Úttekt Hannesar Hólmsteins (JGH)

Miklar umræður hafa orðið um þá ákvörðun að verja 10 milljónum króna í úttekt á hinum erlenda áhrifaþætti bankahrunsins en Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor mun leiða verkið. Í leiðara nýjasta tölublaðs Frjálsrar verslunar fjalla ég um fyrirhugaði úttekt Hannesar og fagna henni. Leiðarinn hljóðar svona:

Ástæða er til að fagna úttekt vinnuhóps á vegum Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar háskólaprófessors um erlenda áhrifaþætti bankahrunsins. Með honum eru hagfræðingarnir Ásgeir Jónsson og Birgir Þór Runólfsson. Þeir munu draga nýjan fróðleik fram í dagsljósið. Stóra myndin af erlendu áhrifunum breytist hins vegar ekki. Hún er sú að erlendir bankar skópu hina alþjóðlegu fjármálabólu upp úr árinu 2002 sem náði hámarki 2007. Þeir jusu ódýru fé í íslensku bankana og eigendur þeirra og stuðluðu þannig að stórfelldum vexti bankakerfisins sem endaði með því að það varð tíu sinnum stærra en landsframleiðslan og með mikla kerfisáhættu. Það þarf tvo í tangó. Erfitt var að koma höndum á þennan dans vegna ákvæða EES-samningsins um frjálsa flutninga fjármagns. Er hægt að banna mönnum að taka lán?

Erlendu áhrifin birtast ekki síst í því að erlendu bankarnir sátu uppi með mesta skellinn í hruninu - en því miður sátu heimili og stórskuldugt atvinnulíf líka í súpunni. Þetta var alþjóðlegt bankahrun en ekki séríslenskt og ég verð sannast sagna alltaf jafnundrandi á því hve vel vinstrielítunni hefur tekist að innprenta þá villutrú í marga að bankahrunið hafi verið einum manni og einum flokki á Íslandi að kenna. Það er málefnalegri umræðu um hrunið ekki boðlegt hve margir hafa kokgleypt það ódýra trúboð.

Vinnuhópur Hannesar Hólmsteins mun örugglega fjalla um brunaútsölur og hryðjuverkalög Breta á Íslendinga á örlagastundu sem reyndust náðarhöggið í valtri stöðu – en því er að vísu haldið fram í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis að staðan hafi verið töpuð þegar á árinu 2006. Vandi íslensku bankanna og eigenda þeirra var auðvitað að kaup þeirra á fyrirtækjum voru fjármögnuð með lánum en ekki eigin fé. Ekki það að fjárfestingarnar hafi allar verið svo galnar. Í reynd áttu þeir aldrei þessar eignir og yfir þá kom skæðadrífa erlendra veðkalla þegar lánalínur um allan heim þornuðu – og tími brunaútsala upphófst. Eftir að erlendir fjármála- og hlutabréfamarkaðir hafa rétt úr kútnum, en Dow Jones fór nýlega yfir 17 þúsund stig í fyrsta sinn, hefur birtingarmynd þessarar brunaútsölu komið betur í ljós.

Í frétt hér annars staðar í blaðinu kemur fram að 20% hlutur Exista í tryggingafyrirtækinu Sampo sé núna að virði um 4,1 milljarður evra sem jafngildir um 635 milljörðum króna. Hinn 7. október 2008 var hins vegar sagt frá því í fréttum að Exista hefði séð sig knúið vegna veðkalla til að selja þennan hlut á 1,3 milljarða evra, sem jafngilti þá 163 milljörðum króna. Munurinn er 472 milljarðar króna! Bandarísku bankarnir Citigroup og Morgan Stanley höfðu umsjón með brunaútsölunni. Exista tapaði 1,4 milljörðum evra á sölunni sem hafði þann tilgang að bæta skuldastöðu félagins. Það var meðal stærstu eigenda Kaupþings sem fór á höfuðið 9. október 2008. Sala á hlutnum í Sampo forðaði ekki Exista frá þroti. Kaupendur að hlutnum í Sampo voru fjölmargir erlendir fagfjárfestar sem augljóslega gerðu reyfarakaup og hafa þrefaldað virði hlutar síns. Eins dauði er annars brauð.

Í fróðlegum fyrirlestri Hannesar Hólmsteins á vorráðstefnu Viðskiptafræðistofnunar Háskóla Íslands í mars sl. færði hann rök fyrir því að allt að 160 milljarðar króna kynnu að hafa tapast með skyndisölu þriggja Glitniseigna í Noregi og Finnlandi nokkrum dögum eftir hrun þar sem norski seðlabankinn hefði þrýst á um sölu eignanna.

Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis segir að meginorsökin fyrir hruninu sé útþensla íslenska bankakerfisins – og aðgangur þess að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum og ódýru lánsfé sem hafi verið helsta forsenda mikils vaxtar. Þá segir í skýrslunni að eigendur bankanna hafi misnotað þá í eigin þágu og átt óeðlilegan aðgang að lánsfé í krafti eignar sinnar. Stærstu eigendur bankanna voru jafnframt stærstu skuldararnir. Eftir stendur hins vegar sú spurning hvernig erlendu bönkunum datt í hug að lána svo mikið fé í íslensku bankana til fjárfestinga um víða veröld. Svarið er: Græðgi!

Enginn efast um að hryðjuverkalög Breta breyttu erfiðri stöðu okkar í bankamálum í efnahagslegt hrun. Glitnir var fallinn þegar Gordon Brown beitti hryðjuverkalögunum. Landsbankinn féll þegar í kjölfarið. Bretar nýttu sér síðan hryðjuverkalögin til að taka yfir Kaupþing Singer & Friedlander í Bretlandi og þar með féll Kaupþing-samstæðan í heild sinni; kröfuhöfum og 50 þúsund íslenskum hluthöfum til tjóns. Spurt hefur verið hvort Bretar hafi einfaldlega ætlað að leggja efnahagslíf Íslendinga í rúst!

Vegna úttektar Hannesar Hólmsteins er fróðlegt að vísa í viðtal Frjálsrar verslunar við Þráin Eggertsson hagfræðiprófessor fyrir nokkrum árum um hrunið og bankabóluna. Hann segir meðal annars: „Mistök í fjármálum eru ekki einkamál Íslendinga. Hrunið á Íslandi má vissulega rekja til íslenskra fjármálasvindlara og galla eða mistaka í eftirliti með þeim. En þarna koma einnig við sögu snarruglaðar erlendar fjármálastofnanir og útlendir svikahrappar. Það hefur komið fram að gjaldþrot bankanna þriggja teljast til þeirra mestu sem sögur fara af í heiminum. Í hópi tíu stærstu. Hvernig getur bankakerfi hjá 330 þúsund manna þjóð sett heimsmet í þessari íþrótt? Einungis ef erlendir fjármálamenn missa tengsl við raunveruleikann og moka í okkur peningum.“

Í einni setningu voru erlend áhrif hrunsins fyrst og fremst þau að útlendir bankamenn – í samvinnu við eigendur íslensku bankanna – breyttu íslensku bönkunum úr sparibaukum í spilavíti.

Jón G. Hauksson

[email protected]