Um atlöguna að stjórnarskránni (JGH)

Í áramótablaði Frjálsrar verslunar er langt og afar fróðlegt viðtal við Þráin Eggertsson, prófessor í hagfræði, sem svarar skriflega spurningum mínum um efnahagsmál í heiminum, stöðuna í Evrópu, björgun banka, atlöguna að kvótakerfinu og stjórnarskránni svo nokkuð sé nefnt. Þráinn er kjarnyrtur að venju. Hann hefur á orði að jafnt prófessorar sem æðustu ráðamenn ríkisins reyni að þagga niður gagnrýni með ógeðfelldum persónulegum svívirðingum. Ég birti hér kaflana úr þessari fróðlegu lesningu þar sem ég spyr hann um árið 2013 og atlöguna að stjórnarskránni.

UM ATLÖGUNA AÐ STJÓRNARSKRÁNNI

Spurning: Stjórnarskráin er metin sem stofnun út frá stofnanahagfræðinni. Þú tjáðir þig á sínum tíma í stuttri blaðagrein um valið á fulltrúum í stjórnlaganefnd eftir að Hæstiréttur ógilti kosningu til stjórnlagaráðs. – Hver er þín skoðun á vinnubrögðunum við að kollvarpa stjórnarskránni og hvaða hagfræðilegar afleiðingar getur það haft að ganga svona hratt og hart fram í breytingum?

„Ég skrifaði stutta blaðagrein um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við ógildingu Hæstaréttar á kosningunni til stjórnlagaþings en um svipað leyti skrifaði ég einnig lengri grein almennt um tilraunir víða um heim til að færa stjórnarfar til betri vegar með því að innleiða nýja stjórnarskrá. Sambandið milli stjórnarfars og stjórnarskrár er flókið. Það er tiltölulega auðvelt að búa til ömurlegt stjórnarfar með því að breyta stjórnarskránni, einkum ef ríkisvaldið er öflugt. Þetta var gert í Austur-Þýskalandi, svo að dæmi sé nefnt, og afleiðingarnar voru vondar. Það gengur miklu verr að breyta ömurlegu stjórnarfari í farsælt lýðræðislegt kerfi – það mistekst yfirleitt vegna þess að andi laganna er ekki andi þegnanna og þeirra sem ráða ferðinni. Mörg ríki Suður-Ameríku tóku upp stjórnarskrá Bandaríkjanna lítt breytta enda þótt afleiðingarnar yrðu aðrar en í Bandaríkjunum, eins og menn vita.

Ég hef horft agndofa á vinnubrögð stjórnvalda við undirbúninginn á frumvarpinu til stjórnskipunarlaga. Flumbrugangurinn er ótrúlegur og á alls ekki heima í norrænu ríki. Ég hef lesið frumvarpið með athugasemdum stjórnlagaráðs og sérfræðingahóps sem Alþingi réð til að fara lagatæknilega yfir tillögur stjórnlagaráðs, eins og þar segir. Frumvarpið er ótrúlegt plagg. Stór hluti mannréttindakaflans er vaðall, undarlegur óskalisti. Ég geri mér ekki grein fyrir því hvort sá hluti frumvarpsins veikir eða bætir mannréttindi eða breytir engu. Það sem segir í frumvarpinu um eignarrétt og atvinnulíf er hættulegt. Efnahagsleg framtíð Íslands er komin undir hagkvæmri nýtingu á náttúruauðlindum – fyrst um sinn að minnsta kosti.

Frumvarpið bindur í stjórnarskrá yfirráð stjórnmálamanna yfir nýtingu náttúruauðlinda með kröfunni um þjóðareign og bann við veðsetningu, sem er lykilatriði í nútímarekstri. Hugtakið „eign þjóðarinnar“ er skilgreint með tilvísun til eignar þjóðarinnar á þjóðgarðinum á Þingvöllum og á fornminjum og fornhandritum. Tekið er fram að ríkið geti ekki selt eigur þjóðarinnar. Að öðru leyti hafa stjórnmálamenn frjálsar hendur um það hvernig þeir skipuleggja undirstöðugreinar hagkerfisins, uppsprettur hagvaxtarins. Í sovétkerfinu voru framleiðslutæki og náttúruauðlindir eign þjóðarinnar en hin raunverulegu yfirráð og réttindi voru hjá stjórnmálamönnum og þeir fóru sínu fram, sem kunnugt er. Rétt er það að stjórnvöld hafa yljað sjávarútvegnum undir uggum, svo að um munar, undanfarin misseri án þess að hafa haft sérstaka heimild til þess í sjálfri stjórnarskránni. Stjórnvöld taka nú ákvarðanir um smæstu atriði, svo sem að veiðiréttindi eru skert ef bátur notar vélar til að beita línu.

Í nýja frumvarpinu hafa stjórnmálamenn stjórnarskrárvarin réttindi til að miðstýra nýtingu náttúruauðlinda, ef þeir svo kjósa, en það virðist vera vilji núverandi stjórnvalda. Þess vegna tel ég að eignarréttarkaflar frumvarpsins séu hættulegir. Það verður að takmarka aðgang stjórnmálamanna að náttúruauðlindum okkar. Loks boðar frumvarpið róttækar breytingar á stjórnkerfi landins á fjölmörgum sviðum. Ég leyfi mér að fullyrða að ekki nokkur sála hefur minnsta grun um það hvernig nýja kerfið mundi virka, enda hefur engin tilraun verið gerð til að meta afleiðingarnar.

Mín fyrstu viðbrögð eru þau að kerfisbreytingin geti sett stjórnkerfið í hnút – Ameríkumenn nota orðið „gridlock“ um slík vandamál. Sem sé, á þessu stigi frumvarpsins er mannréttindakaflinn vaðall, það sem sagt er um eignarrétt býður hættunni heim og alger óvissa ríkir um afleiðingar af boðuðum breytingum á stjórnkerfinu.“

UM ÁRIÐ 2013

Spurning: Árið 2013 verður kosningaár á Íslandi. Hvað er brýnasta verkefni nýrrar ríkisstjórnar í efnahagsmálum?

„Erfiðar ákvarðanir bíða nýrrar ríkisstjórnar en þær lúta að fjármagnshöftunum, myntmálum, umhverfi atvinnulífsins, siðvæðingu og fjölmörgu öðru. Fjármagnshöftin hafa eitrað út frá sér og virðast vera að festast í sessi. Því hefur verið haldið fram að við hefðum átt að taka skellinn strax og hefta ekki fjármagnsflutninga til og frá landinu. Ég held þó að enginn viti með vissu hvar sú leið hefði endað. Það er mikilvægt fyrir útflutningsgreinarnar að losna undan höftunum og ég vona að þau líði smám saman burt, þegjandi og hljóðalaust – en það er óskhyggja en ekki spá.

UM NÝJA MYNT Á ÍSLANDI

„Við munum búa við krónuna næstu árin, vænti ég. Það hefur ýmsa alkunna kosti að taka upp heimsmynt svo sem evruna, en einnig fylgja því vandamál og hættur. Ef íslenska hagkerfið er ekki í takt við leiðandi hagkerfi í slíku myntsamstarfi getur skapast sambærilegur vandi og nú ríður yfir Grikkland. Ég óttast sérstaklega slæmar afleiðingar af verðbólguvæntingum og óstýrilæti Íslendinga, ef við tökum upp alþjóðlega mynt. Í Þýskalandi, til dæmis, er verð á vöru og þjónustu stöðugt eða það hækkar eftir langt hlé um 1-3 prósent. Á Íslandi, svo sem á þessu ári, hækka einkaaðilar taxta sína hiklaust um 20-25 prósent og sama gildir um opinbera þjónustu. Almenn laun fylgja á eftir. Ef við notum erlenda mynt og slíkar hækkanir eiga sér stað mundi fljótlega kom að því að útflutningur okkar væri ekki lengur samkeppnishæfur og kreppa riði yfir. Til að setja hagkerfið aftur í gang væri nauðsynlegt að lækka verðlagið í landinu. Jafnvel þótt almennt samkomulag væri um lækkun verðlags vill enginn verða fyrstur til að lækka sín laun og taxta. Atvinnuleysi mundi þá breiðast út og ef til vill missti fjórðungur eða þriðjungur launþega vinnuna – eins og við höfum séð gerast í Grikklandi og á Spáni. Að liðnum nokkrum misserum mundu atvinnulausir bugast og launin lækka uns jafnvægi væri náð. Og menn mundu sennilega læra sína lexíu og hugsa upp frá því eins og Þjóðverjar um verðlagsmál. En þetta ferli er hræðilegt og oft gróðrarstía fyrir pólitískar öfgahreyfingar.“

UM AÐ ÍSLAND VERÐI EINS KONAR HONG KONG

„Við þurfum einnig að endurskoða stöðu Íslands í umheiminum. Mig dreymir um að Ísland verði eins konar nýtt Hong Kong með öfluga samvinnu í efnahagsmálum við Norðurlöndin og Grænland, við Evrópusambandið og Bandaríkin og við rísandi ríki í þriðja heiminum. Það þarf stjórnvisku og aga ef slíkt dæmi á að ganga upp og hvort tveggja er af skornum skammti hérlendis. Sumir af félögum mínum hafa haldið því fram að skortur á stjórnvisku og aga séu sterk rök fyrir því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Reynsla jaðarþjóðanna í sambandinu undanfarið bendir þó til þess að Brussel flytji ekki út stjórnvisku og aga í miklu magni.“

UM ÞÖGGUN ÞEIRRA SEM STÝRA UMRÆÐUNNI

„Ég var í Berlín í leyfi frá Háskóla Íslands haustið 2008, þegar íslensku bankarnir þrír hrundu. Ég skrifaði þá grein í Morgunblaðið og sagðist óttast félagslegar og pólitískar afleiðingar hrunsins meira en fjármálalegu afleiðingarnar. Sem betur fer var þessi ótti minn ástæðulaus, hér hafa ekki risið upp voldugar pólitískar öfgahreyfingar. En eðli svokallaðrar umræðu hefur versnað, margir hafa sýnt sínar verstu hliðar og eiturský neðan úr dýpstu holræsum netheima hvílir yfir landinu. Hvar sem ég kem kvarta nær allir meira undan eitraðri umræðu en efnahagsvandanum. Fólk hefur dregið sig í hlé, forðast það að tjá skoðanir sínar til að losna við svívirðingastraum úr munni þeirra sem að mestu ráða umræðunni. Jafnt prófessorar sem æðstu ráðamenn ríkisins reyna að þagga niður gagnrýni með ógeðfelldum persónulegum svívirðingum. Mál er að linni.“

Jón G. Hauksson

[email protected]

P.S. Í gær var sagt frá því í fréttum að dómur yrði kveðinn upp í Icesave-málinu af hálfu EFTA-dómstólsins 28. janúar nk. Fyrir nokkrum vikum skrifaði ég pistil um að við Íslendingar þyrftum ekki að hafa neinar áhyggur þótt allt færi á versta veg í þessum dómi - sem ég tel raunar frekar litlar líkur á að gerist. Hér er hægt að lesa pistilinn.