Feneyjar norðursins (JGH)

Á Eyjunni er vitnað í grein eftir Gylfa Zoëga, prófessor í hagfræði, í tímariti hagfræðinema, Hjálmari, þar sem hann segir að Ísland verði að leggja áherslu á velgengni frumkvöðlafyrirtækja og hálaunastörf frekar en ferðaþjónustu – ef Ísland vilji forðast að verða að Feneyjum norðursins; stað þar sem fararstjórar og veitingamenn vinna á daginn en fáir vilja búa. „Engin þjóð hefur orðið rík af ferðaþjónustu þar sem laun eru yfirleitt lág og arðsemi takmörkuð vegna mikillar samkeppni,“ segir Gylfi.

Eflaust er það misskilningur hjá mér en mér finnst í þessum orðum talað nokkuð niður til ferðaþjónustunnar og að þar sé fáa frumkvöðla að finna. Icelandair er stærsta fyrirtækið í ferðaþjónustu og telst varla til láglaunafyrirtækja. Í vikunni bárust fréttir af því að ferðaþjónustan væri sú atvinnugrein sem aflað hefði mestra gjaldeyristekna á síðasta ári. Efnahagsbatinn frá hruni hefur allur komið frá ferðaþjónustu, sjávarútvegi og stóriðju. Í kringum þessar greinar eru hundruð fyrirtækja sem teljast frumkvöðlafyrirtæki, hátæknifyrirtæki, jafnt sem hefðbundin fyrirtæki eins og járnsmiðjur og rútufyrirtæki.

Nýsköpun verður ekki síður til í rótgrónum fyrirtækjum heldur en nýjum. Ölgerðin, sem er 100 ára, fékk í dag verðlaun Félags viðskiptafræðinga og hagfræðinga sem þekkingarfyriræki ársins. Þar er daginn út og inn hugað að nýsköpun og nýjum vörum. Í sjávarútvegi hefur orðið stökkbreyting í vinnslu aflans og auðlindarentan, sem margir halda að stjórnvöld hafi búið til og vilja hirða með sköttum og veiðigjaldi, liggur fyrst og fremst í þeirri miklu nýsköpun sem orðið hefur í nýtingu, tækni, hagræðingu og markaðsstarfi sjávarútvegsfyrirtækja. Íslenski sjávarklasinn er birtingarmynd nýsköpunar. Múrar falla á milli atvinnugreina og fiskivinnslufyrirtæki eru jafnvel óbeint komin í lyfja- og tískugeirann.

Í ferðaþjónustunni er hvert fyrirtækið af öðru með nýjungar og keppast við að þjónusta og taka betur á móti ferðamönnum; bæði innlendum sem erlendum. Veitingahús á heimsmælikvarða eru gott dæmi um afbragðsþjónustu í ferðaþjónustunni. Þegar Alfreð Elíasson og Kristinn Olsen og aðrir frumkvöðlar í fluginu hófu Ameríkuflugið fyrir 65 árum lögðu þeir grunninn að hinu stórkostlega leiðakerfi Icelandair sem eitt og sér er orðið að auðlind. Stóriðjan á Íslandi, álfyrirtækin, skipta við hundruð hátæknifyrirtækja, sem ekki hefðu orðið til nema vegna þess að hér voru byggð álver. Mörg þessara fyrirtækja flytja út þekkingu sína og verksvit og gera það gott. Össur væri ekki það alþjóðlega þekkingarfyrirtæki nema að stofnandinn Össur Kristinsson byrjaði með tvær hendur tómar og sinnti starfi sínu sem láglaunamaður í tveimur litlum herbergjum í byggingu við Hverfisgötuna. Síðar naut hann góðs af því þegar hugmynd hans sló í gegn.

Hugsanlega hefði ég ekki staldrað við tilvitnunina í grein Gylfa nema fyrr i vikunni sat ég ráðstefnu þar sem haft var á orði að ferðaþjónustan væri láglaunaatvinnugrein og sagt með nokkru háði að „aldrei yrði það nú hálaunastarf að búa um.“ Ekki veit ég hvers vegna svona er talað um ferðaþjónustuna og gert ert lítið úr öllu því ágæta fólki sem leggur sig fram í daglegu amstri við að skapa verðmæti og þjónusta það fólk sem sækir hingað til landsins. Nei, þá heitir atvinnugreinin „að búa um“. Flugið, ferðaskrifstofur, bílaleigur, rútufyrirtæki, veitingastaðir í heimsklassa, glæsileg hótel, fundir, ráðstefnur, alls kyns hvataferðir um náttúruna. Þetta er áhugasöm atvinnugrein um að gera betur. Hún tók á móti yfir 800 þúsund erlendum ferðamönnum á síðasta ári. Fjöldi fólks úti á landsbyggðinni hefur notað hugvitið og bryddað upp á alls kyns þjónustu við ferðamenn - og líka búið um fyrir þá. Verslanir um allt land njóta góðs af viðskiptum við erlenda ferðamenn - sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu.

Nýsköpun og frumkvöðlastarf gengur út á meira en að búa til hátæknifyrirtæki; eitthvað hi-tech. Auðvitað hljómar það svo sem ágætlega að stjórnvöld búi sprotafyrirtækjum hvetjandi umhverfi og að hér spretti upp hvert hátæknifyrirtækið af öðru sem slær í gegn. Þetta er samt ekki eitthvað eins og menn setjist niður og segi: Núna ætlum við að búa til hátæknifyrirtæki. Þau verða til á löngum tíma. Sem betur fer er mikil gróska í t.d. tölvu- og leikjageiranum. Gylfi vísar í það hvað hvað Finnar hafi fetað réttar brautir út úr sinni krísu á sínum tíma; eflt menntun, aukið stöðugleika með því að ganga í ESB og byggt upp hátækniiðnað. „Samkeppni, frjáls verslun og frjálst flæði fjármagns varð til þess að hvati myndaðist til þess að búa til verðmæta vöru og þjónustu sem stæðist erlenda samkeppni – svo sem Nokia síma!“

Feneyjar norðursins þar sem fáir vilja búa? Ég er sjálfsagt heimakær en eftir því sem ég ferðast meira um heiminn finnst mér vænna um Ísland og skynja hve ágætt er að búa hér. Hreint loft, heitt vatn, friðsæld, frelsi, gönguferðir um náttúruna, áfram væri hægt að telja. Gylfi sjálfur er einn af fjórum hagfræðingum Íslands sem teljast heimsþekktir og gætu fengið vinnu í hvaða háskóla sem er. Hinir eru Ragnar Árnason, Þráinn Eggertsson og Þorvaldur Gylfason. Þeir velja Ísland þótt þeir gætu valið úr virtustu háskólum heims.

Hér hrundi bankakerfið og nokkrar aðrar atvinnugreinar fylgdu með – landsframleiðslan skrapp saman um 11% á skömmum tíma – en uppvöxturinn og endurreisnin hefur gengið þokkalega en þó of hægt. Bjartsýni er samt að aukast, samkvæmt könnunum.

Það er þetta með að Ísland sé láglaunaland. Ef til vill erum við ekki eins dugleg og við höldum. Mikil umræða hefur verið um skýrslu McKinsey á síðasta ári sem fjallar m.a. um að framleiðni í íslensku atvinnulífi sé hátt í 20 prósentum minni en í nágrannalöndunum. Undantekningin er sjávarútvegur sem er eina atvinnugreinin með meiri framleiðni en erlendis - og líklegast þess vegna vilja svo margir hjóla í hana með ofurháum veiðigjöldum. Við erum fámenn þjóð og getum þess vegna aldrei notið hagkvæmni stærðarinnar í keppni við iðnframleiðslu stjórþjóðanna. En við búum yfir auðlindum sem nýta þarf á sem arðbærastan hátt með nýjustu tækni og vísindum. Sjávarútvegur, ferðaþjónusta og stóriðja eru á bak við efnahagsbatann – og mörg þekkingarfyrirtæki og hálaunastörf tengjast þessum greinum. Markaðsöflin eru besti leiðarvísirinn í því hvað eigi að framleiða og hverja eigi að þjónusta.

Nýsköpun á sér stað í þúsundum fyrirtækja á hverjum degi – sem og í sprotum sem reyna að komast á legg. Ferðaþjónustan hefur staðið sig framar vonum í nýsköpun og á eftir að gera enn betur á næstu árum.

Færni og fjármagn munu örugglega færa okkur ný hátæknifyrirtæki á næstu áratugum og mörg þeirra verða mjög líklega til vegna viðskipta við rótgrónar atvinnugreinar.

Og kannski er Icelandair okkar Nokia?

Jón G. Hauksson

[email protected]