Reiðin magnast á Austurvelli (JGH)

Austurvöllur logar. Núna er ekki verið að mótmæla hruninu. Það var gert í febrúar á síðasta ári. Það er verið að mótmæla því að þessi ríkisstjórn hefur ekkert gert. Ráðherrarnir eru fyrst og fremst uppteknir af því að vera ráðherrar.

Jóhönnu og Steingrími J. er brugðið; þau hafa getað kjaftað sig út úr málum til þessa og sagt að mál væru í skoðun, komin í nefnd og að það væri verið að vinna í málunum – en þetta væri svo erfitt verkefni vegna þess hvernig Sjálfstæðisflokkurinn hefði skilið við.

Þessi plata gengur ekki lengur. Núna snýr reiðin að stjórn Jóhönnu og fólk vill hana í burtu. En fyrst og fremst vill það einhver úrræði, að eitthvað fari að gerast í skuldamálum fólks og fyrirtækja.

Það var aumkunnarvert að hlusta á viðtal Jóhönnu Vigdísar við nöfnu sína Sigurðardóttur í sjónvarpinu eftir stefnuræðuna og mótmælin. Hún hafði ekkert fram að færa en „bjargaði sér á mómentinu“ í viðtalinu með því að segjast ætla að tala við stjórnarandstöðuna.

Og viti menn; með því sama snerust allir fréttatímar um það hvort fulltrúar stjórnarandstöðunnar ætluðu að mæta á fund og taka í útrétta sáttarhönd Jóhönnu. Hvílík öfugmæli. Þegar Jóhanna á í hlut er allt öðrum að kenna.

Heimilin er að komast í þrot. Yfir 10 þúsund heimili eru sögð gjaldþrota. Um 40 þúsund heimili er sögð „tæknilega gjaldþrota“, eignir duga vart fyrir skuldum. Hagsmunasamtök heimila sendu svo frá sér tilkynningu um að 73 þúsund heimili verði eignalaus, þ.e. að eignir dugi ekki fyrir skuldum, í lok næsta árs, 2011.

Verðtryggð lán hafa hækkað um 50% frá árinu 2005. Það er forsendubrestur líkt og þegar gengisbundnu lánin tvö- til þrefölduðst á einni nóttu í hruninu. Kannski ekki eins mikill. Samt forsendubrestur.

Eftir hrunið skrifaði ég grein um það hvernig best væri að bregðast við hruninu. Ég lagði fram sex tillögur og var einn þeirra sem hvatti ríkisstjórnina að einbeita sér að nokkrum atriðum og hrinda þeim í framkvæmd.

Ég lagði til að verðtryggingin yrði afnumin með því að festa vísitöluna í öllum lánasamningum. Þannig að verðbólgukúfurinn sem kæmi í kjölfar hruns krónunnar hækkaði ekki öll lán á svipstundu.

Takið eftir. Það eru ekki bara lán einstaklinga sem um ræðir. Líka lán fyrirtækja. Og síðast en ekki síst; lán ríkissjóðs. Ríkið er stærsti skuldarinn og greiðir yfir 100 milljarða í vexti á ári. Væri nú ekki nær að lækka þá vaxtagreiðslu í stað þess að loka fæðingardeildinni í Eyjum?

Jafnframt lagði ég til að stýrivextir yrðu lækkaðir niður í 1% enda stafaði verðbólgan eingöngu af kostnaði vegna gengisfellingar. Það væri ekki eftirspurnarverðbólga. Auk þess væru gjaldeyrishöft og hávaxtastefna Seðlabankans til að spyrna við fjárflótta úr landi hefði því engan tilgang.

Jóhanna Sigurðardóttir og Gylfi Magnússon, þáverandi viðskiptaráðherra, máttu ekki heyra á það minnst að kippa verðtryggingunni úr sambandi með því að festa vísitöluna, eða að minnsta kosti að hafa hámark á henni þannig að hún gæti ekki hækkað um meira en t.d. 2% á ári.

Ástæðan: Jú, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir, bankar og gulltryggðir sparifjáreigendur með belti og axlabönd myndu ekki þola að fá ekki tekjur af verðtryggingunni. Bíðið við, það hafa allar eignir í þjóðfélaginu hrunið en þeir sem hafa lánað fé eiga alltaf að hafa allt sitt á hreinu – hvernig sem aðstæður eru í þjóðfélaginu.

Ég spyr: Er verið að gera út á verðbólgu og verðtryggingu í tekjum? Hvað segja þeir þegar verðbólgan fer niður í núll og þeir fá engar verðtryggðar tekjur?

Enn og aftur segi ég við ríkisstjórnina: Festið vísitöluna í öllum lánasamningum og kippið verðtryggingunni úr sambandi. Það er kreppa.

Einhver kann að spyrja hvers vegna festa eigi vísitöluna núna þegar verðbólga hefur hjaðnað mjög á síðustu sex mánuðum. Svarið er þetta: Ríkisstjórn og Seðlabanki íhuga að afnema gjaldeyrishöftin. Þá fer evran tímabundið í 250 til 300 krónur. Þá verður kröftugt verðbólguskot og lán einstaklinga, fyrirtækja og ríkisins stórhækka.

Ballið er að byrja, það er körftugt verðbólguskot í pípunum við afnám haftanna.

Fólkið mótmælir og biður um að „greiðslustaða þess sé svipuð og fyrir hrun“. Á þá að færa vísitöluna í öllum lánasamningum aftur á bak og í það sem hún var fyrir hrun? Það er erfitt að mínu mati, en það hefði verið hægt að fara í almennar aðgerðir strax eftir hrun og festa vísitöluna.

En auðvitað færist klukkan sjálfkrafa aftur á bak ef 40 þúsund heimili eru „tæknilega gjaldþrota“ og 10 þúsund heimili „henda inn lyklunum“ gjaldþrota. Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðirnir og bankarnir (sem fólk skynjar að eru fyrst og fremst til fyrir innstæðueigendur) þurfa þá hvort sem er að afskrifa skuldir og færa vísitöluna „í þeim lánasamningum“ aftur á bak.

Árni Páll Árnason, efnahags- og viðskiptaráðherra, er eins og aðrir ráðherrar fyrst og fremst upptekinn af því að vera ráðherra. Hann skiptir um skoðun á hverjum degi og svarar eftir því hvernig vindar blása og bálkestir loga á Austurvelli.

Hann hefur ekki mátt heyra minnst á að afnema verðtryggingu. Fyrir rúmum þremur vikum þegar vaxtadómur Hæstaréttar var kveðinn upp héldu Árni Páll, Már Guðmundsson seðlabankastjóri og Gunnar Þ. Andersen, forstjóri Fjármálaeftirlitsins, frægan blaðamannafund.

Árni Páll var tilbúinn með frumvarp að lögum (klukkutíma eftir dóminn) vegna gengisbundinna lána heimila og að þau bæru vexti Seðlabankans. Munið að þessi lán voru dæmd ólögleg sl. sumar og hann vissi ekkert um það hvernig vaxtadómur Hæstaréttar yrði.

Á þessum fundi sagði Árni Páll að ekki kæmi til greina að leiðrétta verðtryggð lán og þeir Már sögðu íbyggnir á svip að höggið yrði of þungt á bankakerfið. „Svona er bara lífsins gangur,“ sagði Már um það þegar allir fengju ekki allt sem þeir vildu.

Árni Páll tók sérstaklega fram á fundinum að frumvarp hans næði ekki til fyrirtækja. Hugsið ykkur. Ekki til fyrirtækja þar sem verðmætasköpunin verður til. Gengisbundin lán voru dæmd ólögleg af Hæstarétti og bankarnir haga sér eins og sá dómur hafi ekki átt sér stað.

Hvers vegna er ekki hægt að færa öll gengisbundin lán niður hjá öllum fyrirtækjum í landinu og fara eftir dómi Hæstaréttar?

Árni Páll bætti svo um betur í gær á Alþingi og sagði að „brýnt væri að bankakerfið skilaði því svigrúmi sem bankar hefðu til að lækka skuldir fyrirtækja og heimila sem væri óraunhæft að innheimta“. (Skiljið þið þetta?)

Árni Páll kom svo með þessa stórkostlegu setningu: Að það væri áhyggjuefni hversu seint hefði gengið í bankakerfinu að vinna „eftir skýrum fyrirmælum stjórnvalda“.

Er til meiri tækifærissinni? Austurvöllur logar og þá allt í einu stekkur Árni Páll fram og kvartar yfir því að ekki sé farið eftir fyrirmælum stjórnvalda. Hvaða fyrirmælum? Stjórnvöld hafa einmitt sett þau fyrirmæli til bankanna frá upphafi að skuldarar eigi að byggja upp bankakerfið.

Bankarnir yfirtóku lán einstaklinga og fyrirtækja á um 40% af virði þeirra þegar gömlu bankarnir féllu. Þeir rukka lánin til hins ítrasta. Þannig ætla þeir að byggja upp eigið fé sitt. Til þess var leikurinn gerður – svo vitnað sé í Jóhönnu Sigurðardóttur um Geir Haarde. Einhverjir verða að borga, sagði Gylfi Magnússon á sínum tíma um afskriftir lána.

Svo kemur nefnd sem toppar allt. Eftirlitsnefnd um skuldaaðlögun. Þar segir: „Að viðhorf bankanna hafi breyst“.

Bein tilvitnun: „Nefndin telur sig merkja mjög glöggt að á þeim tíma (eftir hrun) hafi viðhorf starfsmanna fjármálafyrirtækja gagnvart skuldurum og skuldauppgjöri tekið miklum breytingum. Væntingar starfsmanna fjármálafyrirtækja voru í byrjun að meginhluti lána myndi innheimtast. Harka einkenndi framgöngu bankanna, ekki var vilji til að gefa eftir kröfur og hefur það m.a. leitt einhverja í þrot á þeim tíma.“

Hvernig er hægt að skrifa svona? Og hver er tilgangurinn með svona skrifum? Það varð bankahrun vegna fjárglæfra bankanna og svo er skrifað: „Væntingar strarfsmanna fjármálafyrirtækja voru í byrjun að meginhluti lána myndi innheimtast og ekki var vilji til að gefa eftir kröfur.“

Austurvöllur byggir upp bálkesti þegar svona er talað. Hann veit betur. Íbúðalánasjóður, ríkissjóður, tollstjóri, innheimtumaður ríkissjóðs og bankarnir hafa aldrei verið eins harðir í að senda inn rukkunarbréf – og hóta í leiðinni.

En „svona er víst bara lífsins gangur“.

Jón G. Hauksson

[email protected]