Vandamál eða tækifæri?

Hluti fréttaskýringaþáttarins Kompáss sunnudaginn 26. mars fjallaði um ógurlega hættu sem kallast „Flakkarar“. Það eru litlir stafrænir geymslumiðlar, svipaðir hefðbundnum hörðum diskum, nema að þeir eru einstaklega meðfærilegir og auðvelt að tengja þá við tölvur og sjónvörp og spila af þeim tónlist og myndefni – nú, eða færa efnið milli tölva.

Til einföldunar mætti jafnvel kalla þetta skrifanlega geisladiska á sterum. Sem sagt, ekkert nýtt á ferðinni – bara miklu betri útfærsla á því sem fyrir var. Hættan mikla var sem sagt fólgin í því að flakkararnir hjálpa fólki við að færa hljóð- og myndefni, sem í mörgum tilvikum er ekki fengið með löglegum hætti, milli tölva.

En það var í sjálfu sér ekki þetta sem vakti athygli mína heldur hvernig þeir sem hafa hagsmuna að gæta varðandi höfundarrétt á kvikmyndum og sjónvarpsþáttum töluðu um málið. Og þó. Það sem þau sögðu vakti í raun enga sérstaka athygli, því það var svo fyrirsjáanlegt. Þar var á ferðinni sama tuggan um að „þeir sem stunda ólöglega afritun efnis verða sóttir til saka – við vitum hverjir þið eruð, hvar þið eigið heima og við bönkum upp á hjá þér á morgun með lögguna í eftirdragi!“

Afinn sektaður

Þetta er línan sem yfirmenn kvikmyndafyrirtækjanna í Hollywood hafa lagt og reynt að fylgja síðustu árin, eftir að nettengingar urðu nógu hraðar og geymslumiðlar nógu stórir til að hægt væri að dreifa myndefni með álíka einföldum hætti og tónlist hafði verið dreift nokkur ár þar á undan. Fjölmargir hafa verið sóttir til saka vestanhafs fyrir misalvarleg brot – t.d. komst í hámæli fyrir skömmu afi nokkur sem var allt í einu kominn með ógnarháa sekt á bakið af því að barnabarn hans halaði nokkrar teiknimyndir niður á tölvu þess gamla.

En ég er hins vegar á þeirri skoðun að þetta sé ósköp vonlaus afstaða eigenda myndefnis. Það er einfaldlega ekki hægt að stöðva tækninýjungar með því að reyna að troða þeim inn í réttarsalinn. Tónlistarútgefendur eru gott dæmi um þetta. Þeir rembdust eins og rjúpan við staurinn þegar MP3-væðingin kom fyrst fram og tókst meðal annars að knésetja einn helsta boðbera stafrænnar tónlistar, fyrirtækið Napster. En allt kom fyrir ekki og tónlist var áfram dreift ókeypis milli manna í gegnum fjölmörg skráadeiliforrit. Og er dreift – enn þann dag í dag, án þess að tónlistarútgefendur geti rönd við reist að neinu ráði.

Apple brýtur ísinn

Það sem gerðist hins vegar í millitíðinni og hefur leitt að miklu leyti til þess að tónlistarútgefendur nenna síður að standa í lögsóknum vegna ólöglegrar dreifingar höfundarréttarvarins efnis var að fyrirtækið Apple setti upp netverslun þar sem hægt var að kaupa tónlist á stafrænu formi á einfaldan hátt og á tiltölulega vægu verði. Verslunin sló í gegn og hefur skilað eigendum höfundarréttar umtalsverðum fjármunum. Þetta höfðu tónlistarfyrirtækin svo sem verið að skoða lengi og gera tilraunir með, en þau voru svo passasöm á að reyna að koma í veg fyrir að neytendur gætu gert eitthvað ólöglegt með stafrænu tónlistina sem keypt var, og tryggja að þeir myndu borga sem allra hæst verð að almenningi datt ekki í hug að versla við þau.

Mergurinn málsins reyndist sem sagt þessi: Um leið og fólki var boðinn almennilegur valkostur við ólöglegt niðurhal á sanngjörnu verði var stór hluti tilbúinn til að nýta sér hann – jafnvel þótt hægt væri að fá vöruna ókeypis. Auðvitað sækja sér enn fjölmargir tónlist á ólöglegan hátt, en lausnin felst ekki í að eltast stöðugt við þá, heldur ná til þeirra sem eru tilbúnir í stafrænu byltinguna og vilja einfaldlega sanngjarnan og hentugan löglegan valkost.

Framtíðin stöðvuð með fjársektum?

Því miður eru eigendur kvikmynda og sjónvarpsefnis fastir í sama farvegi og þeim sem skilaði tónlistarútgefendum afskaplega litlu. Þeir vilja elta fólk uppi og þjófkenna eins marga og hægt er í stað þess að reyna að breyta sínum starfsaðferðum í takt við nýja tækni. Þeim er vissulega vorkunn, því það getur ekki verið auðvelt að lenda í því að ný tækni komi til skjalanna og setji starfshætti sem hafa tíðkast áratugum saman í uppnám. Og sennilega er talsmönnum dreifingarfyrirtækja hér uppi á Íslandi enn meiri vorkunn, því þeir hafa afskaplega lítið með það að gera hvernig kaupin gerast á eyrinni hjá stóru kvikmynda- og sjónvarpsefnisframleiðendunum.

En það eru samt ákveðnar blikur á lofti sem benda til þess að eigendur myndefnis séu að átta sig á því að stafræna tæknin bjóði upp á möguleika sem hægt sé að nýta sér. Vefsjónvarpið á Vísi er ágætt dæmi um þetta og líka VOD-myndveita Skjásins, þar sem hægt er að leigja kvikmyndir yfir ADSL-tengingu. Framtíðin felst í áframhaldandi þróun á svona lausnum, þar sem almenningi er boðinn almennilegur valkostur við ólöglegt niðurhal. Það er afskaplega lítið unnið með því að reyna að stöðva framtíðina með fjársektum.

Eigendur höfundarréttar mega ekki festast í þeim ógöngum að sjá tæknina sem vandamál – ef þeir ætla að halda haus á 21. öldinni verða þeir að líta á hana sem tækifæri.

Kristinn Jón Arnarson er almannatengslaráðgjafi hjá GCI, Grey Communications International, og fyrrverandi ritstjóri Tölvuheims.