Ekki er öll vitleysan eins (JGH)

Ekki er öll vitleysan eins. Það nýjasta er að stjórnir nýju bankanna, sem kosnar voru til bráðabirgða, tóku sjálfar ákvörðun um að kaupa öll skuldabréf í peningamarkaðsssjóðum bankanna þriggja sem fóru á höfuðið og borguðu um 200 milljarða króna fyrir bréfin til að rétta sjóðina að mestu við. Stjórnvöld komu ekki að þessari ákvörðun og svo er að heyra að þingmenn hafi ekki haft hugmynd um þetta.

Fjárlög ríkisins á þenslutímum eru 480 milljarðar króna þannig að nokkrir gullkálfar úti í bæ tóku sér það vald í hendur að láta skattborgara dæla 200 milljörðum í peningamarkaðssjóðina og ábyrgjast þá – þótt ekkert í lögum segði að svo ætti að vera. Til hvers eiga skattborgarar að ábyrgjast sparifé fólks, sem tók áhættu og setti fé sitt inn á þessa sjóði gegn loforðum um ofurháa vexti, gull og græna skóga? Getur fólk aldrei borið ábyrgð á sjálfu sér. Fólk, sem lagði inn á þessa reikninga, tók þá ákvörðun sjálft og vissi að reikningarnir voru í áhættuflokkum. Og umræðan um viðbótarlífeyrissparnaðinn er hafin. Það er byrjað að sá því í jarðveginn að skattborgarar eigi líka að taka það á sig sem þar hefur tapast. Samt vissu allir að séreignasparnaðurinn var bundinn við nokkrar fjárfestingarleiðir sem báru mismikla áhættu. Auðvitað vissu lífeyrissjóðirnir, sem fjárfestu t.d. í peningamarkaðssjóðum, að sjóðirnir væru að kaupa skuldabréf af skuldugum stórfyrirtækjum á Íslandi.

Ég tek undir með Ragnheiði Ríkharðsdóttur, þingmanni Sjálfstæðisflokksins, sem sagði í vikunni að þingið væri máttlaust og að þingmenn væru eins og afgreiðslufólk á kassa í stórverslunum. Ráðherravaldið er algert. Það vantar bara strikamerkin á lagafrumvörpin. Vel mælt Ragnheiður. En næst væri gott að spyrja hvers vegna Alþingi Íslendinga hafði ekkert með 200 milljarðanna að gera sem gullkálfarnir í bráðabirgðastjórnum bankanna settu inn á peningamarkaðssjóðina?

Það er logið að þjóðinni og þess er gætt að hún fái að vita sem minnst. Er nema von að hún viti ekki lengur hverju hún eigi að trúa. Svo þegar vitleysan lekur út er reynt að hylma yfir. Ég hef áður sagt það í þessum pistlum að ráðamenn verða að fara að stjórna. Hvernig má það t.d. vera að Landsbankinn sem er með 365 fjölmiðlaveldið á sinni gjörgæslu beri fyrir sig einhverja bankaleynd varðandi 1,5 milljarða lán til Jóns Ásgeirs. 365 hf. skulda yfir 11 milljarða króna og þar af 5,2 milljarða í Landsbankanum. Fyrirtækið hreyfir sig ekki nema spyrja Landsbankann um leyfi. Allir vita að bankinn teiknaði upp og stýrði því að Jón Ásgeir stofnaði félagið Rauðsól sem keypti 365 miðlana af 365 hf. Bankinn treysti ekki 365 en treysti Jóni Ásgeiri. Hvað er líka einn sláturkeppur á milli vina í hítinni?

Landsbankinn sendi út sérstaka tilkynningu um að Jón Ásgeir hefði lýst því yfir að bankinn hefði ekki veitt fyrirgreiðslu vegna viðskiptanna. Allt er þetta í „uss, uss og huss, huss“ stíl. Er þetta nú trúlegt? Tilkynningin endar svona: „Bankinn mun hins vegar sem fyrr vernda viðskiptalega hagsmuni sína og þau verðmæti sem felast í eignum bankans.“ Svo mörg voru þau orð. Hvers vegna upplýsti Jón Ásgeir ekki hvaðan hann fékk lánið? Það sjá allir í kringum þennan leik Landsbankans – sem stýrir ferðinni í fjármálum 365 – og þykist svo ekki hafa komið nálægt neinu þegar 365 þurfti að greiða yfir 1,5 milljarða í byrjun nóvember og átti ekki krónu upp í þá greiðslu. Það þarf að skipta út öllum framkvæmdastjórum nýju ríkisbankanna sem voru í gömlu bönkunum. Fyrr fæst ekki traust og friður. Nýjar bankastjórnir í ríkisbönkunum þurfa að auglýsa stöður bankastjóranna og framkvæmdastjóra einstakra deilda á næstunni.

Það er reynt að hylma yfir slóðina. Jón Ásgeir er eigandi að 365 miðlum. Hann er stærsti eigandi Árvakurs (Moggans og Fréttablaðsins) og sömuleiðis eigandi Birtíngs (DV og gömlu Fróðatímaritin). Samtals hafa þessi þrjú fyrirtæki 62% af veltunni á fjölmiðlamarkaðnum. Snilldin er mikil. Núna vill Jón Ásgeir helst hætta við samruna Fréttablaðsins við Árvakur. En einn liður í þeim samningi var að hætta með helsta keppinaut Fréttablaðsins, 24 stundir. Allt í einu hættur við. Klókt? Það er í það minnsta búið að leggja niður 24 stundir. Svo kemur Hreinn Loftsson fram á sjónarsviðið og þykist kaupa Birtíng og þannig séu völd Jóns Ásgeirs á fjölmiðlamarkaði ekki eins mikil. Þetta er sorglegt.

Þá er það Gunnar Páll Gunnarsson, formaður verkalýðsfélagsins VR. Hann sat í stjórn gamla Kaupþings. Gunnar Páll áttar sig núna á því að hann er í vondri stöðu eftir að stjórn gamla Kaupþings ákvað á fundi 25. september sl. að sleppa stjórnendum og lykilstarfsmönnum við að borga upp lánin sem þeir tóku fyrir hlutabréfakaupunum. Gunnar Páll sagði að gamla stjórnin hafi staðið fyrir tveimur vondum kostum; að óska eftir veðköllum eða sleppa stjórnendum og starfsmönnum við að greiða því það hefði valdið ótta á markaðnum ef þeir hefðu selt til að verja sig tapi. Hvers vegna var ekki hægt að biðja um aukin veðköll hjá starfsmönnum? Og hvað eru bankar að lána starfsmönnum fyrir hlutabréfakaupum ef þeir eru „læstir inni“ og geta ekki selt bréfin þegar verðið lækkar?

Það skal hins vegar áréttað að það var vinsælt efni í fjölmiðlum fyrir nokkrum árum að ræða um sölurétt starfsmanna bankanna. Þetta var allt uppi á borðinu. Þannig var ævinlega tekið fram í fréttum um Hreiðar Má Sigurðsson, Sigurð Einarsson, Bjarna Ármannsson og Þórð Má Jóhannessonar (Straumi) að sölurétturinn tryggði að þeir gætu „aldrei tapað á hlutabréfakaupum“ í bönkum sínum. Þá sagði að vísu enginn neitt. Núna eru allir hneykslaðir. Það breytir því ekki að það er alger kórvilla að starfsmenn banka og annarra fyrirtækja kaupi hlutabréf, fái lánað fyrir þeim og það sé tryggt að þeir geti ekki tapað. Á meðan eru þúsundir lítilla og stórra hluthafa úti um allan bæ að tapa aleigunni á gjaldþroti bankanna. Í hvaða veruleika lifðu bankamenn eiginlega? Ekki okkar hinna.

Gunnar Páll Gunnarsson var margoft varaður við því að sitja í stjórn Kaupþings sem verkalýðsforingi. Hann lét það sem vind um eyru þjóta. Í raun eiga lífeyrissjóðir aldrei að eiga fulltrúa í stjórnum fyrirtækja því þeir verða að vera tilbúnir til að selja hlutabréf í fyrirtækjum hvenær sem er og vera tilbúnir til að „gagnrýna og láta í sér heyra“ á aðalfundum. Það verða fleiri en Villi Bjarna að berja í borðið. Gunnar Páll mun örugglega þurfa að segja af sér formennsku í VR á næstu dögum vegna setunnar í stjórn Kaupþings.

Það sýnir nálægðina í öllum þessum málum að Valtýr Sigurðsson ríkissaksóknari og Bogi Nilsson, fyrrverandi ríkissaksóknari, hafa sagt sig frá störfum saksóknara við lögreglurannsókn á bankahruninu vegna þess að þeir eiga syni sem hafa verið áberandi í bankaheiminum og rannsóknin myndi beinast meðal annars að. Það er þetta gamla góða á Íslandi; það eru allir skyldir öllum.

Æstur múgurinn hefur hrópað að undanförnu að hann vilji Davíð Oddsson burt úr Seðlabankanum. Mér hefur fundist lítið um og það í sjálfu sér ekki leysa neinn vanda. En ég er á annarri skoðun núna - en þó af annarri ástæðu. Davíð Oddsson verður sem gamall leiðtogi Sjálfstæðisflokksins að horfa til þess að Sjálfstæðisflokkurinn er kominn niður í rúm 20% í skoðanakönnunum. Fylgið er hrunið og flokkurinn er að klofna. Ég hef raunar haldið því fram frá byrjun að Davíð átti aldrei að fara í Seðlabankann. Ekki það að hann væri óhæfur, langt í frá, maðurinn er mjög hygginn, heldur vegna þess að hann var einu númeri of stór fyrir bankann. Hann átti að njóta þess að sækja á ný mið eftir langa veru í pólitík; hverfa alveg af sviðinu.

Aðeins um gamlan vin Davíðs, sem að vísu er fjandvinur hans núna, Jón Baldvin Hannibalsson. Mér þótti vænt um Viðeyjarstjórnina og sérstaklega foringjana Davíð og Jón Baldvin. Jón Baldvin hefur hrópað í mörg gjallarhornin að undanförnu og fallið í áliti hjá mér. Það er skrítið að Jón Baldvin hefur aldrei minnst einu orði á það síðustu daga að hann var helsti hvatamaðurinn að EES-samningnum sem var forsendan fyrir útrás auðkýfinganna. Sá samningur gekk út á stóraukið frelsi, m.a. frjálsa fjármagnsflutninga innan svæðisins. Ég var hrifinn af EES-samningnum. Og viti menn; hann var forsenda þess að hægt var að fara í útrásina og hann var líka forsenda þess að Landsbankinn gat stofnað útibú í London og boðið upp á Icesave-reikninga sem tryggðir væru af Tryggingasjóði innstæðueigenda. Ég hef ekki heyrt í Jóni Baldvin hrópa þetta í gjallarhornið við Tjarnargötuna að undanförnu. Skrítið?! Ótrúlegt lýðskrum.

Ekki er öll vitleysan eins. Gordon Brown var í byrjun september mjög áhugasamur um að koma Icesave-reikningum Landsbankans í öruggt skjól í Bretlandi. Þannig ræddi Björgvin G. Sigurðsson um þessi mál við Darling fjármálaráðherra Breta. Allt gekk út á flýta þessum málum – koma Icesave í öruggt skjól – svo ábyrgðin lenti á Bretum en ekki Íslendingum. Síðan þegar flýtimeðferðin tókst ekki og Landsbankinn fór á höfuðið þá eru Brown og Darling bálreiðir yfir því að íslenska þjóðin ætli ekki að ábyrgjast þessa reikninga.

Bankamenn voru í guðatölu. En þegar Valtýr og Bogi eru komnir til hlés vegna bankahrunsins þá er illt í efni; vegir bankamanna virðast órannsakanlegir.

Jón G. Hauksson

[email protected]