Stiglitz á villigötum (JGH)

Jóseph Stiglitz Nóbelshafi í hagfræði segir í Fréttablaðinu að verðtrygging ætti að miðast við vísitölu launa. Ég er þessu ósammála og tel að hann sé á villigötum. Ég varð enn meira undrandi á því að að lesa að Gylfi Magnússon viðskiptaráðherra segði að vel mætti hugsa sér fasteignalánamarkað sem tengdist til dæmis launavísitölu – en það væri þó enn akademísk umræða. Ekki bætti félagsmálaráðherra, Árni Páll Árnason, úr skák þegar hann sagði um launavísitöluna: „Þetta er skynsamleg leið sem við erum að kanna.“

Raunar er erfitt að átta sig á því hvað Stiglitz er að fara því hann segir einnig að verðtryggð lán – sem og gengistryggð lán – séu áhættusamningar sem stjórnvöld hefðu átt að vara almenning við. Málið er þetta: Hagvöxtur merkir að laun hækka umfram verðlag. Þess vegna fæst kaupmáttaraukning fólks fyrst og fremst í gegnum hagvöxtinn. Launavísitala hækkar þess vegna mun meira en vísitala neysluverðs á tímum hagvaxtar.

Á árinu 2008 hækkuðu laun á Íslandi á meðan hagkerfið seig niður og bankakerfið hrundi að lokum í október í fyrra. Í kjölfarið lækkuðu laun á almennum vinnumarkaði – en laun opinberra starfsmanna hafa hins vegar ekki lækkað að neinu marki ennþá og valda hækkun launavísitölunnar. Það getur vel verið að launavísitalan eigi eftir að vera stöðug á næstu mánuðum á meðan vísitala neysluverðs heldur áfram að hækka vegna gengisfalls krónunnar. En það væri fatalt að skipta yfir í launavísitölu því hún á eftir að hækka umfram verðlag þegar hagvöxtur fer aftur að mælast.

Stóra málið er þetta: Það á að frysta vísitöluna næstu þrjú til fjögur árin og aftengja þannig verðtrygginguna í lánasamningum. Það er einfaldasta leiðin ásamt því að lækka stýrivexti niður fyrir 1%. Niður með fjármagnskostnaðinn. Það er málið. Þá lifa fyrirtækin. En ráðherrar í ríkisstjórn Íslands mega ekki heyra minnst á frystingu vísitölunnar og virðist nokk sama þótt vextir lækki ekki. En þeir kinka kolli mjög íbyggnir á svip um að launavísitalan sé skynsamleg leið sem verið sé að kanna, bara vegna þess að Jóseph Stiglitz segir það.

Þegar verðtryggingin var sett á með Ólafslögum (Jóhannessonar) árið 1979 var það gert til að örva peningalegan sparnað á Íslandi. Hann var hruninn og allir lífeyrissjóðir meira og minna í rúst. Það tókst að efla peningalegan sparnað í bönkum og byggja upp sterka lífeyrissjóði. Á þeim tíma var mikið rætt um það í fjölmiðlum hvernig lánskjaravísitalan ætti að vera og höfðu menn þá jafnan á orði að verðtryggingin væri svo sem í lagi en best væri þá að hafa allt verðtryggt; t.d. bæði laun og lán, því þá græddi enginn á verðbólgunni og þar með yrðu allir sammála um að hafa enga verðbólgu. Gott og blessað. En fljótlega áttuðu menn sig á því að verðtrygging launa væri galin – líkt og lögbundin lágmarkslaun – því hún gerði ekkert annað en búa til ósveigjanlegan vinnumarkað og atvinnuleysi. Þess vegna var horfið frá verðtryggingu launa í praxís (hét víxlverkun launa og verðlags og var þekkt fyrirbæri í umræðunni á árum áður) og að launahækkanir yrðu að koma í gegnum hagvöxtinn, þ.e. það væri hin raunhæfa kaupmáttaraukning (oft kennt við þjóðarsátt sem allir vilja eigna sér).

Stiglitz segir við Fréttablaðið: „Verðtryggingin tryggði að bankamennirnir fengju útlán sín endurgreidd, en það gleymdist að bankamenn geta því aðeins fengið greitt að lántakandinn sé á lífi. Það var eiginlega ákveðið að drepa lántakandann.“ Þarna á Stiglitz við að „sparifjáreigendur“ fengu lán sín endurgreidd. En notar orðið bankamenn því það hljómar betur eftir fall bankanna og fjárglæfra fyrrum stjórnenda þeirra þegar rætt er um að „drepa“ lántakandann“. Þarna er ég sammála Stiglitz því hann er í raun að segja að verðtrygging sparifjáreigenda og lífeyrissjóða sé að sliga og drepa lántakendur.

En hvers vegna segir Stiglitz ekki bara að það eigi að henda verðtryggingunni í burtu fyrst það er það sem hann er að meina og talar um hana sem gallagrip sem stjórnvöld hefðu átt að vara við? Hvers vegna fer hann að ræða um launavísitöluna sem búið er að reyna hér á landi - og sem hækkar lánin enn meira í venjulegu árferði og „drepur“ enn fleiri lántakendur?

Í fínu viðtali Karls Blöndals, aðstoðarritstjóra Morgunblaðsins, við Stiglitz fer hann mikinn um óskilvirkni einkafyrirtækja og nefnir bankana sérstaklega og segir að einkageirinn sé í sjálfu sér ekki skilvirkari en hið opinbera. Vitnar í Nóbelsverðlaunahafann Herbert Simon sem benti á að í flestum nútímafyrirtækjum væru flestir einstaklingar starfsmenn og það sama ætti við hjá ríkisfyrirtækjum. Ergó; starfsmenn eru bara starfsmenn sem leggja sig alla fram hvort sem eigandinn er ríki eða einstaklingar sem hluthafar. Þetta er ekki rétt, að mínu mati.

Ég er sammála Stiglitz þegar hann ræðir um mikilvægi gagnsæis í viðskiptum og fjármálum. Að vísu veit núna enginn lengur hvar mörkin með bankaleyndina er. En það á engu að leyna í umræðunni um fall bankanna og hvernig stjórnendur þeirra lánuðu nokkrum gæðingum hugsunarlaust.

Aðeins meira um gagnsæið. Takið eftir því að ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms gefur ekki mikið fyrir gagnsæi. Steingrímur J. Sigfússon sagði í byrjun júní í svari við fyrirspurn á Alþingi að alls ekki stæði til að skrifa undir Icesave á morgun, eins og hann var óvænt spurður um. Hann fór í pontu og sagði „nei“ með tilþrifum. En viti menn; Svavar Gestsson samþykkti fyrir hönd ríkisstjórnarinnar tveimur dögum síðar Icesave. Steingrímur bætti um betur í ræðustól Alþingis því hann sagði í svari sínu að engar viðræður væru í gangi. Hugsið ykkur; tveimur dögum síðar skrifaði Svavar undir! Ríkisstjórnin ætti að þiggja ráð frá Stiglitz um gagnsæið.

Stiglitz ræðir um það við Karl Blöndal að án áhættu sé enginn agi. „Ástæðan er sú að fáir þú arð án áhættu er enginn agi á markaðnum.“ Gott og vel. En ef ríkisrekstur er svona skilvirkur og góður, hvernig á þá að meta áhættu ríkisfyrirtækja sem taka jú í sjálfu sér enga áhættu því þau hafa öryggisnet skattborgara. Hvernig agi verður þá á markaðnum? Og er viturlegt að hafa markað þar sem bæði ríkisfyrirtæki og einkafyrirtæki keppa við hvert annað? Nei.

Ekki voru þau nægilega skýr ráð Stiglitz við húsnæðislána-raunum Íslendinga, þ.e, hvað eigi að gera fyrir skuldsett heimili? Þar voru svörin of akademísk líkt og hjá fleiri fræðimönnum sem hafa fjallað um þetta. Stiglitz talar um greiðsluaðlögun og ef lántakandinn geti ekki borgað í slíkri aðlögun verði „skipt á skuld og eignarhlut“ og ef það dugi ekki til og byrðin sé enn of mikil þurfi að „afskrifa hana að einhverju marki“.

Stiglitz ræðir um að leggja skatt á afskrifaðar skuldir. Hann vill með öðrum orðum fara með jaðarskatta upp í 90 til 100 prósent. Hann segir að það eigi að gera með sanngjörnum hætti, hinir tekjulægri greiði lágt hlutfall af hinni afskrifuðu upphæð, en hinir tekjuhærri hátt hlutfall. Ætlar hann að láta tekjuhátt fólk greiða 45% skatta af „afskrifaðri“ upphæð ofan á annan tekjuskatt þessa hátekjufólks sem nálgast brátt 40%? Þetta er ekki að ganga upp.

Þá næ ég ekki fullyrðingum hans um að ekki sé hægt að lækka vexti á Íslandi vegna verðbólgunnar. Málið er að vextir hafa engin áhrif á útlán og þenslu í þeirri eyðimörk sem núna er í atvinnulífinu. Það getur ekkert atvinnulífi staðið undir því að hafa yfir 12% stýrivexti. Og það fær enginn trú á krónuna aftur ef atvinnulífið styrkist ekki til að geta veitt fleirum vinnu. Þá segir hann að raunvextir séu ekki háir en segir í hinu orðinu að verðtryggingin sé að drepa lántakendur. Hann segir ennfremur að háir vextir hækki byrði afborgana og hafi slæm áhrif á fjárlagahallann. Nú!?

Hann segir einnig við Karl Blöndal að áherslan á að minnka fjárlagahallann megi ekki verða að áráttu – en hann sagði í Silfrinu að hann væri sáttur við aðgerðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hér á landi. Bíðið við, þær snúast um að eyða fjárlagahallanum á þremur árum og sjóðurinn er notaður sem handrukkari fyrir Icesave. Skilyrði sjóðsins eru í raun ástæða þess að margir tala um það í fúlustu alvöru að kreppan sé ekki byrjuð enn fyrir alvöru á Íslandi – því ríkisstjórnin hefur ekki treyst sér til að skera niður fjárlagahallann að neinu marki til að hrófla ekki við velferðakerfinu.

Már Guðmundsson seðlabankastjóri segir hins vegar að niðusveiflunni ljúki um mitt næsta ár. Þetta heitir: Ég lifi í draumi. Háir vextir, hækkandi skattar, stórhækkað verð matarkörfunnar, lækkandi húsnæðisverð, skuldsett og gjaldþrota heimili, stórminnkaður kaupmáttur launa og síðast en ekki síst; landflótti. Áfram mætti telja. Hafa þessar blikur á lofti farið fram hjá öllum hagfræðingum á veðurstofunni?

Fyrrverandi seðlabankastjóri, Norðmaðurinn Sveinn Harald, var settur tímabundið til að hafa hemil á gengisfalli krónunnar. Gengi krónunnar lækkaði um 10 prósent á stuttu tímabili hans. Hann lifði líka í draumi og virtist oftast á villigötum.

Jón G. Hauksson

[email protected]