Fagurt og frítt Snorri Baldursson: Lífríki Íslands – vistkerfi lands og sjávar

„Hyggileg skoðun náttúrunnar veitir oss hina fegurstu gleði,“ skrifaði náttúrufræðingurinn Jónas Hallgrímsson fyrir hátt í tveimur öldum og annar náttúrufræðingur, Snorri Baldursson, færir okkur nú gleðina í Lífríki Íslands. Bókin er fyrsta heildstæða yfirlitið um lífríki landsins frá fjallsbrún niður í hafdjúpið og þar með einstætt fræðslu- og fræðirit. Hún byggir á hundruðum vandaðra rannsókna íslenskra og erlendra vísindamanna á lífríki, líffræðilegri fjölbreytni og vistkerfum einstakra svæða.

Í bók sinni gefur Snorri Baldursson greinargott yfirlit yfir líffræðilega fjölbreytni landsins, m.a. fjölda og breytileika tegunda plantna og dýra smárra sem stórra á þurrlendi, í fersku vatni og hafinu umhverfis landið. Í upphafi bókar er fjallað um ólífrænu öflin en síðan taka við kaflar um aðlögun lífvera, sögu og uppruna lífríkisins, einkenni búsvæða og þróun þeirra í aldanna rás og Ísland borið saman við önnur lönd. Síðast en ekki síst víkur Snorri að hugmyndum um náttúruvernd og sögu þeirra og líklegri þróun í framtíð landsins. Allt er undir: haf, vatn, gróðurlendi, dýr og áhrif manns á náttúru.

Fjallað er um það hvernig lífríki og landi er skipt í samfélög og búsvæði og fjallað um skyldleika, samhengi og tengsl lífvera í náttúrunni innbyrðis og við eðlis- og efnafræðilega þætti í umhverfi sínu. Í bókinni er gerð grein fyrir skiptingu lífríkisins í gróðursamfélög, vistgerðir og hvernig umhverfisskilyrði ákvarða búsvæði tegunda.

Þó að sumum þyki lífríki Íslands einsleitt og fátæklegt skipta lífverur á þurrlendi, í vötnum og í sjó þúsundum og talan á eftir að hækka eftir því sem vitneskja um lítt þekkta hópa eykst. Nýlegum uppgötvunum á einstökum náttúrufyrirbrigðum eru gerð góð skil og má þar til dæmis nefna flókið og áhugavert lífríki íslensku rjúpunnar. Sagt er frá tegundum smádýra, sníkjudýra, mítla, naglúsa, frumdýra, þráðorma og bandorma og jafnvel áður óþekktra tegunda, sem lifa á og í rjúpunni. Þar er heill heimur út af fyrir sig.

Vísindaleg nálgun viðfangsefna er ríkjandi en öll framsetning bókarinnar miðuð við að vekja athygli forvitins almennings. Rit sem þetta hefur vantað fyrir námsmenn og kennara og á heimili landsins. Það er til þess fallið að auka skilning á flóknu samspili lofts, lands, jarðvegs, vatns og lífvera í náttúru landsins.

Snorri styðst við verk hundraða líffræðinga og vistfræðinga sem unnið hafa að lífríkisrannsóknum á Íslandi. Hann vann að ritun verksins í sjö ár, fyrstu tvö árin hjá Náttúrufræðistofnun, og er stofnunin einn helsti bakhjarl útgáfunnar, bæði með því að veita Snorra tækifæri til að vinna verkið og með rannsóknum starfsmanna sem vitnað er til.

Áhætta er fólgin í að gefa út bók um svið þar sem stundað er öflugt rannsóknarstarf því stöðugt bætast við nýjar niðurstöður. Allt lífríkið er á hreyfingu og margháttaðar breytingar ófyrirsjáanlegar. Samfellan og yfirlitið sem Snorri býr til með verki sínu er ómetanleg. Rannsóknir sem ella stæðu nokkuð stakstæðar eru nú felldar í öruggt samhengi. Höfundur veit manna best að rannsóknum á náttúru Íslands fleygir stöðugt fram með nýjum rannsóknum og nýrri tækni en hann hefur kjark og dug til að stefna öllum sem gert hefur verið til þess, nú í upphafi 21. aldar, saman í einn punkt í gríðarlega mikilvægu yfirlitsriti.

Snorri víkur sér ekki undan því að ræða horfur lífríkisins á og við landið og nefnir víti til varnaðar. Víða um heim sjást breytingar vegna hlýnunar lofthjúpsins, jarðar og sjávar. Nýting sjávar og lands hefur tekið miklum breytingum á síðustu hundrað árum eins og rannsóknir sanna en Lífríki Íslands er meðal annars ætlað að kynna almenningi hvaða afleiðingar er líklegt að hljótist af raskinu.

Bókin er gullfalleg og á meðan þægilegt er að renna í gegnum texta á rafbók er óhugsandi að verk eins og Lífríki Íslands myndi njóti sín eins vel á skjá. Umfangið og samhengið myndi glatast og myndirnar yrðu ekki jafn áhrifaríkar. Í bókinni eru fallegar skýringarmyndir, innskotskaflar, listrænar ljósmyndir og töflur sem einfalda framsetninguna og auka skilning lesandans á flóknum viðfangsefnum náttúrufræðinnar.

Ljósmyndir Snorra verðskulda sérstaka umfjöllun. Hann er listrænn ljósmyndari og fræðimaður sem veit gjörla hvaða smáatriði hann vill kalla fram eða hvaða heildarsýn og samhengi hann ætlar ljósmyndinni að túlka, kenna og skýra. Snorri birtir einnig nokkrar ljósmyndir annarra í bókinni. Samkvæmt rannsóknum á minni fólks gegna myndir eða ímyndir hluta veigamiklu hlutverki í að festa staðreyndir í huga þess sem vill muna. Ljósmyndirnar í Lífríki Íslands eru margar ákaflega eftirminnilegar og sumar til þess fallnar að snerta lesandann djúpt.

Í kynningu á bókinni segir að henni sé ætlað að efla náttúruvitund þjóðarinnar en hollustan sem fylgir því að komast út undir bert loft og út í náttúruna er vart umdeilanleg. Margir hafa reynt á eigin skinni hve dýrmætt er að komast í kynni við kyrrð og víðáttur. Fólk sem aldrei hefur séð ósnortna náttúru þráir hana allt að einu. Hundruð þúsunda erlendra ferðamanna sem heimsækja Ísland á hverju ári virðast ekki í nokkrum vafa um að náttúra landsins, lítt snortin af umsvifum mannsins, sé það sem þykir eftirsóknarverðast af öllu á ferðalaginu.

Marga langar að auka við þekkingu sína og skilja hvernig gangverk heimsins snýst í raun og veru, hvernig lifandi náttúra vex og dafnar og þrífst í litríku samspili og hvaða breytingar hafa orðið á henni. Lífríki Íslands laðar lesandann til sín því bókin er nostursleg í umbroti og frágangi ljósmynda, innskotskafla og skýringarmynda og mjög vandað til prentunar og bands. Bókin er gleðigjafi þeim sem unna náttúru Íslands.