Hver á að borga? (BJ)

Allt frá hruninu hef ég verið þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að leiðrétta stöðu þeirra sem höfðu tekið lán. Satt að segja er það þvert á þau prinsipp sem ég almennt hef. Í gegnum tíðina hef ég talið að verðtrygging væri besta trygging bæði lánardrottins og skuldunautar fyrir sanngjarnri endurgreiðslu lána. Það sama gildir ef menn velja aðrar viðmiðanir, þær eigi að gilda ef báðir aðilar hafa samþykkt þær fyrirfram.

Hvers vegna á þá að bæta stöðu lántakenda núna? Jú, aldrei áður hefur svipuð staða komið upp hér á landi. Íslendingar hafa alltaf talið að áföll eigi menn að taka á sig sameiginlega. Þegar eldgos hófst í Eyjum datt engum í hug að það væri einkamál Eyjamanna. Íbúðir á meginlandinu stóðu opnar fólki sem flúði hrauntungurnar. Stofnaður var viðlagasjóður og engum datt í hug að tala um að þjóðin hefði ekki efni á því að bregðast við vandanum.

Ég held að í Vestmannaeyjum hafi um sjöþúsund manns búið fyrir gos. Ætli það hafi ekki verið um þrjú prósent landsmanna? Líklega ákváðu um 30% að snúa ekki til baka eftir gos. Eyjarnar hafa aldrei náð sér að fullu eftir þetta áfall. En allir sem einn vildu landsmenn leggja sitt af mörkum til þess að leysa vandann. Enginn stjórnmálaflokkur skarst úr leik vegna þess að það væri of dýrt fyrir þjóðarbúið.

Við bankahrunið breyttust forsendur fyrir lánum hjá einstaklingum og fyrirtækjum um land allt. Á einni nóttu var fótunum kippt undan þúsundum einstaklinga og fyrirtækja án þess að menn gætu nokkuð að gert. Frá upphafi árs 2008 hefur lánskjaravísitalan hækkað um rúmlega 22%. Margir hafa orðið að bæta vöxtum ofan á höfuðstólinn vegna greiðsluerfiðleika og lánin hækkað um nálægt 30%. Á sama tíma hafa fyrirtæki sagt upp starfsfólki, lækkað hlutfall yfirvinnu og víða lækkað laun.

Þó er staða þeirra sem tóku gengistryggð lán enn verri. Á þessum tíma hefur höfuðstóll slíkra lána tvöfaldast. Vegna þess að vextir af gengistryggðum lánum voru mun lægri en af lánum í krónum var mikill hvati til þess að taka lán í evrum, svissneskum frönkum eða jenum. Miðað við sögulega þróun var engin ástæða til þess fyrir nokkurn mann að búast við því að gengi krónunnar hryndi með þeim hætti sem raun bar vitni.

Verðmæti þeirra eigna sem að baki fjárfestingunum standa hefur í flestum tilvikum minnkað.

Þrátt fyrir allt þetta virðast margir stjórnmálmenn halda að þeir sem skulduðu á þessum tíma hafi upp til hópa verið óreiðufólk. Svo kostulega vill til að þessir sömu stjórnmálamenn vilja ekki leiðrétta lánin hjá þeim sem voru varkárir heldur helst hjá þeim sem gengu út á ystu nöf. Í fréttum RÚV sagði: „Árni [félagsmálaráðherra] vill ekki flata niðurfellingu skulda því með því væri ekki nóg gert fyrir þá verst stöddu og skuldum létt af fólki sem hefði greiðslugetu og ætti eignir til að standa undir þeim.“

Ráðherrann og flokksmenn hans hafa ítrekað haldið uppi svipuðum málflutningi. Alls ekki megi aflétta skuldum af fólki sem hafi „greiðslugetu.“

Tökum raunverulegt dæmi. Einstæð móðir hafði fyrir hrun afborganir af láni upp á fimmtíu þúsund krónur á mánuði. Eftir föst útgjöld hafði hún á þeim tíma um sjötíu þúsund krónur aflögu til þess að kaupa föt, námsbækur og gera sér dagamun.

Við hrun hækkuðu lán hennar þannig að greiðslubyrðin tvöfaldaðist, um fimmtíu þúsund krónur á mánuði. Sami ráðherra sagði á sínum tíma að byrði flestra hefði ekki hækkað „nema“ um 50 þúsund. Einstæða móðirin var því innan marka hjá ráðherranum. Ýmis útgjöld hafa hækkað þannig að nú á hún tvö þúsund krónur eftir þegar föst útgjöld í mat og húsnæði hafa verið greidd. Þessi unga kona hefur „greiðslugetu“. Hún er ekki áhyggjuefni ráðherranna því að hún getur enn keypt sér kók og pulsu og farið einu sinni í bíó á mánuði. Börnin geta bara verið heima að læra.

Þessi kona var svo óheppin að hún átti á sínum tíma fyrir hálfri íbúðinni sinni. Vinkona hennar hafði tekið 100% lán eða því sem næst. Fyrir kreppu dugðu tekjur hennar varla fyrir afborgunum og nauðþurftum. Nú vill félagsmálaráðherrann rétta hlut hennar og lækka greiðslubyrðina. Eftir afskrift skulda á hún kannski líka tvö þúsund krónur eftir til þess að fara út á lífið.

Ráðherrar og þingmenn Samfylkingarinnar eiga að hætta að tala niður til fólks sem á í sárri neyð. Þegar talað er um að lækka höfuðstól skulda er ekki um afskrift að ræða heldur leiðréttingu. Almenningur og fyrirtæki eru leiksoppar í spili þar sem menn gátu ekki borið hönd yfir höfuð sér. Niðurfelling hluta skulda er ekki gjöf heldur aðeins verið að bæta fólki að hluta það tjón sem það varð fyrir í hruninu.

Það á ekki að fara með fólk sem skuldar peninga eins og glæpamenn eða bónbjargarlýð.

Þegar ríkið ákvað að tryggja innistæður í bönkunum talaði enginn um hver ætti að borga. Enginn þingmaður Samfylkingarinnar spurði hvar ætti að taka 200 milljarðana sem settir voru í peningamarkaðssjóðina. Kannski verða það meiri peningar þegar upp verður staðið. Hver greiðir fyrir gjaldþrot einstaklinga upp á tugi eða hundruð milljarða króna?

Alvarlegum vanskilum fjölgar dag frá degi. Nú eru um 20 þúsund einstaklingar á vanskilaskrá og verða fyrirsjáanlega um 30 þúsund innan 12 mánaða, skv. upplýsingum Creditinfo. Þetta eru 10% þjóðarinnar. Margir hinna „geta borgað“ en spurningin er hafa þeir áhuga á því hörmungarlífi sem bíður þeirra með klyfjar nýju afborgananna.

Þess vegna á ríkið að ákveða nú þegar að fella niður 10% allra skulda sem tengjast lánskjaravísitölu og 30% allra skulda sem eru gengistryggðar.

Hver á að borga? Hver á að borga? klifa þingmenn Samfylkingarinnar. Varðandi gengistryggðu skuldirnar er svarið einfalt. Bankarnir breyta erlendum lánum í innlend og færa höfuðstól niður um 30% um leið. Á næstu árum mun gengi krónunnar styrkjast um a.m.k. 20% ef marka má álit hagfræðinga. Því er leiðréttingin í raun um 10% á öllum lánum. Nýju bankarnir munu hafa tekið yfir skuldasöfn gömlu bankanna með 50-60% afföllum. Því stóðu um 40% eftir. Tíu prósent niðurfærsla á þessum 40% „heilbrigðu“ lánum er um 4% af upprunalegum stofni. Það er nú öll „gjöfin“ sem Samfylkingin óttast svo mjög.

Í grein í Vísbendingu um daginn reiknaði ég út að um 16% skatttekna gætu tapast á ári ef Íslendingar lenda í svipuðum fólksflótta og Færeyingar á árunum 1989-1996. Það eru meira en 60 milljarðar króna á ári í skatttekjur. Ef strax er gripið til djarfra aðgerða eins og leiðréttingar skulda verður hægt að auka bjartsýni innanlands, meira verður til neyslu hjá almenningi og fyrirtæki þurfa ekki að draga jafnskart saman. Hagkerfið kemst því fyrr í gang en ella.

Sextíu milljarðar eru heldur ekki lítill peningur. Þar er líka komið svarið við spurningu Samfylkingarinnar.

Fólkið sem ekki flytur borgar sjálft fyrir skuldaleiðréttinguna og gott betur.

Benedikt Jóhannesson