Vúdú-hagfræði (JGH)

Þórólfur Matthíasson og Jón Steinsson fjalla í sitt hvorri greininni í Morgunblaðinu um skuldavanda heimilanna. Jón segir að „vúdú-hagfræði“ hafi einkennt umræðuna um niðurfellingu skulda og að þessi „vúdú-hagfræði“ gangi út á að skuldaniðurfelling hjá fólki, sem annars gæti á endanum staðið í skilum, muni hafa svo jákvæð áhrif á hagkerfið að hún borgi fyrir sig sjálf og meira en það. Jón gefur heldur ekki mikið fyrir þá hagfræði ef „afslátturinn“, sem nýju bankarnir fengu af lánasöfnum gömlu bankanna, fer í að fella niður skuldir þeirra sem geta greitt skuldir sínar. Hann segir að Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðir hafi ekki fengið neina afslætti.

Vúdú-hagfræði var hún uppnefnd stefna Ronalds Reagans á sínum tíma þegar hann vildi lækka skatta, auka útgjöld til hermála og skera niður í ríkisútgjöldum, allt á sama tíma. Vakti þessi hagfræði aðhlátur andstæðinga hans sem og nokkurra samflokksmanna og var orðið vúdú-hagfræði meira að segja komið frá Georg Bush eldri sem síðar varð varaforseti hjá Reagan.

Leiðir Jóns og Þórólfs ganga í stuttu máli út á greiðsluaðlögun, greiðslugetu og afkomu lántakenda í nútíð og framtíð – og sértæka niðurfellingu skulda fremur en almenna. Ég held að þessar leiðir Þórólfs og Jóns geti orðið frekar flóknar og erfiðar í praxís en það er fínt að fá þær inn í umræðuna.

Þórólfur vill afkomutengja lánin, þ.e. afkomutengja endurgreiðslu lána að fullu og jafnvel höfuðstól þeirra að fullu líka. Hugmynd hans er sú að ef laun skuldara halda ekki í við verðbólguna þá leiðréttist greiðslubyrðin og hugsanlega eftirstöðvarnar einnig. Ég fæ ekki betur séð en að hér sé komin eins konar verðtrygging launa við endurgreiðsluna. Mér finnst mjög ólíklegt að laun hækki á næstu árum á Íslandi í takt við verðbólguna, hvað þá meira, því hagvöxtur merkir í raun að laun hækka umfram verðlag.

Jón Steinsson segir að hin skynsamlega stefna varðandi „skuldsett heimili“ byggist á því að tveir valmöguleikar séu í boði. Annar ætlaður þeim sem eru í vonlausri stöðu og hinn ætlaður þeim sem munu á endanum geta greitt skuldir sínar. Hann segir að valkosturinn, sem ætlaður sé þeim sem séu í vonlausri stöðu eigi að fela í sér „aðlögun skulda við greiðslugetu viðkomandi“, þ.e. skuldaniðurfellingu þeirra skulda sem hvort sem er munu aldrei fást greiddar.

Hinn kostur Jóns er ætlaður þeim, sem hafa fengið á sig „stórt högg“ en munu á endanum geta greitt skuldir sínar, eigi að byggjast á lengingu lána þannig að greiðslubyrði þeirra sé viðráðanleg á meðan hið versta gengur yfir. Jón vísar á tillögu sem hann og Gauti B. Eggertsson settu fram sl. vor um að sett yrði á greiðslubyrði sem hlutfall af ráðstöfunartekjum rétt eins og gert væri með námslán og að það sem út af stæði bættist við höfuðstól lánsins.

Jón segir um vúdú-hagfræðina að kjarni málsins sé þessi: „Á ríkið að taka fé frá þeim sem lítið skulda í gegnum hærri skatta og færa það til þeirra sem skulda mikið og munu á endanum geta greitt skuldir sínar? Hann segir að allar þær leiðir sem hafi verið í umræðunni – 20% niðurfelling, flöt 4 milljóna niðurfelling, afturvirkt afnám verðtryggingar og gengistryggingar séu mismunandi útfærslur á þeirri leið.“

Hann segir ennfremur: „Einhver verður að taka á sig lækkun á raunverði húsnæðis og þá lífskjaraskerðingu sem felst í minnkun kaupmáttar. Annað hvort eru það þeir sem tóku lánin, að svo miklu leyti sem þeir geta, eða hinir sem tóku minni lán, ef stjórnvöld ákveða að færa byrðina yfir á þá með almennri skuldaniðurfellingu. Aðrir kostir eru ekki í boði.“

Þarna staldraði ég við í greininni og las aftur. Ég held nefnilega að þeir sem lánuðu féð; bankar, lífeyrisjóðir og Íbúðalánasjóður taki á sig lækkun á raunverði húsnæðis þegar upp er staðið.

Ég viðurkenni fúslega að ég er ekki alveg með á nótunum hvernig þeir sem tóku lítil lán muni greiða skuldir hinna sem skulda mikið í gegnum hærri skatta, eins og Jón heldur fram. Helstu skattar ríkisins eru tekjuskattar og óbeinir skattar. Ég hugsaði með mér: Á hann við að það séu sparifjáreigendur sem tóku lítil lán sem borgi brúsann í formi minni ávöxtunar og affalla? Nei, það eru ekki skattar. Eða á hann við að setja einhvers konar eignaskatt á en hann er lagður á nettó-eignir? Eða er þetta þannig hugsað að skuldir heimila eru afskrifaðar í bönkum og það þýði að ríkissjóður þurfi að koma með hærra framlag til að stofna bankana og það fé komi ekki nema í gegnum aukna skattheimtu? En hvað kemur það skuldlitlum við ef skattarnir felast í tekjuskatti og óbeinum sköttum?

Þetta er hins vegar þungamiðjan í grein Jóns því hann segir: „Þeir sem taka hvað harðasta afstöðu með almennri skuldaniðurfellingu þurfa að gera sér grein fyrir því að þeir eru í raun að berjast fyrir því að byrðin af hruninu verði með ákvörðun stjórnvalda færð til þeirra sem sem tóku minni lán....Það væru mistök af stjórnvöldum að láta undan þrýstingi þeirra sem vilja víðtækari skuldaniðurfellingu.“

Hvað á að gera fyrir skuldsett heimili? Þetta er fyrirsögnin á grein Jóns og auðvitað stóra málið. Ég hef sagt frá því að kerfið hrundi að aldrei verði hægt að afskrifa skuldir útvalinna heimila – því það sé óéttlátt gagnvart öðrum heimilum. Þess vegna verði flöt niðufelling skulda að eiga sér stað. Ég hef sagt að það verði ekki komist hjá því að þúsundir mjög skuldsettra heimila verði gjaldþrota – en að það sé mikilvægt að þessar fjölskyldur missi ekki heimili sín og húsaskjól. Bankar, Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir verði að vera tilbúnir til að leigja fólki aftur það húsnæði sem það missir.

Það verður aldrei sátt um það í þjóðfélaginu að fyrrverandi „sigurvegarar góðærisins“, fólk sem fór óvenjulega ógætilega í lántökum og fjárfestingum og fékk á sig stórt högg fái að halda dýra einbýlishúsinu, dýru jeppunum í hlaðinu, dýra sumarbústaðnum og fái síðan niðurfellingu skulda upp á tugi milljóna með einhvers konar „greiðsluaðlögun, greiðslugetu og afkomutengingu“. Þessum fjölskyldum verður ekki bjargað fjárhagslega. Því miður er engin önnur leið fær en gjaldþrotaleiðin. Þessar fjölskyldur geta ekki haldið munaði góðærisins eftir eins og ekkert hafi í skorist – þá verða þær líka „sigurvegarar kreppunnar“ í augum margra.

En hvað er þá skuldsett heimili – fyrst þekktir hagfræðingar og ríkisstjórnin vilja einbeita sér að þeim í stað þess að vera með flata niðurfellingu? Hvar á að draga línuna? Við skuldir upp á 10, 20, 30, 40 eða 100 milljónir? Eða á að horfa á eigið féð og veðhlutföllin, eins og bankarnir gera? 10 milljóna króna skuld er megaskuld fyrir atvinnulausan mann.

Ætli reyndin sé ekki sú að flest ungt fólk sé í vanda vegna þess að það keypti sér íbúð fyrir um 15 til 20 milljónir á árunum í kringum 2005 og tók lán fyrir henni að mestu. Frá byrjun ársins 2005 hefur vísitala lánanna hækkað um 45%. Það þýðir að 20 milljóna króna lán frá þeim tíma er komið í tæpar 30 milljónir. Það er erfið skuldastaða. 15 milljóna króna lánið, sem er komið í 22 milljónir, er líka erfiður biti. Hvað þá íbúðakaup með gengistryggðum lánum sem hafa tvöfaldast; 20 milljónir orðnar að 40 milljónum. Og hér erum við að ræða um íbúðakaup ósköp venjulegs ungs fólk sem fór í íbúðakaup í því umhverfi sem var í bólunni og voru engir „sigurvegarar góðærisins“. Um tíma fagnaði þetta unga fólk bólunni því verð íbúðanna hækkaði talsvert meira en lánin og það gat reiknað sér svolítla eign í íbúðinni. En það eru breyttir tímar. Lánin fóru upp – verð íbúðanna niður. Eigið féð farið og gott betur. Verð íbúðanna á eftir að lækka enn meira. Það hefur ekki lekið úr blöðrunni að fullu. En eigum við að draga línuna við vanda þessara fjölskyldna, fólks sem skuldar á bilinu 20 til 40 milljónir en er með erfiða greiðslugetu og neikvætt eigið fé? Það er nú það; hvar á að draga línuna?

Setjum hlutina í samhengi. Fjölskylda, sem ekki tók þátt í góðærinu og bólunni, og leigir íbúð á 120 þúsund á mánuði greiðir 1.440 þúsund kr. á ári í leigu. Í 40 ár gera það 58 milljónir á sama verðlagi. Ekki eru neinar núvirðispælingar í þessu dæmi eða vaxtavaxta-útreikningar og hvað þá vúdú-hagfræði. Berstrípað dæmi. Þetta segir okkur hins vegar að þeir sem leigja eru líka að horfa fram á stóra fjárhæð til fjörutíu ára litið þótt þeir séu ekki með skuldaklafann yfir sér. Er þarna kannski komin línan um skuldaniðurfellingu heimila; að hún miðist við 60 til 80 milljóna skuld? Það er nokkuð hátt. En ég hef ekki hugmynd um hvar eigi að draga þessa vandasömu línu þegar kemur að því að hygla sumum en öðrum ekki.

Ég hef tönnlast á því frá hruninu að besta leiðin til að lífga hagkerfið við sé að frysta vísitöluna í öllum lánasamningum og aftengja þannig verðtrygginguna í tvö til þrjú ár. Ennfremur að lækka stýrivexti niður fyrir 1% og í þriðja lagi að endurreisa bankana með eignarhald erlendra kröfuhafa. Í fyrstu máttu hagfræðingar ekki heyra á það minnst að frysta vísitöluna en með tímanum fer þeim mjög svo fjölgandi sem átta sig á því að það gengur ekki upp að í rústuðu hagkefi hafi fjármagnið; sparifjáreigendur og lífeyrissjóðir, allt sitt á þurru á meðan lántakendur – fyrirtæki og heimili – lepja dauðann úr skel. Það er brýnasta málið að lækka fjármagnskostnað fyrirtækja og heimila og draga úr sjálfvirkum áskrifartekjum sparifjáreigenda og lífeyrissjóða. Það að frysta vísitöluna í lánasamningum er almenn aðgerð; kemur öllum lántakendum til góða og blæs þeim þrek og von í brjóst um framtíðina. Það er líka fyrirfram aðgerð; skýrar leikreglur, en ekki eftirá aðgerð þar sem verið er að tjasla upp á hlutina. Skýr aðgerð sem hjálpar fyrirtækjum til að lifa af og heimilum. Sterkt atvinnulíf – sterkari heimili. Svo furðulega sem það hljómar þá hefur Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra verið helsti andstæðingur þess að frysta vísitöluna í þessum hörmungum og aftengja þannig verðtrygginguna. Hún hefur sagt að þá missi lífeyrissjóðirnir spón úr aski sínum. Á meðan hækkar ríkisstjórnin skatta, beina sem óbeina, sem skrúfar verðbólguna upp og lánin í leiðinni; og gerir skuldastöðu heimilanna enn verri og þar með vanda ríkisstjórnarinnar til að takast á við skuldastöðu heimilanna.

Ríkisstjórn Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks fannst lítið mál að setja neyðarlög sem tryggðu alla sparifjáreigendur 100% í kreppunni hvort sem þeir áttu 10 þúsund krónur eða yfir 1 milljarð í banka. Þetta var hrein gjöf. Þá var flöt trygging í lagi. Auk þess setti ríkisstjórnin yfir 200 milljarða í peningamarkaðsreikninga sem henni bar engin skylda til. Þegar kemur að lántakendum er flöt niðurfelling skulda talin óréttlætanleg og óásættanleg hjá stjórnvöldum og mörgum hagfræðingum.

Án aðgerða fyrir skuldug heimili blasir þetta við: Bankar, Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðir þurfa að afskrifa hundruð milljarða króna vegna gjaldþrota heimila. Eiga lánastofnanir að afskrifa þessar skuldir strax eða þráast við og reyna að kreista sem mest út úr heimilunum með greiðsluaðlögunum, tekjutengingu endurgreiðslna, niðurfellingu skulda hjá sumum en öðrum ekki – og öðrum sértækum aðgerðum?

Þetta er erfitt mál, flókið að draga línur um skuldsett heimili og ríkisstjórnin gerir ekkert. Ráðherrar staglast á því út í eitt að einhver verði að greiða fyrir niðurfellingu skulda. Þetta er ekki flókið; bankar, sparifjáreigendur, Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðir borga brúsann enda fá þeir hann hvort sem er í fangið síðar í formi afskrifaðra lána og minni ávöxtunar.

Það er einfaldlega þannig að þar sem vonleysið ræður ríkjum vegna Icesave, skulda heimila og aukinna skatta þá stækkar hann hratt sá hópur sem reynir ekki að greiða skuldir sínar til baka. Hann greiðir atkvæði með fótunum og flýr land.

Ríkisstjórnin skilur ekki að fjármagnseigendur geta ekki verið einir í vakúmpökkuðum heimi með allt sitt á þurru þar sem hagkerfið er í rúst – það er vúdú-hagfræði.

Jón G. Hauksson

[email protected]