Féglæfrar og fjársvik (BJ)

Ég gæti auðvitað skrifað áramótagrein, en er ekki alveg búinn með 2009 enn. Hjá mér voru jól haldin eins og víða um land og nokkrar bækur leyndust í jólapökkum. Mér hefur hins vegar gengið illa að vinna á þeim. Og þó. Ég hef lesið hrafl í viðtalsbók eftir Matthías Johannessen og annað eins í bók Baldurs Hafstaðs um Stephan G. en hún heitir Hlývindi. Mér finnst þetta slök frammistaða hjá mér . Að vísu reyndi ég að komast inn í bókina um Snorra Sturluson, en hún var ekki mjög lífleg þar sem ég byrjaði.

Eina bók hef ég þó klárað. Það er Vigurklerkurinn, sjálfsævisaga séra Sigurðar Stefánssonar. Séra Sigurður skrifar um sig í 3. persónu, en hann var kosinn á þing árið 1886 og sat þar, slitið, til 1923. Mér fannst bókin fróðleg, en séra Sigurður er ekki sérlega þekktur í Íslandssögunni, þó að hann eigi þennan langa þingferil. Hann var afi þingmannanna og systkinanna Sigurðar Bjarnasonar og Sigurlaugar. Hans ætt hefur búið í Vigur í Ísafjarðardjúpi frá því að hann flutti þangað árið 1881, en hann er ekki af hinni svonefndu Vigurætt heldur upprunninn úr Skagafirði. Þetta er skemmtileg bók fyrir þá sem hafa áhuga á sögu stjórnmálamanna.

Séra Sigurður var lengi stuðningsmaður Benedikt Sveinssonar eldra, föður Einars Ben., en hneigðist svo til Valtýsku. Reyndar var hann ekki mikill flokksmaður heldur kom víða við. Á fyrstu þingmennskuárum Sigurðar var þingmönnum lítt skipt í flokka, en hann gekk í Sjálfstæðisflokkinn eldri árið 1908, en gekk svo úr honum aftur þegar Björn Jónsson ritstjóri bað hann að draga sig í hlé. Seinna varð hann svo Heimastjórnarmaður og loks í óformlegu þingmannabandalagi, sparnaðarbandalaginu sem hann nefnir svo. Þó virðist það greinilegt að allan sinn þingtíma er Sigurður aðhaldssamur í fjármálum og hefði líklega gengið í Íhaldsflokkinn ef hann setið aðeins lengur á þingi.

Sigurður fellir óhikað palladóma um samþingmenn sína. Það mun hafa orðið til þess að bókin kom ekki út áratugum saman, en henni hefur verið lokið á síðasta árinu sem hann lifði, árið 1924. Hún kom ekki út fyrr en 85 árum síðar og það er mikill skaði, því að hún hefði dýpkað skilning margra á Íslandssögunni. Ýmsir hafa þó notað hana við samningu sinna bóka, meðal annars Kristján Albertsson þegar hann skrifaði um Hannes Hafstein. Mér fannst Palladómarnir ekki mjög svæsnir. Hann segir til dæmis um afa minn Benedikt Sveinsson yngri:

„Benedikt Sveinsson var einn hinna tryggu leifa Landvarnarflokksins, sem áður er getið. Hann var kornungur maður, er þetta var, vel viti borinn, ritfær og fróður um sögu landsins, ákafamaður í skapi, en starfsmaður lítill. Hann fylgdist með Bjarna frá Vogi í sjálfstæðismálinu, en síðar skildu þeir þó. Benedikt var drengur góður, en stundum um of ósanngjarn og óvæginn í rithætti.“

Líklega er þetta sanngjörn lýsing, þó að ýmsum frændum mínum og frænkum þyki eflaust óþarfi að tala um að hann hafi verið lítill starfsmaður.

Seinna í bókinni kemur fram að séra Sigurður hafði lítið álit á Hriflu-Jónasi og kynntist hann honum þó áður en hann fór verstum hamförum. Taldi Sigurður að Jónas væri Bolsévikki, ysi menn auri í dálkum sínum, notaði frekju og gífuryrði. „Jónasi þessum var margt vel gefið, er var honum ósjálfrátt, en lítill þótti hann mannkostamaður.“ Séra Sigurður hefur greinilega verið mannþekkjari. Eða krókurinn snemma beygst að því sem verða vildi. Af einhverju ástæðum duttu mér í hug ummæli Bjarna Benediktssonar forsætisráðherra á sjöunda áratug 20. aldar um Ólaf Ragnar Grímsson að hann væri „óvenjulega ógeðfelldur ungur maður.“

Séra Sigurði var lítið um kaupmannaliðið og segir um innflutningshöft sem sett voru á eftir fyrri heimsstyrjöldina: „Þingið lét of góðar vonir um batnandi árferði í verslun og viðskiptum villa sér sjónir í þessu máli, enda var ósleitilega róið undir þessa ráðbreytni þess af reykvíska kaupmannaliðinu, þar sem menn svo hundruðum skipti höfðu atvinnu af verslun með eintóman óþarfa. Þessi prangaralýður óttaðist sér búið atvinnutjón af ströngum innflutningshöftum, en það atvinnutjón mátti telja fjárhagsbót fyrir landið og fækkun þessara kaupsýslumanna landhreinsun.“

Það er líka fróðlegt að heyra hvað klerkurinn segir um viðhorf fólks í kauptúnunum, einkum í Reykjavík. „Þangað streymdi fólkið og unnvörpum og verkafólksekla í landssveitunum jókst að sama skapi. En fólkinu varð síður en svo haldsamt á peningum. Því meiri peninga sem það hafði handa á milli, því nautnasjúkara varp það og frábitið stöðugri líkamlegri vinnu. Sá hugsunarháttur fékk óðum yfirhönd að vilja hafa sem minnst fyrir lífinu. Því auðfengnari sem peningarnir voru, því kostbærara gjörði fólkið sig á vinnunni. Síhækkandi kaup og sístyttri vinnutími varð kjörorð verkalýðsins, samfara óvild og öfund til vinnuveitendanna yfir greiða þeirra. Sá þótti mestur maðurinn, sem fengið gat sem mest kaup fyrir sem minnsta vinnu. Hinir svonefndu alþýðuleiðtogar í Reykjavík blésu og óspart að þessum kolum og vildu láta telja sig verndara og velgjörðarmenn verkalýðsins. Féglæfrar og fjársvik færðust í vöxt. Mest var hugsað um að ná í peninga, en miklu minna á hvern hátt það var gjört eða um skilvísa greiðslu á skuldum sínum. Nýjar verslanir spruttu upp sem arfi í vætutíð. Hvarf fjöldi manna að því ráði frá nytsamlegri framleiðslu og af lítilli forsjá og litlu verslunarviti eða þekkingu. Þessir nýgræðingar höfðu eintóman óþarfa á boðstólum, sem þeir prönguðu út við okurverði í kaupfíkinn almenning. Þegar leið frá ófriðarlokum og peningakreppan tók fyrir alvöru að gjöra vart við sig, hrundi fjöldi þessara náunga niður í gjaldþrotafenið og drógu stundum fleiri og færri lánardrottna sína og ábyrgðarmenn niður í niðurlæginguna. Viðskiptalífið sýktist af þessum framferðum og þeim mönnum fækkaði sem treystandi var sem vönduðum og heiðarlegum mönnum í fjármálum."

Heppin vorum við að vera ekki uppi á þessum tíma.

Benedikt Jóhannesson