„Pint of bitter“ (JGH)

Núna eru dagar uppgjörs og reiði. Saklaus frétt á baksíðu Moggans um að Björgólfur Thor og George Michael hefðu sést á barnum Sirkus á listakaup- stefnu í London vekur upp reiði og spurningar hjá fólki um hvers vegna Björgólfur sé að þvælast á krá í London þegar því finnst að hann ætti frekar að ganga um götur Reykjavíkur og taka þátt í þeirri umræðu sem núna fer fram á Íslandi. Reiði þjóðarinnar er svo mikil að hún heimtar núna myndir af útrásarvíkingunum á forsíðu Moggans (ekki baksíðunni) í svipuðum dúr og myndirnar sem birtar voru af hæstaréttardómurunum forðum. Það er einna helst að Jón Ásgeir fái núna mildustu umsögnina hjá fólki vegna þess að hann þorir að láta sjá sig og mæta í umræðuþætti.

Reiðin er skiljanleg og uppgjör er nauðsynlegt. En dokum við á nornaveiðunum, það verður að gæta sín á dómhörkunni á meðan engin lög hafa verið brotin. Það að tapa í viðskiptum er ekki lögbrot. Það að tapa á rekstri er ekki aumingjaskapur. Reiði fólks stafar hins vegar fyrst og fremst af því að ábyrgðinni af þeim 600 milljörðum króna, sem lagðar voru inn á Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi og Hollandi, hefur verið varpað yfir á þjóðina; saklausa skattborgara. Þess utan er búið að þurrka upp allt hlutafé á Íslandi á nokkrum dögum, þúsundir smárra hluthafa, venjulegra Íslendinga, hafa tapað hlutafé sínu og mikil óvissa ríkir um þá hundruði milljarða sem tugþúsundir Íslendinga áttu inni á verðbréfa- og fjárfestingasjóðum bankanna. Mesta reiðin er vegna svonefndra peningamarkaðssjóða; bankarnir hafa kynnt þá nánast sem bankabækur, þeir væru traustir og bæru háa vexti. Ekki þarf svo að nefna hatrið á Gordon Brown, þeim terrorista, sem ekki réðst á tvíburaturnana heldur Kaupþing og Ísland, eins og fólk nefnir þetta.

Góður vinur minn stakk því raunar að mér í kalhæðni að ég hefði hampað helstu víkingunum í útrásinni á undanförnum árum. Ég svaraði því játandi og sagðist vera stolltur af því. Ég hefði alltaf verið hrifinn af fólki sem tæki áhættu í viðskiptum og léti hlutina gerast. Drifi kerfið áfram. Enda myndi aldrei neitt gerast ef enginn gerði neitt og þyrði engu. Það breytti því ekki að ég væri auðvitað jafndofinn og aðrir yfir hruni efnahagslífsins og kapítalismans á Íslandi en ég hefði haldið að það væru bisnesskarlarnir og bankarnir sem hefðu tekið lánin og áhættuna og komið með tilsett veð handa stóru, þekktu útlendu bönkunum sem hefðu ausið í þá fé.

En auðvitað er það gjörsamlega óskiljanlegt að fyrirtæki í einkarekstri, Landsbankinn, geti farið í mikla herferð í Bretlandi og Hollandi með innstæðureikninga, Icesave-reikningana, og varpað ábyrgðinni af reikningunum yfir á þjóðina; veðsett þjóðina sem núna er krafin um að standa skil á þessum 600 milljörðum króna þótt það sé langt út fyrir ramma EES-reglna um þessa innstæðureikninga. Ég er efins um að við eigum að skrifa undir svona nauðasamninga. Vonandi duga eignir Landsbankans úti til að standa skil á þessu. Það er hins vegar glapræði af stjórnendum bankans að hafa ekk valdað reitinn og haldið ábyrgðinni innan Bretlands og Hollands líkt og Kaupþing gerði – hvað þá þegar Fjármálaeftirlitið var búið að banka í öxlina á bankanum og biðja hann um að gera slíkt. Fjármálaeftirlitið getur hins vegar ekki firrt sig ábyrgð í þessu Icesave-máli.

Þegar Darling, fjármálaráðherra Breta, hringdi í Árna Mathiesen og spurði hann um það hvort Íslendingar ætluðu að ábyrgjast Icesave-reikninga Landsbankans svaraði Árni að það myndum við að sjálfsögðu gera í samræmi við lög og reglur EES. Eftir þetta samtal snöggfauk í Darling og Gordon Brown vegna þess að þeir vissu sem var að reglur EES segja til um að lágmarkstryggingin úr Tryggingasjóði innstæðueigenda nemur aðeins rúmlega 20 þúsund evrum fyrir samanlögð innlán hvers innstæðeigenda í hverjum banka; eða 3 milljónum króna. Þetta þýðir að Tryggingasjóðurinn tryggir ekki nema 3 milljónir króna á hverja kennitölu í hverjum banka. Terroristaárás Darlings og Brown var gerð daginn eftir á Kaupþing.

Lágmarkstrygging Tryggingasjóðs innstæðueigenda er samkvæmt sömu EES-reglum ekki nema 3 milljónir króna á hverja kennitölu innstæðueigenda í íslensku bönkunum. Þegar ríkisstjórnin setti hins vegar neyðarlögin um heimildina til að taka íslensku bankana eignarnámi þá var það jafnframt tekið fram að íslenska ríkið ætlaði að ábyrgjast innstæðureikningana í íslenskum bönkum að fullu, en margir eiga tugi milljóna inni í þessum reikningum. Ríkið er því að ábyrgjast bankabækur íslenskra sparisjóðaeigenda langt umfram reglur. En nóta bene; reglurnar ná ekki til ábyrgðar á verðbréfasjóðum bankanna og þar stendur hnífurinn núna í kúnni og því miður eru tugþúsundir Íslendinga mjög líklega að tapa þar stórfé.

Íslenska útrásin hefur skilað miklu inn í íslenskt efnahagslíf á undanförnum átta árum. En það er kaldhæðnislegt að ræða um það núna. Hverju breytir það svosem? Ég giska á að beinn hagnaður ríkissjóðs, þ.e. skatttekjur af útrásinni í ríkiskassann séu ein fjárlög, þ.e. um 500 milljarðar króna. Þess utan koma öll óbeinu áhrifin. Hagnaðurinn af útrásinni var annars hugsaður svona: 1) Hámenntaðir Íslendingar sneru heim í góðærið. 2) Hlutabréf útrásarfyrirtækja snarhækkuðu í verði og tugþúsundir íslenskra hlutabréfaeigenda stórgræddu á mega-háum hlutabréfamarkaði. 3) Útrásarfyrirtækin greiddu út arð til hluthafa sinna. 4) Ofurlaun bankamanna skiluðu sér í hærri sköttum ríkissjóðs og rifu upp laun annarra í leiðinni. 5) Ferðaþjónustan græddi á fleiri ferðamönnum vegna ljómans af því að ferðast til undralandsins Íslands. 6) Ríkissjóður fékk himinháar skatttekjur af hagnaði og fjármagnstekjum útrásarfyrirtækjanna. 7) Útrásin var ekki bara útrás, hún var líka innrás; þ.e. nánast öll gömlu og grónu fjölskyldufyrirtækin á Íslandi hafa verið seld og skipt um eigendur. Bankarnir borguðu; lánuðu nýjum eigendum og „gömlu peningarnir“ komust á eftirlaun; mjög snemma.

Ég hef margoft verið spurður að því af erlendum blaðamönnum á undanförnum árum hvernig „Íslendingar“ gætu fjármagnað öll kaupin á útlendu fyrirtækjunum. Þessir blaðamenn hafa ævinlega notað orðið „Íslendingar“ án þess að sortera okkur frá auðjöfrunum. Erlendu blaðamennirnir hafa spurt: Hvaðan koma peningarnir? Ég hef sagt við þá að við Íslendingar spyrðum okkur líka að þessari spurningu og svarið væri í sjálfu sér ekki flókið. Kaupin væru fjármögnuð af þekktum erlendum bönkum – beint eða óbeint – þ.e. að þeir lánuðu kaupahéðnunum þetta beint sem og óbeint í gegnum íslensku bankana. Auðmennirnir og bankarnir kæmu með veðin en ekki íslenska þjóðin.

Það skiptir öllu upp á garantíið að erlendir bankar hafi fjármagnað útrásina. Fyrir vikið höfum við Íslendingar litið svo á að þetta væru viðskipti á milli stóru bankanna á Íslandi, stóru og ríku strákanna á Íslandi og erlendu bankanna. Enda hefur íslensku þjóðinni verið nokk sama þótt einhverjir erlendir bankar væri svo vitlausir að lána íslenskum fjárfestum. Þetta væri þeirra mál og fjárfestanna. Kæmi okkur ekki við.

Nú er komið á daginn að stóru og frægu útlendu bankarnir héldu allan tímann að íslenska þjóðin „leyfði ekki“ íslensku bönkunum að fara á höfuðið og það væru því allir Íslendingar, þjóðin, sem væru að taka þessi lán. En hvernig gat erlendum bönkunum sem og þeim Darling, Brown og öðrum snillingum dottið í hug að íslenska bankakerfið (heima og úti) sem væri með eignir og skuldir upp á nærri 20.000 milljarða króna gæti verið tryggt af þjóð norður í hafi sem væri 300 þúsund, hefði 1.200 milljarða í landsframleiðslu og fjárlög upp á um 480 milljarða króna á ári? Bíðið við; á slík þjóð að standa undir 19 þúsund milljóna skuldum þótt einhverjar eignir komi á móti. Það þarf engan snilling til að sjá að þetta gengur ekki upp. Gordon Brown mátti vita að þetta „meikaði ekki sens“.

Útrás, innrás, framrás, árás. Þetta fór illa. Bisnesskarlar hjá lítilli þjóð hófu útrás. Allir stóru útlendu bankarnir vildu lána þeim. Þeir lánuðu ekki þjóðinni. En þjóðin varð meðvirk og hrifin af víkingunum. Það varð innrás af peningum til landsins og öll fyrirtæki í landinu voru seld. Peningamennirnir byrjuðu að tala um að nefna ætti útrásina framrás. Engum fannst framrás gott nafn. Svo skall á heimskrísa. Hún skók Ísland og í kjölfarið var gerð árás á Kaupþing og Ísland. Núna fá allir útrás fyrir reiðina.

Þetta var kannski allt saman einn Sirkus. Biturleikinn er mikill, það má ekki lengur skella sér á krá í London og biðja um „pint of bitter“.

Jón G. Hauksson

[email protected]