Helgi ljóðs og lita (BJ)

Snorri Hjartarson hefði orðið 100 ára á laugardaginn, ef hann hefði lifað. Í tilefni af því er efnt til sýningar um hann í Þjóðmenningar húsinu og farið um hann fögrum orðum í ræðu og riti. Það er ágætt tækifæri til þess að rifja ljóð hans upp. Í leiðinni komu tveir aðrir málarar orðsins upp í hugann.

Ekki get ég sagt ég þekki Snorra vel en svo vel vill til að hann samdi ekki mikið af ljóðum þannig að maður er ekki lengi að fletta í gegnum þau öll. Auðvitað er það ekki sama og lesa þau öll og þaðan af síður skilja þau og njóta þeirra. Gott ljóð lifir með manni lengi, kannski alla tíð og öðru hvoru rumskar maður við eitthvað nýtt í þessu gamla ljóði. Eða hugsar enn einu sinni með sér: Þetta er snillingur.

Snorri gaf út fjórar ljóðabækur og ég sé að menn keppast við að segja að hann hafi verið myndrænn, málari í ljóðum. Ætli það sé ekki rétt? En ekki var hann afkastamikill málari.

Þjóðlag

Veistu að ég bíð þín

og vaki hér og bíð þín

bak við grænar rúður

og ryðbrunnar skrár,

bak við brúnar heiðar,

bak við dag og ár?

...

Vakir vakir þrá mín

og von mín og trú mín

bak við þrár og þrautir

og þokuslunginn veg,

bak við óð og ástir

ástin, þú og ég.

Hér eru tveir litir og tvö lýsingarorð sem lýsa litum og ljósi. Þetta er fallegt ljóð og maður veltir því fyrir sér hver bíður á þessum magnþrungna stað. Ekki er víst að menn upplifi mikla hamingju með þessari ástkonu sem bíður í þokunni og er líklega af öðrum heimi.

Við ána

Við ána stendur lítið hús á heiði:

hrörlegt og gneypt í þungum niði fljótsins

horfir það á þig dimmum dulum glugga

úr djúpri tótt í vari hrjúfra steina,

en inni bak við grjót og gisnar hurðir

er grafarþögn og rökkur fornra daga.

Svona er fyrsta erindið og aftur sjáum við mynd. Heldur dapurlega mynd sannast sagna og mér sýnist ekki mikil gleði yfir Snorra almennt. En það er allt í lagi, ekki þurfa öll skáld að vera smellin og kát.

Að lokum:

Einn

Yfir lágum þökum

er himinninn hár.

Og reikir þú einn

um ókunna borg

langþráða borg

þá láttu þig ekki dreyma

nálægð né svar

ekki fremur þar

en heima.

Enn og aftur mynd sem margir kannast við sem hafa verið einir á ferð á ókunnum slóðum. Ég velti því fyrir mér hve mörg ljóð Snorri hefur ort en ekki birt. Miðað við ljóðabækurnar hans hefur hann ort eitt til tvö ljóð á ári. Kannski hefur hann nostrað við þau þangað til hann var ánægður. Eða skrifað þau niður á hálfri mínútu þegar andinn var yfir honum og fundist nóg að gert. Eiginlega skiptir það ekki öllu máli ef ljóðin ýta við einhverjum.

Snorri hefur eflaust verið undir áhrifum frá öðru skáldi sem ekki var afkastamikið en heldur orðfleira, Jóhann Jónsson. Hann dó upp úr 1930, kornungur maður. Mig minnir að til séu eftir hann 13 ljóð. Frægast þeirra er Söknuður, þjóðsöngur þunglyndisins. Þar er þetta erindi:

Svo höldum vér leið vorri áfram, hver sína villigötu,

hver í sínu eigin lífi vegvilltur, framandi maður:

og augu vor eru haldin og hjörtu vor trufluð

af hefð og löggrónum vana, að ljúga sjálfan sig dauðan.

Snorri byrjaði að gefa út ljóðabækur 1944 og safnverkið Kvæði 1940-1966 bendir til þess að hann hafi byrjað að yrkja nokkrum árum fyrr. Jón Helgason í Kaupmannahöfn var glaðara skáld. Ég heyrði einu sinni viðtal við hann þegar hann var orðinn gamall maður og ekki skein þá gleðin af vonar hýrri brá, en í bókinni Úr Landsuðri leikur hann við hvern sinn fingur framan af. Í seinni hlutanum tekur alvaran við. Hann yrkir Þrjú kvöldljóð.

2.

Nóttin breiðir á djúpin sín dimmu tjöld,

og dagur flýgur,

innar í húmin hráslagaleg og köld

vor hnöttur smýgur.

Nóttin breiðir á djúpin sín dimmu tjöld,

og dauðinn ríður.

Hvort hefur sá betur sem hreppir þann gest í kvöld

eða hinn sem bíður?

Bókin kom fyrst út 1939 og drungaleg myndin er ekki síður mögnuð núna, tæplega sjötíu árum seinna þegar við horfum til þessa upphafsárs ógnarstyrjaldarinnar. Þá drottnuðu þeir tveir liðsmenn dauðans í Evrópu, Hitler og Stalín. Það er ein af gátum sögunnar hvers vegna þessir snillingar, sem bjuggu yfir hæfileikum til þess að fanga hug annars fólks um lengri eða skemmri tíma, vildu ekki sjá nema annan.

Benedikt Jóhannesson