Hver er ávinningurinn af leiðréttingunni?

Ég skrifa um fyrirhugaða leiðréttingu skulda heimilanna í leiðara nýjasta tölublaðs Frjálsrar verslunar. Þessi aðgerð er engan veginn hættulaus fyrir ríkissjóð og verðbólguáhrifin eru líklegast vanmetin. Svo ekki sé talað um ef skatturinn á þrotabúin fer fyrir dóm og tapast. Ég er á móti alls kyns tilfæringum og millifærslum, eins og leiðréttingin gengur út, og það kom mér á óvart að leiðréttingin sé fjármögnuð að hluta með beinni skattheimtu. En ég hef ákveðið að horfa á málið út frá hugsanlegum ávinningi og vonast til þess að leiðréttingin stuðli að þjóðarsátt á milli skuldara gengisbundinna lána og verðtryggðra lána – og að sú sátt geti leitt af sér aukinn drifkraft í atvinnulífinu. Að það sjái fyrir endann á hinni löngu bið í atvinnulífinu og að punktur verði settur aftan við margumræddan forsendubrest. Takist það er 80 milljarða skuldaniðurfærslan á íbúðalánin næstu fjögur árin einhvers konar þjóðarsátt sem skilar sér í auknum hagvexti í framtíðinni. Eflaust finnst mörgum ég haldinn einhverri glýju; að forsendubresturinn sé kvaddur?! Kanntu annan? En ég segi bara á móti: Einhvern tíma þurfum við að setja punktinn, ætlum við að tala um forsendubrest næstu tíu árin?

Fyrstu viðbrögð við leiðréttingunni benda til þess að mun meiri ánægja sé með hana en menn áttu von á og að stemningin hjá þeim sem eru algjörlega á móti sé að verða þessi: Þetta gat verið verra; t.d. ef farið hefði verið út í 240 milljarða niðufellingu. Leiðréttingin lagar sömuleiðis afleita stöðu Íbúðalánasjóðs eitthvað og minnkar innspýtingu ríkissjóðs í hann næstu árin.

Ég sé í Morgunblaðinu í morgun að spáð er 14% hækkun á íbúðaverði næstu tvö árin sem bætir eitthvað eiginfjárstöðuna hjá þeim sem skulda lítið. En gangi þessar spár eftir verður enn erfiðara fyrir ungt fólk að kaupa sér sína fyrstu íbúð. En komin er fram ný kynslóð Íslendinga sem hefur ekki efni á að flytja að heiman, svo dýrt er að kaupa og leigja.

Tími til að setja punktinn

Leiðarinn er svona: „Á fundi Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar forsætisráðherra og Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra í Kaldalónssalnum í Hörpu, þar sem þeir kynntu fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á höfuðstólslækkun íbúðalána, stóð skrifað á stóru veggtjaldi fyrir aftan þá: Leiðréttingin. Sjálfsagt fór vel á því, en hún er engan veginn áhættulaus fyrir ríkissjóð ef bankaskatturinn á gömlu þrotabúin, sem á að fjármagna 80 milljarða króna niðurfærsluna á næstu fjórum árum, fer fyrir dómstóla og stenst ekki, eins og sumir óttast. Þá breytist þetta í skuld ríkissjóðs. Vonandi kemur ekki til þess. Í kosningabaráttunni var fjármögnun leiðréttingarinnar boðuð með samningum við kröfuhafa í stærra samhengi, en ríkisstjórnin hefur horfið frá því í bili og féð sótt til þeirra í formi skattlagningar. Hugsanlega er verið að draga kröfuhafana að samningaborðinu í leiðinni. Fyrstu viðbrögð benda til þess að mun meiri ánægja sé með leiðréttinguna en margir áttu von á, samanber kannanir, og stemningin hjá þeim sem eru á móti boðuðum aðgerðum virðist vera að snúast upp í setninguna: Þetta gat verið verra. Auðvitað heyrast þau rök að fyrst ríkisstjórnin ætli sér að fjármagna 80 milljarðana með beinni skattheimtu hvers vegna féð fari þá ekki frekar í að greiða niður skuldir ríkisins eða í nýtt hátæknisjúkrahús.

Helsti ávinningurinn sem leiðréttingin leiðir vonandi af sér er þjóðarsátt. Að stundin í Hörpu hafi verið tímapunktur. Tímapunktur þar sem punktur var settur aftan við margumræddan forsendubrest og biðinni miklu í atvinnulífinu sé lokið. Árin fimm frá hruni séu kvödd og byrjað upp á nýtt með meiri sátt á milli skuldara gengisbundinna lána og verðtryggðra lána, hreinna borð og stóraukinn drifkraft í atvinnulífinu. Að vísu voru fjármálafyrirtækin búin að afskrifa yfir 1.000 milljarða hjá fyrirtækjum og einstaklingum frá hruni áður en að leiðréttingunni kom. Sigmundur Davíð og Bjarni hefðu átt að gefa út afgerandi yfirlýsingu í Hörpunni um að þetta væri þeirra lokasvar og að biðinni miklu sem allt of lengi hefði einkennt atvinnulífið væri lokið. Að ekki væri meira á leiðinni fyrir einhverja hópa íbúðaeigenda. Þá hefðu allir séð hvernig staða þeirra væri og getað gert sínar ráðstafanir út frá því. Þeir sem skulda of mikið og telja sig ekki ráða við þá glímu gætu þá ákveðið að lýsa sig gjaldþrota og byrja upp á nýtt. Enda er löngu ljóst að leiðréttingin dugar engan veginn þeim sem skulda mikið og ráða ekki við greiðslubyrðina.

Biðin eitt helsta vandamálið

Biðin hefur verið eitt helsta vandamálið í atvinnulífinu. Allir bíða og hafa beðið eftir nýjum kjarasamningum, skuldaleiðréttingu heimila, endurreiknuðum bílalánum og íbúðalánum, fyrirliggjandi dómum dómstóla í skuldamálum. Þá bíða margir eftir að ný ríkisstjórn láti meira að sér kveða við að örva atvinnulífið með skattalækkunum. Á síðasta kjörtímabili biðu allir eftir margumræddri skjaldborg heimilanna, sem breyttist í tjaldborg, og að þáverandi ríkisstjórn færi frá völdum til að nýir menn kæmust að stjórnborðinu sem legðu áherslu á að örva atvinnulífið og landsmenn til dáða. Um það snerust kosningarnar síðastliðið vor. Engu að síður var „leiðrétting húsnæðislána“ svo áberandi í kosningabaráttunni að erfitt var fyrir báða stjórnarflokkana að hunsa það loforð. Vert er að setja 80 milljarða niðurfærsluna í leiðréttingunni í samhengi við fyrri ráðstafanir ríkisstjórna. Nærtækt er að líta á það þegar fráfarandi ríkisstjórn skrifaði undir loforðalista til að liðka fyrir frjálsum kjarasamningum á síðasta kjörtímabili. Eftir undirskriftina sagði Steingrímur J. Sigfússon, þá fjármálaráðherra, að loforðalistinn myndi kosta ríkið 60 milljarða næstu þrjú árin.

Er lánshæfismat ríkissjóðs í hættu?

Leiðréttingin er engan veginn áhyggjulaus fyrir ríkissjóð og ekki skal gert lítið úr því. Verðbólga vegna meiri eyðslu er líklegast vanmetin í áhrifunum og vegna verðtryggingar gæti skuldastaðan fljótlega farið í fyrra horf. Það yrði hins vegar mikil gæfa ef leiðréttingin leiddi til þjóðarsáttar á vinnumarkaði. Fjárlagahallinn frá árinu 2008 er orðinn yfir 600 milljarðar króna og ríkissjóður greiðir í kringum 80 milljarða á ári í vexti. Ekkert er eins mikilvægt og að ríkissjóður sé rekinn af ábyrgð og án halla. Á hinum erfiðu dögum haustið 2008 þegar bankarnir hrundu var lögð ofuráhersla á að ríkissjóður færi ekki á höfuðið svo hægt væri að koma upp starfhæfu bankakerfi og halda greiðslukerfinu gangandi. Það afrek verður aldrei ofmetið. Ef lánshæfismat ríkissjóðs er lágt smitast það á bankana og fyrirtækin í landinu. Fyrirtækin þurfa á traustum ríkissjóði og bankakerfi að halda og heimilin þurfa á traustum fyrirtækjum að halda. Ef leiðréttingin leiðir til verra lánshæfismats ríkissjóðs er það áhyggjuefni fyrir atvinnulífið og hittir heimilin fyrir – sem nú er verið að hjálpa.

Vonandi skilar leiðréttingin sér í sátt á milli skuldara í þjóðfélaginu og út á vinnumarkaðinn og að stundin í Hörpu hafi verið sá tímapunktur þar sem punktur var settur aftan við forsendubrestinn og byrjað var upp á nýtt í atvinnulífinu af meiri krafti en áður. Það yrði stóri ávinningurinn – og besti punkturinn.“

Jón G. Hauksson

[email protected]