Kaupþing tekur yfir Heklu (JGH)

Næstu daga mun fulltrúi frá Kaupþingi ganga um með stóra tösku, mjög stóra tösku, og banka upp á hjá bílaumboðum. Hann mun segja: „Góðan daginn. Ég er með þekkt bílaumboð til sölu, Heklu. Viltu kaupa hana af mér?“ Hekla er fyrsta fyrirtækið af mörgum sem hann verður með í stóru töskunni sinni næstu mánuðina. Hann fer um bæinn á morgnana, daginn og kvöldin með töskuna góðu, bankar upp á og býður fyrirtæki til sölu. Hann mun hitta félaga sína frá hinum bönkunum, Landsbanka og Glitni, þeir verða líka með stórar töskur og mörg fyrirtæki til sölu. Kannski munu einhverjir spá og spekúlera – en flestir munu vilja fá þessi fyrirtæki fyrir ekki neitt. Lítið út og engar skuldir í farteskinu. Þetta verður eins og með fiskeldisstöðvarnar í gamla daga þegar menn sögðu nei, takk. „Ekki gefa mér fiskeldisstöð, ég byrja að tapa á henni frá fyrsta degi!“ En það verða örugglega einhverjir góðir bitar tíndir úr safninu. Hekla er með þekkt merki eins og Golf, Audi, Mitsubishi og Skoda.

Einhvern veginn svona sé ég fyrir mér handaganginn í öskjunni. Ballið er byrjað. Ríkisvæðingin er hafin. Bankarnir, sem allir eru núna ríkisbankar, eru byrjaðir að taka yfir stórfyrirtæki. Fréttin um að Kaupþing hefði tekið yfir rekstur Heklu er sú fyrsta af mörgum sem mun birtast á næstunni.

Ríkisstjórnin hefur gefið út að skuldum stærstu fyrirtækjanna verði hugsanlega breytt í hlutafé. Ég hef sagt að þetta væri mjög ósanngjarnt gagnvart þeim sem standa sig í rekstri og fá síðan ríkið í fangið sem sinn helsta keppinaut. Ég hef líka sagt að það sé líklega óhjákvæmilegt að ríkið yfirtaki og eignist hlut í stærstu fyrirtækjum landsins til að hægt sé að halda úti fjölmennum vinnustöðum svo hjól atvinnulífsins haldi áfram að snúast. Þannig er þetta.

Hekla var stofnuð árið 1933 af Sigfúsi Bjarnasyni. Fyrir nokkrum árum seldu þeir Sigfúsbræður, Sverrir og Sigfús, fyrirtækið til Tryggva Jónssonar endurskoðanda sem seldi það fljótlega aftur. Hekla er eitt margra fjölskyldufyrirtækja sem var selt í útlánabólunni miklu. Bankarnir tóku snúning á nánast öllum rótgrónum fjölskyldufyrirtækjum á Íslandi, seldu þau og „pökkuðu inn dílum“. Allt gekk út á að vaxa og vaxa hratt. Oft voru fréttirnar þannig að einhver óþekktur dáti úr viðskiptalífinu, sem enginn vissi til að ætti krónu, var skyndilega búinn að kaupa stórfyrirtæki. Bankarnir borguðu.

Orðið skuldsett yfirtaka fékk veglega merkingu í orðabók viðskiptanna. Þú keyptir fyrirtæki og síðan var það látið taka lán í bankanum, sem stóð að viðskiptunum, til að greiða út arð – sem svo aftur var notaður til að greiða afborganir til bankans. Oft var það þannig að húseignir fyritækjanna voru seldar til einhvers félags sem var náskylt. Út úr þessum viðskiptum á fasteignunum fékkst gróði sem svo aftur var notaður til að slá fleiri lán í bankanum.

Hún var fræg yfirtakan þegar Óli heitinn í Olís keypti Olís á sínum tíma. Sagan segir að hann hafi greitt eitthvað smáræði út í byrjun og síðan meira eftir að hann eignaðist kompaníið. Sagan segir líka að hann hafi notað ávísanahefti Olís til að greiða næstu afborganir. Ef til vill á maður ekki að láta svona sögur flakka – en sagan um Óla í Olís eru löngu orðin þjóðsaga. Önnur saga segir raunar að þekktur bankastjóri hér í bæ, sem átti í samskiptum við Olís, hafi kallað aðferð Óla „Munkhásen-aðferðina“, þ.e. toga sjálfan sig upp á hárinu.

Það munu margir forstjórar í atvinnulífinu kveinka sér á næstunni við að fá ríkið sem keppinaut. Í mörgum tilvikum verða þetta forstjórar lítilla fyrirtækja sem hafa staðið sig vel í rekstri, ekki verið með neina ævintýramennsku, ekki verið daglegir gestir hjá fyrirtækjasviðum bankanna síðustu árin á útkikki eftir fyrirtækjum. En þeir keppa núna við báknið.

Þegar Sambandið fór á höfuðið (tæknilega var það víst ekki gert gjaldþrota) sagði Guðjón B. Ólafsson, þáverandi forstjóri, að það hefði verið ólán SÍS að fá svo mikið af ódýrum lánum. Fyrir vikið hefði ekki verið hugsað um arðsemina. Skipadeild SÍS var ein af einingunum sem lenti í fanginu á Landsbankanum og úr varð Samskip. Landsbankinn átti og rak Samskip í fullri samkeppni við Eimskip. En Eimskip var hins vegar einn stærsti viðskiptavinur Landsbankans og kvartaði undan því að viðskiptabankinn, sem allt vissi um Eimskip, væri að reka skipafélag í samkeppni við félagið. Íslandsbanki kvartaði líka undan því að vera einkabanki í harðri samkeppni við ríkisbankana Landsbanka og Búnaðarbanka. Ari Edwald á Stöð 2 hefur kvartað undan því að keppa við ríkið.

Ballið er byrjað. Það er verið að banka. Hann er víst frá banka.

Jón G. Hauksson

[email protected]