Þessi maður er vandfeinginn, síst svo alt fáist, en feingist hann kæmist þjóðin úr peysunni (BJ)

Ég hef velt því fyrir mér að gerast fræðimaður. Skáld og fræðimaður hljómar reyndar enn betur. Þá þyrfti ég helst að breyta um nafn. Benedikt er reyndar ágætt og ég ætla að halda því. En er ekki nóg að breyta um nafn einu sinni – úr því að vera Zoega í að verða Jóhannesson? En það var ekki beinlínis nafnbreyting. Í fyrsta lagi var ég alltaf Jóhannesson (þó að blaðamenn vilji gera mig Jóhannsson eða jafnvel Jónsson) og svo er ég auðvitað líka Zoega áfram. Þó að það sé útúrdúr þá er Reynir frændi minn mjög ánægður með það hve margir hafa tekið upp að nota Zoeganafnið gegnum kvenlegg og telur sig snúa vörn í sókn. Ég man að við nafnbreytinguna á sínum tíma sagði Bjössi Líndal við mig, að hann vissi ekki að í Menntaskólanum snobbuðu menn niður á við. Nú snobba menn sem sé uppávið aftur og það er varnarsigur.

En það virðist ljá mönnum vissan fræðimanns- og skáldablæ að kenna sig við stað. Engum datt í hug að efast um að skáldið og fræðimaðurinn Benedikt frá Hofteigi væri skáld og fræðimaður, hvort sem menn höfðu lesið nokkuð eftir hann eða ekki. Jóhannes úr Kötlum, Þorsteinn frá Hamri, jafnvel Ólöf frá Hlöðum hafa yfir sér vissan blæ dulúðar og speki. Þeir fyrrnefndu voru kommar og tryggðu sér þannig sess sem alvöruskáld meðan það dugði til. Nú eru hægri menn líka skáld, menn eins og Ágúst Borgþór, Andri Snær og Þórarinn Eldjárn. Þannig að ég á séns núna. Þeir eru að vísu ekki frá neinu, þannig að þeir hafa orðið að treysta skáldgáfunni.

Ég sá að margir skoðuðu síðasta pistil, líklega vegna lýsingarinnar á óveðrinu. Heggurinn er enn fallinn. Það sem meira er: Hann á sér ekki viðreisnar von lengur. Vigdís er búin að saga hann í litla lurka.

Það er kafli útaf fyrir sig að Vigdís skuli stöðugt vera úti í garði í hvaða hreti sem boðið er upp á. Ég fékk samviskubit þegar ég sá hana um daginn með öxina á lofti við trjábolinn og vindurinn gnauðaði í þakskegginu og regnið barði 66° norður úlpuna. Ég stóð við eldhúsgluggann og fékk mér ristað brauð og horfði á hana í fárviðrinu þar sem hvert höggið á fætur öðru dundi á trjábolnum. „Þetta gengur ekki lengur að horfa á aumingja Vigdísi eina úti í garði, þræla í öllum veðrum meðan ég er hér inni í hlýjunni að smyrja mér brauð.“ Ég var ákveðinn að nú væri rétt að gera eitthvað í málinu og punktaði hjá mér: „Kaupa gardínur fyrir eldhúsgluggann.“

Í gær hóf ég fræðimannsferil minn. Systkinin Björn og Vigdís slógu um sig með fróðleiksmolum og spurðu meðal annars: „Vitið þið hvers vegna peysa heitir peysa?“ Ég hafði oft heyrt niðurlagið á þessum alþýðufræðum, en vissi ekki vel hvort ég átti að segja já og freista þess þannig að stoppa söguna, eða nei sem var sannleikanum samkvæmt. Eins og oft áður var ég svo lengi að hugsa, að þau náðu að lygna aftur augunum með yfirlæti þess sem veit, lyfta upp hökunni og segja: „Það er vegna þess að franskir sjómenn komu hingað til lands og spjölluðu við bændur, bentu á þá og sögðu: Paysan. Íslendingarnir héldu að þeir væru að benda á peysuna, en í raun þýðir paysan bóndi á frönsku.“

Svo seig hakan niður aftur og andlitið með og þau hölluðu aðeins undir flatt. Í bólunni ofan við þau sem var sameiginleg stóð: Þetta vissum við en ekki þið.

Þetta hef ég margheyrt, þ.e. skýringuna á peysunni, en alltaf fundist hún svipuð því þegar fóstrurnar tóku upp á því að yrkja upp jólasveinavísur.

Nú ákvað ég að hrekja þetta í eitt skipti fyrir öll og vék úr samkvæminu um stund. Fyrsti viðkomustaðurinn var veraldarvefurinn. Þar fann ég elsta dæmið um peysu í Orðabók Háskólans: Það var klæðispeysa frá árinu 1548. Heitið á pistlinum er önnur tilvitnun.

Þó að mér fyndist þetta býsna góð rök ein og sér, því að á þeim tíma fer lítið fyrir sögum af frönskum sjómönnum við Ísland og ólíklegt að þeir hefðu farið að tala um klæðispeysu vissi ég að þau systkin væru til alls vís. Þau myndu finna sögu af einhverjum einum Frakka sem hingað hefði villst og bent á bóndann og sagt: Claudepaysan, eða Kláus bóndi, sem hefði svo orðið klæðispeysa. Íslendingar hefðu bent á móti og sagt Frakki, en þessi maður hefði einmitt verið frakkaklæddur og því hétu frakkar frakkar.

Ég ákvað að finna ritið sem gæti úrskurðað um þetta í eitt skipti fyrir öll: Íslenska orðsifjabók. Þar stendur: „Ísl. peisa tæpast í ætt við fr. peysan ‘bóndi eða af norr. eða germ. toga og sk. posi og nno. pøysa ‘þrútna, belgjast út“. Höfundur bókarinnar, Ásgeir Blöndal Magnússon segir orðið líklegast úr hollensku wambeis og nefnir svo ýmis afbrigði þar af, en það þýðir ‘þykk bolflík eða ‘kviðarflík höfð undir brynju.

Bjössi mágur þóttist fyrst ekki geta lesið smáa letrið í bókinni, en lét náttúrlega ekki segjast og sagði að orðsifjabókin ætti í raun að heita orðsyfjabók, því að menn syfjaði svo mjög af því að lesa hana. Ég veit ekki hvort það var tilvísunin í vampa í sænsku og peise, beise, ‘magamikil manneskja sem setti hann úr stuði.

Hann hvarf líka á braut og kom þremur tímum seinna .með grein úr Mánudagsblaðinu frá árinu 1962, en það var sorprit sem gefið var út í Reykjavík á árum áður. Þar var greinin Tungumál eftir Ólaf Hansson menntaskólakennara. Þar stendur. „Orðið jakki er komið af franska orðinu Jacques, sem var uppnefni á sveitamönnum. Það þýðir því eiginlega sveitamannaflík. Sumir halda, að orðið peysa sé sömu merkingar, dregið af paysan, sveitamaður. Þetta er þó umdeilt,.og margir telja orðið germanskt að uppruna.“ Þetta fannst mér ekki sterkur stuðningur þó að Ólafur Hansson hafi verið ágætur maður og fróður, því að hann getur þessa sem fróðleiksmola sem sumir haldi að sé (en hann augljóslega ekki í þeim hópi).

Sem sé. Ég sannaði mál mitt með óyggjandi hætti og er ágætis efniviður í fræðimann. Af því að ég bý í Selvogsgrunni blasir heitið við.

Skáldið og fræðimaðurinn Benedikt úr Selvogi (á hollensku Benedikt van Wambeisi)

www.heimur.is/benedikt