Dýrlingurinn frá Mosfelli

Ólafía Jóhannsdóttir bjó við meira frelsi og sjálfstæði en aðrar konur á 19. öld. Hún barðist fyrir réttindum kynsystra sinna, bindindi, frelsi og réttsýni. Hún ferðaðist víðar um heiminn en samtíðarkonur hennar, hélt fyrirlestra og sinnti baráttumálum sínum en hennar verður lengst minnst fyrir líknarstörf meðal vændiskvenna í Osló sem hún sá að voru aumastar allra. Ólafía varð fyrir trúarreynslu á miðjum aldri og helgaði líf sitt boðskap Biblíunnar og hefur fyrir vikið verið kölluð dýrlingur og líkt við móður Teresu.

„En hún ver æfi sinni og öllum kröftum til þess að hjálpa og líkna þeim sem eru ágæfusamastir allra og dýpst sokknir, vesalings konum, sem hafa verið tældar og sviknar af samviskulausum mönnum, eða hafa átt drykkfelda og spilta foreldra, eða hafa alist upp á óregluheimilum og því sokkið niður í drykkjuskap og annan illan lifnað...hún hefur fórnað allri æfinni fyrir menn sem allflestir mundu hafa látið eiga sig, fórnað fyrir tilverur sem nálega ekkert mannsmót er á lengur....hún hefur í hjarta sínu óslökkvandi eld, einlæga og óbrigðula von sem stendst alla ósigra...“

Þannig var bók Ólafíu Jóhannsdóttur, Aumastar allra, lýst í tímariti hins íslenska fræðafélags í Kaupmannahöfn árið 1917. Þessi einstaka frásögn íslenskrar konu kom út í Noregi 1916 og segir frá örlögum og lífi ungra stúlkna í Noregi sem hrekjast út í vændi og óreglusamt líf og uppskera óhamingju og útskúfun samfélagsins.

Óhætt er að segja að þessi einstaka saga vakti gríðarlega athygli í Noregi og Skandinavíu þegar hún kom út og á okkar dögum hefði hún verið kölluð metsölubók. Bókin vakti athygli á hlutskipti þeirra sem minnst máttu sín, lýsti inn í skuggsæla afkima samfélagsins og vakti samúð og skilning meðal lesenda. Hún seldist í stórum upplögum, var þýdd á fjölda tungumála og höfundurinn varð eftirsóttur fyrirlesari.

Ávallt í fararbroddi

Ólafía Jóhannsdóttir fæddist 1863 og lést í Noregi 1924 en er jarðsett á Íslandi. Lífshlaup hennar var um flest afar óvenjulegt og minnir á sögur af heilögum mönnum eða dýrlingum sem helga líf sitt trúariðkun og líknarstörfum meðal þeirra sem minnst mega sín. Ólafía sinnti aðhlynningu og hjálparstörfum meðal vændiskvenna og útigangsfólks í Osló á árunum 1908 til 1918. Fyrir þau störf er minning hennar í hávegum höfð í Noregi og má segja að hún sé talin meðal dýrlinga þar.

Ólafía átti mörg járn í sinni smiðju og lagði gjörva hönd á margt um dagana. Hún var í fararbroddi í kvenréttindamálum á Íslandi og tók þátt í að ryðja brautina í þeirri baráttu. Hún starfaði ötullega að bindindismálum, stofnaði félög, rak áróður, efndi til mótmælastöðu við drykkjukrár á Íslandi, ferðaðist um og hélt erindi og stofnaði félög. Hún var sjálfstæður atvinnurekandi sem umboðsmaður Star líftryggingafélagsins, rak skrifstofu í Reykjavík og hafði net umboðsmanna um land allt. Hún hefur verið kölluð móðir Theresa Íslands, fyrsti femínistinn, fyrsti kvenforstjórinn og fyrsti félagsráðgjafinn. Hún var sannarlega manneskja sem lét ekki viðhorf sinnar tíðar binda sig á bás vanans heldur mat frelsið umfram allt og fór sínar eigin leiðir í lífinu.

Ólafía fæddist á Mosfelli í Mosfellsdal, dóttir Jóhanns prests Benediktssonar og Ragnheiðar Sveinsdóttur. Þau voru barnmörg og fátæk því hann var drykkfelldur. Ólafía fór tveggja ára gömul í fóstur í Viðey hjá efnuðu stóreignafólki sem bar hana á höndum sér. Þegar hún var fimm ára var henni komið í fóstur hjá Þorbjörgu Sveinsdóttur móðursystur sinni. Þorbjörg var nafntogaður skörungur og baráttukona, frumkvöðull, ljósmóðir og ástríðufullur baráttumaður mála sem Ólafía átti eftir að taka upp á sína arma.

Áfram stelpur

Þorbjörg var ógift og barnlaus öfugt við barnmarga systur sína. Bróðir þeirra Benedikt Sveinsson stjórnmálamaður, faðir Einars Benediktssonar skálds var hennar nánasti félagi og þau samherjar í stjórnmálum en börðust einnig hart gegn laxakistum í Elliðaánum og sagan af því þegar Þorbjörg var dæmd og fangelsuð fyrir brot á þeim kistum er algerlega ódauðleg.

Ólafía ólst upp í húsi Þorbjargar og var meðal fyrstu nemenda Kvennaskólans í Reykjavík en sagði sig sjálf frá námi skömmu fyrir lokapróf vegna ósættis við skólayfirvöld og var ófáanleg til þess að snúa aftur þrátt fyrir sáttaumleitanir. Ekki skorti Ólafíu námshæfileika því fáum árum seinna varð hún fyrst kvenna til þess að ljúka prófi utanskóla frá Lærða skólanum og braut þar blað í menntunarsögu íslenskra kvenna vorið 1890.

Ólafía tók mikinn þátt í baráttu Þorbjargar frænku sinnar fyrir ýmsum þjóðþrifamálum eins og stofnun Háskóla Íslands, stofnun Hvítabandsins, kosningarétti kvenna, stofnun Hins íslenska kvenfélags og lagði mikla áherslu á góðgerðamál og talaði ákaft fyrir kærleika og manngildi. Hún sótti lýðháskóla í Danmörku, ferðaðist til Bandaríkjanna og Kanada til fyrirlestrahalds, lék í revíum á Íslandi, hélt ræðu á Þingvallafundinum og var óþreytandi að breiða út nýjar hugmyndir. Ásamt Þorbjörgu Sveinsdóttur frænku sinni og fósturmóður, Bríet Bjarnhéðinsdóttur er óhætt að fullyrða að Ólafía hafi lagt drjúgan skerf til framfara á Íslandi á seinni hluta 19. Aldar. Má nefna að það var fyrir tilstilli Ólafíu og frumkvæði sem Hið íslenska kvenfélag gaf út bókina Kúgun kvenna eftir John Stuart Mill árið 1900 en þetta er eitt undirstöðurita frelsisbaráttu kvenna.

Ólafía virðist alltaf hafa haft áhuga á trúmálum þótt þau hafi ekki skipað háan sess í lífi hennar framan af ævi. Hún varð samt fyrir talsverðum áhrifum af fólki sem hún kynntist í kringum aldamótin og unnu á líku sviði hún sem var að vinna nýjum hugmyndum sess á Íslandi. Friðrik Friðriksson stofnandi KFUM og KFUK er þar á meðal eins og Sigurbjörn Ástvaldur Gíslason, Indriði Einarsson og fleiri en tímabilið í kringum aldamótin á Íslandi einkenndist af mikilli gerjun og framsókn nýrra hugmynda þegar menningarstraumar frá frelsishugmyndum Evrópu náðu hingað með fólki sem ferðaðist til útlanda.

Frelsun í Noregi

Skömmu eftir aldamótin fór Ólafía í langt ferðalag um Evrópu og lauk því í Noregi þar sem hún varð fyrir einhvers konar áfalli, missti heilsuna að einhverju leyti og var nánast rúmliggjandi um þriggja ára skeið. Hún dvaldi í skjóli vina og velunnara en á þessum erfiða tíma fann Ólafía trúna og frelsaðist endanlega til þeirrar sannfæringar að henni bæri að leggja allt sitt traust að Jesú Krist og helga líf sitt alfarið líknarstörfum upp frá því. Hún tók upp fábreytta og einfalda lífshætti sem minna á líf nunna og heilags fólks, gaf frá sér skartgripi og veraldlegar eigur að einhverju leyti og frá árinu 1908 sinnti hún rekstri athvarfs fyrir vændiskonur og útigangsfólks í hverfinu Vaterland í Osló. Þar gátu konur leitað skjóls, fengið mat og aðhlynningu eða tilvísun til læknis en á þessum tíma voru kynsjúkdómar algengir meðal vændiskvenna. Vaterland var athvarf drykkjumanna, smáglæpamanna, fátæklinga og miðstöð vændis þar sem aðbúnaður var frumstæður, húsakynni fátækleg og sóðaskapur og sjúkdómar settu svip sinn á lífið.

Samstarfskona og félagi Ólafíu í þessu einstaka líknarstarfi var María Bagger . María var dönsk prestsdóttir sem gerðist díakonissa en það var starfsheiti þeirra kvenna sem störfuðu á vegum evangelísku kirkjunnar við sjúkrahjálp meðal fátækra. María hafði líkt og Ólafía frelsast eða fengið köllun til þessa starfs svo líklega hafa þær stallsystur verið um margt áþekkar.

Systir Bagger og Ólafía ráku athvarf sitt mjög lengi í Mjóstræti en fengu síðar hentugra og stærra húsnæði í hverfinu Rodelokka sem nefnt var Spörvaskjól.

Ólafía skírðist inn í norska baptistasöfnuðinn og lagði allt sitt traust á Drottinn. Margar sögur eru til af því hvernig hún treysti forsjá hans í blindni og lét fyrir vikið engar veraldlegar eða efnislegar torfærur halda sér frá því sem virtist óyfirstíganlega erfitt.

Ólafía stríddi við heilsuleysi þegar leið fram á miðjan aldur hennar og 1920 kom hún heim til Íslands og virðist hafa ætlað sér að eyða síðustu æviárunum í skjóli vina og frændfólks. Hún undi sér þó ekki á Íslandi, fannst samfélagið þröngt og meinfýsið og fábreytnin nánast óbærileg. Hún lenti ítrekað í útistöðum eða ritdeilum um málefni sem hún tjáði sig um og svo fór að ársbyrjun 1924 fór Ólafía aftur af landi brott og hélt til Noregs. Hún lagðist inn á sjúkrahús þar en var svo flutt á hjúkrunarheimili þar sem hún lést 21. Júní 1924. Hún var flutt heim til Íslands og er jörðuð í Hólavallakirkjugarði við hlið Þorbjargar móðursystur sinnar en við hlið þeirra liggja Sveinbjörg systir Ólafíu og Signý Sigmundsdóttir vinkona og „kontórsjeff“ Ólafíu.

Signý þessi var merkileg manneskja, vatnsberi í Reykjavík, hnýtt og bækluð af langvinnu striti og barnaþrælkun austur í Hreppum. Signý var mjög trúuð og hreinlíf og Ólafía vingaðist við þessa sérstæðu konu þótt margt í samfélagsstöðu og bakgrunni skildi þær að. Signý varð einskonar umboðsmaður Ólafíu og erindreki meðan hún bjó í Noregi og þaðan er nafngiftin „kontórsjeffi“ kominn. Þær munu hafa skrifað hvor annarri bréf nær daglega svo áratugum skipti.

Minning Ólafíu lifir víða. Hvítabandið starfar enn á Íslandi og í Noregi og þar er minningu Ólafíu haldið á lofti. Ævisaga Ólafíu, Frá myrkri til ljóss hefur lengi verið lesin á Íslandi og einnig hin stórmerka lýsing hennar á kjörum hinna lægst settu kvenna í Noregi, Aumastar allra sem minnst á hér í upphafi.

Brjóstmynd af Ólafíu stendur á fjölförnum stað í Osló og afsteypa af henni er á Hallveigarstöðum í húsakynnum Kvenfélagasambandsins og önnur afsteypa á fæðingarstað Ólafíu á Mosfelli.

Ólafía var ógift og barnlaus alla ævi. Hún var líkt og aðrar konur í tölu dýrlinga einskonar brúður Krists og fetaði í fótspor hans. Í stórgóðri ævisögu Ólafíu sem Sigríður Dúna Kristmundsdóttir skrifaði og kom út hjá JPV útgáfu 2006 er þó sérstakur kafli um ástina í lífi Ólafíu.

Ástin í þagnargildi

Einar Benediktsson skáld var náfrændi Ólafíu því þau voru systkinabörn. Þau voru samtíða í húsi Þorbjargar árum saman og sagt er að þau hafi fellt hugi saman. Í formála að endurútgáfu ævisögu Ólafíu 1957 skrifaði Bjarni Benediktsson ráðherra að þau muni hafa fellt hugi saman. Bjarni þekkti Ólafíu en Ólfía var nátengd hans fólki eftir að hafa verið heimilisföst í Engey um hríð á yngri árum.

Í ævisögu Einars fjallar Guðjón Friðriksson um ástir hans og Ólafíu sem staðreynd þótt heimildir séu af skornum skammti. Í sínum eigin skrifum minnist Ólafía aldrei á þessa hluti en vel má túlka þá þögn með ýmsum hætti. Eldheitt ástarkvæði eftir Einar sem heitir Snjáka er talið ort um Ólafíu en þar er að finna erindi þessi tvö meðal annars:

Mörgu hef ég fríðu fljóði

fagnað, sem mitt hjarta kætti,

en aldrei slíkri eg áður mætti

ástagyðju af holdi og blóði.

...

Þessi kona kann að unna,

kann að vera ambátt, drottning.

En ég finn með ótta og lotning,

einnig hatrið myndi hún kunna.