Það þokaðist (JGH)

Fyrsta fréttin sem ég skrifaði var fyrir rúmum þrjátíu árum og var um gang mála í kjaraviðræðum ASÍ og VSÍ. Sæmundur Guðvinsson fréttastjórinn minn bað mig um að skrifa fréttina rétt fyrir deadline að morgni og sagði við mig að þetta ætti að vera pungur á baksíðu. Ég vissi ekki hvað það merkti, en komst að því að það væri stutt frétt, oftast í eindálki.

Ég hringdi þegar í Ásmund Stefánsson, forseta ASÍ, og spurði hvernig hefði gengið á fundinum deginum áður. Hann hafði kennt mér kúrs í hagsögu í háskólanum og ég var svolítið brattur við hann. Ásmundur sagði að það hefði miðað hægt á fundinum en þó þokast eitthvað áfram. Ég skrifaði fréttina: ASÍ-VSÍ: Þokaðist áfram!

Auðvitað var maður stoltur yfir þessari frétt þegar hún birtist síðar um daginn á baksíðunni. Í mínum huga var þetta stórfrétt. Sennilega hef ég verið eini maðurinn sem nennti að lesa þessa örfrétt.

Eftir þetta hefur mér fundist frásagnir af kjaraviðræðum þokukenndar. Ekki bara að þær mjakist áfram heldur er einhver þoka yfir þeim. Þær eru eitt stórt leikrit. Með einni undantekningu þó; þjóðarsáttarsamningarnir í febrúar 1990. Þá loksins áttuðu menn sig á því að mesti kaupmátturinn fengist ekki með því að hækka launin sem aftur færi beint út í verðlagið heldur að hafa litla verðbólgu og ná fram hagvexti. Víxlverkanir kaupgjalds og verðlags voru rofnar!

Því miður hafa svonefndir aðilar vinnumarkaðarins horfið af þessari braut og halda sig núna við hið þokukennda. Gamla leikritið um víxlverkanirnar er núna á fjölunum; með nýjum leikurum og leikstjórum. Núna er fyrisögnin ekki Þokaðist áfram, heldur Forsendur brostnar.

Hversu þreytt er annars þetta leikrit? Sjáið þessa tilvitnun í Gylfa Arnbjörnsson, forseta ASÍ, í Morgunblaðinu í morgun: „Laun þurfa að hækka meira en um var samið. Það er nokkuð ljóst. Ein forsenda samninganna var að verðbólgu yrði náð niður í 2,5% þannig að almennar hækkanir ykju kaupmátt. Það hefur ekki gerst nema síður sé.“ Gylfi gagnrýndi vaxtahækkanir Seðlabankans og sagði að þær kynnu að veikja gengi krónunnar.

Þetta er allt á sömu bókina. Þjóðin lenti í verstu kreppu í sögu lýðveldisins. Aðilar vinnumarkaðarins sömdu um launahækkanir þrátt fyrir stórfellt atvinnuleysi. Seðlabankinn tregðaðist lengi vel við að lækka stýrivexti og hefur síðan hækkað þá undanfarið eitt ár. Enginn skilningur er á því að aftengja verðtrygginguna og draga úr fjármagnskostnaði fjölskyldna og fyrirtækja. Ríkisstjórnin vegur að atvinnuvegunum sem þora ekki að fjárfesta fyrir vikið og hún sýnir almenna ólund í garð sjávarútvegs, ferðaþjónustu og stóriðju – og reynir að koma þessum greinum á höfuðið fyrst þær lifðu hrunið af.

Það er mjög fróðlegt að fylgjast með umræðum um verðtrygginguna. Ég minnist orða ráðherra sem sagði að það hefði lítinn tilgang að afnema hana eða festa vísitöluna í verðtryggðum samningum vegna þess að óverðtryggðir vextir yrðu í staðinn á bilinu 20 til 30% ef verðbólgan væri í kringum 10%.

Forsendan er alltaf sú að hér á landi séu vextir himinháir og virðist engu breyta þótt hér hafi orðið djúp kreppa og enn sé langt í land að landsframleiðslan verði svipuð og áður.

Dæminu er alltaf stillt upp hvort fólki vilji hafa 5 til 12% vexti ofan á verðtryggingu eða óverðtryggða vexti sem í raun taki mið að verðtryggingunni. Með öðrum orðum; að sparendur og lánveitendur hafi allt sitt á þurru þótt allt sé hrunið í kringum þá.

Málið er einfalt: Það þarf að lækka fjármagnskostnað heimila og fyrirtækja. Bæði fjármagnskostnað verðtryggðra lána og óverðtryggðra. Út á það gengur leikurinn.

Ef lækka á fjármagnskostnað á Íslandi þá minnka að sjálfsögðu fjármagnstekjur lánveitenda, þ.e. banka, sparifjáreigenda, lífeyrissjóða, Íbúðalánasjóðs og annarra. Það segir sig sjálft! Til þess er leikurinn gerður.

Núna er ljóst að gjaldeyrishöft (fjármagnshöft) verða áfram út árið 2015. Sparnaður lífeyrissjóða og annarra helst innanlands. Aukið peningaframboð innanlands lækkar vextina. Hafi einhvern tíma verið lag til að aftengja verðtryggingu og lækka fjármagnskostnaðinn er það við þessar aðstæður.

Það virðist enginn skilningur á meðal forystumanna ASÍ að launahækkanir við þessar aðstæður auka einungis á verðbólguna sem svo aftur rústar fjárhag skuldugra íbúðaeigenda og fyrirtækja.

Yngvi Harðarson, framkvæmdastjóri ráðgjafafyrirtækisins Analytica, skrifar grein í Morgunblaðið þar sem fram kemur að stýrivaxtahækkanir Seðlabankans undnfarið ár hafi aukið kostnað heimila í landinu um 3 milljarða.

Yngvi bendir á að vaxtahækkunarlota Seðlabankans hafi hafist í ágúst í fyrra (innsk. eftir kjarasamninga). Óverðtryggð íbúðalán námu í lok ágúst sl. 210-220 milljörðum og yfirdráttarlán um það bil 90 milljörðum. Af þessu má leiða að kostnaðarauki heimilanna nemi um það bil 2,2 milljörðum króna vegna óverðtryggðra íbúðalána og um 900 milljónum króna vegna yfirdráttarlána.

Seðlabankinn hegðar sér eins og hann hafi tök á verðbólgunni sem stafar fyrst og fremst af launahækkunum á vinnumarkaði og lítur svo á að hér sé mikil eftirspurnarverðbólga; mikið flæði fjár út út bönkunum; þ.e. ofþensla vegna offjárfestinga.

Gylfi heimtar hærri laun (þá væntanlega á kostnað fjárfestinga) og verðbólgu sem gerir vinnandi félaga í ASÍ eignalausa vegna verðtryggðra lána. Már seðlabankastjóri hækkar vexti vegna þess að Gylfi fékk hærri laun og kostnaður heimila og fyrirtækja eykst og þau hafa minni getu til að fjárfesta og greiða hærri laun.

Bæði Gylfi og Már kjósa hins vegar mest af öllu mikinn stöðugleika, hagvöxt og sterkt atvinnulíf – og auðvitað er hegðun þeirra allt krónunni að kenna.

Það þokast lítið áfram hjá þokukenndum mönnum!

Er maður nokkuð orðinn þreyttur á þessu.

Jón G. Hauksson

[email protected]