótt ljóst að sá aldraði hefur jafngott skammtímaminni og hver annar. Þótt bakið sé bogið og höndin sé ekki eins styrk og forðum logar enn skær glampi í gráu auga og kímnigáfan er alltaf skammt undan.

Man eftir Kötlugosinu

Ég kem til Vilhjálms í svartasta skammdeginu í byrjun desember. Fokkerinn skekur sig eins og súludansmær þegar hann rennir sér í stífri norðanátt niður á bakka Lagarfljóts og það eru 10 stig í mínus þegar út er komið. Ég sníki mér far með póstbílnum upp að Miðvangi og bílstjórinn segir mér sögur af Jóni gorm á leiðinni.

Það er hlýtt inni hjá öldungnum Vilhjálmi og við skiptum þannig með okkur verkum að hann kemur sér fyrir í stól við borðið meðan ég helli upp á kaffi eftir hans fyrirmælum, finn smákökudall og skenki okkur báðum í bollana. Hann drekkur svart og sykurlaust og rifjar upp æskuárin á Brekku þegar kaffibaunirnar komu úr verslun á Norðfirði í 60 kílóa strigasekkjum. Þær voru brenndar heima á kolaeldavélinni og malaðar á staðnum. Það var gott kaffi og þetta er ekkert síðra.

Við hverfum í óðara bili aftur til fortíðarinnar og ég stenst ekki mátið að spyrja Vilhjálm eins og eflaust margir blaðasnápar hafa gert á undan mér, hverjar séu elstu minningar hans úr bernsku.

„Ég man eftir frostavetrinum mikla 1918“, segir Vilhjálmur um leið og hann viðurkennir að erfitt geti verið að greina í sundur hvað eru raunverulegar bernskuminningar og hvað situr í minni hans eftir að hafa heyrt frásagnir af því ótal sinnum.

„Ég man líka mjög skýrt eftir Kötlugosinu 1918. Dynkir og drunur heyrðust alla leið til Mjóafjarðar og ég man þá vel.“

Bláþráður kynslóðanna

Vilhjálmur ólst upp í faðmi stórfjölskyldunnar á Brekku þar sem margar kynslóðir deildu heimili eins og tíðkast hafði á Íslandi frá örófi alda. Elsta manneskja sem hann man eftir á heimilinu var fædd 1829 og var systir ömmu hans.

„Ég man auðvitað ekki mikið eftir henni en ég man eftir þreifandi fingrum hennar á höfðinu á mér. Hún var að vita hvað ég væri orðinn stór en hún var orðin blind.“

Þessi kona sem fór fingrum sínum um höfuð Villa litla á Brekku á öðrum áratug 20. aldarinnar hafði á sinni ævi kynni af og var samtíða fólki sem upplifði Móðuharðindin. Þannig virðist skammt til stóratburða í heimssögunni og myrkurs miðalda þegar bláþráður kynslóðanna er rakinn með þessum hætti.

Við horfum saman á lista sem Vilhjálmur hefur tekið saman handa mér um þróun mannfjölda í Mjóafirði frá lokum 19 aldar en sveitin lagði af stað inn í 20. öldina með 420 íbúa, Mannfjöldinn var kominn niður í um 200 í upphafi kreppunnar á þriðja áratugnum og hélst nokkuð stöðugur fram yfir hana. Svo kom stríðið og eins og annars staðar á Íslandi leysti það upp kyrrstöðu kreppunnar og sleit böndin við heimabyggðina. Rúmlega 50 manns fluttu úr Mjóafirði á stríðsárunum, nánast allir í einu og 1955 voru aðein 93 íbúar í sveitinni. Síðan hefur fækkað jafnt og þétt og í dag eru örfáar sálir búsettar í Brekkuþorpi og meðalaldurinn hækkar með hverju ári.

Saltfiskurinn hafði meiri áhrif en hvalurinn

Á fyrsta áratug 20 aldar ráku Norðmenn gríðarlega umsvifamiklar hvalstöðvar í Mjóafirði og þar unnu tugir manna. Við Vilhjálmur hefjum samræður okkar um byggðaþróun með því að ég spyr hvort áhrifanna hvalvinnslunnar hafi ekki gætt í því að fólk hafi flutst til Mjóafjarðar í stórum stíl um aldamótin.

„Ég tel að svo hafi í raun ekki verið“, segir Vilhjálmur. „Stöðvarnar drógu til sín árstíðabundinn vinnukraft í stórum stíl og heimamenn sem þess áttu kost unnu í hvalnum en þetta var ekki vinna sem hægt var að byggja heilsársbúsetu á. Ég tel að fjölgun í Mjóafirði kringum aldamótin þegar íbúarnir urðu flestir hafi átt rót sína að rekja til þess að saltfiskmarkaður var mjög góð og möguleikar manna á að verka fisk og selja urðu mun betri en áður hafði verið. Saltfiskurinn var áhrifameiri en hvalurinn í þessu tilliti.“

Konráð Hjálmarsson verslunarmaður í Brekkuþorpi og atvinnurekandi haslaði sér völl og efnaðist á fyrsta áratug aldarinnar en árið 1912 flutti hann með allt sitt hafurtask og rekstur til Norðfjarðar og átti þar farsæla tíð en hvílir í veglegu steinhýsi í kirkjugarðinum á Brekku. Vilhjálmur talar eins og brottflutningur hans hafi í raun skipt höfuðmáli fyrir byggðaþróun í Mjóafirði.

„Það kom aldrei aftur neinn fram sem hafði dug til þess að standa fyrir rekstri og atvinnuuppbyggingu. Ef það hefði gerst með líkum hætti og varð í nágrannabyggðunum þá hefði kannski farið á annan veg.“

Höfðum alltaf nóg að borða

Vilhjálmur óx úr grasi við nokkuð stöðugt ástand í sinni heimabyggð. Þegar hann var rúmlega fermdur rétt fyrir 1930 hélt kreppan innreið sína. Mjófirðingar voru þá að stíga inn í nútímann rétt búnir að reisa mikla rafstöð árið 1929. Afurðaverð hrapaði og erfitt var að framfleyta sér, ef menn höfðu ekki aðgang að landnytjum.

„Við höfðum alltaf nóg að borða“, segir Vilhjálmur sem segist ekki muna annað en mjölvara, korn, kaffi og sykur hafi verið sótt í sekkjum til Norðfjarðar öll kreppuárin.

Í nútímanum er oft sagt að fábreytt menning sé orsök fólksflutninga og því nærtækt að spyrja Vilhjálm út í félagslíf og hlutverk menningar í afskekktum byggðum.

„Mér finnst eins þegar ég man fyrst eftir mér þá hafi eiginlega ekki verið um neitt félagslíf að ræða í Mjóafirði“, segir Vilhjálmur.

„Við höfðum enga vegi, það er lítið undirlendi í Mjóafirði og langt á milli bæjanna. Þessvegna voru menn ekkert að fara að þarfleysu á aðra bæi. Síðan áttum við eftir að hressa við félagslífið þegar ég var kominn á unglingsár. Við héldum samkomur og leiksýningar á vegum Lestrarfélagsins þótt við hefðum enga leiðsögn. Við lásum upp og gerðum leiksýningar upp úr bókum sem okkur þóttu skemmtilegar og reyndum að skapa okkur afþreyingu sjálf.

En Mjóifjörður var alla tíð illa lagaður til þess að halda uppi miklu félagslífi. Þarna er langt á milli bæja og erfitt að ferðast.“

Erlendar veðurfregnir í útvarpinu

Í kringum 1930 var útvarpið að ryðja sér til rúms sem fjölmiðill og Mjófirðingar létu ekki sitt eftir liggja til þess að rjúfa einangrun byggðarinnar. Útvarp Reykjavík hóf útsendingar 1930 og kom ekki löngu seinna til Mjóafjarðar. Þá voru nokkrir Mjófirðingar búnir að eiga útvarpstæki í nokkur ár og hlustuðu á erlendar útvarpsstöðar.

„Við hlustuðum á skandinavískar stöðvar og ég man að um fermingu hafði ég lært flest orð um veður á þeirra tungumálum því við vorum að reyna að hlusta á veðurfregnir.“

Þannig var Mjóifjörður á kreppuárunum ekki einangraðri en svo að unga fólkið var í beinu sambandi við útlönd með nýjustu tækni.

Vilhjálmur var oddviti í sinni sveit í 28 ár og alls í sveitarstjórn í 44 ár, alþingismaður með hléum frá 1949 til 1979 og ráðherra menntamála frá 1974 til 1978. Þessi krókur beygðist snemma því 15 ára gamall var Vilhjálmur kjörinn í stjórn Lestrarfélags Mjóafjarðar og varð formaður stjórnar þess 1936 og gekk gegn ráðum eldri manna þegar hann lét félagið kaupa nokkuð umdeildar skáldsögur Halldórs Laxness sem þá voru að koma út.

Þannig er auðvelt að sjá að Mjóifjörður var alls ekki einangraður heldur í beinni snertingu við þá strauma sem fóru um samfélagið þótt vissulega gerðist flest hægar á þeim árum en nútímanum þætti passlegt.

Vilhjálmur segir að örast hafi fækkunin í Mjóafirði orðið á stríðsárunum þegar fimmtíu manns fluttu burt nánast á einu bretti. Ég spyr hvort þeir hafi farið suður í Bretavinnuna en svo er ekki.

„Þetta fólk flutti allt til Norðfjarðar til þess að fá betri og fjölbreyttari atvinnu og meiri aðgang að skólum.“

Sá alltaf mína framtíð í Mjóafirði

En datt hinum tvítuga Vilhjálmi þá aldrei í hug að flytja í burtu á þessum árum? Var hann sáttur við að horfa á eftir jafnöldrum sínum og frændum hleypa heimdraganum?

„Ég átti sem betur fer kost á að mennta mig og fór í tvo vetur á héraðsskólann á Laugarvatni. Ég vildi það frekar en að fara upp að Eiðum en þá var skóli tekinn til starfa þar. Mig minnir að ég hafi heyrt eitthvað í útvarpinu sem varð til þess að ég vildi frekar fara á Laugarvatn.

En ég sá alltaf framtíð mína heima í Mjóafirði og fann aldrei til löngunar til þess að fara annað. Ég hafði að nægu að hverfa heima. Þar var allt mitt fólk og Vilhjálmur afi hafði byggt yfir fjölskylduna af miklum stórhug svo það var nóg pláss fyrir alla. Ég hafði þannig að meiru að hverfa en sumir aðrir og það hafði áreiðanlega sín áhrif.“

Árið 1947 var sjúkrahúsið á Norðfirði vígt með nokkurri viðhöfn. Þangað var hreppsnefndinni í Mjóafirði boðið og Vilhjálmur sem þá var orðinn oddviti mætti til veislunnar og fór að sjálfsögðu í pontu og þakkaði fyrir sig.

„Þá sagði ég þeim að þarna væri nú hreppsnefndin í Mjóafirði komin og kynni þeim bestu þakkir fyrir boðið en ég væri samt einn. Þá voru allir fjórir aðalmennirnir sem voru kosnir með mér í hreppsnefnd fluttir í burtu og fjórir varamenn þeirra einnig. Ég stóð eftir einn og það þurfti að efna til aukakosninga árið eftir til þess að hægt væri að framkvæma lögbundin verkefni hreppsnefndar eins og að jafna niður útsvari og þessháttar.“

Vilhjálmur var allt í öllu á Mjóafirði og kenndi t.d. við barnaskólann frá 1936 í ellefu ár og svo aftur frá 1956 í önnur ellefu. Ég hlýt að spyrja hve mikilvægur skólinn var fyrir byggðaþróunina.

„Hann var auðvitað mjög mikilvægur. Við sáum alltaf um okkar skólahald og svo má segja að okkur hafi áskotnast hús sem varð eftir í Mjóafirði eftir síldarárin. Það hefur gegnt hlutverki skólahúss og félagsmiðstöðvar og þrátt fyrir stöðuga fækkun fólks þá hefur alltaf verið haldið uppi skólahaldi í Mjóafirði. En nemendur hafa oft verið sárafáir.“

Sáum að þetta var töpuð barátta

Þegar hér er komið sögu er varpað fram þeirri spurningu hvenær þeir Mjófirðingar sem vildu búa þar hafi gert sér grein fyrir því að baráttan væri í raun töpuð.

„Ég held að við sem þarna bjuggum höfum í raun vitað strax eftir stríðsárin að þetta væri töpuð barátta og þarna myndi fólki ekki fjölga á ný. En þarna bjó fólk sem kunni þessum lífsmáta vel og kunni að búa að sínu. Sterk tengsl milli þeirra sem eftir voru höfðu sitt að segja að menn eru þrjóskir og kæra sig kollótta um sum þau atriði sem aðrir settu fyrir sig.“

Fyrir stríð var einn bíll kominn í Mjóafjörð en sá bíll hafði fáa og stutta vegi til þess að aka eftir. Fljótlega eftir stríð fengu Vilhjálmur og frændur hans á Brekku jeppa með skipi að sunnan en bryggjan var ekki traustari en svo að þeir þorðu ekki að sitja í bílnum og aka honum upp á þurrt heldur gengu með honum upp fúið bryggjugólfið.

„Þegar ég tók bílpróf gekk mér ekkert sérstaklega vel en prófdómarinn sagði að þetta dygði alveg til að keyra í Mjóafirði.“

Fljótlega kom svo lítil jarðýta í Mjóafjörð og menn hófust handa við vegagerð. Vilhjálmur segir að inn strönd hafi verið gerður vegur með jarðýtunni en aldrei borið ofan í hann.

„Sveinn í Firði sem var okkar þingmaður barðist talsvert ötullega fyrir því að koma firðinum í vegasamband en það varð samt ekki fyrr en 1959 sem vegagerð var lokið yfir heiðina og það ár komst Mjóifjörður í vegasamband við aðrar sveitir. En þessi vegur hefur aldrei verið opinn nema yfir sumarið og þess vegna hafði hann í sjálfu sér engan tilgang eða hlutverk í þróun eða viðhaldi byggðarinnar. Þar skipti mestu máli að Mjófirðingar undu glaðir við hlutskipti sitt og settu það ekki sérstaklega fyrir sig þótt fjörðurinn væri einangraður.

Meðan ég var þingmaður og ráðherra reyndi ég eftir megni að útvega styrki til þess að treysta samgöngur á sjó milli Norðfjarðar og Mjóafjarðar enda var það að mínu viti eini samgöngumátinn sem treysta mátti allt árið. Þar fyrir utan var í sjálfu sér ekki mikið sem hið opinbera gat gert fyrir Mjófirðinga.

Þeir væntu heldur engrar himnasendingar að sunnan heldur reyndu eftir megni að vera sjálfum sér nógir eins og verið hafði alla tíð og treystu á eigið hyggjuvit.“

Vilhjálmur gamli- hver er það?

Vilhjálmi verður tíðrætt um þær miklu breytingar sem hafa fylgt tæknivæðingu nútímans. Fyrir 1930 var ekkert rafmagn í Mjóafirði, enginn vegur, engin tæki eða tól til þess að létta mönnum stritið.

„Síðan hefur verið stöðug ásókn í vélar og tæki sem létta okkur svo óskaplega lífið að þetta er löngu orðið allt önnur tilvera heldur en var þegar ég var að alast upp.“

Hefur þessi tæknivæðing gert lífið betra?

„Ég er ekki maður til þess að dæma það“, segir öldungurinn varlega. „Tæknin hefur gert lífið léttara. Hitt hefur alltaf verið undir manninum komið en ekki tækninni.“

Ég spyr Vilhjálm hvort hann sé einangraður í elli sinni. Hann viðurkennir að svo sé. Flestir samtíðarmenn hans og jafnaldrar eru horfnir út í blámóðu heimsins eða yfir móðuna miklu. En Vilhjálmur talar um þessi mál af yfirvegun og jafnaðargeði og sættir sig við hlutskipti sitt.

„Ég hitti fólk hérna niðri í matsal á hverjum degi og það er oft gaman að tala við það. Þetta fólk telst vera orðið aldrað þótt flestir af því sé um 20 árum yngra en ég.“

Mig langar til þess að vita hvort Vilhjálmi finnist hann vera orðinn eitthvað sérstaklega gamall. Hvort hann sé alltaf meðvitaður um árafjöldann því andinn sýnist vissulega vera yngri en efnið í hans tilviki.

„Ég veit vel að ég er orðinn 99 ára“, segir Vilhjálmur og glottir.

„En stundum gleymi ég því og finnst ég í huganum vera töluvert yngri. Um daginn fékk Jóhanna tengdadóttir mín á Brekku, sem verið hefur mér hollur ráðgjafi í ellinni, bréf með ýmsum fróðleiksmolum. Í niðurlagi þess stóð: sýndu Vilhjálmi gamla þetta bréf, hann hefur gaman af því. Jóhanna rétti mér bréfið með þessum orðum og ég get viðurkennt að eitt andartak fannst mér að verið væri að tala um Vilhjálm afa minn sem í minni vitund var „Vilhjálmur gamli“. En svo mundi ég hið rétta.“