Upp komast svik. Sakamálasaga I. hluti (BJ)

Dyggir lesendur hafa tekið eftir því að enginn pistill var í síðustu viku en það hefur ekki hent í háa herrans tíð. Sem sárabætur fá lesendur hér frumsamda frásögn af tvöhundruð ára sakamáli héðan úr Reykjavík. Nú kemur fyrsti hluti en framhald kemur síðar í vikunni.

Upp komast svik

Upp úr 1800 hafði Reykjavík breyst úr því að vera nokkur hús í að vera þorp með kaupstaðarréttindi. Biskupinn var kominn til bæjarins og Lærði skólinn líka, þó að hann flytti reyndar úr bænum aftur fljótlega. Ekki munaði minnst um tukthúsið sem varð til þess að mestu misindismenn landsins komu í bæinn og settust margir að í bænum eftir að hafa afplánað refsivist sína. Satt að segja var refsingin oft frjálsleg og fangarnir tíðum notaðir til vinnu hjá embættismönnum.

Kæra lögð fram

Árið 1803 var Ramus Frydensberg skipaður bæjarfógeti í Reykjavík með sérstökum úrskurði konungs og fékk hann með sér tvo danska lögregluþjóna. Fyrsta málið sem hann fékk til úrskurðar virtist í fljótu bragði heimilisofbeldi af því tagi sem hann hafði oft séð í Danmörku. Þegar fógetinn las ákæruna frá Grími Ólafssyni kjötkaupmanni gegn tengdaforeldrum sínum ákvað hann að spyrjast fyrir um þetta fólk allt. Grímur kærði tengdamóður sína og mann hennar fyrir að hafa gengið í skrokk á Þórunni eiginkonu sinni.

Frydensberg reyndi að átta sig á þessu fólki. Grímur Ólafsson kjötkaupmaður var ungur maður með skrautlega fortíð. Hann var prestsonur norðan úr landi og hafði gengið í Hólaskóla en virtist hafa litla hæfileika eða löngun til náms og flosnaði upp úr námi. Einn af skólabræðrum hans þar var Hallgrímur Þorsteinsson sem síðar varð faðir þjóðskáldsins Jónasar. En um þetta vissi enginn á þessum tíma því Jónas var ófæddur. Reyndar gengu sögur um að Grímur hefði verið heldur ódæll nemandi og sagt var að bæði hefði hann reynt að kveikja í kirkjunni á Hólum og ætlað sér að vekja upp föður sinn frá dauðum. Ekkert var þó víst í þessum efnum en hitt var þó öruggt að pilturinn hafði stolið í bæ á Höfðaströnd. Fyrir þetta var honum vikið úr skólanum og hann dæmdur til vistar í betrunarhúsinu í Reykjavík. Þar var mönnum ekki í kot vísað því að húsið var á þeim tíma hið glæsilegasta í Reykjavík og hýsti síðar bæði forseta Íslands og forsætisráðherra og hinn síðarnefndi hefur skrifstofur sínar þar enn.

Grímur lofaði bót og betrun og eyddi flestum mánuðum sínum í fangavistinni í róðra fyrir Ólaf Stephensen stiftamtmann, óbeint að vísu, en stiftamtmaður færði laun Gríms sér til tekna. Eftir nokkrar mánuði var hinum iðrandi syndara leyft að ganga í Reykjavíkurmenntaskóla en ekki gekk það betur en á Hólum og Grímur hrökklaðist úr skólanum á öðru ári. Þá hafði upplokist fyrir honum dýrð púnsdrykkju og í skólanum kynntist hann ágætum drykkjufélögum. Ekki var honum þó alls varnað því að um aldamótin keypti hann sér leyfi til verslunar og setti á stofn kjötbúð þar sem nú er Hafnarstræti.

Grímur giftist Þórunni Vigfúsdóttur. Móðir hennar var nefnd Jarþrúður; að allra sögn hinn versti svarkur. Jarþrúður átti tvær dætur með jafnmörgum mönnum en var nú gift þeim þriðja, Páli Björnssyni Breckmann, sem var borgari og talinn efnaður maður í Reykjavík. Mikið jafnræði var með þeim hjónum og bæði voru ölkær mjög.

Yfirheyrslur hefjast

Frydensberg sýndist málið vera einfalt. Þórunn hafði verið skoðuð af fulltrúa fógetans og á henni fundust áverkar sem virtust vera eftir hnefahögg. Sjálf var hún rúmliggjandi í viku eftir árásina sem kærð hafði verið. Það sem gerði málið þó mun alvarlegra var að fyrir lá vottorð frá yfirsetukonu í bænum, Ragnheiði Þorvaldsdóttur sem var heiðarleg kona, um að hún hefði komið á heimili þeirra Þórunnar og Gríms daginn eftir nefnda árás og hefði Þórunn þá verið búin að fæða fóstur, um tvo mánuði gengið og hefði það verið illa útlítandi. Við blasti að árás Páls á stjúpdóttur sína hefði valdið fósturlátinu. Fógetinn frétti frá fulltrúa sínum að Þórunn hefði sagt áður en þetta kom til „að slæmur væri karldjöfullinn, en verri væri helvítis móðirin.“

Yfirheyrslur hófust og fyrst kom Þórunn fyrir og lýsti því hvernig þau hjón hefðu lúbarið hana að kvöldi þess 11. ágúst. Hefði móðir hennar byrjað að skammast yfir því að enginn matur væri til og ekki viljað hlusta á skýringar sínar. Eftir að hafa lumbrað á henni um hríð hefði Páll beðið konu sína að sækja hníf til þess að hann mætti skera hana. Ekki fannst hnífurinn né heldur sópur sem hann vildi hýða hana með. Sviptingunum hefði lokið með því að henni hefði verið fleygt á dyr.

Að þessu voru tvö vitni, Óshildur vinnukona þeirra Gríms og Þrúður, sautján ára gömul systir Þórunnar. Þrúður lá sjúk í rúmi meðan á öllu þessu stóð, en hún hafði orðið ekkja rúmlega tveimur mánuðum áður. Eftir að Þórunni hafði verið fleygt á dyr sneru hjónin sér að yngri dótturinni og skipuðu henni út líka.

Daginn eftir hafði Breckmann mætt í kjötbúðina og barið stjúpdóttur sína aftur svo að hún lá í gólfinu og eftir þessa seinni barsmíð var það sem fóstrið lést.

Eftir vitnisburð Þórunnar var talað við Óshildi vinnukonu og bar hún allt á sömu lund og með svipuðu orðalagi. Hún lét þess getið að Jarþrúður hefði haft orð á því við Þrúði, yngri dóttur sína „að andskotinn skyldi pína hana í tímanum og síðan í eilífðinni fyrir þá meðferð, sem hún hefði haft á sínum manni.“ Ekki var móðurþelinu fyrir að fara við veika dóttur sína.

Ekki var talið hægt að yfirheyra Þrúði, ekkjuna ungu, því að hún var enn fársjúk.

Þegar Páll Breckmann mætti fyrir til yfirheyrslu daginn eftir var hann svo drukkinn að menn voru hikandi við að spyrja hann en ákváðu samt að gera það því að hann væri aldrei ófullur karlinn. Ekki neitaði hann því að hafa barið fósturdóttur sína en dró þó úr lýsingum frá því sem áður hafði verið sagt frá. Eftir nokkra hríð var ákveðið að ljúka yfirheyrslum yfir Páli síðar þegar hann væri í standi til þess að svara.

Kona hans bar á sömu lund. Bæði reyndu þau að réttlæta framferði sitt með atburðum sem áður hefðu gerst. Fógetinn leit á þá frásögn sem tómt fyllerísslúður og greinilega samantekin ráð.

Þegar fógetinn fór yfir málið eftir að hafa heyrt vitnisburð nær allra sem um málið gátu vitað sýndist honum augljóst hvernig allt var í pottinn búið. Ungu hjónin sem höfðu búið í húsi þeirra eldri meðan þau síðarnefndu voru í Kaupmannahöfn í tæpt ár höfðu gert sig of heimakomin og þegar þau gömlu sneru tilbaka vildu þau fá fyrri húsyfirráð. Öllum þótti sopinn góður og í fylleríi skarst svo í odda sem raun bar vitni. Undir venjulegum kringumstæðum hefði ekki orðið mikið meira úr málinu, en fósturlát var alvarlegt mál.

Það eina sem stoppaði hann í því að ganga strax frá opinberri kæru á hendur gömlu hjónanna var vitnisburður Magnúsar Jónssonar vinnumanns. Hann hafði sagt ýmislegt sem var á sömu lund og þau gömlu, en kannski höfðu þau búið til söguna og sagt honum. Vinnumaðurinn var að tala um hluti sem hann hafði ekki sjálfur séð.

Nei, það var greinilegt hvernig var í pottinn búið. Best var að ganga strax frá kærunni. Samt ákvað hann að bíða með það þangað til Þrúður, yngri dóttirin, gæti líka vitnað. Aumingja stúlkan var orðin ekkja svona kornung og átti svo þessa líka þokkalegu foreldra. Það var ekki einleikið hve mikið er á suma lagt.

Það fór svo að Frydensberg beið með málið fram í október.

Framhald

Benedikt Jóhannesson