Rannsókn á því hvers vegna vextir lækka ekki (JGH)

Núna er tími rannsókna. Eva Joly og Ólafur Þór Hauksson rannsaka bankahrunið og hvort eitthvað glæpsamlegt tengist því. En ég er ekki einn um þá skoðun að kominn sé tími til að rannsaka það hvers vegna Seðlabanki Íslands lækkar ekki stýrivexti niður í það sem gengur og gerist erlendis – eða niður í núll til eitt prósent. Þjóðin þarf að fá það upp á borðið í eitt skipti fyrir öll hvort bankinn ráði einhverju um þessa vexti eða hvort hann sé léttvæg strengjabrúða í höndum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Seðlabankinn þarf að svara því.

Norðmaðurinn í Seðlabankanum og hin virðulega peningastefnunefnd bankans halda uppi ofurháum raunvöxtum sem eru að kæfa fyrirtækin og heimilin í landinu. Vísitala neysluverðs var 336,5 í apríl, 334,5 í maí og verður 336,0 í júní. Þetta þýðir að það var verðhjöðnun í apríl sem leiddi til lækkunar á vísitölunni í maí. Hún mjakast lítillega aftur upp í júní. Kjarni málsins er þessi: Vísitala neysluverðs þessa þrjá mánuði stendur í stað. Það er verðstöðnun; engin verðbólga. Samt leyfir Seðlabankinn sér að hafa 15,5% stýrivexti og bankarnir bjóða 20 til 22% vexti á yfirdráttarlánum til fyrirtækja. Í verðstöðnun merkja 22% vextir um 22% raunvexti.

Ég hef svo sem klifað á því hér í þessum pistlum í allan vetur hvernig það megi vera að þjóð, sem er með verstu kreppu í heimi sé með hæstu vexti í heimi – og þess utan verðtryggingu sem tryggir sparifjáreigendur í botn á sama tíma og allt annað hefur hrunið: laun hafa lækkað, atvinnuleysi stóraukist, íbúðaverð snarlækkað, hlutabréf hrunið og lántakendur að þrotum komnir. Fjármagnskostnaður á Íslandi verður að lækka stórlega. Núna þarf númer eitt, tvö og þrjú að hugsa um atvinnulífið og koma því í gang.

Engum atvinnurekanda dettur í hug að bæta við sig starfsmanni á meðan hann þarf að greiða 22% raunvexti í bönkum til að greiða honum laun. Hann segir frekar fólki upp við þessar aðstæður. Það er glæpsamlegt að lækka ekki vexti. Lágir vextir styrkja atvinnulífið og sterkt atvinnulíf ræður til sín fólk. Og sterkt atvinnulíf styrkir auk þess krónuna. Krónan getur aldrei orðið sterk nema atvinnulífið sé sterkt. Þess vegna á Seðlabankinn að lækka vexti til að örva atvinnulífið og styrkja krónuna. Þess vegna eru það léleg hagvísindi undir þessum kringumstæðum að halda því fram að það þurfi að hafa háa vexti til að halda uppi gengi krónunnar, hvað þá þegar vitað er að gjaldeyrishöftin eru ekki á leiðinni í burtu og allir eru læstir inni. Þess utan var það geggjuð peningastefna Seðlabankans að hafa ofurháa vexti á Íslandi til að draga að erlend krónubréf (erlent fjármagn) tímabundið til landsins til að styrkja gengi krónunnar þegar vitað var að krónan myndi snarlækka aftur þegar þetta fjármagn leitaði út til baka.

Seðlabankinn heldur sig við gamlar verðbólgutölur sem eiga ættir að rekja til gengisfallsins í október þegar bankakerfið hrundi, gjaldmiðillinn hrundi og heimskreppan reið yfir okkur. Þrjár kreppur skullu á okkur á einni nóttu. Er nema von að fólk spyrji sig að því hvort Seðlabankinn kunni ekki að reikna út raunvexti á tímum stöðugs verðlags - eins og vísitala neysluverðs mælist þessa mánuðina. Getur bankinn ekki skilið að atvinnulífið, heimilin og ríkissjóður hafa aldrei verið eins skuldsett og núna? Lækkun vaxta er brýnasta málið til að styrkja atvinnulífið og draga úr gjaldþrotum heimila og fyrirtækja. Það er engin eftirspurnarverðbólga lengur á Íslandi og hvernig getur Seðlbankanum þá dottið í hug að hafa háa stýrivexti? Kostnaðarverðbólgan, sem vextir hafa lítil áhrif á, er meira að segja að fjara út eins og vísitala neysluverðs sýnir.

Það er þrennt sem þarf að gera í einum grænum:

1) Lækka stýrivexti niður í 0,5%.

2) Endurreisa bankana í samvinnu við erlenda kröfuhafa en á meðal þeirra eru 20 þekktustu bankar í heimi.

3) Skera fjárlagahallann niður um 50 milljarða með því að lækka laun ríkisstarfsmanna um 10 til 15%, skerða lífeyrissjóðsskuldbindingar ríkissjóðs, draga úr lífeyristryggingum, minnka framlög til sjúkratrygginga, fæðingarorlofssjóðs og barnabóta. Takið eftir: Vaxtalækkun kemur stórskuldugum ríkissjóði líka til góða. Og hvernig er hægt að ætlast til að veikt atvinnulíf, sem hefur lækkað laun starfsmanna sinna, standi undir óbreyttum launum ríkisstarfsmanna og horfi á tryggðan Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna á meðan lífeyrissjóðir á almennum markaði verða að skerða lífeyrisréttindi sinna sjóðfélaga?

Stjórnmálamenn eiga aldrei að ræða um að þeir ætli að búa til störf; sex þúsund eða tutttugu þúsund. Það gera þeir ekki og hafa aldrei gert. Þeir eiga að búa til lífvænlega umgjörð fyrir fyrirtækin og fólkið í landinu. Ég ætla ekki út í langar pælingar um Evrópusambandið og evruna. En finnst einhverjum skrítið að Íslendingar öfundi þær þjóðir sem búa við sterkan gjaldmiðil, enga verðtryggingu, núll prósent stýrivexti, lága raunvexti og frjálst fjármagnsflæði milli landa. Í Evrópu greiðir fólk eina og hálfa íbúð til baka þegar það kaupir sér íbúð. Á Íslandi greiðir það þrjár til fjórar íbúðir til baka.

Sparifjáreigendum og lífeyrissjóðum á Íslandi getur ekki fundist eðlilegt að þeir fái háa raunvexti og þess utan verðtryggingu þegar atvinnulífið og heimilin eru í rúst. Sparifjáreigendur lifa ekki í vakúmpökkuðum heimi þar sem þeir einir geta haft allt sitt á þurru í kreppunni. Hverjir eiga annars að greiða vextina þegar allir eru orðnir gjaldþrota?

Eva Joly, Ólafur Þór Hauksson eða efnahagsbrotadeild lögreglunnar. Ég veit ekki hver á að rannsaka hina geggjuðu (glæpsamlegu?) vaxtastefnu. Eflaust er það of djúpt í árinni tekið hjá mér að tala um efnahagsbrot að lækka ekki vexti en það er örugglega efnahagslegt skipbrot.

Jón G. Hauksson

[email protected]