Ofsóttur skattsvikari (BJ)

Nú er komið upp enn eitt vitleysumálið. Í bók sinni um Halldór Laxness sagði Halldór Guðmundsson frá því að eftir að Sjálfstætt fólk kom út í Bandaríkjunum og seldist þar í stóru upplagi spurðust íslensk stjórnvöld fyrir um tekjur hans af bókinni þar. Halldór hafði ekki talið þær fram til skatts hérlendis. Nú er málinu snúið á haus þannig að stjórnvöld hafi með þessu verið að ofsækja Halldór og hafi þannig komið í veg fyrir frekari útgáfu á bókum Halldórs þar. Lærdómurinn virðist vera sá að stjórnvöld eigi að láta skattsvik óátalin vegna þess að rannsókn á þeim geti truflað frama manna.

Halldóri Laxness datt sjálfum aldrei í hug þessi vörn svo vitað sé. Halldór Guðmundsson tekur það fram í bók sinni að nafna hans bar að greiða skatta af tekjunum í Bandaríkjum hér á landi. Reyndar er það afar ólíklegt að þessi fyrirspurn hafi haft nokkur áhrif á frama Halldórs Laxness í Bandaríkjunum. Bækur hans voru að vísu ekki gefnar út þar í áratugi eftir þetta, en það má örugglega fremur rekja til þess að í Bandaríkjunum var mikil móðursýki í garð allra sem voru kommúnistar eða gátu verið það. Halldór féll í þann hóp. Hann var satt að segja afar fjarri því sjálfur að vera umburðarlyndur á skoðanir annarra og taldi þá sem vildu verja vestrið fyrir yfirgangi kommúnista föðurlandsvikara. Mörg dæmi má tilfæra um að þessi maður, sem var svo kurteis í viðmóti, umsnerist þegar hann tók sér pennann í hönd til varnar hinum kommúníska málstað. Tímarnir voru gerólíkir því sem nú er, en það er af og frá að telja að íslenskir stjórnmálamenn, sér í lagi Bjarni Benediktsson utanríkisráðherra, séu menn að minni fyrir að reyna að gæta þess að rétt sé talið fram.

Halldór taldi þingmenn þeirra flokka sem vildu hafa her til varnar hér á landi svikara. Hann og skoðanabræður hans vildu gera Ísland hluta af Sovétveldinu og kváðu: Sovét-Ísland óskalandið, hvenær kemur þú? Hann skrifar strax eftir stríðið Atómstöðina, sem er áróðursbók gegn Bandaríkjunum og með slökustu skáldsögum hans eftir að hann komst til þroska sem rithöfundur. Hins vegar var það alls ekki óeðlilegt að Bandaríkin hefðu áhuga á honum strax eftir stríð. Þá var þíða eftir að Sovétmenn og Bandaríkjamenn höfðu verið samherjar í stríðinu gegn Þjóðverjum. Það snerist við eftir að Stalín, átrúnaðargoð Halldórs, fór að færa hvert landið á fætur öðru inn í Sovétblokkina.

Í Atómstöðinni er Búi Árland, fulltrúi hins menningarlega kapítalisma látinn vera sannfærður um að kapítalisminn sé glataður. Sagan hefur kveðið upp sinn dóm. Halldór Laxness kvað sjálfur upp sinn dóm þegar hann sagði frá því að hann hefði horft upp á það þegar saklaus kona var fangelsuð í Moskvu, glæpur sem hann þagði yfir í 25 ár, og hélt á meðan ótrauður fram málstað þeirra sem fangelsuðu hana. Eftir að hann snerist tóku margir hann í sátt og viðurkenndu snilli hans sem rithöfundar. Um það þarf ekki að deila að þeir sem höfðu skömm á öfgafullum skoðunum Halldórs áttu erfitt með að viðurkenna hæfileika hans. Bjarni Benediktsson snerist algerlega á band Halldórs, svo mjög að árið 1967 lét hann það berast til Halldórs að hann myndi styðja hann byði hann sig fram til forseta. Halldór þekktist ekki boðið, en það sýndi að gamlar deilur voru uppgerðar. Það er engin ástæða til þess að aðrir rjúfi nú þá sátt sem Halldór og Bjarni náðu sín á milli meðan báðir lifðu.

Benedikt Jóhannesson