Hvað varð um ríkisábyrgðina til DeCode? (SJ)

Þegar greint var frá því fyrir tæpu ári að til stæði að veita DeCode ríkisábyrgð á 200 milljóna dollara láni, eða 20 milljarða króna, var eins og málið væri þegar frágengið. Það hafði stuðning ríkisstjórnarflokkanna beggja. Össur Skarphéðinsson formaður Samfylkingarinnar studdi það og sagðist telja uppbyggingu lyfjaþróunardeildar DeCode hér á landi afar áhugaverða. Hann kvaðst telja útilokað að Samfylkingin legðist í víking gegn frumvarpi um ábyrgðina. Í viðtali við Morgunblaðið, 10. apríl 2002, sama daginn og greint var frá málinu, sagði hann: ,,Þegar verið er að brjóta jarðveg fyrir nýjar greinar þarf stundum að taka áhættu og sem stjórnmálamaður er ég persónulega reiðubúinn til þess.“ Morgunblaðið sjálft studdi málið einarðlega. Þennan sama dag sagði það í leiðara: ,,Þegar horft er til þess árangurs, sem Íslenzk erfðagreining hefur nú þegar sýnt í verki og þess ávinnings, sem hægt er að hafa af uppbyggingu lyfjaþróunar, virðast öll helztu rök styðja þá tillögu ríkisstjórnar til Alþingis að veita umrædda ríkisábyrgð.“

Frumvarp ríkisstjórnarinnar var aðeins um heimild fjármálaráðherra til þess að veita ríkisábyrgð, en ef marka mátti orð hans í Morgunblaðinu 10. apríl hafði hann þegar gert upp hug sinn: ,,Við teljum að þegar maður vegur og metur kosti og galla, ávinning og áhættu og þá gríðarlegu atvinnusköpun og þau tækifæri, sem því fylgja í þessu vísindasamfélagi þá sé ekki bara réttlætanlegt að gera þetta heldur skynsamlegt.“

Þennan dag var sótt að almenningsálitinu úr mörgum áttum. Höfðað var til hjarðeðlis almennings. Málið hafði verið kynnt fyrir formanni Samfylkingarinnar og ritstjórum Morgunblaðsins fyrirfram til þess að tryggja sem víðtækastan stuðning strax í upphafi. Össur og ritstjórarnir voru vitaskuld upp með sér af þessum heiðri og þeir sáu líka að þetta var gott málefni. Morgunblaðið tilkynnti lesendum sínum meira að segja að ,,öll helztu rök“ mæltu með ábyrgðinni. Vart færu menn að opinbera heimsku sína með því að segjast vera á móti slíku máli.

Einnig hafði verið haft samband við forystu Verslunarráðsins. Þau eru víða boðberar frjálshyggju, en Verslunarráð Íslands studdi ábyrgðina í upphafi. Á fundi viðskipta- og efnahagsnefndar alþingis sagði formælandi þess að ráðið væri að vísu ,,í prinsippinu“ á móti ríkisábyrgð, en hér yrði að víkja frá því. ,,Hafið þið þá nokkur prinsipp?“ var spurt.-,,Já, við getum ekki vikið frá prinsippunum ef við höfum engin prinsipp.“

En eitthvað brást, því að málið mætti strax harðri andstöðu. Í könnun Talnakönnunar reyndust 75% þeirra sem afstöðu tóku vera á móti ábyrgðinni (að vísu mátti skilja á Kára Stefánssyni að fólk hefði svarað öðruvísi ef annar hefði spurt). Samfylkingin snerist gegn málinu og hinn hugdjarfi foringi hennar skilaði auðu þegar greidd voru atkvæði um málið á þingi. Stjórn Verslunarráðsins lagðist einnig gegn ábyrgðinni þegar hún fékk hana til umfjöllunar.

Ef til vill hefði málinu verið tekið betur ef það hefði verið kynnt sem hugmynd, en ekki sem frágengin ákvörðun. Þá hefðu ef til vill spunnist þarfar umræður um hlutverk ríkisstyrkja í atvinnulífinu. Athyglisvert er að ýmsir sem lögðust gegn þessari ríkisábyrgð hafa lýst stuðningi við ríkisstuðning við álverksmiðjur og nýsamþykktar fjárveitingar til menningarhúsa ,,til þess að skapa atvinnu“. Frá hagfræðilegu sjónarmiði eru þó sterkari rök fyrir stuðninginum við DeCode. Sett hefur verið fram kenning um styrki til atvinnugreina þar sem fákeppni ríkir og von er um mikinn hagnað. Með ríkisstyrkjum eru keppinautar fældir frá, þeir leggja ekki í keppni við ríkisstyrkta framleiðslu. Reynslan er að vísu tvíbent af slíkum styrkjum og kenningin nýtur ekki almenns fylgis meðal hagfræðinga, en þetta eru þó rök.

Hvers vegna vilja menn frekar styrkja virkjanir og húsbyggingar á landsbyggðinni en þekkingarfyrirtæki í Reykjavík? Er þetta dæmi um fordóma gegn þekkingu og menntun? Eru ekki nógu margar jarðýtur notaðar í starfseminni? Eða fer Kári Stefánsson bara svona í taugarnar á fólki? Nei, skýringin liggur ekki í þessu. Hún liggur í þeim möguleika að einstakt fyrirtæki og einstaklingar kynnu að græða á ríkisstyrknum. Fólk vill frekar brenna peningana sína en að láta þá í hendurnar á einhverjum sem gæti orðið ríkur á þeim.

Síðast þegar fréttist var ábyrgðin til umsagnar hjá Eftirlitsstofnun EFTA. En ekki þarf að óttast að hún stöðvist þar, ef marka má orð fjármálaráðherrans í fyrra. Þess má geta að frá því að hugmyndin kom upp í fyrra hefur bandaríkjadalur lækkað í verði og nú myndu aðeins rúmir 15 milljarðar króna falla á landsmenn ef illa færi. Undarleg þögn hefur ríkt um ríkisábyrgðina upp á síðkastið. Það væri mjög miður ef þetta skemmtilega mál gleymdist í kosningabaráttunni.

Sigurður Jóhannesson