Batman og Bjólfur– eiga það sameiginlegt að hafa verið kvikmyndaðir á Íslandi

Kvikmyndaiðnaðurinn í heiminum er ekki aðeins umsvifamikill heldur er hann ein sýnilegasta atvinnugreinin og fær mesta umfjöllun fjölmiðla. Í fararbroddi eru Indland og Bandaríkin sem eru í nokkrum sérflokki hvað varðar fjölda kvikmynda sem gerður er á ári. Bandaríski kvikmyndaiðnaðurinn er alþjóðlegastur og dýrar Hollywood-kvikmyndir eru teknar þar sem best hentar hverju sinni.

Eftirsóknarvert er fyrir litla þjóð eins og Ísland að fá að vera þátttakandi í Hollywood-stórmynd. Það er ekki aðeins að tekjur fyrir þjóðarbúið geti orðið miklar þegar flokkur þekktra kvikmyndagerðarmanna með stórstjörnur í broddi fylkingar koma til að vinna heldur skapar ein Hollywood-mynd einnig mörg störf hjá Íslendingum sem starfa við kvikmyndaiðnaðinn.

Frá því að lög um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi voru sett 1999 og endurskoðuð 2001 hefur hagur okkar vænkast í þessum efnum, þótt við séum langt frá því að vera komnir á kortið sem eitthvert gósenland kvikmyndaiðnaðarins.

Fjórar stórar frá aldamótum

Einkanlega eru það fjórar kvikmyndir sem gerðar hafa verið á síðustu árum sem gera það að verkum að við fyllumst stolti þegar við tölum um þátt Íslands í erlendum kvikmyndum. Þetta eru allt stórar og dýrar kvikmyndir. Fyrst skal telja Lara Croft: Tomb Raider, sem var fyrsta erlenda stórmyndin til að njóta endurgreiðslna samkvæmt lögunum. James Bond myndin Die another Day kom næst, þar sem Jökulsárlónið naut sín til fulls. Síðan kom Batman Begins, en í heild voru um 14 mínútur í myndinni teknar hér á landi, sem þykir nokkuð gott þegar um slíkt stórvirki er að ræða. Síðast er stærsta verkefnið hér á landi til þessa, Flags of Our Fathers, sem að sögn Valgerðar Sverrisdóttur viðskiptaráðherra skaffaði hátt í einn milljarð króna í þjóðarbúið. Eftir er að sýna Flags of Our Fathers og því vitum við ekki hve stóran hlut íslenskt landslag á í myndinni, en það verður örugglega meira en þær 14 mínútur sem Batman Begins bauð upp á.

Það er því miður sammerkt með þessum fjórum stórmyndum og langflestum kvikmyndum sem erlendir aðilar taka hér á landi að engin þeirra gerist hér, heldur verðum við að sætta okkur við að Jökulsárlón á Breiðamerkursandi, svarti sandurinn í Sandvík og önnur íslensk náttúrufyrirbrigði tilheyri öðrum heimshlutum.

Stutt saga á löngum tíma

Langt er síðan fyrsta erlenda kvikmyndin var tekin hér á landi. Fara þarf aftur til ársins 1919 þegar flokkur danskra kvikmyndagerðarmanna kom hingað til að kvikmynda Sögu Borgarættarinnar, eftir Gunnar Gunnarsson. Var um þögla kvikmynd að ræða. Svo skemmtilega vill til að í nýjustu skáldsögu Ólafs Gunnarssonar, Höfuðlausn, er þessi atburður, sem vakti þjóðarathygli, bakgrunnurinn í atburðarásinni. Hadda Padda Guðmundar Kambans var líka tekin á Íslandi að hluta árið 1924. Næst komu Svíar til að gera Sölku Völku eftir Halldór Laxness. Hún var að hluta tekin í Grindavík 1954 og var Edda Film meðframleiðandi myndarinnar. Þriðja myndin sem vert er að minnast á er dansk/sænska/íslenska kvikmyndin Rauða skikkjan frá árinu 1967. Sú kvikmynd var ein dýrasta kvikmynd sem gerð hafði verið á Norðurlöndunum en fékk ekki góðar viðtökur, hvorki hjá gagnrýnendum né almenningi.

Segja má að ástæða þess að útlendingar komu ekki meira til að kvikmynda leiknar kvikmyndir á Íslandi hafi að hluta til verið sú að hér á landi var enginn kvikmyndaiðnaður og ekkert átak í gangi til að fá erlendan kvikmyndaiðnað hingað. Með “vorinu” í íslenskri kvikmyndagerð í upphafi níunda áratugarins verður breyting. Ungir menn, sem menntaðir voru úti í hinum stóra heimi, kveiktu áhugann hjá landanum og farið var að kynna íslenskar kvikmyndir á mörkuðum og kvikmyndahátíðum. Í kjölfarið er byrjað að athuga hvort ekki gæti verið arðbær innflutningur ef tækist að fá erlendan kvikmyndaiðnað til að koma til Íslands.

Næsti kafli hefst með James Bond. Á einhvern hátt höfðu framleiðendur Bond-myndanna fengið veður af Jökulsárlóni, en það varð til upp úr 1950 og hefur stækkað í áranna rás. Þeir sjá sér leik á borði og senda kvikmyndatökulið árið 1984 til að mynda byrjunaratriðið í A View To a Kill. Byrjunaratriðið, sem gerist í Ölpunum, vakti mikla athygli, enda tilkomumikið og vel útfært. Roger Moore lék James Bond í síðasta sinn í A View To Kill, en hann lét ekki sjá sig heldur var staðgengill notaður.

Forskotið sem við höfum

Eftir A View To Kill var farið að nota Ísland í síauknum mæli sem tökustað fyrir erlendar leiknar kvikmyndir, sjónvarpsauglýsingar, heimildarmyndir og tískuljósmyndun. Bílaauglýsingar hafa verið fyrirferðarmiklar enda er auðvelt að finna staði þar sem hægt er að sýna hvað býr í þeim bíl sem auglýstur er og ekki skemmir landslagið í bakgrunninum. Það er þó aðeins takmarkað hvað hægt er að nýta landið í auglýsingamyndir og tískuljósmyndun þar sem bakgrunnurinn virðist til þessa hafa einskorðast við snjó og jökla, fjallasýn, vindasama veðráttu og Bláa lónið.

Aftur á móti er markaðurinn fyrir leiknar erlendar kvikmyndir að mestu óplægður akur og þar höfum við fjölbreytileikann í landslagi sem helsta tromp, enda kemur enginn hingað til lands eingöngu til að filma inniatriði. Það sem gerir fjölbreytileikann enn áhugaverðari er hvað stutt er í hann. Ef Reykjavík er viðmiðunin er auðvelt að láta hana líta út sem stórborg frá ákveðnum sjónarhornum og þaðan er stutt í hraun, Bláa lónið, jökla, svartan sand og stóra fossa, svo nokkuð sé nefnt af náttúru landsins, sem er eins til tveggja tíma akstur frá Reykjavík.

Ókosturinn við Ísland, sem land tækifæranna í kvikmyndaiðnaðinum, er hátt verðlag. Bandarískar stórmyndir eru þessa stundina oftar en ekki kvikmyndaðar í fyrrverandi Austantjaldsríkjum þar sem vinnuafl er ódýrt og verðlag lágt. Eru nokkur stóru kvikmyndafyrirtækjanna búin að koma sér upp aðstöðu í þessum löndum fyrir inni- og útimyndatökur. Við getum aldrei keppt við verðlagið í þessum löndum svo við verðum í framtíðinni, sem og nú, að treysta á landslagið og hentugar aðstæður.

Ísland er samt ekki eitt um að bjóða upp á fallega og tilkomumikla náttúru. Sjálfsagt er helsti keppinautur okkar í dag Nýja Sjáland, en eftir að Hringadróttinssögu myndirnar voru teknar þar hefur áhugi á náttúru landsins aukist hjá kvikmyndaiðnaðinum og verðlag þar er sjálfsagt lægra.

Þeir fiska sem róa

Frá aldamótum hafa verið teknar upp hér á landi nokkrar erlendar kvikmyndir, auk þeirra fjögurra stóru sem áður hefur verið minnst á. Þar koma til sögunnar íslenskir kvikmyndagerðarmenn sem vilja vinna á alþjóðlegum markaði og hafa gert sér grein fyrir því að íslenski markaðurinn einn og sér er of lítill. Má þar fyrst og fremst nefna Friðrik Þór Friðriksson, en bæði sem leikstjóri og framleiðandi hefur hann teymt til landsins alþjóðlegt lið kvikmyndagerðarmanna og blandað því saman við íslenska kollega sína. Hann fékk Hal Hartley til landsins til að gera No Such Thing, leikstýrði á síðasta ári hinni enskumælandi Næsland, sem tekin var upp að mestu hér á landi, og er meðframleiðandi að tveimur kvikmyndum, Beowulf & Grendel og Guy X, sem báðar voru kvikmyndaðar að hluta til hér á landi, en hafa enn ekki verið teknar til almennra sýninga. Beowulf & Grendel var frumsýnd á Toronto-kvikmyndahátíðinni og vakti verðskuldaða athygli. Má kannski segja að hún sé sú erlenda kvikmynd sem gerð hefur verið hér á landi, sem er hvað íslenskust, enda efnið tengt okkur.

Baltasar Kormákur er annar íslenskur leikstjóri og framleiðandi sem gerir út á erlendan markað og hefur tekið upp hér á landi. Kvikmynd hans, A Little Trip to Heaven, sem einnig var frumsýnd á Toronto-kvikmyndahátíðinni. Hún skartar Hollywood-stjörnunum Forest Whitaker og Juliu Stiles. A Little Trip to Heaven var gerð á Íslandi þótt hún eigi að gerast í Minnesota í Bandaríkjunum. Baltasar Kormákur var einnig einn framleiðenda kvikmyndar Sólveigar Anspach, Stormy Weather, sem meðal annars var tekin í Vestmannaeyjum.

Þá er vert að geta að lokum Last Winter, sem kvikmynduð var síðastliðinn vetur. Um er að ræða bandaríska hryllingsmynd, sem á að gerast í norðurhluta Alaska. Meðal framleiðenda hennar er Sigurjón Sighvatsson. Hún hefur enn ekki verið tekin til sýningar.

Það er greinilegt að áhugi á Íslandi sem góðum kosti fyrir alþjóðlegan kvikmyndaiðnað er að aukast, en samkeppnin er hörð. Það aflar enginn sem ekki rær og kvikmyndafyrirtæki á borð við Saga Film, Pegasus og Truenorth eiga hrós skilið fyrir að gera út á þjónustu við erlend kvikmynda- og sjónvarpsfyrirtæki, sem og önnur fyrirtæki sem róa á sömu mið. Fyrirtækin þurfa samt á allri þeirri aðstoð að halda sem mögulegt er að fá frá yfirvöldum. Hefur margsannast að það sem sést af landinu á hvíta tjaldinu er mikil landkynning.

Myndatextar

Batman Begins. Í upphafi myndarinnar er Batman (Christian Bale) í andlegum hugleiðingum í Kína. Eins og sjá má er landslagið íslenskt.

Die Another Day. Sportbílar þjóta um ísilagt Jökulsárlónið.

Bjólfskviða. Ekki er víst að margir útlendir áhorfendur viti að nafn fossins er Skógafoss, þótt allir Íslendingar viti það.

No Such Thing. Hal Hartley leikstýrir Julie Christie og Sarah Polley.

Lara Croft: The Tomb Raider. Vel klædd Angelina Jolie á hundasleða.