Sigur drullunnar (BJ)

Árið 1988 skrifaði Magnús Þórðarson ágætan pistil með ofangreindu heiti í Rabbi í Lesbók Morgunblaðsins þann 22. október. Hafi hann átt vel við þá er stríðinu nú loksins alveg lokið. Drullan hefur nú gereytt öllum öðrum orðum sömu merkingar. Sorglegt er að sjá nú Ísfirðinga, sem löngum hafa verið með menningarlegustu íbúum landsins, nú leiða drulluna til hásætis.

Magnús er löngu látinn en boðskapur hans lifir enn í dag:

Fyrir allnokkru hlustaði ég á fréttaþátt í Ríkisútvarpinu. Fréttakona úti á landi var að kvarta eða réttara sagt bölsótast yfir vegarspotta í námunda við byggðarlag hennar. Ljóst var af lýsingunni, að mikil bleyta gerði veginn nánast ófæran. Yfir þetta ástand átti konan ekkert orð annað en „drullu“. Fimm sinnum í stuttum þætti notað konan þetta orð. Hún er ekki ein um það.

Síðustu tvö til þrjú ár hugkvæmist fréttamönnum blaða, útvarps og sjónvarps ekkert annað orð yfir það, sem áður var kallað aur, for, eðja, leðja, aurskriða, svað eða bleyta. í annarri sjónvarpsstöðinni var dögum saman verið að segja frá aurskriðu í Ólafsfirði. Framan af var orðið drulla allsráðandi, en seinast var farið að segja „for og drulla“. Fyrra orðið nægði víst ekki. Drullan varð að fylgja.

Áður var þetta orð varla notað um annað en ákveðna tegund af hægðum, en „penustu“ orðin yfir þá tegund voru linar hægðir, steinsmuga eða niðurgangur. Að vísu man ég eftir orðinu í hinni nýju merkingu í samsetningunni „drullupollur“, sem oft heyrðist hjá börnum í Reykjavík, áður en farið var að malbika göturnar. „Datztu nú í drullupoll,“ spurðu mæðurnar, þegar börnin komu svo óhrein heim, að verka þurfti þau niðri eða úti í vaskahúsi. Einnig man ég til þess, að telpur léku sér við að þykjast baka köku úr mold, sem ýmist voru kallaðar moldarkökur eða drullukökur.

Að öðru leyti þótti þetta mjög ófínt orð, sem heyrðist ekki mikið notað og þá sízt af kvenfólki. Ég er ekki pempíulegri í orðavali en gengur og gerist, en gera verður þá kröfu til þeirra, sem skrifa daglega handa öllum landslýð og lesa (eða tala yfir honum), að þeir noti rétt orð á réttum stað á réttum tíma og í réttri merkingu. Þótt orðið drulla sé til í merkingunni aur eða for, má það ekki útrýma þeim og öðrum samheitum. Ég tala nú ekki um, þegar jafnóskemmtilegt orð er á ferð.

Fréttamenn mega ekki ganga fram fyrir skjöldu í fylkingu þeirra, sem gera málið fátæklegra með hverju ári. Sama orðið er notað í stað margra, sem þar að auki fela oft í sér blæbrigðamun eða jafnvel meiri mun. Merking einstakra orða týnist eða dofnar með sífelldri útjöskun, svo að eftir verður óljóst heildarhugtak, eins og þegar drulla er látin duga yfir sjö önnur orð. Tíguleg orð og skrautleg eiga heima á sínum stað í máli manna; gróf orð og dónaleg eiga sér önnur heimkynni, annan samastað.

Annars finnst mér það vart einleikið, þegar átt er við svað, og einu sinni var jafnvel sagt, að bíll hefði runnið „í ísdrullu ofan á veginum“, en ljóst var af nánari lýsingu, að hann hafði runnið til í hálku, af því að ísskæni eða þunnt klakalag lá ofan á veginum. Orðið er líka orðið vinsælt í ýmsum afbrigðum hjá þeim, sem setja íslenzka texta við sjónvarpsmyndir. Stundum er engin ástæða til þess að nota orðið, nema þá sú, að þýðandann hafi langað svo mikið til þess að koma því að. Nýleg dæmi: „Get out!“ er þýtt „drullastu út!“ og „I was scared“ er þýtt „ég varð drulluhræddur“.

Ef til vill halda þýðendur, að með þessu verði þýðing þeirra „hressileg“ og „alþýðleg“, en það er hinn mesti misskilningur. Sumir blaða- og útvarpsmenn virðast halda, að þeir „nái betur til fjöldans“, verði „alþýðlegri“ með því að nota óvandað mál, lélegt tungutak og dægurslettur, jafnvel dönskuslettur og danska orðaröð (hafa t.d. eignarfornafn á undan nafnorði í tíma og ótíma, aðallega ótíma).

Vitanlega er sjálfsagt að nota hvers konar stílbrellur og sérkennileg orð, sé það í hófi gert og á réttum stöðum, en tilfinninguna fyrir því skortir því miður. Góðir rithöfundar geta leyft sér margt til þess að ná fram ákveðnum blæbrigðum á einum stað, en það þýðir ekki, að hvaða bögubósi sem er geti apað eftir þeim á hverri blaðsíðu.

Sú var tíðin, að í Ríkisútvarpinu heyrðist aldrei nema hið fegursta tungutak, og á ég þá bæði við orðaval, stíl og flutning. (Hið sama gilti um tónlistina, sem þá var sannkölluð drottning meðal lista í RÚV, nema hvað „danslög" voru leikin á laugardagskvöldum.) Því miður eru hinar gömlu og ströngu kröfur til málfars á greinilegu undanhaldi í þessu ríkisrekna varnarvígi íslenzkunnar. Fréttamenn komast upp með slappt tungutak, bæði í orðavali og framburði (ég nefni aðeins „fleirri“ í stað „fleiri“). Oft held ég þó, að ekki sé fávizku um að kenna, heldur einhverri löngun til þess að vera galgopalegur í tali, „hressilegur“ og „alþýðlegur“. Það er vond ímyndun, haldi menn, að þeir samsamist betur „alþýðunni“ með slettum, aulafyndni og lélegum texta. Fyrir nú utan hrokann, sem í þessu felst, er þetta grundvallarmisskilningur. Reyndar gætti sama misskilnings á tímabili í mörgum erlendum útvarpsstöðvum. Sumar hafa horfið aftur að ýtrustu málvöndun; aðrar ekki.

Kjarni málsins er sá, sem gæzlumenn franskrar tungu, félagar í frönsku akademíunni, orða svo: „Það er sitt hvað að vúlgarisera eða pópúlarisera.“ Hvernig á ég nú að þýða það? Það er sitt hvað skrílmál og alþýðlegt, eðlilegt tungutak. Hér vil ég skjóta inn skyldu atriði: Það dregur úr trausti fólks á hinni ríkisreknu fréttastofu, þegar fjallað er um fréttir (einkum innlendar) með sífelldri innsýn í hugarheim fréttamannsins, innskotum með hugrenningum hans og vangaveltum; sbr. hið óendanlega fjas fyrir nokkru: Talið er, að nýtt og eldfimt efni sé komið upp í stjórnarherbúðunum; talið er, að þetta geti verkað sem sprengja á stjórnarsamstarfið; heyrzt hefur úr stjórnarherbúðunum, að þetta geti orðið mjög eldfimt efni í stjórnarsambúðinni; þetta gæti orðið sem nýtt tundurdufl, sem ræki á fjörur stjórnarsamstarfsins, og var þó ekki á það bætandi, að kunnugra manna sögn; o.s.frv.

Hvað eiga svona huglægar (og fátæklega orðaðar) athugasemdir „frétta“manns í Ríkisútvarpi að þýða? Vilja menn eyðileggja það traust, sem fréttastofan þó hafði? (Reyndar tala fréttamenn nú alltaf um að „gereyðileggja“, en hvernig það getur orðið meira en að eyðileggja, veit ég ekki; sbr. líka „algert öngþveiti“ og „alger örtröð“; e.t.v. halda þeir, að sögnin að eyðileggja þýði aðeins að skemma.) Fréttastofa skattgreiðenda á að halda sig við hreinar fréttir en láta öðrum eftir útlistanir og almennar hugleiðingar.

Áður léku hljómlistarmenn fallegt lag í útvarpinu, nú spila strákarnir skondinn smell. Ég talaði við menntakonu á miðjum aldri um daginn, og vildi hún láta kalla sig stelpu. Einu sinni áttum við sveina og meyjar, drengi og telpur, pilta og stúlkur, og svo áttum við líka stráka og stelpur. Nú er síðastnefnda parið orðið allsráðandi og farið að ná yfir fólk á öllum aldri. Gamalmennin eru líka strákar og stelpur, samanber nýlegan sjónvarpsþátt. Öll hin orðin eru á útleið, séu þau ekki alveg farin, og þykja sennilega tilgerðarleg og hjákátleg, ef ekki eitthvað þaðan af verra (fela þau e.t.v. í sér „stéttamun“, „úreltar siðgæðiskröfur“ eða „mismunun eftir hegðun“?).

Ég fæ ekki við því gert, en mér finnst íslenzkan orðin mun fátækari, þegar allir Íslendingar eru orðnir að strákum og stelpum, nema þá helzt gamlir karlmenn, sem fjölmiðlungar kalla af lítillæti sínu (með yfirlætislegu brosi þó; gamalt fólk er nefnilega svo fyndið) „kempur“ (þótt þeir séu mestu rolur) eða „aldna heiðursmenn" (þótt þeir séu margdæmdir tukthúslimir.)

Prestarnir eru að reyna að halda í eitthvað af þessum orðum, þegar þeir birta fermingarbarnalista sína á vorin, en þeir eru orðnir svo ruglaðir, að þeir para saman drengi og stúlkur eða pilta og telpur! Er það ekki líka dæmi um sigur drullunnar í málinu, þegar fjölmiðlafólk er greinilega farið að halda að sögnin „að glotta" merki „að brosa" eða jafnvel að segja eitthvað brosandi? („Hún settist aftur við eldhúsborðið. „Fáðu þér meira kaffi, væna mín“, glotti hún".) Svona merkingarbreytingar breiðast ótrúlega hratt út í heimi fjölmiðlunga. Það er sjálfsagt óumflýjanleg þróun, að sum orð breyti um merkingu. En hvers konar þróun getur það verið, þegar t.d. „kornungur“, sem áður hafði ákveðna merkingu, þ.e. „mjög ungur“, er allt í einu farið að þýða nákvæmlega sama og „ungur“ hjá blaðamönnum? Þetta er meira að segja orðið svo teygjanlegt, að ég hef séð fólk kallað kornungt fram yfir þrítugsaldur í blöðunum. Þarna eru afkastamestu ritsmiðir þjóðarinnar að brjóta verkfærin sín.

Ég hafði næstum gleymt sigri drullusokkanna á nýju merkingarsviði. Áður var þetta drulluháleistur, ódámur og skíthæll, en nú er það allt í einu farið að merkja stíflulosara, sem gekk undir hinu óglæsilega nafni „klósettpumpa“ fyrr á árum. Jæja, farið hefur fé betra.

Þannig endaði Magnús og hér endar þessi pistill líka enda engu við þetta að bæta.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt