Allt með gætni gert (BJ)

Til er fólk sem heldur að stjórnlagaþingið muni skipta sköpum í lífi okkar Íslendinga. Þingið verði nýtt upphaf. Ekki er ég viss um það. Tvennt kemur til. Þeir sem helst vildu halda þingið hafa ekki nefnt margt sem þeir vilja að þar verði gert. Mér finnst það öfugsnúið. Fyrst þyrftum við að vilja breytingar. Svo finna tæki til þess að breyta.

Hitt er að ekki er víst að þingið verði haldið.

Hæstiréttur úrskurðaði að kosningar til þingsins væru ólöglegar. Meðal annars að menn hefðu getað séð hver á annars atkvæði vegna þess að kjörklefar voru ekki lokaðir.

Ég fór að kjósa í Íþróttahöllinni. Ekki gat ég séð á atkvæði annarra sem þar kusu. Aðallega vegna þess að ég rétt grillti þessa fáeinu sem kusu í mikilli fjarlægð.

Básarnir sem notaðir voru fannst mér svipaðir og skilrúmin sem Sjálfstæðisflokkurinn notar í prófkjörum. Einu sinni fór ég í Valhöll að kjósa og kona úr kjördeildinni stóð upp og stillti sér fyrir aftan mig og horfði yfir öxlina á mér. Vonandi man hún hvað ég kaus. Alltaf gleymdi ég því jafnóðum. Aðferðin í prófkjöri var svipuð og í stjórnlagaþinginu. Fyrst kaus ég þá sem ég vildi, svo þá sem ég þekki vel og hafði ekkert á móti og loks fyllti ég upp með fólki sem ég taldi ólíklegt að kæmist að.

Mig minnir að ég hafi náð sex stjórnlagaþingmönnum réttum.

Hvers vegna var fulltrúum bannað að fylgjast með talningu? Nóg sýndist mér plássið vera í höllinni. Sú ákvörðun var beinlínis kjánaleg að halda fulltrúum frambjóðenda úti. Eins var það sérstætt að hafa seðlana í hlaupandi röð. Þó að ég viti lítið um strikamerki giska ég á að það hefði verið nóg fyrir talningarvélarnar að hafa strikin en engin númer.

Hálfu ári eftir rannsóknarskýrsluna miklu um lélega stjórnsýslu vildu stjórnmálamenn halda kosningar þar sem mikill afsláttur var gefinn á formsatriðum. Það gat ekki farið vel.

Af öllu því vitlausa sem komið hefur fram eftir úrskurð Hæstaréttar er hugmynd Jóhönnu og Samfylkingarinnar að skipa hina ólöglega kosnu fulltrúa í stjórnlaganefnd og gefa þannig réttinum langt nef.

Mér hrýs líka hugur við því hve margir fulltrúanna sem eiga að undirbúa nýja stjórnarskrá fyrir okkur eru alveg til í að hafa álit Hæstaréttar að engu. Það er ekki góð byrjun.

Þorvaldur Gylfason vann glæsilega sigur í kosningunum til stjórnlagaþings. Frá honum birtist pistill í Fréttablaðinu á fimmtudag. Líklega hefur Þorvaldur verið búinn að skrifa pistilinn áður en Hæstiréttur kvað upp sinn úrskurð. Þorvaldi mislíkar að menn geri lítið úr stjórnlagaþinginu. Hann segir:

„Þeir, sem óttast nýja eða breytta stjórnarskrá og reyna að varpa rýrð á stjórnlagaþingið, hamra á kjörsókninni í kosningunni í nóvember (37 prósent).

Kjörsókn fyrir þjóðfundinn 1851

Hver skyldi kjörsóknin hafa verið, þegar 37 þjóðkjörnir fulltrúar voru valdir til setu á þjóðfundinum 1851? Kjörið fór fram vorið og sumarið 1850. Í bók fræðimannsins Aðalgeirs Kristjánssonar, Endurreisn Alþingis og þjóðfundurinn (Sögufélag, 1993), kemur fram, að heildartölur um kjörsókn fyrir þjóðfundinn eru ekki til. Aðalgeir safnar saman því efni, sem hann nær til, bæði úr embættismannaskýrslum og öðrum heimildum. Úr Vesturamti vantar hann bara eina sýslu. Skeri hún sig ekki mjög úr heildinni, hefur kjörsókn þar verið rétt yfir 25 prósent.

Síðan vitnar hann um einstakar sýslur með kjörsókn á bilinu 17 prósent upp í 76 prósent, þar af aðeins þrjár yfir 50 prósent. Aðalgeir áætlar, að fyrir landið í heild hafi kjörsókn verið nokkru meiri en í Vesturamtinu.

Hann nefnir ekki tölu, en af orðalagi hans að dæma virðist hann eiga við kjörsókn í kringum 30 prósent. Aðalgeir Kristjánsson nefnir til samanburðar, að kjörsókn við kosningu stjórnlagaþingsins í Danmörku hafi verið 33 prósent.

Jafnvel Trampe greifa datt ekki í hug að reyna að varpa rýrð á þjóðfundinn 1851 með því að vísa til 30 prósent kjörsóknar.“

Ekki er að efa að ályktanir Aðalsteins eru nærri lagi enda er hann vandaður fræðimaður. Ég er ekki sérfróður í kosningatölum frá 19. öld, en þó held ég að almennt hafi verið tiltölulega slök þátttaka í kosningum á þeim tíma. Kjósendur þurftu að mæta til kjörfundar og kosningar fóru fram í heyranda hljóði. Árið 1874 (fyrsta árið sem hagskýrslur eru til um svo ég viti) var þátttakan 19,6%, hún var 24,7% árið 1880 og það er ekki fyrr en um aldamótin að hún fer yfir 50%.

Nú er öldin önnur. Miklu fleiri mæta á kjörstað. Oftast er þátttakan milli 80 og 90 prósent. Í forsetakosningunum 2004 var hún að vísu ekki nema um 63%, þrátt fyrir að um 20% kjósenda mættu á kjörstað til þess að skila auðu. Þess vegna er 37% kjörsókn afar lítil á nútímamælikvarða, þó að hún hefði verið mikil árið 1850.

Þorvaldur heldur áfram:

„Markmið sérhverrar stjórnarskrár er öðrum þræði að reisa girðingar til að vernda almenning fyrir yfirvöldum. Þess vegna á fólkið sjálft að setja sér stjórnarskrá, ekki stjórnmálamenn.“

Hvers vegna er það augljóst? Árið 1850 voru 40 menn þjóðkjörnir á þjóðfund. Af þeim mættu 37 til fundarins. Alls voru 18 af 40 þjóðkjörnum þjóðfundarmönnum jafnframt þingmenn. Allir sex konungkjörnir þjóðfundarmenn voru þingmenn, en konungskjör var svona álíka og Alþingi færi að kjósa menn á stjórnlagaþing að tillögu forsætisráðherra.

Jafnvel Trampe greifa datt ekki í hug að reyna að varpa rýrð á þjóðfundinn 1851 með því að vísa til þess að stór hluti þjóðfundarmanna hafi verið þingmenn.

Þorvaldur hefur meiri trú að mætti stjórnarskrárinnar en ég þegar hann segir:

„Þjóð, sem hefur orðið fyrir þungbærum skaða af völdum stjórnmálamanna og annarra, þarf nýja eða breytta stjórnarskrá til að girða fyrir frekari afglöp og ofríki af því tagi, sem ollu skaðanum.“

Skaðinn af gölluðum kosningum sýnir hvaða áhrif það getur haft þegar menn sveigja framhjá reglunum, jafnvel þó að það sé ekki illa meint. Þegar skaðinn er skeður dettur þeim ráðherrum, sem bera ábyrgð á hundraða milljóna króna tjóni, ekki í hug að svo mikið sem biðjast afsökunar. Þvert á móti vilja sumir fullkomna glæpinn með því að hafa reglurnar að engu með því að komast hjá löglegum kosningum.

Loksins skilur maður líkingu Biblíunnar: Þau sjá flísina í auga náungans en ekki bjálkann í eigin auga.

Þorvaldur endar á kveðskap Þorsteins Gíslasonar, afa síns. Hann er góð leiðarlýsing fyrir þá sem valdir eru til forystu:

Beitt skyldi djarft,

en boða varast,

allt með gætni gert.

Hug og lag

sá hafi jafnt,

er koma vill heill til hafnar.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt