Hver má segja hvað og hvenær? (SJ)

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sagði að þeir sem stjórnuðu í samfélaginu kynnu ekki að fara með vald sitt. Þeir hömuðust á forsetanum, biskupnum og blaðamönnum ef þeir töluðu ekki eins og forystunni væri þóknanlegt. Þetta voru ekki góð dæmi. Fyrir nokkrum árum var ríkisstarfsmanni sagt upp starfi vegna ummæla um stofnunina sem hann vann hjá. Margir vinstrimenn fögnuðu, en Davíð, sem þá var orðinn forsætisráðherra sagði við hinn brottrekna: ,,Þú...átt ekki að þurfa að gjalda fyrir skoðanir þínar; það á enginn að þurfa sem gagnrýnir opinbera stofnun. ''

Kofi Annan mæltist til þess að starfsmenn Sameinuðu þjóðanna tækju ekki þátt í mótmælum gegn innrásinni í Írak. Þetta er að ýmsu leyti skiljanleg beiðni. Gera verður þá kröfu að starfsmenn alþjóðastofnana séu hlutlausir og faglegir í störfum sínum. Aðildarríki vilja helst ekki þurfa að reiða sig á þjónustu fólks sem þau líta á sem pólitíska óvini.

Miklu víðar reynir á fagmennsku og hlutleysi starfsfólks. Myndu allir til dæmis treysta neysluverðsvísitölunni ef reiknimeistarinn væri virkur í pólitísku starfi? Og halda má áfram á þessari braut: Getur útgerðarmaður reitt sig á bankagjaldkera, sem tekið hefur sæti á lista Frjálslynda flokksins?

Undanfarin ár hafa kröfur verið hertar um það hér á landi, að starfsmenn opinberra stofnana blandi sér ekki í pólitískar deilur. Kröfurnar eru oftast gerðar af góðum hug, rétt eins og tilmæli framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem vitnað var til hér að framan. Markmiðið er að stofnanirnar fái yfirbragð fagmennsku. En þetta verður ekki nema yfirbragð, ef við sitjum uppi með ,,laumukomma“ í staðinn. Ef vel ætti að vera þyrfti að banna þeim að hugsa mikið um stjórnmál, sem gegna viðkvæmum störfum (starfsmönnum alþjóðastofnana, ríkisfyrirtækja og banka, svo að dæmi séu tekin). Lítið er unnið með því einu að banna þeim að segja hug sinn.

Tjáningarfrelsi er verndað í stjórnarskrá Íslands og ekki gerðar undantekningartekningar sem heimfæra má á þá sem hér hafa verið nefndir: ,,Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.“ Þetta er svolítið einkennilegt orðalag. Undanþágur til verndar heilsu og siðgæði eru líkast til gerðar til þess að hægt sé að banna klám. En stjórnarskráin virðist afdráttarlaus þegar kemur að vísitölusmiðnum og bankagjaldkeranum. Þeir eiga að fá að láta skoðanir sínar í ljósi óáreittir. Við sem notum vísitöluna eða förum í bankann verðum þá bara að treysta því að þeir láti stjórnmálaskoðanir ekki hafa áhrif á störf sín.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir kom aftur við í Borgarnesi fyrir nokkru og sagði að þeir sem stjórnuðu í samfélaginu kynnu ekki að fara með vald sitt. Þeir hömuðust á forsetanum, biskupnum og blaðamönnum ef þeir töluðu ekki eins og forystunni væri þóknanlegt. Þetta voru ekki góð dæmi. Ekki væri til mikils að hafa forseta og biskup ef þeir mættu ekki segja neitt, en þeir eru ekki heldur hafnir yfir gagnrýni fremur en aðrir. Gagnrýni á þá er ekki misbeiting valds. Forsetinn og biskupinn hafa enga ástæðu til þess að óttast Davíð Oddsson. Þeir ættu frekar að taka forsætisráðherrann sér til fyrirmyndar og skamma hann þegar þeim finnst hann eiga það skilið. Og fáir hafa betri tækifæri til þess að tjá sig en blaðamenn. Davíð getur pirrað þá, en hann bannar þeim ekki að láta í sér heyra.

Miklu meiri ástæða er til þess að hafa hafa áhyggjur af embættismönnum, sem stjórnarherrar geta haft í hótunum við. Ingibjörg ætti að hætta að tala um forsetann og biskupinn og leiða hugann að því hvernig tryggja má tjáningarfrelsi annarra opinberra starfsmanna.

Hverjar ætli séu skoðanir Davíðs Oddssonar í þessum efnum? Fyrir nokkrum árum var ríkisstarfsmanni sagt upp starfi vegna ummæla sem hann viðhafði í sjónvarpsþætti um stofnunina sem hann vann hjá. Margir vinstrimenn fögnuðu, en Davíð, sem þá var orðinn forsætisráðherra sagði meðal annars við hinn brottrekna: ,,Þú...átt ekki að þurfa að gjalda fyrir skoðanir þínar; það á enginn að þurfa sem gagnrýnir opinbera stofnun. Það veitti ekki af að fleiri gerðu ...[V]ið getum ekki þolað það ranglæti að menn séu reknir vegna gagnrýni á þá stofnun sem þeir vinna við.“ Þarna virðist línan komin frá Davíð. Aðför að tjáningarfrelsinu verður ekki liðin. Þá væri þetta sérregla, búin til fyrir Hrafn Gunnlaugsson, en tilvitnunin er úr æviminningum hans.

Sigurður Jóhannesson

Fleiri pistlar