Bókaflóðið (BJ)

Ég hef ekki verið mjög duglegur að lesa þessi jól. Kláraði þó bókina hans Hannesar um Laxness. Þar er mikill fróðleikur samankominn og mér fannst gaman að lesa hana. Þeir sem héldu að Hannes skrifaði ómögulega bók verða enn fyrir vonbrigðum, en ekki er hún gallalaus. Svo las ég líka bók Páls Ásgeirs um Láru miðil. Hún er ekki síðri heimild um fátæka ógæfukonu á 20. öld en andakukl og svik.

Hannes og Halldór Laxness

Hannes H. Gissurarson hefur safnað saman gríðarlegum fróðleik um Halldór Laxness í þrjú bindi. Mér sýnist að verkið í heild beri það með sér að Hannes hefur hrifist af rithöfundinum þó svo að hann hafi skömm á pólitík hans lengst af. Hægt er að segja að Halldór hafi verið eins konar kamelljón, hafi samlagast því umhverfi sem hann hélt að kæmi sér lengst áfram. Auðvitað var hann ekki hugsjónalaus. Hann hefur örugglega viljað efla hag Íslendinga, efla hreinlæti þeirra og draga þá út úr myrkri sveitanna. En kaþólskan, Hollívúdd-dvölin, kommúnisminn og seinna afneitun á kommúnismanum báru þess öll merki að Halldór vildi vera á þeim miðum þar sem hann hélt að hann gæti aflað vel.

Ekkert af því breytir því að hann var mikill rithöfundur og hugaður að því leyti að hann endurtók sig ekki og skrifaði mismunandi skáldsögur. Brekkukotsannáll og Kristnihald undir jökli voru fínar skáldsögur sem hann skrifaði eftir að hann fékk Nóbelsverðlaunin og allt tal um að hann hafi tapað neistanum við það er hreint bull. En hann afneitaði Stalín dauðum og afsakar sig með því að Hitler hafi ýtt góðum mönnum yfir til annars einræðisherra. Þetta er ekki rétt hvað Halldór varðar því að hann var búinn að snúast til Stalínstrúar áður en Hitler komst til valda. Auk þess er það ótrúlegt að maður sem varð vitni að réttarhöldunum í Moskvu og sá Veru Hertzsch handtekna fyrir framan sig skyldi geta ort Kremlarbóndann, lofkvæði um Stalín. Halldór sagði aðspurður um það hvers vegna hann hefði þagað í 25 ár yfir þessu ódæði að hann hefði verið eins og maður sem varð vitni að slysi og gat ekkert gert til þess að afstýra því. Auðvitað er það rétt að Halldór gat varla stöðvað handtökuna. En hver þegir yfir slysi í aldarfjórðung og yrkir lofkvæði um þann sem veldur því?

Hannes safnar saman geysimiklum fróðleik á einn stað. Það liggur við að hægt sé að rekja athafnir skáldsins frá degi til dags með aðstoð Hannesar. Sumt af því sem tekið er með er tiltölulega léttvægt. Hannes vill gjarnan vera hlutlaus sögumaður og oftast tekst honum það, en á stöku stað sést að hann er enn að berjast vegna gæsalappa í fyrsta bindi. Skot á Helgu Kress og Bruno föður hennar, sem að sögn Hannesar snýst frá nasisma til kommúnisma, eru óþörf í þessari bók. Sumu af því sem skrifað er um konu Halldórs hefði að ósekju mátt sleppa, jafn vel þó að vitnað sé til nafngreindra heimilda. Loks hefði einhver yfirlesara mátt benda Hannesi á að skaðlaust hefði verið að færa Davíð Oddsson sem heimildarmann úr meginmáli í neðanmálsgrein. Allir vita að Hannes metur Davíð öðrum mönnum meira og óþarfi að koma honum sérstaklega að í þessari bók.

Hannes hefur unnið mikið þrekvirki með þessu þriggja binda verki og leitt til þess að vita að vinstrimenn hafi ekki getað unnt honum sannmælis. Deilurnar um bókina hafa örugglega skaðað Hannes, en það sem verra er að þær hafa orðið til þess að sumir, kannski margir sem lesið hefðu ritið sér til ánægju, hafa látið það ógert. Hannes á hins vegar skilið hamingjuóskir fyrir að hafa ekki látið deilurnar á sig fá og lokið verkinu.

Páll Ásgeir og Lára miðill

Lára miðill var líklega ekkert sérstaklega merkileg kona. Páll Ásgeir Ásgeirsson blaðamaður komst yfir óbirt handrit að sjálfsæfisögu hennar og birtir í bókinni valda kafla úr því, ásamt ýmsu fleiru efni, meðal annars upplýsingum sem fram komu við réttarhald yfir henni árið 1940-1. Margir trúðu því og trúa enn að líf sé í öðrum heimi og miðlar hafa notið vinsælda fyrr og síðar. Sumir hafa örugglega farið á miðilsfundi sem skemmtun, en aðrir trúa eða vilja trúa því sem fram fer. Í bók Páls Ásgeirs kemur fram að Lára fellur fyrir hverjum ónytjungnum á fætur öðrum, en kannski hefur líkur sótt líkan heim. Að minnsta kosti er talað um óreglu Láru og skapgerðarbresti. Flest börnin eru tekin af henni og eina barnið sem er hjá henni alla tíð er notað til þess að blekkja fólk á miðilsfundum. En það eru svo sem ekki miklar fréttir að andatrú sé kukl og að miðlar beiti svikum.

Mér fannst miklu fróðlegra að lesa um lífbaráttu Láru, sem eflaust endurspeglar líf margs fátæks fólks í Reykjavík á þessum árum og kannski síðar. Páll Ásgeir hefur því unnið þarft verk með því að bjarga þessu handriti frá glötun og vinna úr því og fleiri gögnum heila bók. Á stöku stað finnst mér þó að bókin hefði haft gott af gagnrýnum yfirlestri áður en gengið var frá henni. Mér dettur í hug að efnið hafi verið unnið í áföngum og ekki samræmt að fullu þegar það var fellt saman. Endurtekningar og misræmi benda til þess. Sums staðar dregur Páll stundum nokkuð miklar ályktanir af litlu sem hann hefur úr að spila. Nafnaskrár les ég yfirleitt ekki nema þegar ég þarf að fletta einhverju upp, en þó blasti það við mér að föður Láru er getið í skýrslu Helga Tómassonar geðlæknis um Láru en ekki vísað til þess í nafnaskránni. Ljósmyndir af stöðum eru nýjar og gefa því ekki mynd af þeim aðstæðum sem voru á tíma sögunnar. Bjarnaborg var til dæmis mikið hreysi í minni æsku og jafnvel miklu lengur, en húsið verið gert glæsilega upp. Það hljóta að vera til gamlar myndir af henni sem hefðu betur sýnt dapurlega vist Láru.

Athyglisverðast er að Lára heldur áfram miðilsfundum með tilheyrandi blekkingum eftir að hún er dæmd fyrir svik árið 1941. Hún lýsir því sjálf hve auðvelt sé að blekkja auðtrúa fólk og segir að oft hafi hún átt erfitt með að bæla niður í sér hláturinn þegar fólk gleypti við röddum hennar að handan. Það er mjög auðvelt að blekkja fólk sem vill láta blekkjast. Það sannreyndi Lára miðill og það gerði Halldór Laxness líka þegar hann setti fram blekkingar sínar um Stalín og kommúnismann á sínum tíma.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar