Eru Íslendingar fordómafullir?

Kannski hefur sjaldan verið meiri þörf fyrir að útskýra fyrir Íslendingum að fordómar séu óbeit sem ekki styðst við reynslu.

Eða hvað? Erum við jafnfordómafull gagnvart útlendingum og ætla mætti af fyrirsögnum og fréttum í blöðum eða því sem við heyrum í kringum okkur? Verða útlendingar almennt varir við fordóma? SKÝ ræddi við fjóra þeirra sem kosið hafa sér Ísland til búsetu. Þau eru Lucienne Claudette Jantjies frá Namibíu, Lennart Edenfjord frá Svíþjóð, Jurgita Stulpinaité frá Ltháen og Halldór Nguyen frá Víetnam.

„Ég hef meðal annars lært það að Íslendingar geta verið jafnkaldir og landið er stundum. Þetta meina ég ekki illa, en það er oft næstum ókleift að nálgast ykkur og mynda persónuleg tengsl. Það er eins og þið hleypið útlendingum ekki að hjarta ykkar. Þetta reyndist mér erfitt þar sem ég er mjög félagslynd. Það olli mér líka vonbrigðum að upplifa það að fólk er yfirleitt vingjarnlegra og opnara eftir að hafa neytt áfengis!!! Hins vegar hef ég eignast marga kunningja hér og það auðveldar mér að búa hér.“

Hvað kom þér mest á óvart við Ísland?

„Hversu margir sem hér búa vinna störf sem aðeins svartir í Namibíu vinna við. Einnig hversu vinnusamir Íslendingar eru, en efnis-hyggjan er í of miklu fyrirúmi og mér finnst íslensk börn oft vanþakklát - og það er nokkuð sem ég get ekki sætt mig við.“

En svona almennt, finnst þér Íslendingar fordómafullir?

„Já, og það veldur vonbrigðum og særir. Þegar ég flutti hingað var ég tilbúin að gefa allt af mér til að verða hluti af Íslandi, en mætti svo þessum heimi kynþáttafordóma, ég var metin og dæmd eftir menntun minni, húðlit og barnið mitt átti erfitt uppdráttar í skólanum. Þótt þetta hljómi neikvætt er ég ekki að kvarta því þessi reynsla gerði mig að sterkari manneskju og gerir það að verkum að mig langar enn meira til að búa hér í mjög langan tíma!“

Eru fordómar meira áberandi í einum aldursflokki en öðrum?

„Já, greinilega hjá þeim sem eldri eru því það eru þeir sem leggja línurnar. Grunnurinn er á heimilunum og það læra börnin sem fyrir þeim er haft. Ef börn heyra slæmar athugasemdir eða illa talað um fólk, hvort sem það eru svartir eða hvítir, fara þau með þau viðhorf út í samfélagið algjörlega ómeðvituð um hversu djúpt þau geta sært með ljótum athugasemdum sínum.“

Eru karlmenn og konur jafnfordómafull?

„Fordómar eru alls staðar. Karlmenn sjá erlenda konu og spyrja: „Hvað kostarðu?“ og konur líta á okkur sem einhverja ógn. Hvers vegna í ósköpunum? Mér virðist sem sá misskilningur sé í gangi að við séum hingað komin í einhverjum annarlegum tilgangi. Hvenær mun þjóðin skilja það að flestir útlendingar koma hingað til að hefja nýtt og betra líf og gefa börnum sínum tækifæri til betri menntunar og betra líf? Er það ekki af sömu ástæðu og Íslendingar flytja til útlanda?“

Hefur þú orðið vör við fordóma gagnvart heimalandi þínu?

„Já,mér hefur verið sagt að fara aftur upp í tréð, þaðan sem ég hafi komið; ég hef verið skömmuð fyrir stjórnina í heimalandi mínu og forsetann ... Í mínum huga eru þetta mjög heimskulegar og barnalegar athugasemdir, sem sýna mér hversu lítið vit sumir Íslendingar hafa á umheiminum. Ég verð líka ennþá, því miður, vör við fordóma gagnvart litarhætti mínum, en mér hefur lærst að taka það ekki nærri mér. Samt sem áður særir það mig þegar ég sé syni mína þrjá verða fyrir slíku aðkasti. Ég kenni þeim að aðeins þröngsýnir tali á þennan hátt, þeir séu fallegir drengir og eigi að standa með sjálfum sér og vera þeir sjálfir. Guð skapaði okkur öll á sinn hátt - á margvíslegan hátt. Við höfum öll hlutverki að gegna í lífinu, sama hver litarháttur okkar eða trú okkar er. Hins vegar finnst mér Íslendingar ekki sýna fordóma gagnvart trúarbrögðum.“

Claudette segist sjá fordóma víða í samfélaginu, í skólunum og á vinnumarkaði: „Fólk sem maður vinnur með eða vinnur fyrir lætur sem það sjái þetta ekki, en það gerði gagn ef tekið væri á hlutunum af festu.“

Annað sem Claudette finnst erfitt að sætta sig við eru fordómar gagnvart menntun eða menntunarleysi: „Margir útlendingar þurfa að byrja frá grunni þegar þeir flytja hingað. Þá virðist engu skipta hvaða menntun þeir hafa að baki, hvort þeir hafi starfað sem læknar, kennarar, prófessorar, jafnvel geimfarar í sínu heimalandi, þá er eins og þeir séu einskis virði þegar þeir flytjast hingað. Mörg okkar hafa þurft að vinna störf sem við höfum aldrei unnið áður, í fiski eða við hreingerningar svo dæmi séu tekin.

„Já, Íslendingar eru fordómafullir og fordómar þeirra byggjast eins og allir fordómar á því að dæma fólk áður en þeir kynnast því. Fordómarnir eru meira áberandi hjá ungu og miðaldra fólki en minnstir hjá þeim elstu. Það stafar kannski af því að margir útlendingar starfa á elliheimilum og þar sem gamla fólkið hefur bein kynni af útlendingunum dæmir það þau ekki. Ung börn í dag eru alin upp í fjölmenningarsamfélagi, sem vonandi forðar þeim frá því að verða fordómafull þegar þau eldast.“

Eru fordómar í þínu heimalandi gagnvart einhverju?

„Já, þar eru miklir fordómar í garð samkynhneigðra og fyrrum forseti Namibíu sagði opinberlega að hann vildi ekki hafa samkynhneigða í landinu og þeim bæri að vísa úr landi. Mér finnst merkilegt að sjá viðhorf Íslendinga gagnvart samkynhneigðum. Ég tárast alltaf á „Gay Pride“ daginn þegar ég sé almenning styðja þau og gera daginn þeirra hátíðlegan. - Ég kem úr veröld þar sem móðir mín, frænkur og ég sjálf giftumst hvítum mönnum. Við vorum stimplaðar sem ómerkilegar konur sem ættu ekki að tilheyra þjóðfélaginu.“

Ef þér finnst Íslendingar fordómafullir, er það þá ekki sérkennilegt í ljósi þess að Ísland er orðið fjölmenningarlegt samfélag?

„Jú, að mörgu leyti finnst mér það en í ljósi þess hversu lítið landið er ættuð þið að hafa betri tök á að útrýma fordómum. Evrópa er fjölmenningarlegt samfélag og ég held að hluti Íslendinga vilji að Ísland verði þannig líka, en meirihlutinn er á móti því.“

Ef þér finnst Íslendingar fordómafullir, er það þá ekki sérkennilegt í ljósi þess að Ísland er orðið fjölmenningarlegt samfélag?

„Jú, að mörgu leyti finnst mér það en í ljósi þess hversu lítið landið er ættuð þið að hafa betri tök á að útrýma fordómum. Evrópa er fjölmenningarlegt samfélag og ég held að hluti Íslendinga vilji að Ísland verði þannig líka, en meirihlutinn er á móti því.“

Hvernig telur þú best að útrýma fordómum?

„Þeir sem flytja hingað verða að læra íslensku og leggja sig fram um að taka þátt í íslenska samfélaginu. Þeir mega ekki reiðast eða leggjast í sjálfsvorkunn ef hlutirnir ganga ekki upp strax heldur sýna hvað í þeim býr og öðlast þannig virðingu. Við sem kjósum að flytja hingað viljum hefja nýtt líf og óskum þess eins að Íslendingar taki okkur eins og við erum og hjálpi okkur við að verða hluti af Íslandi. Um þetta bið ég persónulega á hverjum degi.“

Lennart segist hvorki verða var við fordóma gagnvart heimalandi sínu, Svíþjóð, né gagnvart litarhætti eða trúarbrögðum:

„Hins vegar koma Íslendingar öðruvísi fram við útlendinga en landa sína, en það er þó ekki alltaf á neikvæðan hátt. Stundum vilja þeir taka útlendingana undir sinn verndarvæng og hjálpa þeim, jafnvel þótt hinn útlendi sé mjög sjálfstæður og fullfær um að taka ábyrgð. Að mínu mati flokkast þetta undir netta „fordóma“ þegar útlendingar eru meðhöndlaðir eins og smábörn!“

Lennart segist ekki vita hvort fordómar séu ríkjandi hér vegna sambands svartra og hvítra en gagnvart trúarbrögðum segist hann verða var við fordóma gagnvart múslimum: „Fordómar eru hins vegar útbreiddir um allan hinn vestræna heim og því ekki á neinn hátt séríslenskt fyrirbrigði. Fordómar eru jafnalgengir hér og annars staðar, þeir eru hvorki meiri né minni.“

Eru fordómar í þínu heimalandi gagnvart einhverju?

„Já, gagnvart Aröbum og fólki frá Austur-Evrópu.“

Finnst þér sérkennilegt að hér ríki fordómar í ljósi þess að Ísland er orðið fjölmenningarlegt samfélag?

„Nei það er ekkert sérkennilegt því Ísland hefur ekki lengi verið fjölmenningarlegt né heldur búið hér lengi fólk af öðrum litarhætti en hvítum. Það má alltaf búast við ákveðinni tregðu þegar sú veröld sem fólk þekkir breytist.“

Hvernig er best að útrýma fordómum?

„Með samskiptum og tjáskiptum, en umfram allt með því að ferðast um heiminn og kynnast honum.“

Við þurfum að kyngja stolti okkar. Og hvers vegna gerum við það? Jú, einfaldlega vegna þess að við viljum verða samþykkt af þjóðfélaginu og höldum í vonina um að einn dag munum við fá það starf sem við eigum skilið.

Eftir að hafa upplifað fordóma hef ég þurft að horfast í augu við það að sjálf get ég verið fordómafull í garð Íslendinga, en ég reyni að ýta þeim frá mér því með því að dæma aðra geri ég sjálfa mig síst að betri manneskju.“

Það er þó ekki mat Claudette að Íslendingar séu fordómafyllri en aðrar þjóðir:

„Þið eruð hvorki meira né minna fordómafull en aðrar þjóðir en þegar upp er staðið snýst þetta um stjórnmál. Spurningin er: „Ef Ísland vill opna landið fyrir útlendingum, hvers vegna þá að fara í manngreinarálit?“ Mér finnst þið til dæmis sýna meiri fordóma gagnvart Asíubúum en öðrum. Lofið þeim að aðlagast hér, það er alltaf erfitt fyrir fullorðinn einstakling að eignast nýtt heimaland. Lofið þeim að sýna hvað í þeim býr áður en þið dæmið.“

„Mér fannst ekki erfitt að flytjast til Íslands því ég var svo heppin að koma hingað til að starfa fyrir góða, íslenska fjölskyldu. Ég verð alltaf þakklát þessum gestaforeldrum mínum, þau eru mér einstaklega góð og eru yndislegar manneskjur. Mér líkar mjög vel að búa hér, hér er rólegt miðað við heimaland mitt, Reykjavík er lítil borg sem auðvelt er að ferðast um, mjög öruggur staður til að búa á og mér finnst framtíð mín betur tryggð hér á landi en í Litháen.“

Almennt finnst Jurgitu Íslendingar ekki fordómafull þjóð:

„Þið eruð opin og frjálslynd, en ég hef þó heyrt sögur um fordóma gagnvart fólki af öðrum kynþáttum. Fyrst þegar ég kynntist Íslendingum fannst mér þeir svolítið einangr-aðir í sínum málum og ekki vilja horfast í augu við erfiðleika, en eftir að hafa náð að kynnast þeim hef ég séð að þið getið verið afskaplega opin og gott fólk að eiga samskipti við.“

Að mati Jurgitu er eldra fólk meira á varðbergi gagnvart útlendingum, sérstaklega ef þeir tala ekki íslensku:

„Yngra fólkið finnst mér frjálslegra, en ég verð meira vör við fordóma hjá konum en körlum. Sjálf hef ég aldrei orðið fyrir fordómum, hvorki gagnvart sjálfri mér né heimalandi mínu. Mér virðast fordómar helst vera í garð fólks af öðrum kynþætti, en þið eruð skilningsrík gagnvart trúarbrögðum. Ég held að fordómar komi upp af ólíkum aðstæðum; vegna tungumáls, kynþáttar eða persónu-leika viðkomandi og þannig held ég að það hljóti að vera um allan heim. Þið eruð hins vegar algjörlega fordómalaus gagnvart samkynhneigð, ástarsamböndum fólks af ólíkum litarhætti eða gagnvart aldursmun. Sjálf hef ég ekki upplifað fordóma gagnvart menntun eða menntunarleysi og mér finnst hæfileiki einstaklingsins og þekking hans fá að njóta sín hér eftir að maður hefur náð tökum á tungumálinu.“

Jurgitu finnst Íslendingar ekki fordómafyllri en gerist og gengur en hins vegar megi greina meiri aðdáun á Norðurlandabúum, sérstaklega Dönum: „Og þið eruð eðlilega meira á varðbergi gagnvart löndum sem hafa slæmt orð á sér...“

En eru fordómar í Litháen?

„Já, mjög miklir. Við horfumst í augu við mikinn fjölda innflytjenda frá Asíu og í Litháen eru miklir fordómar gagnvart öðrum menningarheimum. Ísland er hins vegar að verða fjölmenningarlegt samfélag og þið eruð reiðubúin að deila ykkar menningu með menningu annarra landa án þess þó að missa þjóðarstoltið ykkar. Íslendingar eru kurteisir og almennilegir við ferðamenn sem hingað koma og þið ferðist líka mikið. En jafnvel þótt þið séuð víðsýn og skilningsrík, má greina smá svona „þjóðarrembing“ hjá ykkur: „Heima er best“!!!“

Hvernig telur þú best að útrýma fordómum?

„Hjá mér eru fordómar það sama og framkoma. Því sjálfstæðari sem löndin eru og því meira sem þau vita á hvaða grunni þau byggja, þeim mun minni fordómar og meira frelsi.“

Fordómar eru veikleiki manna

Halldór Nguyen er frá Víetnam og hefur búið hér í 26 ár. Hann starfar hjá túlka- og þýðingarþjónustu Alþjóðahúss. „Fyrst og fremst vil ég gjarn an að nota þetta tækifæri til að þakka Íslendingum fyrir að leyfa mér að búa hér á landi. Ef ég flyt heim til Víetnam einhvern tíma ( þetta kemur sjálfkrafa með aldri og kemur fyrir alla sem eru búnir að búa lengi erlendis, held ég) er Ísland alltaf í hjarta mínu. Mér líkar vel á Íslandi. Mér finnst náttúran falleg og loftið hreint og heiðarleiki ríkjandi hjá Íslending um. Spilling fylgir samt í þróun samfélags og hún hefur haft á hrif á þennan heiðarleika hjá Íslendingum. En mér finnst heiðarleikinn samt vera til

staðar ennþá, tildæmis hjá gömlu fólki. Það sem kom mér mest á óvart fyrst þegar ég kom hingað er að á Íslandi er landslagið eins og á tunglinu.“ Spurningunni hvort hann telji að fordómar ríki á Íslandi svarar Halldór á þennan hátt: „Fordómar eru til alls staðar í heiminum, ekki bara hér á landi. Fordómar eru veikleiki manna. Þeir eru til í okkur, hverjum manni, gagnvart dýrum, hlutum sem okkur líkar ekki og gagnvart mönnum. Íslendingar eru ekki undantekning. En sem betur fer láta þeir fordómana ekki í ljós. Þeir

láta útlendinga alveg í friði. Mér finnst staða mála góð eins og er. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að fyrir bara tuttugu árum voru fáir útlendingar á Íslandi. Þetta er svo stuttur tími fyrir Íslendinga að átta sig á útlendingum sem búa hér á landi og taka þeim sem sjálfsögðum hlut. Þess vegna vita Íslendingar stundum ekki hvernig þeir eiga að haga sér þegar þeir kynnast útlendingum.“

Og sýna þá fordóma?

„Íslendingar sýna helst fordóma þegar þeir eru drukknir, til dæmis á skemmtistöðum. En ég tek ekki mark á fullu fólki! Mér finnst fordómar ekki meira áberandi í einum aldurs flokki en öðrum og eru jafnmiklir hjá karlmönnum og konum. Ég hef aldrei orðið var við fordóma gagnvart heimalandi mínu né heldur trúarbrögðum.“ Halldór ítrekar að þótt honum finnist Íslendingar ekki sýna fordóma gagnvart útlendingum, þá séu þeir vissulega til staðar og hvað varðar fordóma gagnvart öðrum málefnum segir hann: „Mér finnst

Íslendingar mega segja sína skoðun á hlutum. Það eru ekki endilega fordómar og Íslendingar eru síst fordómafyllri en aðrar þjóðir. Mín upplifun er sú að Íslendingar sýni ekki ákveðnum þjóðum meiri fordóma en öðrum, en í Víetnam eru til dæmis fordómar áberandi gagnvart Kínverjum. Stundum finnst mér eins og Íslendingar átti sig ekki á að Ísland er í raun og veru orðið fjölmenningarlegt samfélag ...“

Hvernig er hægt að útrýma fordómum?

„Ef enginn byggi á jörðinni þá væru engir fordómar. En þetta er ekki raunhæft. Ef maður reynir að láta ekki í ljós eigin fordóma og lætur annað fólk í friði þá er það besta leiðin til þess að við getum búið saman hvar sem er í heiminum.“