Útlendingur í stól forsætisráðherra á Íslandi? (JGH)

Það dylst engum að þingmenn Samfylkingar eru sigurvissir í komandi kosningum. Þeir eru byrjaðir að fagna. Í herbúðum þeirra sýnist sem það sé nánast formsatriði að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir taki við af Davíð Oddssyni forsætisráðherra í vor og virðist engu skipta þótt hún nái ekki kjöri inn á þing - forsætisráðherra skal hún verða.

Hvernig má það vera að það þyki orðið eðlileg umræða að í stól forsætisráðherra á Íslandi setjist stjórnmálamaður sem er án þingsetu? Því miður virðist allt orðið rétt og eðlilegt þegar Ingibjörg Sólrún á í hlut. Á sama hátt má spyrja sig að því hvort svo sé komið fyrir kjósendum að þeim finnist ekki eðlilegt og lýðræðislegt að ráða vinsælan útlending í embætti forsætisráðherra - einungis ef hann trekkir að. Jafnvel mætti nefna hann til sögunnar í stjórnarmyndunarviðræðum eftir kosningar. Samkvæmt stjórnarskrá má erlendur ríkisborgari af Efnahagssvæði Evrópu gegna embætti forsætisráðherra á Íslandi. Ekki ætla ég Össuri Skarphéðinssyni, formanni Samfylkingarinnar, að hugsa svo langt. En gleymum ekki hvað hann hefur raunar sagt að öðru tilefni: ,,You ain't seen nothing yet."

Utanþingsráðherrar

Stjórnarskrá Íslands leyfir það ótvírætt að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands séu án þingsetu. Sextán dæmi eru um utanþingsráðherra frá árinu 1919. Þannig má geta þess að Geir Hallgrímsson, fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, var utanríkisráðherra frá 1983 til 1986 og Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi formaður Alþýðubandalagsins, var fjármálaráðherra frá 1988 til 1991. Báðir voru án þingsetu. Þá hefur heil ríkisstjórn setið án þess að vera kjörin á þing. Það var utanþingsstjórn Björns Þórðarson sem sat frá desember 1942 til október 1944.

Ráðherrar í ríkisstjórnum Íslands eru embættismenn. Það er á þeirri forsendu sem hægt er að leita út fyrir raðir Alþingis til að skipa ráðherra. Flestum finnst hins vegar eðlilegast að ráðherrar komi úr röðum þingmanna, að þeir séu lýðræðislega kjörnir á Alþingi. Þótt ráðherrar þurfi ekki að vera íslenskir ríkisborgarar þá gegnir ekki sama máli um þingmenn; til að vera kjörgengir til Alþingis verða menn að vera íslenskir ríkisborgarar.

Í lögunum um embættismenn segir að almenna skilyrðið sé að þeir séu íslenskir ríkisborgarar þó það megi ráða ríkisborgara frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins sem embættismenn á Íslandi - og í sértilvikum annars staðar frá. Þess vegna er t.d. hægt að ráða heimsþekktan erlendan vísindamanna sem háskólakennara á Íslandi.

Vissulega verð ég að játa að það er fjarlægur fræðilegur möguleiki á að í stól forsætisráðherra á Íslandi setjist útlendingur. Ég held að kjósendur myndu aldrei ljá máls á slíku. Það yrði eldheitt kosningamál. En hvers vegna þá að sætta sig við þá yfirlýsingu þeirra Ingibjargar Sólrúnar og Össurar frá því á sunnudag um að Ingibjörg verði forsætisráðherraefni Samfylkingarinnar, þó hún nái ekki kjöri á Alþingi? Ingibjörg mun skipa 5. sætið á framboðslista Samfylkingarinnar í Reykjavík norður í komandi kosningum.

Ingibjörg verður eina kosningamál Samfylkingarinnar

Ástæðan fyrir því að það kemst ekkert annað að í boðskap Ingibjargar og Össurar, en að hún verði forsætisráðherra eftir kosningar, er auðvitað sú að Samfylkingin ætlar að hafa það sem sitt eina kosningamál. Taki menn eftir því að í kosningabaráttunni munu Samfylkingarmenn mjög kerfisbundið ekki leggja áherslu á málefni heldur stagast á því að kosningarnar snúist um að Ingibjörg Sólrún verði næsti forsætisráðherra og að mikilvægast sé að koma Davíð og Sjálfstæðisflokknum í burtu. Auðvitað munu þeir skjóta setningum inn á milli um Evrópusambandið, kvótakverfið og mikla fátækt á Íslandi og að þjóðin lepji dauðann úr skel þótt þeir viti betur; viti að Íslendingar séu öfundaðir af því að vera ein ríkasta þjóð í heimi og að launamunur fólks innbyrðis sé - ennþá að minnsta kosti - einhver sá minnsti í heimi.

Kosningarnar munu snúast um þá hræðslupólitík að koma Sjálfstæðisflokknum frá en ekki um að bæta kjör fólks með auknum kaupmætti og stöðugleika í efnahagsmálum. Þjóðin fékk forsmekkinn í Kastljósþætti Sjónvarpsins í fyrrakvöld þegar þær Margrét Frímannsdóttir, Samfylkingunni, og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Sjálfstæðisflokki, sátu fyrir svörum og ræddu komandi kosningar.

R-listinn er hræðslubandalag

Það herbragð Samfylkingarinnar um að kosningarnar muni eingöngu snúast um Ingibjörgu Sólrúnu og að allt sé betra en íhaldið er á vissan hátt skiljanlegt, það hefur gefist vel í Reykjavík í síðustu þrennum borgarstjórnarkosningum. Ingibjörgu hefur auðnast að leiða R-listann sem hræðslubandalag þriggja flokka - hræðslubandalag sem hefur haft það eina markmið að halda Sjálfstæðisflokknum frá stjórnun borgarinnar. Annar hefur tilgangur R-listans ekki verið. Skiptir þá engu þótt skuldir borgarinnar hafi margfaldast og óstjórn verið á buddu borgarsjóðs. Það sem meira er, fólk hefur keypt þessa hræðslupólitík og þess vegna er hún enn á ný boðin til sölu.

Að vísu verður gaman að sjá hvernig stjórn Samfylkingarinnar verður mynduð því hætt er við að þar verði einhverjir samstarfsflokkar að éta ansi mikið ofan í sig. En hverju breytir það?

Eins og vinsæl poppstjarna

Á vissan hátt má segja að Ingibjörg Sólrún sé orðin eins og vinsæl poppstjarna. Það er í raun sama hvað hún segir eða gerir, blindir stuðningsmenn hennar hlusta ekki á það, heldur eru viðbrögð þeirra eins og annarra dýrkenda poppstjarna: ,,Gott hjá Sollu, hún er alltaf svo skelegg." Þess vegna hefur eðlileg gagnrýni á framferði hennar undanfarnar vikur farið mjög fyrir brjóstið á æstum átrúnaðargoðum hennar. Þeir segja að það séu ómaklegar árásir á hana þegar því er haldið fram að hún sé ekki orðheldin, hafi gengið á bak orða sinn, orðið tvísaga og svikið marga þeirra sem kusu R-listann. Í sjálfu sér kemur atburðarás síðustu vikna ekki á óvart þegar haft er í hug að þetta er sama Ingibjörg og efndi til kosninga um Reykjavíkurflugvöll á þeirri forsendu að þær yrðu aðeins marktækar ef tilskilin kosningaþátttaka næðist. Ekki náðist tilskilin þátttaka - en samt byrjaði hún að leggja út af niðurstöðunni og líta á hana sem gilda. Ef til vill kemur að því einhvern daginn að fólk fái leið á því að umræðan snúist eingöngu um að Ingibjörg Sólrún sé svo skelegg, öflug og sterk og fari að spyrja sig hvaða árangri hún hafi raunverulega náð fyrir utan það að halda Sjálfstæðisflokknum frá völdum í Reykjavík.

Síðan eru það samskiptin við Össur. Einn daginn kom hann fram í sjónvarpsviðtali og fullyrti að Ingibjörg yrði ekki forsætisráðherraefni. Það féll ekki í góðan jarðveg hjá Ingibjörgu. Enda ekki nema von. Þá var spunnin sápuópera sem var lyginni líkust. Sápan gekk út á að Össur hefði þurft að ganga með grasið í skónum á eftir henni og fara á biðilsbuxurnar um að hún yrði forsætisráðherraefni - vegna þess að hún var því svo mótfallin og það var svo fjarlægt henni. Össur lýsti því meira að segja yfir í sjónvarpsviðtali að Ingibjörg hefði hryggbrotið sig og sagt nei - en síðan gaf hún sig loksins og sagði já. Og þá kom glampi í augun hjá Össuri.

Kannski fer það svo að Ingibjörgu og Össuri takist að koma okkur í Evrópusambandið. Hver veit nema að þá myndist jarðvegur meðal þjóðarinnar fyrir því að flagga vinsælum útlendingi sem forsætisráðherra í kosningabaráttunni.

,,You ain't seen nothing yet."

Jón G. Hauksson