1931-1940

Heimskreppan var mildari Íslendingum en flestum öðrum vestrænum þjóðum. Engu að síður var viðsnúningurinn mikill frá áratuginum á undan, þar sem árlegur hagvöxtur á mann féll úr 5,9% í 0,4% að meðaltali yfir átta ára tímabil, frá 1930 til 1938. Atvinnuleysi var mikið og benda áætlanir til að það hafi farið yfir 20% meðal verkamanna í Reykjavík haustið 1932. Atvinna minnkaði mikið í sveitum á þessum árum og því mikill straumur fólks til höfuðborgarinnar. Kaupmáttur jókst mikið, bæði með hækkandi kauptöxtum og hjöðnun verðlags, en verðlag lækkaði um tæpan þriðjung frá 1924-1933.

Innflutnings- og gjaldeyrisnefndin stýrði öllum innflutningi til landsins á fjórða áratugnum. Eysteinn Jónsson fjármálaráðherra setti nefndinni þær starfsreglur að kaupfélögin skyldu ,,fá leyfi til innflutnings hlutfallslega eftir tölu félagsmanna og heimilismanna þeirra, miðað við fjölda landsmanna.“ Þetta var höfðatölureglan fræga. Árið 1933 höfðu Sambandið og kaupfélögin aðeins um 10% af heildarinnflutningi Íslendinga, en árið 1939 var hlutur Sambandsins á bilinu 20-40% í helstu vöruflokkum. Að eiga innflutnings- og gjaldeyrisleyfi á þessum tímum var eins og að eiga gull. Ríkiseinkasölur setja mark sitt á 4. áratuginn og raunar allar götur frá valdatöku Framsóknar 1927. Ári 1928 kom Áburðareinkasala, viðtækjaeinkasala 1930, tóbakseinkasala endurreist 1931 einkasala á eldpýtum 1932, bifreiðaeinkasala 1934, raftækjaeinkasala 1935 og Mjólkursamsalan, grænmetiseinkasala 1936. Allar áttu þessar einkasölur að vera „tekjulind“ fyrir ríkissjóð og tryggja neytendum ódýrari vörur. Reyndin varð önnur.

Síldin var önnur tekjulind sem reyndist ekki öll sem hún var séð. Á síðari öldum neyttu Íslendingar ekki síldar og stunduðu ekki veiðar á þessum fiski, sem svo vinsæll var meðal fátæklinga annars staðar í álfunni. Það voru Norðmenn, sem hófu veiðar á síld hér við land á síðari hluta 19. aldar með landnótum og gekk á ýmsu við veiðarnar. Um aldamótin koma Norðmenn með stóra flota, fyrst reknetaskipa, síðan með herpinót. Þeir setjast að á Siglufirði, sem verður höfuðstaður síldveiðanna. Það er ekki fyrr en í miðju fyrra stríði að Íslendingar salta í fyrsta sinn meira en Norðmenn af síld hér við land. Síldinni var löngum líkt við lotterí. Þetta var duttlungafullur fiskur, sem aldrei var hægt að ganga að sem vísum í sjónum. Enn meiri óvissa ríkti jafnan um markaðinn. Því meira sem veiddist því lægra gat verðið orðið, og stundum urðu allir gjaldþrota eftir aflasælustu vertíðirnar og verkafólkið þurfti opinbera aðstoð til að komast heim. Samt hélt þjóðin áfram að sjá síldveiðarnar í ævintýraljóma og oft gerði síldargróðinn gæfumuninn þegar kreppan svarf sem fastast að atvinnurekendum og almenningi.

Í október 1931 var sett reglugerð um einkarétt Landsbanka og Útvegsbanka á gjaldeyrisverslun. Bankarnir skyldu ,,takmarka sölu á gjaldeyri til kaupa á ónauðsynlegum varningi eftir því sem við verður komið.“ Nokkrum vikum síðar var gefin út ,,reglugerð um takmörkun á innflutningi á óþörfum varningi.“ Fimm manna nefnd skyldi vara yfir beiðnir um innflutningsleyfi og veita þau eftir því sem ástæða þætti til. Í reglugerðinni eru svo taldar upp vörur sem alveg var bannað að flytja til landsins: „allur glysvarningur og leikföng, ...hljóðfæri allskonar og grammofónplötur... gimsteinar og hverskonar skrautgripir... [h]versskonar vefnaðarvörur, tilbúinn fatnaður og höfuðföt, nema fiskstrigi... sáraumbúðir, vinnuföt ...og sjóklæði... [nýir] og þurkaðir ávextir og grænmeti, annað en kartöflur og laukur... [s]kósverta, kerti, sápur, gólfáburður, ...[v]öruflutningabifreiðar og reiðhjól... [s]peglar og glervörur, aðrar en rúðugler... [s]kip og bátar... [s]krifvélar, reiknivélar og aðrar skrifstofuvélar...“

Íslendingar brutu þó af sér nokkra hlekki ferðahafta á þessum áratug þar sem Strætisvagnar Reykjavíkur hófu þjónstu sína árið 1931 og undir lok áratugarins var Flugfélag Íslands, hið þriðja, stofnað sem markaði upphaf flugsamgangna á Íslandi. Frelsið flaug þó ekki langt þar sem seinni heimsstyrjöldin skall á og Bretar hertóku Ísland og það var nú ástand. Hins vegar reyndist stríðið að mörgu leyti efnahagsleg blessun fyrir Íslendinga.