Upp komast svik. Sakamálasaga IV. Sögulok. (BJ)

Undir lok október 1803 hafði sakamál sem í upphafi virtist vera heimiliserjur tekið 180° snúning. Upphaflegi ákærandinn, Grímur Ólafsson kaupmaður, sat nú í fangelsi. Ekki var lengur talað um Breckmann málið heldur Grímsmálið. Hann hafði fengið konu sína og kornunga mágkonu í lið með sér til þess að koma tengdaforeldrum sínum fyrir kattarnef.

Frydensberg bæjarfógeti sá það í hendi sér að líflát gæti legið við ákæruatriðunum. Kannski myndu öll þrjú verða tekin af lífi. Það var samt eitt mál eftir óupplýst. Mál sem gæti orðið þeim til málsbóta og tengdaforeldrunum til álithnekkis og jafnvel fangelsis. Þórunn kona Gríms hafði misst fóstur. Ljósmóðirin í bænum hafði vitnað um það að hún hefði séð fóstrið og allir virtust á einu máli um að hún væri dyggðug kona. Hann varð að ljúka rannsókn á þessu fósturláti.

Vinnukona ættuð úr Mosfellssveit

Síðustu vikuna í október kom fyrir réttinn Gyríður Þorkelsdóttir vinnukona sem átti ættir að rekja upp í Mosfellssveit. Fáir virtust átta sig á tengslum hennar við málið. Eftir spurningar um nafn og stöðu hófust yfirheyrslur.

Er það rétt að þú hafir undanfarinn vetur átt við mikinn lasleika að stríða?

Já það er rétt að ég var með köflum mjög kvalin.

Tókst þú á þessum tíma inn einhverja mixtúru?

Já ég gerði það.

Og veistu hvað í mixtúrunni var?

Ekki gjörla, en þó veit ég að í henni var saffran, kvikasilfur og kamfóra.

Tókst þú þessa blöndu til þess að vinna bug á sársaukanum?

Nei.

Voru þá engin tengsl á milli blöndunnar og kvalanna?

Jú. Verkirnir komu eftir að ég tók hana inn.

Hver gaf þér þessa ólyfjan?

Grímur Ólafsson.

Grímur Ólafsson kjötkaupmaður?

Já.

Hver eru tengsl þín við Grím?

Hann er barnsfaðir minn.

Það fór kliður um réttarsalinn. Dómarinn hikaði aðeins og hélt svo áfram.

Tókst þú þessa blöndu af fúsum og frjálsum vilja?

Já.

Hvers vegna?

Grímur sagði að það myndi eyða fóstri því sem ég gekk með af hans völdum.

Gekk það eftir?

Nei. ég fæddi lifandi og heilbrigt barn.

Systurnar vitna

„Þessi Grímur er greinilega ekki allur þar sem hann er séður,“ hugsaði Frydensberg með sér. „Ætli hann hafi ekki valdið fósturláti konu sinnar? Nú þarf ég að taka þá kvinnu almennilega í gegn.“

Fyrir réttinn var mætt Þórunn eiginkona Gríms. Hún var líklegri til þess að bera vitni gegn honum núna þegar hún vissi að hann hafði haldið framhjá henni og átti meira að segja barn sem hann hafði ekki sagt henni frá.

Yfirheyrslan byrjaði enn einu sinni á frásögn af slagsmálum hennar við móður sína og fósturföður. Í þetta sinn gerði hún lítið úr þeim. Þá hófust spurningarnar:

Er það rétt að Grímur maður þinn hafi gefið þér mixtúru til þess að fyrirkoma barni því sem þið áttuð von á?

Nei.

Gaf hann þér ekki neina blöndu meðan á þungun þinni stóð?

Nei.

Gerði hann eitthvað til þess að deyða fóstrið?

Nei.

Fósturlátið var þá ekki af hans völdum?

Nei.

Telur þú að það hafi verið vegna barsmíða Páls stjúpföður þíns?

Nei.

Eða óblíðrar meðhöndlunar móður þinnar?

Nei.

Hvernig getur þú verið svo viss í þinni sök?

Vegna þess að ég missti ekkert fóstur.

Nú kom fát á spyrjandann. Var þá fjárans yfirsetukonan lygalaupur eftir allt? Kannski var hún með í samsærinu. Hann hélt áfram:

Er þá framburður Ragnheiðar Þorvaldsdóttur yfirsetukonu uppspuni einn?

Nei.

Það var greinilegt að vitnið var orðið snarruglað. Það rakst allt hvað á annars horn.

Hvernig getur hún hafa sagt satt ef ekkert var fóstrið?

Það var fóstur.

Ef þú varst ekki þunguð hver átti þá fóstrið?

Þrúður systir mín.

- - -

Það var gert réttarhlé. Frydensberg þurfti að ræða við aðstoðarmenn sína um málið. Þrúður var aðeins sautján ára gömul. Hún hafði verið gift frá því hún var fimmtán ára og ekkja síðan í maílok. Ekki gat danski beykirinn sálugi verið faðir fóstursins því að það var að sögn yfirsetukonunnar tveggja mánaða gamalt. Kannski skeikaði einhverju en menn voru á einu máli um að hann hefði ekki verið til stórræða síðustu vikurnar sem hann lifði.

Þrúður var treg til þess að viðurkenna að hún hefði átt fóstrið. Hún meðgekk hins vegar fúslega að hafa í byrjun júní tvívegis skriðið inn í tjald á Austurvelli hjá lietenant Aanum, dönskum mælingamanni sem hér starfaði þetta sumar. Lík eiginmanns hennar var varla kólnað þegar hún leitaði sér hlýju annars staðar. Líklega var mælingamaðurinn valdur að þunguninni. Grímur hafði beitt sömu meðölum við Þrúði og Gyríði barnsmóður sína. Þess vegna var unga konan alltaf rúmföst. Í þetta sinn heppnaðist meðferðin betur og Þrúður misst fóstrið. Hefðu þau haft vit á að þegja hefði ekkert meira orðið úr málinu. En Grímur hafði fengið þá snilldar hugmynd að búa til söguna um þau gömlu og því fór sem fór.

Sagan öll

Málalok urðu þau að Grímur og Þrúður, yngri systirin voru dæmd til dauða. Þórunn kona hans slapp með fjögra mánaða fangelsi. Dauðadómnum var svo breytt í lífstíðarstraff á Brimarhólmi í Kaupmannahöfn og Grímur og Þrúður voru send út árið 1806.

Hvers vegna er þetta mikla sakamál ekki miklu þekktara? Líklega vegna þess að Sjöundaármálið með sínu tvöfalda morði og valdarán Jörundar hundadagakonungs komu nánast strax í kjölfarið og skyggja á það. Heimildir við samningu þessarar frásagnar eru Blanda, fróðleikur gamall og nýr, 1918-20 og Minnisverð tíðindi 1804-6.

Benedikt Jóhannesson