Síðasta Makk-kvöldmáltíðin (JGH)

Mikill er máttur McDonalds. Ísland komst fyrst fyrir alvöru í pressuna í vikunni þegar sagt var frá því að McDonald's væri að hætta á Íslandi. Leyfishafinn, Lyst hf., hefur gefist upp á samstarfinu við keðjuna úti vegna falls krónunnar. Hráefnisverðið hafði rúmlega tvöfaldast í verði en Lyst hefur undanfarin ár orðið að flytja inn allt hráefni í borgarana að kröfu McDonald's; eins og kjöt, ost, grænmeti og brauð. Fréttin fór sem eldur í sinu hjá erlendum fréttastofum sem lögðu út af þessu á þann veg að meira að segja McDonald's hefði gefist upp á Íslandi. Ja, hver fjárinn, nú var það orðið svart á Íslandi því enginn staður í veröldinni er svo aumur að bjóða ekki upp á Makk.

Íslendingar létu ekki segja sér það tvisvar að McDonalds væri að hætta. Eftir að Jón Garðar Ögmundsson, eigandi Lystar, skýrði frá því að staðirnir þrír á Íslandi yrðu frá mánaðamótum reknir undir heitinu Metró hefur verið brjálað að gera, tíu þúsund borgarar seldir á dag, og umferðaröngþveiti við Suðurlandsbrautina. Allir vilja fá sér bita fyrir lokun; síðasta kvöldmáltíðin á Makk. Og loksins skildu allir efnahagsmálin – hvað fall krónunnar þýddi í raun og veru. McDonalds borgarar eru efnahagsmál á mannamáli.

Lokun McDonalds á Íslandi vakti ekki aðeins athygli í heimspressunni, hún hefur verið rædd fram og aftur á vinnustöðum og sitt sýnist hverjum. Allir eru sérfræðingar í hamborgurum og vita hvar bestu borgarana í bænum er að finna. Ég finn engan mun; finnst allir hamborgarar góðir. Sumir segjast sakna McDonalds, öðrum er sama og segja að þetta hafi nánast verið eins og að fá sér pappa, þeir hafi ekki verið nógu góðir; frönskurnar hafi hins vegar verið ágætar. Menningarelítan lítur á brotthvarf McDonalds eins og musteri kapítalismans sé að falla og heimsauðvaldið sé að hverfa á braut. Á meðan þyrpast Íslendingar á McDonalds í síðustu kvöldmáltíðina, nákvæmlega sama um hvað elítunni finnst.

McDonald's er meira en hamborgari, hann er mælistika á gengi gjaldmiðla. Tímaritið Economist hefur í mörg ár birt Big Mac-hamborgaravísitöluna. Í henni er borið saman verð á Big Mac-borgaranum víða um heim. Þetta er skemmtilegur og fróðlegur samanburður. Lengi vel var krónan ofmetnasti gjaldmiðillinn í heimi samkvæmt vísitölunni.

Snemma árs 2007 sagði Economist: „Ofmetnasti gjaldmiðillinn er íslenska krónan. Það gengi milli krónu og dollars sem myndi þýða að verðið væri það sama í Bandaríkjunum og á Íslandi er 158 krónur. En gengið er 68,4 krónur sem táknar að krónan er 131% of dýr.“

Í þessu tilviki var gengið út frá því að borgarinn kostaði 3,22 dali í Bandaríkjunum en um 500 krónur á Íslandi. Það þýddi að dollarinn yrði að vera skráður á 155 krónur á Íslandi til að fá út nauðsynlegt jafnvægi.

Einfaldari samanburður hjá þeim sem fá sé Makka á Íslandi er bara sá að borgarinn sé 130% dýrari á Íslandi. Það er ekkert flóknara. Ég vel hér mælingu í Economist frá byrjun ársins 2007 í ljósi þess að það ár var gengi krónunnar mjög sterkt. En Big-Mac vísitalan sagði að gengi krónunnar væri meira en tvöfalt of sterkt og dollarinn þyrfti meira en að tvöfaldast í verði. Eftir hrunið stendur Bandaríkjadollar núna í 125 krónum – og á sjálfsagt eftir að hækka í verði ef eitthvað er; svo skuldsett er þjóðin erlendis og vaxtabyrðin af þeim skuldum þung. Kannski jafnvægið sé 155 krónur.

Big Mac-vísitalan endurspeglar sömuleiðis samkeppnishæfni þjóða, stærð markaða, verð landbúnaðarvara, landbúnaðartolla, vinnulaun, skatta, niðurgreiðslur, flutningskostnað og áfram mætti telja. Það er margt sem skýrir verðmismun á hamborgurum eftir löndum. Það sama má auðvitað segja um aðrar vörur. Lyf á Íslandi eru dýrari en annars staðar; bílar og bensín líka; hvað þá vextir og fjármagnskostnaður við húsnæðiskaup. Big Mac-vísitalan ýtir undir þá þörfu umræðu hvers vegna allt sé dýrara á Íslandi.

Big Mac-vísitalan sem og þungar pælingar á kaffistofum yfir gæðum McDonalds, pappabragði og hvort þessi heiðursborgari standist samanburð við íslenska nautakjötið – það breytir engu um að bílflautur er þeyttar í umferðaröngþveiti við Makk-staðina þrjá á Íslandi. Allir eru að fá sér síðasta bitann.

Það vita allir að hverju þeir ganga í síðustu Makk-kvöldmáltíðinni; þar verður enginn svikinn.

Jón G. Hauksson

[email protected]