Óhæfir blaðaútgefendur II (BJ)

Í síðasta pistli var talað um þá niðurstöðu breskrar þingnefndar að þeir Murdoch feðgar væru óhæfir útgefendur blaða. Þetta leiðir hugann að því hvernig ástandið sé og hafi verið hér á landi. Sjálfstæði fjölmiðla verður aðeins algert að sérhver starfsmaður geti leikið lausum hala og gert það sem honum sýnist. Samt eru starfsmenn mishátt settir. Forystugreinar eru yfirleitt skrifaðar af þröngum hópi, stundum bara einum eða tveimur mönnum. Það er eðlilegt. Þær eru til þess að endurspegla „stefnu blaðsins“ í einhverjum skilningi. Á Morgunblaðinu var á sínum tíma nokkurra manna leiðarateymi sem ræddi um það hvaða afstöðu blaðið ætti að taka til stórmála. Niðurstaðan var sú að blaðið var tiltölulega samkvæmt sjálfu sér, þó að ekki skrifaði alltaf sami maður leiðarann.

Satt að segja lesa ekki mjög margir leiðara. Þess vegna skiptir miklu meira máli hvernig blöð segja fréttir. Hvaða fréttir eru sagðar, yfir hverju er þagað og hvað „andi“ er yfir fréttunum.

Eftir að Fréttablaðið komst í eigu Baugs og skyldra aðila breyttist blaðið í áróðursblað fyrir eigendur sína. Þetta var augljóst í fjölmiðlafrumvarpsmálinu árið 2004 og umfjöllun um Baugsmálið allt. Það sama gilti um umfjöllun um Davíð Oddsson annars vegar sem skúrk og Ólaf Ragnar Grímsson hins vegar sem hetju. Hrifningin náði líka til annarra anga veldisins, en hann fékk að tala á hátíðum Baugsmanna erlendis og fljúga með þeim í einkaþotu, en hvorugt hefði þeim dottið í hug að bjóða Davíð (og honum eflaust ekki dottið í hug að þiggja).

Fréttablaðið var á þessum árum mjög áhrifamikið blað. Árið 2006 var ákveðið að breyta um stíl og ráða ritstjóra sem nytu viðurkenningar. Kári jónasson, fréttastjóri Útvarpsins, og Þorsteinn Pálsson, sendiherra og fyrrverandi ráðherra, tóku við blaðinu. Smám saman tókst að ýta út sorpblaðamönnunum og slagsíðan á blaðinu minnkaði.

Mogginn var lengst af afar gott blað. Þeir Matthías Johannessen og Styrmir Gunnarsson ákváðu að auka jafnvægi í blaðinu þannig að þó að ritstjórnarstefnan væri oft hægri sinnuð væri blaðið fyrst og fremst vandað dagblað sem reyndi að fjalla með yfirvegun um mál. „Áróðursfréttum“ var að mestu útrýmt. Þessi stefna hélt allvel velli meðan báðir stýrðu blaðinu. Öðru hvoru villtist blaðið þó frá hægri stefnu. Til dæmis studdi það ívilnanir fyrir DeCode á sínum tíma, meðal annars ríkisábyrgð.

Sum mál voru aldrei rædd í Morgunblaðinu. Blaðið birti helst ekki fréttir sem voru óþægilegar fyrir ákveðna menn. Blaðið var líka pent blað sem ekki birti hvað sem er, jafnvel mál sem voru á allra vörum. Samt var blaðið á þessum árum „blað allra landsmanna“ í þeim skilningi að það var lesið á langflestum heimilum landsins. Ung hjón keyptu á fyrsta búskapardegi áskrift að Mogganum.

Útgefendur voru einhver hópur sem fáir vissu hver var. Nokkrar fjölskyldur áttu blaðið og skiptu sér lítið af ritstjórnarstefnu. Helst var það Leifur Sveinsson sem skrifaði opnugreinar um það hvers vegna væri eytt prentsvertu í minningargreinar. Fáir lásu greinar Leifs og aðrir voru ekki til vandræða.

Á útrásarvíkingaárunum keypti Björgólfur Guðmundsson útgáfuna. Þess sá fljótlega stað í því um hvað var skrifað og einkum hvað ekki var skrifað um. Mogginn var á árunum fyrir hrun afar takmarkaður miðill. Styrmir Gunnarsson sagði á Evrópuvaktinni: „Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis kallaði á sérstaka rannsókn á sparisjóðunum, lífeyrissjóðunum, umfjöllun háskólasamfélagsins um þróun mála fyrir hrun og umfjöllun fjölmiðla í aðdraganda hrunsins.

Seint og um síðar var hafizt handa um rannsókn á sparisjóðunum. Ríkisstjórn og Alþingi létu gott heita að lífeyrissjóðirnir sjálfur hefðu forgöngu um rannsókn á sjálfum sér og háskólasamfélagið og fjölmiðlar leika lausum hala eins og þeir hafi hvergi komið við sögu!“

Styrmir var auðvitað sjálfur aðalleikandi lengst af. Ég hef ekki lesið allt sem hann hefur skrifað að undanförnu þannig að líklega hefur umfjöllun hans um eigin þátt í umfjölluninni fyrir hrun farið framhjá mér. Samt er það svo að vegna þess að hann flæktist inn í Baugsmálið og Landsbankinn var systurfyrirtæki Moggans var umfjöllun um tvo af aðalleikendum í útrásinni sáralítil í blaðinu.

Ég vil skjóta því hér inn að ég er viss um að Styrmi gekk gott eitt til þegar hann benti Jónínu Ben. og Sullenberger á lögfræðing. Reyndar brást hann við með sama hætti og Ingibjörg Sólrún og fleiri sem sögðu Jónínu að leita til lögreglunnar þegar hún sagði þeim sögu sína af Baugsmálum. Aldrei hefur verið talað um að Samfylkingin hafi staðið að baki rannsóknarinnar.

Niðurstaðan er samt sú að Morgunblaðið, sem hefði getað verið helsta brjóstvörn gegn stórfyrirtækjum sem eignuðust Ísland með þeim hætti að landið var í raun veðsett, blað allra landsmanna var úr leik þegar síst skyldi.

Nú eru aðrir stjórnendur á Morgunblaðinu. Ég var í þeim minnihluta sem taldi að ráðning Davíðs Oddssonar gæti orðið til þess að bæta blaðið, rétt eins og mér er sagt að hafi gerst árið 1956 þegar Bjarni Benediktsson tók við ritstjórn. Bjarni beitti blaðamenn aga og lagði áherslu á góðan og réttan fréttaflutning. Því miður virðist meirihlutinn hafa haft rétt fyrir sér.

Í hópi útgefenda Moggans eru sömu aðilar og gáfu DV út um hríð. Þá fannst mér það blað skemmtilegt, þó að það ævintýri endaði því miður illa og útgáfan síðan orðið eins og raun ber vitni.

Gallinn er sá að þegar mest þörf er á umræðu sem almenningur getur treyst eru fáir miðlar sem almenningur treystir. Vissulega hafa blöð enn mikil áhrif. Á örfáum árum hefur Morgunblaðið breytt harðasta kjarna Sjálfstæðisflokksins í þægustu fylgismenn Ólafs Ragnars Grímssonar. Það hefði aldrei gerst á árum Matthíasar.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt