Opið bréf (BJ)

Ég er að lesa nokkrar bækur sem mér áskotnuðust nýlega. Þetta eru góðar bækur að því leyti að þær eru stuttar. Ein er Bréf til föðurins eftir Franz Kafka. Kafka skrifaði föður sínum langt bréf til þess að gera upp við hann sakir. En þó að bréfið hafi fyrir löngu komið fyrir almennings sjónir fékk pabbi hans það aldrei. Gráglettni örlaganna var slík að Kafka þorði aldrei að afhenda bréfið sem átti að skýra hvers vegna hann var hræddur við pabba sinn. '

Nú hafa ýmsir skrifað bréf sem gefin hafa verið út. Þórbergur skrifaði Bréf til Láru. Það var reyndar ekki beinlínis bréf heldur safn af köflum um hitt og þetta. Ég velti því fyrir mér hverjum ég myndi skrifa bréf af þessu tagi. Varla til pabba. Hann er náttúrlega dáinn og hefði líklega litla ánægju af slíku bréfi. Þó ætti ég ekki að láta það stoppa mig. En ég á ekki neitt sérstakt óuppgert við pabba.

Við vorum ekki alltaf sammála þegar ég var ungur, reyndar mjög sjaldan á menntaskólaárum mínum, en síðustu árin sem hann lifði vorum við yfirleitt á svipaðri skoðun. Ég hélt það lengi vel að það væri vegna þess að hann hefði vitkast með árunum. Það var ekki fyrr en nýlega að mér datt í hug önnur skýring.

Sonur minn sagði einu sinni við mig: „Það er erfitt að rífast við afa. Hann er svo þrjóskur.“ Mér datt í hug: „Þar hitti skrattinn afa sinn,“ en sagði ekkert.

Fyrir nokkrum árum vorum við Sigurður bróðir báðir eitthvað að þrasa yfir stjórnvöldum. Hann vildi að virkjanir væru arðbærar og ég var hneykslaður á því að Sjálfstæðismenn vildu gefa DeCode ríkisábyrgð. Einn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hringdi í mig og sagði eitthvað á þessa leið: „Þið bræður hafið greinilega fengið mjög frjálslegt uppeldi.“

Ég hringdi í Sigga og sagði honum frá þessum ummælum. „Einmitt,“ sagði hann.

Svo hlógum við báðir.

Ég ætla sem sé ekki að skrifa pabba bréf. Enda var þetta bréf frá Kafka ekki neitt sérstaklega skemmtilegt og því ekki til fyrirmyndar. Það er þýtt á íslensku af þeim feðgum Eysteini Þorvaldssyni og Ástráði syni hans. Þeir eru eflaust miklir bókmenntamenn og sérfræðingar í Kafka. Ég hef satt að segja lesið mikið af því sem Kafka skrifaði, en líklega ekki klárað að lesa neina af bókum hans. Það er allt í lagi, því að hann lauk aldrei við að skrifa skáldsögur sínar.

Ég las nokkrar smásögur hans á þýsku. Já, það er reyndar satt. Ég las Í refsinýlendunni, sem mig minnir að sé um mann sem var bundinn fastur og átti von á að fá eitthvert oddhvasst tæki (die Egge) inn í ennið. Svo las ég Hamskiptin, en þegar ég sá leikritið fyrir nokkrum árum sá ég að sagan hafði breyst svolítið í minni mínu. Kannski hefur Refsinýlendan gert það líka. Eða ég ekki nógu sleipur í þýskunni.

Þeir feðgar eru eflaust sleipir í þýsku. Einhvern tíma las ég að maður ætti ekki að sjá það á texta að hann væri þýddur. Á fyrstu blaðsíðu þýðingar þeirra má lesa eftirfarandi: „Og þótt ég reyni hér að svara þér skriflega, þá verður það á mjög takmarkaðan hátt, því að óttinn sem ég finn til gagnvart þér, og afleiðingar hans, eru mér líka til trafala við skrifin, en einnig vegna þess að efnið er svo umfangsmikið að það nær langt út fyrir minni mitt og skilning.“

Ætli nokkur maður myndi skrifa svona á íslensku?

Kafka er alltaf látinn tala um mömmu sína sem „móðurina.“ Þeir Íslendingar sem myndu taka svo til orða eru eflaust teljandi á fingrum sér. En þeir feðgar breyttu líka nafninu á Hamskiptunum í Umskiptin og voru stoltir af.

Ég er líka að lesa Sjöstafakver Halldórs Laxness, smásagnasafn sem ég hvet menn til þess að kaupa hið fyrsta á 499 í kilju. Hann segir í einni smásögunni: „[Siglufjörður] er síldarplanið mikla fyrir norðan land á Íslandi. Það er þar sem þeir moka upp milljónunum á mótorbátunum. En peníngarnir liggja undir skemmdum af því að það er einginn kapítalismi á Íslandi og þar af leiðandi ekki hægt að klippa arðmiða. Á Íslandi er ekkert hægt að gera við penínga nema kaupa brennivín. En af brennivíni er aldrei nóg. Við erum að taka tvö stórskip á leigu á Stórabretlandi og ætlum að fylla annað af gleðikonum frá meginlandinu en hitt með brennivín. Þessi skip ætlum við að senda norður fyrir land um síldveiðitímann í þeim tilgángi að efla ástarlíf með íslendíngum.

Hversvegna allt þetta brennivín?

Einginn ærlegur íslendingur játar fyrir sjálfum sér eða öðrum að hann sé ástfanginn, nema hann sé kófdrukkinn.“

Loks er ég með í handraðanum viðtalsbók Matthíasar Johannessens við Ásmund Sveinsson myndhöggvara. Matthías var snjall í viðtölum. Ásmundur segir: „Íþróttamaðurinn hleypur og nær marki, listamaðurinn nær aldrei marki – því það fer hraðar en hann sjálfur. Það opnast sífellt nýjar víðáttur.“

Þetta er að sumu leyti rétt. En hvert listaverk er samt eins og hlaup hjá íþróttamanninum. Því lýkur. (Nema bókum Kafkas og ófullgerðu sinfóníunni). En kannski er líkingin þannig að hvert 100 metra hlaup er öðru líkt. Menn bæta aðeins stílinn og fara jafnvel svolítið hraðar. En það er jafnlangt og það var í upphafi og verður áfram. Listamenn geta hins vegar bara skapað nýtt verk einu sinni. Svo verða þeir að gera eitthvað annað.

Ásmundur bjó í húsi sínu við Sigtún þar sem safn hans er. Einu sinni fór ég þangað með frænda mínum til þess að skoða listaverkin. Við vorum tíu og tólf ára gamlir. Ásmundur var úti í garði að stinga upp með gaffli. Hann var í slitinni peysu og í pokabuxum. Þegar við komum inn í garðinn hætti hann að vinna og gekk til okkar. Í stað þess að undrast yfir þessum listelsku drengjum sagði hann: „Eruð það þið sem stelið radíusunum úr garðinum hjá mér?“

Ég stamaði „Nei,“ en ekki söguna meir, því að ég átti ekki von á svona móttökum. Jonni frændi sagði hins vegar: „Ég er frá Norðfirði og hef aldrei komið hér áður. Við fórum bara hingað vegna þess að það er ekkert skemmtilegt hægt að gera í Reykjavík.“

Ásmundur hefur vitað að á landsbyggðinni eru engir óknyttadrengir því að hann breyttist strax við þetta og varð allur mjúkmálli við þennan menningarlega aðkomudreng. Mig virti hann ekki viðlits.

Kannski ég ætti að skrifa bréf til Ásmundar.

Benedikt Jóhannesson

Heimasíðan: www.heimur.is/benedikt