300 stærstu, Al Thani og reisupassinn (JGH)

Ein af stóru fréttunum í bókinni 300 stærstu, sem kom út í vikunni, er áberandi launaskrið í röðum stærstu fyrirtækja landsins – og er það umfram svonefnda launavísitölu sem Hagstofan mælir. Ekki verður annað séð en að meðaltekjur starfsmanna hafi hækkað í hundrað stærstu fyrirtækjunum á síðasta ári um næstum 1 milljón að jafnaði eða um 80 þúsund á mánuði. Þetta er 15% hækkun en launavístalan hækkaði á sama tíma um 8% á milli ár. Ýmislegt bendir til að almennt hafi fyrirtæki nýtt sér skuldaleiðrétting til þess að hækka laun starfsmanna eftir hrun. Í ljósi þessa verður fróðlegt að sjá hvernig komandi kjarasamningar enda. Það væru mikil mistök ef þeir færu úr böndum. Ekkert er eins brýnt og að semja til langs tíma á raunhæfum nótum og horfa fyrst og fremst á aukinn kaupmátt í stað krónutöluhækkana. Ekkert er eins mikilvægt til að byggja upp hagvöxt en að auka fjárfestingu í atvinnulífinu og styrkja útflutningsgreinarnar. Erfitt er fyrir atvinnulífið að halda áfram að hækka launin án þess að það komi niður á fjárfestingargetu þeirra.

Annar einkennir bið atvinnulífið um þessar mundir. Það eru allir að bíða. Bíða eftir nýjum kjarasamningum, skuldaleiðréttingu heimila, endureiknuðum bílalánum og íbúðalánum, fyrirliggjandi dómum í skuldamálum. Þá bíða margir eftir að ný ríkisstjórn láti meira að sér kveða – en á síðasta kjörtímabili biðu allir eftir að þáverandi ríkisstjórn færi frá völdum til að nýir menn kæmust að stjórnborðinu sem leggðu áherslu á að örva atvinnulífið og starfsmenn þess til dáða.

Annars eru helstu niðurstöður 300 stærstu bókarinnar eru annars þessar:

1. Tvö stærstu fyrirtækin frá í fyrra, Bakkavör Group og Actavis Group, eru dottin út

af listanum. Bakkavör er orðið breskt fyrirtæki þótt eigendur séu að stórum hluta

íslenskir en bræðurnir Ágúst og Lýður Guðmundssynir leiða fyrirtækið. Actacis á

Íslandi er komið inn á listann. En eftir að bandaríska fyrirtækið Watson keypti Actavis

Group hefur nafni hins sameinaða fyrirtækis verið breytt í Actavis plc.

2. Útgerðar- og fjármálafyrirtæki toppa listann yfir hæstu meðallaunin í fyrirtækjum.

3. Meðallaun í 100 stærstu fyrirtækjum landsins með tugþúsundir starfamanna jukust

um 1 milljón á ári á síðasta ári, eða um 80 þús. kr. á mánuði. Meðaltekjur þessara

starfsmanna eru að jafnaði yfir 600 þús. kr. á mánuði.

5. Umfang og hagnaður stærstu fyrirtækja hefur aukist verulega frá árinu áður. Hluti af

skýringunni er sú að skuldaniðurfellingar hjá fyrirtækjum færast í bókhaldi sem

óreglulegar tekjur og þar af leiðandi hagnaður.

6. Eigið fé stærstu fyrirtækjanna hefur aukist líka – þótt skuldir sýnist áfram mjög

miklar. Eigið fé þeirra hundrað fyrirtækja sem eru með mesta eigið fé var í lok síðasta

árs um 2.278 milljarðar og hafði aukist um næstum 355 milljarða á milli ára.

7. Velta 100 stærstu fyrirtækjanna var um 2.547 milljarðar króna.

8. Bókin spannar um 30% af vinnumarkaðnum en við sögu koma um 66 þúsund

stöðugildi en fjöldi starfa á vinnumarkaðnum er tæplega 170 þúsund störf.

9. Atvinnugreinalistinn er mjög spennandi að venju. Hægt er að greina og skoða einstakar

atvinnugreinar og hvað fyrirtæki séu stærst á sínu sviði. Víða má sjá tví- og þríkeppni;

tvö til þrjú stór fyrirtæki keppa við mörg lítil innan sömu greinar.

10. Í bókinni má sjá að útflutningstekjur álveranna þriggja eru yfir 200 milljarðar króna

og segja menn innan fagsins að um 100 milljarðar verði eftir í landinu. Mikill

hagnaður var hjá Alcoa á Austurlandi og Norðuráli en tap hjá Rio Tinto Alcan – en

síðastnefnda fyrirtækið hefur fjárfest um 50 milljarða króna á Íslandi eftir hrun og er

það mesta og stærsta fjárfesting á Íslandi.

Aðeins að öðru. Síðustu tvær vikurnar hefur málflutningur verið í Al Thani-málinu svonefnda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og er honum núna lokið. Eins og vænt mátti hafa mörg vitni borið við minnisleysi. „Mig rekur ekki minni til þess.“ Þetta lögfræðilega svar kemur mér ekki á óvart enda finnur maður fyrir auknu minnisleysi með aldrinum.

Eftir málflutninginn stendur eftir í mínum huga að katarski fjárfestirinn og sjeikinn Al Thani hafi greitt þrotabúi Kaupþings (lesist sem slitastjórn) 3,5 milljarða króna eftir hrun og að hann lagði fram háa sjálfskuldarábyrgð við kaupin á hlutabréfum í Kaupþingi. Þetta gerir málið einhvern veginn allt flóknara – og ásökuð sýndarviðskipti ekki eins sýnileg.

Viðskiptin fólu í sér kaup á 5,01% hlut í bankanum fyrir 200 milljónir dollara, en Al-Thani lagði fram sjálfskuldarábyrgð fyrir um 100 milljónum dollara. Almennt er það þannig að þegar um stórlán vegna hlutabréfakaupa eru fyrir hendi þá tekur bankinn tryggingu í sjálfum hlutabréfunum. En í þessu tilviki lagði einn af ríkustu mönnum heims líka fram sjálfskuldarábyrgð þegar hann keypti í Kaupþingi skömmu fyrir hrun – og síðan hefur hann samið við slitastjórnina.

Að lokum vek ég athygli lesenda á mjög svo góðri grein eftir Ólaf H. Jónsson í opnu Morgunblaðsins á fimmtudag. Yfirskriftin heitir „Ríkispassi“ eða náttúruverndargjöld. Ólafur segir orðrétt í greininni: „Ríkispassi á engan rétt á sér. Ríkið á að hugsa vel um þau svæði sem eru þegar í þess umsjá. Það er ekki nóg að friðlýsa, ef ekki er staðið við samninga um uppbyggingu. Það sama á við alla aðra landeigendur sem eiga að sjá um verndun og uppbyggingu á sínum náttúruperlum. Væri ekki ráð að færa ákvarðanatöku til heimamanna/landeigenda, sem þekkja sitt nærumhverfi? Væri ekki ráð að skapa nokkur hundruð störf og hafa gjaldtökuna á hverjum stað fyrir sig? Á ekki ferðamaðurinn að greiða fyrir það sem hann sjálfur vill njóta þegar það hentar honum? Eiga Íslendingar að greiða sitt náttúruverndargjald með sérstökum sköttum? Á það að vera lægra en það sem erlendum ferðamönnum ber að greiða? Af hverju eigum við Íslendingar að njóta forréttinda? Höfum við greitt eitthvað sem heitið getur síðustu 50-100 árin til sjálfbærni náttúrperla á Íslandi? Við tröðkum náttúruna jafn mikið niður og erlendir ferðamenn. Hvernig er það réttlætanlegt að hver erlendur ferðamaður greiði 600-1.200 kr. fyrir »ríkispassa«, þó hann heimsæki aldrei neina náttúruperlu? Og mun svo einhver sjóður með skrifstofu, stjórn og starfsmenn úthluta nokkrum milljörðum eftir einhverjum óskiljanlegum reglum og geðþóttaákvörðunum?“

Þetta er hverju orði sannara. Gefum „Ríkispassanum“ ætti auðvitað að heita reisupassi – en gefum honum reisupassann; hann er vita gagnslaus.

Jón G. hauksson

[email protected]