Misskilin auðlindarenta (JGH)

Ég ræði við Þráin Eggertsson hagfræðing í nýjasta tölublaði Frjálsrar verslunar um hinar eilífu deilur landsmanna um kvótakerfið. Þráinn kemur með nýja og ferska sýn í svari sínu á deilurnar um kvótakerfið og segir þær stafa af ruglingslegri hugmynd um auðlindarentu og að margir haldi að útgerðir séu eins og leigubílstjórar sem skjótist fyrir þjóðina og ríkissjóð út á sjó og fái greitt fyrir, eins og þegar maður greiðir leigubíl fyrir aksturinn. Ég kom raunar inn á þetta í þættinum Sprengisandi hjá Sigurjóni Egilssyni á nýársdag. Í nýlegri úttekt ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey á íslenska hagkerfinu segir að einungis ein (meiriháttar) grein íslensks atvinnulífs hafi yfirburði yfir sambærilega atvinnuvegi erlendis – en það er sjávarútvegurinn.

Við Þráinn komum mjög víða við í Frjálsri verslun. Auk deilnanna um kvótakerfið spyr ég hann um hrunið, eignabólur, seðlaprentun Bandaríkjamanna, skuldaþakið vestanahfs, evruna, hugsanlegt ríkjasamband Evrópu, atvinnuleysi ungs fólks í Suður-Evrópu, gengisfellingar, fjárlagafrumvarpið, flókið skattkerfi og útlitið í íslensku hagkerfi næstu tvö árin, svo eitthvað sé nefnt.

Spurning mín til Þráins um kvótakerfið hljóðaði nákvæmlega svona: Deilum landsmanna um kvótakerfið virðist ekki ætla að linna þrátt fyrir að ýmsar rannsóknir bendi til að það sé hagkvæmasta fiskveiðistjórnunarkerfi í heimi ásamt því norska og nýsjálenska. Hvað þarf eiginlega að gera til að sátt náist um kvótakerfið á sama tíma og samkeppnisstaða íslensks sjávarútvegs skerðist ekki?

Svar Þráins í heild sinni við spurningunni hljóðar svona:

„Deilurnar um kvótakerfið minna mig á ævintýri um dverga sem eiga líf sitt undir fjöreggi einu en grimm norn hefur eitrað fyrir dvergana og gert þá sjúklega háða því að kasta egginu glæfralega á milli sín með miklum handasveiflum,“ segir Þráin.

„Þessar deilur byggjast á ruglingslegri hugmynd um auðlindarentu. Að sjórinn haldi til haga auðlindarentu sem er í eigu þjóðarinnar en útgerðinni sé falið að sækja þessi auðæfi á bátum og eigi með réttu að fá greitt fyrir róðurinn, eins og þegar maður borgar leigubílstjóra fyrir aksturinn, en ekkert umfram slíkan taxta. Einn merkasti bloggmeistari þjóðarinnar orðaði þessa hugsun vel nú í desember: „… og það er ekki útgerðin sem skapar verðmætin. Þau eru í hafinu og bíða þess að vera sótt.“ Og hann var ekki að grínast.

Ég las nýlega frétt um það að styrkir Evrópusambandsins til sjávarútvegsins næmu sem svarar 50% af heildartekjum greinarinnar. Hvað varð um auðlindarentuna hjá Evrópusambandinu? Rentan virðist vera í mínus.

Góð arðsemi sjávarútvegs er háð þremur þáttum: a) Að veiðarnar séu takmarkaðar á hagkvæman máta og komið í veg fyrir ofveiði. b) Að hagkvæmar veiðiaðferðir séu notaðar. c) Að vinnsla og markaðssetning vörunnar sé hagkvæm. Umgerð greinarinnar og hvatar þeirra sem vinna í greininni skapa arðsemina. Í Evrópusambandinu er arðsemin í heild neikvæð. Á Íslandi höfum við séð að verðmæti aflans getur aukist vegna framfara í veiðum, vinnslu og markaðssetningu, jafnvel þótt aflinn sé óbreyttur. Í sjávarútvegi skiptir stærð rekstrareininga einnig máli í harðri samkeppni á heimsmarkaði og fjárfestar í sjávarútvegi hugsa ekki til eins árs í senn, þeir verða að skoða dæmið áratugi fram í tímann.

Sjávarútvegsfyrirtæki og starfsfólk þeirra eru ekki sendlar þjóðarinnar sem sækja fyrir hana gullmola í greipar Ægis gegn hóflegu gjaldi. Fyrirtækin skapa auðlindarentuna með nýjungum í veiðum, vinnslu og markaðssetningu, ef umhverfi þeirra hvetur til slíks framtaks. Hugtakið auðlindarenta er úrelt hugmynd frá fyrri öldum þegar hagfræðingar gerðu sér ekki grein fyrir eðli áhættu og mikilvægi stofnana og athafnasemi fyrir verðmætasköpun.

Það var dapurlegt að fylgjast með því í tíð fyrri stjórnar hvernig áætlanir um umbætur á kvótakerfinu sem áttu að færa þjóðinni stærri hlut í umræddri rentu fóru að snúast um alls konar „potta“ í kjördæmum þingmanna og aðgerðir til að auka óhagkvæmni í skipulagi veiða – að viðbættum óframkvæmanlegum ofursköttum. Iðnaðarþjóðir Evrópu hafa efni á því að atkvæðaveiðarar stundi sjóinn en Íslendingar ekki.“

Ég get ekki verið Þráni meira sammála í þessu svari hans. Það má oft halda á tali fólks að sjávarútvegurinn hafi ekki komið að uppbyggingu fiskimiðanna á Íslandi. Íþyngjandi skattar setja mark sitt á íslenskt atvinnulíf og letja til framtaks – enda finnst mörgum landsmönnum sem atvinnulífið sé til fyrir skattinn. Að fólk og fyrirtæki séu leigubílstjórar þræli sér í akstri og taki hvern túrinn af öðrum með skattmann í aftursætinu.

Þráinn kemur inn á fjandsamlegt viðhorf margra til atvinnulífsins í lokaorðum sínum og segir m.a.: „Að hamförum slepptum tel ég að okkur Íslendingum stafi mest hætta af fjandsamlegum og óraunhæfum viðhorfum margra landsmanna til atvinnulífsins. Ég tel að andúð á markaðskerfinu sé algengari á Íslandi en í nálægum löndum, svo sem hinum Norðurlandaþjóðunum. Kannski er það smæðin, þorpsstemningin, sem gerir okkur þrasgjörn og sífellt á varðbergi gagnvart nágrönnunum, alltaf að fylgjast með því hvort þeim gangi óeðlilega vel. Umræðan snýst of lítið um kökugerð og of mikið um skiptingu kökunnar. Það þarf að baka kökuna áður en hún er étin.“

Jón G. Hauksson

[email protected]

Útdrættir:

„Iðnaðarþjóðir Evrópu hafa efni á því að atkvæðaveiðarar stundi sjóinn en Íslendingar ekki.“

„Ég tel að andúð á markaðskerfinu sé algengari á Íslandi en í nálægum löndum, svo sem hinum Norðurlandaþjóðunum.“

„Að sjórinn haldi til haga auðlindarentu sem er í eigu þjóðarinnar en útgerðinni sé falið að sækja þessi auðæfi á bátum og eigi með réttu að fá greitt fyrir róðurinn, eins og þegar maður borgar leigubílstjóra fyrir aksturinn.“