Er kreppa af hinu góða?

Ég held að kreppur geti aldrei verið góðar og það væri sjálfsagt móðgun við Íslendinga sem slitu barnsskónum á tímum kreppunnar miklu frá 1930 til 1940 að halda öðru fram. Sennilega er það líka móðgun við þá að nota orðið kreppu um þá niðursveiflu sem núna er í efnahagslífinu. Kreppan núna felst í því að við getum ekki veitt okkur eins mikinn lúxus og áður. Kreppan mikla merkti að fólk hafði vart í sig og á; fátækt var almenn, atvinnuleysi var mikið og þeir sem höfðu á annað borð vinnu höfðu lág laun.

Það er hins vegar fyllsta ástæða til að vekja athygli á orðum Gylfa Zoëga, prófessors við Háskóla Íslands, í sjónvarpsfréttum nýlega um að kreppur séu vissulega ekki skemmtilegar viðureignar en að þær þurfi ekki að vera alvondar. Þær séu tími til að hreinsa, hagræða og endurskipuleggja. Gylfi nefndi sérstaklega að sterkt gengi krónunnar á undanförnum árum hefði gert útflutningsatvinnuvegunum erfitt um vik.

Það hefur tekið sig upp gamalt bros í sjávarútvegi og ferðaþjónustu eftir að gengi krónunnar féll. Aðrar greinar fá hroll og umræðan hefur aldrei verið meiri um að fórna þurfi krónunni og taka upp evru. Gengi krónunnar hefur fallið um 40% á árinu og það hefur leitt til þess að staða sjávarútvegs er með besta móti í langan tíma, ekki síst vegna þess að greinin er að koma út úr margra ára hagræðingu og blóðugum niðurskurði á kvóta svo hægt sé að ávaxta pundið í sjónum og stækka fiskistofnana. Allt gengur þetta út á að árangur erfiðisins líti dagsins ljós og að kvótinn verði aukinn aftur sem fyrst. Núverandi kvóti dugir ekki til langs tíma og kallar á enn fekari grisjun í greininni. Fjöldi útvegsmanna hefur keypt kvóta, sem síðan hefur verið skorinn niður, og þeir bíða í ofvæni eftir að fá kvótann til baka.

Það er til þumalfingursregla í sjávarútvegi um að falli gengi krónunnar um 1% þá aukist framlegðin í greininni um 0,5%. Þetta þýðir að 40% gengisfelling krónunnar leiðir til 20% meiri framlegðar í sjávarútveginum.

Kreppan í sjávarútvegi var ekki hefðbundin, skammvinn niðursveifla. Þetta var stór kreppa sem reið yfir snemma á níunda áratugnum þegar hrun fiskistofna blasti við og grípa þurfti til róttækrar aflaskerðingar. Þetta er kreppa sem staðið hefur í yfir tuttugu ár. Vandinn fólst í gríðarlegri offjárfestingu í greininni, það voru of mörg fiskiskip og fiskvinnsluhús. Hagræðingin byrjaði samt ekki fyrir alvöru fyrr en leyfð var frjáls sala á aflaheimildum; kvótanum. Þá hófst grisjunin. Útgerðum fækkaði og stórar útgerðir urðu stærri.

Þessi grisjun hefur ekki gengið hávaðalaust fyrir sig. Kvótinn hefur verið bitbein þjóðarinnar allar götur síðan hann var settur á. Ekki vegna þeirrar gæfu að hann kom í veg fyrir hrun fiskistofna heldur vegna þess hvernig honum var og er úthlutað endurgjaldslaust til ákveðinna útgerða. Eftir á að hyggja var varla á það bætandi í hallærinu að auka álögur á útgerðir með því að láta þær greiða fyrir kvótann í upphafi.

Hagræðing í sjávarútvegi hefði aldrei getað orðið að neinu marki nema að leyfa frjálsa sölu aflaheimilda til að fækka skipum. Það þurfti að losa sig við offjárfestinguna. Þess vegna hafa núverandi risar í sjávarútveginum keypt óhemjumagn af kvóta af öðrum útgerðum. Sjávarútvegurinn á Íslandi skuldar tæplega 300 milljarða króna og talið er að um helmingur þeirrar fjárhæðar, um 150 milljarðar, sé til kominn vegna kaupa á kvóta. Þrátt fyrir þessar skuldir eykst framlegð í sjávarútvegi við gengisfellingu. Það er atvinnugreinin sjálf sem hefur hagrætt. Núverandi útgerðarmenn hafa þurft að kaupa aðra út úr greininni fyrir a.m.k. 150 milljarða til að slá á offjárfestinguna og fækka skipum og húsum. Þeir hafa skuldsett sig til að aðrir kæmust út úr greininni.

Það eru krepputímar og næstu mánuðir verða mörgum forstjóranum erfiðir við að laga reksturinn; segja upp fólki, sameina deildir, skera niður óþarfa, sérhæfa sig, einbeita sér að afurðum sem seljast best og mest fæst fyrir. Víða verður öllum steinum velt fram og til baka. Þannig verður þetta líka á heimilunum. Lúxusinn verður skorinn í burtu. En kreppa leiðir ekki til hagræðingar ef skrúfað er fyrir allt súrefni, sú kreppa heitir slátrun.

Ég hef áður sagt að við Íslendingar getum í rauninni aldrei haft það vont. Við eigum fiskinn, orkuna, fjöllin, firðina og náttúruperlurnar – en fólkið sjálft er stærsta auðlindin með hugrekkið, þekkinguna og menntunina að vopni. Við erum rík þjóð, en í tímabundnu mótlæti líkt og aðrar þjóðir heimsins. Kreppur eru ekki alvondar ef þær hagræða en brjóta ekki niður. Mótlætið herðir; en það vill enginn engjast sundur og saman í einhverjum dauðakippum.

Jón G. Hauksson