ÍSLAND ÁRIÐ 2030

Við erum í hópi hamingjusömustu og ríkustu þjóða heims. En hvað ber framtíðin í skauti sér? Við fáum skoðanir Tryggva Felixsonar, framkvæmdastjóra Landverndar, Gylfa Magnússonar, hagfræðings og prófessors við Háskóla Íslands, Sigríðar Völu Halldórsdóttur, verkfræðinema og formanns Félags véla- og iðnaðarverkfræðinema, og Andra Snæs Magnasonar rithöfundar á þessu skemmtilega máli.

Framtíðin

GYLFI MAGNÚSSON

Gylfi Magnússon, hagfræðingur og prófessor við Háskóla Íslands, er ágætlega bjartsýnn á framtíðina þótt ýmsar blikur séu á lofti í efnahagsmálum. Íslendingar eru afar duglegir að

eyða um efni fram og koma sér upp erlendum skuldum, methalli er á viðskiptum við útlönd og skuldasöfnunin samsvarandi. Íslendingar eru vanir aflahrotum og það má kannski til sanns vegar færa að við séum stödd í einni slíkri og oft er lítt unnið úr verðmætunum á þess konar tímum. Útrás íslenskra fyrirtækja á erlenda markaði hefur

verið svakaleg og þá er ekki undarlegt þótt eitthvað láti undan. Gylfi metur stöðuna þannig að hikst muni koma á fjármálamarkaðinn í kjölfar þessarar miklu sveiflu og trúlega þurfi að koma á jafnvægi að nýju. Hann telur þó að efnahagslegar þrengingar verði skammtímavanda. Nýjar áherslur eru í atvinnulífi á Íslandi, gömlu aðalatvinnuvegirnir, landbúnaður og fiskveiðar hafa dregist saman jafnt og þétt undanfarna áratugi og munu væntanlega gera það áfram. Gylfi telur að mannauðurinn og sókn í menntun séu helsti vaxtarbroddurinn í íslensku atvinnulífi og myndi grundvöll fyrir hálaunastörf í framtíðinni. Við drögum hratt á nágranna-

löndin í háskólamenntun og framtíðarstörfin munu væntanlega færast úr framleiðslu og yfir í þjónustu eins og þar hefur gerst.

Framleiðslustörf flytjast stöðugt til láglaunalanda, s.s. Kína og Indlands, en störf við fjármálaþjónustu, heilbrigðis- og lyfjageirann, svo eitthvað sé nefnt, taka sér bólfestu þar sem menntunarstig er hærra eins og reynslan sýnir hér. Framtíð efnahagsþróunar hvílir á okkar eigin herðum, því varlegar sem við rifum seglin, þess mýkri verður siglingin framundan. „Hér getur vaxið og dafnað flóra af fyrirtækjum og stofnunum í hátækniiðnaði, ráðgjöf, rannsóknum og þjónustu. Ég er viss um að það er framtíðin fyrir Ísland.“

SIGRÍÐUR VALA HALLDÓRSDÓTTIR

Sigríður Vala Halldórsdóttir, verkfræðinemi og formaður Félags véla- og iðnaðarverkfræðinema, segir að það hljóti að vera markmið að spara, hagræða og nýta allt betur en nú er

gert. Það er verkefni framtíðarinnar að takast á við að minnka úrgang, draga úr orku- og eiturefnanotkun og hún álítur að fyrirtækjum verði settar þrengri skorður um losun úrgangs því ekki sé hægt að bjóða náttúrunni upp á meira af slíku. Sigríður Vala trúir því að hér geti vaxið og dafnað flóra af fyrirtækjum og stofnunum í hátækniiðnaði, ráðgjöf, rannsóknum og þjónustu. Hún er viss um að þetta sé framtíðin fyrir Ísland því þess háttar rekstur skapi verðugan starfsvettvang fyrir vel menntað fólk, gefi góð laun og tryggi að mannauðurinn flytjist ekki úr landi. En til þess að þessi þróun fá byr undir báða vængi verða réttu rekstarskilyrðin að vera fyrir hendi, mörg fyrirtæki af fyrrnefndu tagi hafa risið á síðasta áratugnum og komist vel af hingað til. Ísland hefur mikla sérstöðu á mörgum sviðum og hér ætti að vera auðvelt að koma á góðri tengingu milli háskóla, stofnana og fyrirtækja til að treysta atvinnulífið og skipa okkur þannig í fremstu röð í alþjóðasamkeppni.

ANDRI SNÆR MAGNASON

Andri Snær Magnason rithöfundur var að ljúka skrifum bókar um framtíð Íslands. Bókin er skrifuð sem hugmyndabók um fortíð og framtíð og kemur út um miðjan febrúar. Andri segist vita að menn verði svolítið hræddir þegar þeir verði búnir að lesa hana, en hann vinni í voninni og skrifi um nýjar hugmyndir til úrbóta. Honum líst ekkert á markmið þjóðarinnar í orkumálum og gerir grín að þeirri „háleitu hugsjón“ sumra ráðamanna að bjarga heiminum með orku- og álframleiðslu okkar. Í hnattrænum skilningi

skipti framleiðsla okkar heldur engu máli því hún verði aldrei annað en dropi í hafið. Andri heldur að við séum á örlagapunkti í stóriðjumálunum. Einu stóru markmiðin sem við sjáum eru stóriðjuvæðing, en þeir sem horfa til framtíðarinnar verði að velta alvarlega fyrir sér áhrifunum á samfélagið og andrúmsloftið. Áhrifin verða stórvægileg og munu hafa áhrif á sjálfsímyndina og ímynd okkar út á við.

Andri heldur því fram að framtíðin feli í sér óteljandi möguleika ef við viljum breyta. Hann vill að við stígum eins létt til jarðar og við getum, göngum á undan með góðu fordæmi og séum leiðandi í að nýta betur þann auð sem við eigum. Andri segir eina af ástæðunum fyrir því hvernig stóriðja hefur þanist út á Íslandi að fólkið í sveitum landsins sé valdalaust. Bændur eru háðir stjórnvöldum, sveitirnar eru skilgreindar eftir framleiðslugetu, strúktúrinn læstur og íbúunum haldið föngnum í stað þess að þeir fái að vera frjálsir og stoltir. Hann telur að við ættum að einbeita okkur að framleiðslu á einstökum náttúruafurðum okkar, stefna að því að búa til einstakar vörur og selja menningu okkar, t.d. í matartúrisma, svo eitthvað sé nefnt, því af nógu er að taka.

Eins og tölvutækni hefur þróast síðustu 20 árin höfum við bæði of- og vanmetið hana. Allar hugmyndir okkar þá voru á undan sjálfum sér, en það er ekki ólíklegt að eftir 25 ár verði væntingarnar orðnar að veruleika og þorpin úti á landi orðin samfélagsleg verðmæti. Fólk verði farið að sækja þangað lífsgæði og spara sér tíma og peninga með því að búa þar. Menn sem eru klárir á sínu sviði geta unnið þar við sitt fag, hannað og miðlað þekkingu á netinu og með lífrænan landbúnað sér við hlið. Vélavæðing ýtir nú fólkinu úr sveitunum en Andri telur að þessi þróun snúist við, fólk fari að velja sér þann lífsstíl sem það vill og njóta þess sem landið gefur okkur. En tímabundin örvænting landsbyggðarinnar getur samt eyðilagt svo mikið áður en þetta gerist og skortur á framtíðarsýn veldur ótta og óöryggi og grimmd. Andri segir að versta ógnin sem að okkur stafar sé sú að við glötum stolti okkar og látum etja okkur út í ófærur. Við höfum um tvo kosti að velja; við getum valið um hnignun eða að styrkja menntun og menningu í landinu, nýta auðlindirnar sem liggja í menningunni, endurheimta stoltið yfir okkar eigin framleiðslu og hætta að láta hræða okkur til að gera það sem við viljum ekki.

Samdóma álit allra viðmælendanna er að framtíðin sé í okkar höndum.

Við ráðum að vísu hvorki við þátt hnattrænna breytinga á jörðina né hvaða áhrif þau muni hafa á lífsgæði okkar, en ef við lifum skynsamlega í framtíðinni ætti okkur að geta farnast vel. „Það er ljóst að ef Íslendingar taka frekari þátt í stóriðju mun það spilla öðrum möguleikum til framfara, því frumvinnsla er eins konar blindgata sem leiðir ekki til framhalds í atvinnusköpun.“

„Fólk fer að sækja lífsgæði út á landsbyggðina og spara sér tíma og peninga með því að búa þar. Menn sem eru klárir á sínu sviði geta unnið þar við sitt fag, með lífrænan landbúnað sér við hlið.“

TRYGGVI FELIXSON

Tryggvi Felixson, framkvæmdastjóri Landverndar, segist fremur bjartsýnn á framtíðina og segir velferð þjóðarinnar byggjast á því að okkur takist að lifa í sátt við náttúruna. Ásóknin í auðlindir er mikil, öll lifum við á náttúrunni og hver einasti Íslendingur þarf þrjú til fjögur kíló af vatni og fæðu á hverjum degi, eða tugi tonna á meðalmannsævi. Sem þjóð eigum við vel til hnífs og skeiðar, efnisleg velferð á landinu er góð og það sama má segja um aðgang að auðlindum. Við búum við góða menntun og siðferði, stjórnarfarið í landinu verður að teljast þokkalegt og allt ætti þetta að geta tryggt okkur velgengni í framtíðinni, þ.e.a.s. ef við spilum rétt úr framtíðarmöguleikunum. Þörfin fyrir orku er ómetanleg hér sem annars staðar, en það er í okkar valdi að hafa stjórn á græðgi, fáfræði og fátækt. Tryggvi telur að orkubúskapurinn geti vel mætt venjulegri dagsþörf Íslendinga næstu áratugi án þess að frekar sé gengið á önnur náttúruverðmæti, s.s. landslag, gróður og önnur gæði sem við eigum hér enn. Framboð á orku er nægilegt til framtíðar, ef við notum hugvit okkar og þekkingu í að þróa aðferðir til að nýta auðlindirnar betur og takmarka orkuþörfina. Tryggvi telur að besti virkjanakosturinn á landinu sé orkusparnaður. Íslendingar hafa löngum verið taldir orkusóðar, þeir sóa mikilli orku hugsunarlaust og fram að þessu hefur lítið verið lagt upp úr því að kenna landanum orkusparnað, enda tilhneiging til að líta á auðlindirnar sem óþrjótandi uppsprettur. Betri nýting orkunnar gæti sparað okkur virkjunarframkvæmdir

með tilheyrandi fórnarkostnaði. Ný og fullkomnari tækni við vinnslu orkunnar gæti einnig sparað okkur virkjunarkosti og þar þarf að beita hugviti og þekkingu. Eftirspurnin eftir lífsgæðum er mikil og helsta von okkar til að spara orku er að breyta hugsunarhættinum. Lífsgæði felast í ýmsu öðru en orkufrekum tækjum, s.s. betri skólum og heilsugæslu, ómengaðri náttúru og óspilltu dýralífi og það er okkar að velja hvaða lífsgæði við setjum í forgang. Tryggvi telur að Íslendingar muni í framtíðinni fremur stefna á að virkja hugvit en halda áfram á braut frumvinnslu. Það er ljóst að ef við tökum frekari þátt í stóriðju mun það spilla öðrum möguleikum til framfara,

því frumvinnsla er eins konar blindgata sem leiðir ekki til framhalds í atvinnusköpun.

Auðlindir á Íslandi eru ekki ótakmarkaðar og þar sem við eigum engan möguleika á að leysa orkuþörf heimsins er okkur hollara að stefna að því að verða sjálfbær á því sviði og beina kröftum okkar að vinnslu hugvits sem getur af sér fleiri framhaldsmöguleika fremur en frumvinnslu.