Hver er að falsa kannanir (BJ)

Gömul klisja segir að á Íslandi búi tvær þjóðir. Hún virðist eiga betur við nú en áður ef marka má skoðananakannanir. Munurinn á fylgi flokka frá einni könnun til annarar er líkastur því að þær séu teknar hvor úr sinni þjóð. En hver hefur þá rétt fyrir sér?

Það blandast engum hugur um það fyrir kosningarnar í vor að gerðar eru margar kannanir. Það er eiginlega það eina sem allir geta verið sammála um því að niðurstöður eru svo misvísandi að engan veginn er hægt að segja að þær samrýmist venjulegum tölfræðiniðurstöðum. Fjölmiðlar gera sér oft mat úr því að fylgi þessa flokks eða hinnar fylkingar hafi aukist eða minnkað um eitt til tvö prósentustig. Slíkt veldur stjórnmálamönnum oft gleði eða óróa, eftir því hvernig þeirra flokkar koma út, en í raun eru slíkar ,,sveiflur" í raun aðeins það sem búast má við miðað við þau úrtök sem tekin eru. Algengt er að 95% vissa gefi óvissu upp á +/- 4% ef miðað er við þær kannanir sem birtar hafa verið að undanförnu, en úrtaksstærð er oft um 600, a.m.k. ef miðað er við þá sem gefa upp afstöðu. Ef þeir sem afstöðu taka eru bara 300 eins og stundum í könnunum Fréttablaðsins verður óvissan nálægt +/-6%. Miðað við þetta getur könnun sem sýnir bilið milli Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar minna en 4% ekki skorið úr því með vissu hvor flokkurinn er stærri. Ef könnun eftir könnun sýnir Samfylkinguna hins vegar stærri þá eykur það líkurnar á því að þannig sé staðan.

En því miður fyrir þá sem vilja vita nákvæmlega hvernig staðan er, þá er þetta ekki svo. Fylgi Samfylkingarinnar hefur sveiflast á undanförnum dögum milli kannana úr 27% í 37%. Þetta samræmist ekki venjulegri skekkju miðað við 95%, ekki einu sinni 99% vissu, sem gefur óvissubil upp á sex til níu prósent, miðað við framangreindar stærðir. Þess vegna virðist sem hér geti verið maðkur í mysunni.

Ítrekaðar rannsóknir staðfesta það sem teórían segir, stærri úrtök gefa sannari niðurstöðu. Þess vegna ættu menn að hafa mesta trú á Gallup, sem er oftast með milli eitt og tvö þúsund sem taka afstöðu. En sá galli er á gjöf Gallups að hann eyðir heilum mánuði í flestar sínar kannanir. Nú hefur hann styt tímabilið í hálfan mánuð. Vika er langur tími í pólitík segja klisjumeistararnir og mánuður heil eilífð. Þess vegna getur margt hafa breyst og alls ekki víst að þjóðin hugsi eins í lok mánaðarins og upphafi hans.

Sjálfur hef ég enga trú á að menn falsi niðurstöður kannana. Þeir sem myndu reyna það yrðu strax hlægilegir eftir kosningar, því að þá sæist að menn hefðu verið að hygla sínum málstað. Hins vegar geta aðferðir haft áhrif á niðurstöður. Félagsvísindastofnun Háskólans hefur löngum talað um að ekki sé að marka aðrar kannanir en hennar og aðrar sem byggi á þjóðskrárúrtaki. Það er vissulega rétt að í slík úrtök eiga allir jafnan séns að komast. Nema að vísu ég og aðrir sem hafa óskað eftir því að lenda ekki í áreiti. Reyndar var ég alls ekki með kannanir í huga þegar ég bað um að fá sérmerkingu í þjóðskrá heldur ruslpóst. En þetta er semsé niðurstaðan, engin þjóðskrárkönnun mælir mitt álit. Það skiptir svo sem engu, menn vita hvað ég kýs, en mín skoðun lendir ekki heldur í þeim útreikningum.

Auk þess sívaxandi hóps sem þannig hefur sagt sig frá mælingum, jafnvel þótt það sé óvart, þá verða kannanir heldur ekki markatækari en hópurinn sem til næst. Ef Vinstri grænir eru sífellt úti að skoða náttúruna, næst væntanlega ekki í þá í síma og fylgi þeirra er vanreiknað. Ætla má að það hafi áhrif þegar þúsund hörðustu Sjálfstæðismennirnir eru á Landsfundi þegar kannanir eru teknar.

Það er hægt að laga slíkan mismun með ýmsum aðferðum, til dæmis með því að jafna kynjahlutföll (en það er staðreynd að konur svara tvöfalt oftar í síma en karlar). Sama má gera með aldur og búsetu. Það er erfitt að laga það ef menn ljúga að könnuðum, eða eru misviljugir að svara. lesendur fá það á tilfinninguna að Sjálfstæðismenn vilji gjarnan svara DV, en Samfylkingarmenn treysti frekar Fréttablaðinu fyrir sínum skoðunum. Þegar Sjálfstæðismenn lenda yfir í könnun Fréttablaðsins er það bara innsíðufrétt. Blöðin geta lítið gert að þessu, a.m.k. við úrvinnslu kannananna. Í síðustu kosningum fengu Sjálfstæðismenn heldur meira fylgi en flestir reiknuðu með. Kannski ekki meira en kannanir sögðu, en menn hafa vanist því að þær ofmæli Sjálfstæðisflokkinn. Ásætðan liggur væntanlega í því að þeir sem eru óvissir eru fremur óvissir í því hvaða vinstriflokk þeir eiga að kjósa.

Niðurstaðan? Villuvaldarnir eru margir og einn þeirra er fjöldi kannana. Fólk er orðið pirrað á spyrlum og neitar að svara og svarar út í hött. Lausnin? Hvernig væri að hafa samband við mig? Ég mæti óþreyttur í kannanir og treysti mér vel til þess að vinna upp sextán ára eyðimerkurgöngu fram að kosningum.

Benedikt Jóhannesson