Felst „framtíðin“ þá bara í áli? / 09/2005

Hún er ekki öfundsverð staðan sem íslensk fyrirtæki í útflutningi búa við þessa dagana. Krónan hefur sjaldan eða aldrei verið sterkari

og það þýðir að þær tekjur sem íslensk fyrirtæki fá í erlendri mynt fyrir vöru sína og þjónustu eru umtalsvert minni en ef gengi krónunnar væri lægra. Ein meginástæða hins háa gengis eru stórframkvæmdirnar við Kárahnjúka, en til að sporna við þenslu vegna framkvæmdanna þarf Seðlabankinn að hækka vexti sína, sem leiðir til hás gengis krónunnar.

Síðustu misseri hafa mörg fyrirtæki í útflutningi þurft að súpa seyðið af þessu og við höfum reglulega heyrt fréttir af erfiðleikum, til að mynda í fiskvinnslu. En það er fleira flutt út frá Íslandi heldur en fiskur og þar á meðal hefur hátækni verið ört vaxandi útflutningsgrein. Árið 2004 var til dæmis fluttur út hugbúnaður fyrir u.þ.b. fjóra milljarða króna, samkvæmt tölum frá Samtökum iðnaðarins, en hátækniiðnaður (sem framleiðir m.a. lyf, lækninga- og stoðtæki, líftækni og hugbúnað) stóð fyrir rúmum 7% gjaldeyristekna það ár. Gjaldeyristekjur hátæknigreina hafa vaxið 125-falt frá árinu 1990, hvorki meira né minna.

Vöxturinn stöðvaður

Nú ætla ég ekki að þykjast vera spekingur í þjóðhagfræði, en erum við ekki að skjóta okkur í fótinn með því að draga svona úr tekjum allra útflutningsfyrirtækja til þess eins að geta sett upp stóriðju? Ekki er nóg með að tekjurnar af fiskimiðunum, aðalauðlind þjóðarinnar, minnki umtalsvert, heldur er líka verið að draga verulega úr möguleikum hátæknifyrirtækja til að vaxa og dafna hér á landi. Ef einhver geiri 125-faldast á 14 árum hlýtur það að þýða að ef rétt er haldið á spöðunum geti hann orðið gríðarlega mikilvægur fyrir þjóðarbúið með áframhaldandi vexti á komandi árum. Ef sá vöxtur er hins vegar stöðvaður eða truflaður verulega gæti það haft mjög alvarleg áhrif á framtíð íslenska hagkerfisins.

Ég tala nú ekki um ef margar nágrannaþjóðanna hafa komið auga á möguleikana sem þessir vaxtargeirar bjóða upp á og vinna að því hörðum höndum að laða til sín fyrirtæki og efla þar með samkeppnisstöðu sína. Það er hreinlega ekki hægt annað en hafa áhyggjur af því að eftir nokkur ár, þegar áhrif risauppbyggingarinnar fyrir austan hafa dvínað, verði flest önnur vestræn ríki komin langt á undan Íslendingum í vexti hátæknigreina. Við virðumst nefnilega hafa ákveðið að sitja að mestu hjá í því kapphlaupi til að geta frekar einbeitt okkur að einu risavöxnu verkefni í álframleiðslu.

Burt með hátæknina!

Þetta gæti jafnvel orðið enn alvarlegra en að vöxtur hátæknigreina hér á landi sé „bara“ heftur. Það er hreinlega hætta á að útflutningsverðmætið fari að dragast saman. Eins og lesa má í forsíðugrein Tölvuheims að þessu sinni er tölvuleikjafyrirtækið CCP alvarlega að íhuga að flytja úr landi, annars vegar vegna óhagstæðs gengis og hins vegar vegna þess að ríkisstjórnir annarra landa bjóða ýmsa hvata til að laða að fyrirtæki í hátæknigreinum. Ekki er heldur langt síðan tæknifyrirtækið Flaga Medcare tilkynnti að starfsemi þess myndi að mestu leyti flytjast til Bandaríkjanna á næstunni.

Í greininni kemur fram að áætlanir CCP hljóða upp á u.þ.b. milljarðs veltu næstu 12 mánuði og þar sem hugbúnaðarútflutningur Íslendinga nam u.þ.b. fjórum milljörðum árið 2004 er augljóst að það yrði ofboðsleg blóðtaka fyrir íslenskan hugbúnaðariðnað ef fyrirtækið ákveður að taka hatt sinn og staf. Ekki yrði nóg með að íslenskt þjóðarbú myndi missa á bilinu 50 – 80 störf úr landi, sem flest eru unnin af vellaunuðu og hámenntuðu starfsfólki, heldur sér það einnig af allri hlutdeild í mögulegum vexti fyrirtækisins næstu árin og áratugina.

Hugsað til framtíðar

Því miður er lítið sem bendir til þess að þetta ástand fari batnandi í þjóðfélaginu. Það er of seint að bakka með Kárahnjúkavirkjun úr þessu og það sem verra er, að ráðamenn þjóðarinnar virðast stöðugt leita nýrra stóriðjuverkefna. Halldór Ásgrímsson, forsætisráðherra, sagði til dæmis í umræðum um væntanleg stóriðjuverkefni á Alþingi fyrir stuttu að andstæðingar stóriðju væru bundnir af fortíðinni og vildu ekki hugsa til framtíðar. Ég verð eiginlega að viðurkenna að ég skil það vel að margir vilji ekki „hugsa til framtíðar“ ef framtíðarsýnin virðist helst byggjast á að fæla tæknimenntað fólk markvisst burt frá landinu og flytja lágt launuð verkamannastörf inn í staðinn.