Um bók Styrmis Gunnarssonar (BJ)

Mér finnst athyglisvert hve miklar deilur bók Styrmis Gunnarssonar um átökin í Sjálfstæðisflokknum í formannstíð Geirs Hallgrímssonar vekur. Lesendur hafa fallið í þá gryfju að láta álit sitt á Morgunblaðinu eða því hlutverki sem ritstjórar þess vissulega léku í þjóðlífinu hafa áhrif á það hvernig þeim finnst bókin. Mig grunar að mjög margir hafi á henni sterka skoðun án þess að hafa lesið hana og láti efni hennar og efnistök lítil áhrif hafa á þessa skoðun.

Bókin er fjarri því að vera saga stjórnmálaferils Geirs Hallgrímssonar eða hlutlaus frásögn af þeim tíma sem um er fjallað. Þvert á móti kemur það skýrt fram að Styrmir var eindreginn stuðningsmaður Geirs. Það sem gefur bókinni gildi öðru fremur er að hve miklu leyti hún byggir á minnisblöðum sem skrifuð voru dag frá degi meðan atburðirnir voru að gerast. Styrmir sá auðvitað ekki allt sem gerðist, en hann lýsir sínu sjónarhorni.

Hér á eftir fer bókardómur sem ég birti í Vísbendingu í byrjun desember:

Að skrifa söguna

Styrmir Gunnarsson: Sjálfstæðisflokkurinn – Átök og uppgjör. Útg. Veröld, 280 bls.

Styrmir Gunnarsson vinnur þarft verk þegar hann segir sögu Sjálfstæðisflokksins út frá sjónarhóli stuðningsmanna Geirs Hallgrímssonar. Allt of lengi hefur verið slagsíða á umfjöllun um þennan tíma.

Sagan hefst í stórum dráttum árið 1970 þegar Bjarni Benediktsson féll frá og fjarar svo út eftir að Geir hætti í ríkisstjórn árið 1985, þó að sagan sé lauslega rakin áfram. Styrmir var virkur þátttakandi í mörgum þeim viðburðum sem lýst er í bókinni. Allan tímann voru hann og Matthías Johannessen í sambandi við flesta af þeim sem sagt er frá í bókinni. Auðvitað er sagan aldrei öll sögð, það er eðli málsins samkvæmt ómögulegt. Styrmir og Matthías skrifuðu minnisblöð um símtöl og fundi og í þeim eru oft upplýsingar sem ekki hafa komið fram fyrr en nú. Þessi gögn eru mikilvægar heimildir, en þau lýsa auðvitað aðeins því sem sagt var á ákveðinni stundu. Viðhorf geta breyst á stuttum tíma. Menn hafa eflaust verið líklegri til þess að tala við ritstjórana þegar eitthvað bjátaði á en þegar allt lék í lyndi. Þess vegna verður saga sem sögð er af blaðamanni svona löngu seinna meiri átakasaga en atburðirnir sjálfir gáfu tilefni til.

Sagan hálf

Sem fyrr segir byrjar frásögnin árið 1970. Geir Hallgrímsson hafði þá verið borgarstjóri í 11 ár. Í mars var efnt til opins prófkjörs í Sjálfstæðisflokknum til þessa að stilla upp lista í borgarstjórnarkosningum. Þetta var fyrsta opna prófkjörið og tæplega sjö þúsund manns tóku þátt í því. Til samanburðar má geta þess að í prófkjöri Sjálfstæðismanna í Reykjavík í nóvember 2012 kusu um 7.500. Geir fékk 99% atkvæða sem var auðvitað fáheyrt utan Sovétríkjanna en sýndi vel vinsældir hans. Í borgarstjóratíð hans voru nánast allar götur í Reykjavík malbikaðar og hitaveita lögð í hvert hús. Þessi framkvæmdatími var mikil breyting frá ládeyðunni sem áður var, en Reykjavík var nánast eins og stór sveitabær þegar Geir tók við. Borgarstjóraferill Geirs fellur utan frásagnarinnar, en þar vann hann marga sína stærstu sigra.

Þegar Bjarni Benediktsson féll svo snögglega frá árið 1970 höfðu fáir leitt hugann að því hver yrði eftirmaður hans. Bjarni var aðeins 62 ára og við góða heilsu. Nokkrar umræður voru þó um það árið 1965 hvort ekki væri rétt að kjósa hinn unga borgarstjóra varaformann í stað Gunnars Thoroddsen sem sagðist hættur í pólitík og varð sendiherra í Kaupmannahöfn. Styrmir víkur að þessu og segir að fleira hafi búið að baki hjá Gunnari en löngun hans til þess að verða forseti, en glíman við Bakkus var honum erfið á þessum tíma. Niðurstaðan varð sú að Jóhann Hafstein var kosinn varaformaður að kröfu nokkurra þingmanna. Árið 1970 kom í ljós að Jóhann var varla heppilegur formaður og leiðtogi, þó að hann hafi verið vinsæll innan flokksins og duglegur í því að skipuleggja flokksstarfið. Styrmir segir líka frá því að Jóhann hafi „þótt ónærgætinn í umgengni við áfengi.“ Eftir aldalengt fyllerí forystumanna þjóðarinnar var nú svo komið að drykkja var litin hornauga.

Geir vann svo um haustið prófkjör til Alþingis en í þriðja sæti lenti Gunnar Thoroddsen, sem aldrei sætti sig við það að með Danmerkurdvölinni og forsetaframboðinu aðrir menn valist til forystu. Það er athyglisvert að hve ólíkir þeir voru Gunnar og Geir. Geir var hugsjóna- og framkvæmdamaður meðan Gunnar lagði mikið upp úr því að ímynd hans út á við væri sem glæstust. Báðir voru þeir prúðir í fasi, en Gunnar átti til meinfýsni og illkvittin tilsvör, sem eru heppileg stjórnmálamönnum, en voru Geir framandi.

Á árunum 1969 til 1973 missti Sjálfstæðisflokkurinn fjóra forystumenn sem féllu frá eða veiktust: Pétur Benediktsson, Bjarna bróður hans, Jóhann Hafstein og Magnús Jónsson frá Mel. Þetta setti auðvitað svip sinn á flokksstarfið og skerpti átökin innan hans.

Sigurganga

Geir varð formaður Sjálfstæðisflokksins árið 1973 og leiddi flokkinn í stjórnarandstöðu. Styrmir segir frá því hvernig honum tókst að koma í veg fyrir brottför varnarliðsins en undirskriftasöfnun Varins lands safnaði 55.522 nöfnum gegn áformum ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar um að reka herinn. Þetta var löngu fyrir daga Netsins og því miklu meira afrek en nú. Í kosningunum það sumar voru gild atkvæði um 114 þúsund sem sýnir að undirskriftirnar voru rétt tæpur helmingur þeirra sem tók þátt í kosningunum.

Sumarið 1974 hrökklaðist vinstri stjórnin frá og boðað var til kosninga. Sjálfstæðisflokkurinn vann mikinn sigur og fékk 42,7% atkvæða og hefur aldrei fengið jafnmikið síðan (og nánast aldrei áður). Geir varð svo forsætisráðherra í stjórn sjálfstæðis- og framsóknar. Þar leiddi hann útfærslu landhelginnar í 200 mílur til sigurs. Þetta var undirstaða að stórauknum sjávarafla við landið og bætti lífskjör landsmanna.

Viðsnúningur

Árið 1977 hafði verðbólga minnkað niður í 27% en hafði farið upp í 40-60% árin á undan. Þá voru gerðir samningar um miklar launahækkanir og allt fór úr böndum á ný. Margir hafa bent á að Geir hefði átt að rjúfa þing þá um haustið eða snemma árs 1978 til þess að óvinsælar, en nauðsynlegar efnahagsaðgerðir bitnuðu ekki á fylgi flokksins í kosingum. Geir gerði það ekki og kannski fannst honum að slíkt hefði verið brot á leikreglum, en Geir var mikill prisippmaður. Í borgarstjórnarkosningum um vorið féll meirihluti Sjálfstæðismanna naumlega, en þetta var í fyrsta sinn sem þeir misstu meirihlutann. Síðar um sumarið galt ríkisstjórnin svo afhroð, þó að hún héldi naumum meirihluta, en flokkarnir töpuðu fimm þingsætum hvor.

Þegar horft er á þennan tíma er ekki nóg að líta á efnahagsmálin eins og Styrmir gerir. Meðal sjálfstæðismanna var lítil hrifning af því að vinna með Framsóknarflokknum sem hafði markvisst unnið gegn öllum breytingum í frelsisátt. Ólafur Jóhannesson var ekki einlægur í samstarfinu og hélt Geir ekki alltaf upplýstum. Geirfinnsmál eitruðu samfélagið þar sem kjaftasögur urðu að veruleika í hugum bæði almennings og lögreglu. Vilmundur Gylfason hafði hafið siðvæðingarferil sinn í sjónvarpi og hamaðist á móti einkennilegum fjárfestingum í virkjunum í Kröflu, en sú virkjun var reist undir handarjaðri Gunnar Thoroddsens iðnaðarráðherra. Þjóðfélagið var að mörgu leyti í andlegri kreppu. Bæði Gunnar og Geir fóru illa út úr prófkjöri, en Geir lenti í öðru sæti fyrir neðan Albert Guðmundsson, en Gunnar í því fimmta.

Leiftursókn gegn Geir

Við tók fimm ára óstjórn. Fyrst myndaði Ólafur Jóhannesson stjórn með Alþýðubandalagi og Alþýðuflokki. Það var að mörgu leyti fráleitt að hugsa sér að Vilmundur Gylfason og Ólafur gætu unnið saman enda sprakk stjórnin eftir rúmt ár. Við tóku kosningar þar sem Sjálfstæðismenn lögðu af stað með „leiftursókn gegn verðbólgu“. Leiftursóknin var vel hugsað efnahagsátak, en í Þjóðviljanum var henni snúið upp í „leiftursókn gegn lífskjörum“. Almenningur skildi ekki um hvað málið snerist og sá vann sem átti snjallast slagorðið.

Í kjölfarið kom löng stjórnarkreppa. Geir reyndi að mynda þjóðstjórn, sem var ekki vitlaus hugmynd því að erfiðleikarnir voru miklir. Hins vegar var hún óraunhæf pólitískt, ekki síst vegna þess að Gunnar Thoroddsen gekk um á sama tíma og bauð sjálfan sig sem forsætisráðherraefni með einhverjum fleiri þingmönnum úr Sjálfstæðisflokknum (en ekki Geir). Svavar Gestsson segir frá því í sinni bók að Gunnar gerði engin alvörumál að skilyrði fyrir stjórnarmynduninni önnur en að hann yrði forsætisráðherra.

Mörgum fannst þessi stjórnarmyndun snilldarbragð, en Styrmir bendir á að þetta hefði hver sem er getað gert með því að bjóðast til þess að kljúfa Sjálfstæðisflokkinn. Gunnar undi því aldrei að hafa orðið undir í varaformannskjöri gegn Geir og kannaði allt frá árinu 1974 grundvöll að sjálfstæðri stjórnarmyndun.

Þó að ríkisstjórnin hrökklaðist frá vorið 1983 í 130% verðbólgu og Sjálfstæðisflokkurinn byði fram sameiginlega í kosningunum og ynni ágætis sigur hafði Geir fallið í 7. sæti í prófkjöri og náði ekki kosningu á þing. Hann hafði gert þau mistök að láta ekki raða í sæti í prófkjörinu, var kannski hræddur um að þannig kæmist Gunnar að, en var sjálfur fórnarlamb þessarar aðferðar. Um haustið 1983 var Þorsteinn Pálsson kosinn formaður Sjálfstæðisflokksins eftir að Geir lýsti yfir hann sæktist ekki eftir endurkjöri. Geir var svo utanríkisráðherra í tvö og hálft ár en fór svo í stöðu seðlabankastjóra. Hann lést um aldur fram árið 1990 aðeins 64 ára gamall.

Efnistök Styrmis

Það er sérstætt að Styrmir velur að byrja ekki á byrjuninni heldur endanum á stjórnmálaferli Geirs. Þó að Sjálfstæðisflokkurinn hefði sex ráðherra sátu hvorki formaður né varaformaður flokksins í ríkisstjórn sem var auðvitað fráleit staða. Styrmi fannst það óviðeigandi að ræða þetta eins og Friðrik Sophusson gerði á fundi árið 1984. Ritstjórinn vildi leysa þetta mál „á bak við lokaðar dyr.“ Víðar kemur fram að Styrmir er maður fundarherbergjanna fremur en opinnar umræðu um viðkvæm mál.

Með uppsetningu sinni gefur Styrmir það í skyn að Þorsteinn Pálsson hafi ýtt Geir út úr stjórnmálunum. Það er sérstæð túlkun. Staða Geirs veiktist fyrst og fremst vegna undirmála Alberts Guðmundssonar og Gunnars Thoroddsens. Geir hafði líklega ekki sjötta skiningarvit stjórnmálamannsins; hafi hann haft það unnu aðrir eiginleikar hans gegn því að hann beitti því sér í vil. Hann hafði hins vegar ítrekað sagt að hann væri tilbúinn að víkja fyrir Þorsteini til þess að koma honum að í ríkisstjórn. Þorsteinn hafði ekki þann styrk innan þingflokksins að geta lagt fram nýjan ráðherralista en sagði oftar en einu sinni að hann vildi síst missa Geir úr stjórninni af ráðherrunum.

Eftir á að hyggja hefði Þorsteinn eflaust átt að koma strax í ríkisstjórnina árið 1983, þó að það hefði líka leitt af sér ýmis vandamál. Það er greinilegt að Styrmir telur að Þorsteinn hafi ekki sýnt Geir tilhlýðilega virðingu. Það er auðvitað rétt að formenn eiga að virða forvera sína, en hitt er ekki minna virði að þeir virði eftirmenn sína. Formenn eiga ekki að stjórna áfram úr aftursætinu löngu eftir að þeir hafa í orði kveðnu hætt.

Í upptalningu um veikleika Geirs segir Styrmir: „Hann var stefnufastur á tímum þegar stefnufesta var ekki endilega í hávegum höfð. Hann hafði hugsað afstöðu sína til þjóðmála djúpt og í þaula á tímum sem hömpuðu fremur yfirborðsmönnum. Undirferli og neðanjarðarhernaður var honum svo fjarlægt að hann var í raun og veru ófær um að stunda slík vinnubrögð, þótt þeim væri óspart beitt gegn honum.“ Flestir gætu verið hreyknir af slíkum eiginleikum, en það lýsir stjórnmálunum að þetta séu helstu veikleikar Geirs að mati Styrmis.

Bókin er lipurlega skrifuð, en mörgum mun eflaust finnast óljóst hvert viðfangsefnið er. Að sumu leyti er það aðkoma Morgunblaðsins að stjórnmálunum, stundum þjóðmálaferill Geirs, en verður svo þróunarsaga Sjálfstæðisflokksins allt fram á þennan dag. Styrmir er ekki hlutlaus penni heldur þátttakandi í atburðarásinni allan tímann. Sumir munu missa sjónar á frásögninni í bókinni vegna þess að þeir verða gagnrýnir á því hvernig Morgunblaðið lét sér ekki nægja að segja frá atburðarrásinni en tók virkan þátt í henni. Ekki bara með skrifum heldur stöðugu samráði og ráðgjöf við æðstu menn þjóðarinnar. Staða blaðsins á tímum Styrmis og Matthíasar var einstök, því að það naut bæði virðingar og áhrifa. Það gleymist oft eins og Styrmir bendir á að stóran hluta af þessum tíma var Geir Hallgrímsson formaður útgáfustjórnar Morgunblaðsins og lék því lykilhlutverk í því að skapa blaðinu þessa sérstöðu sem það hafði fram á síðustu ár.

Engar bækur eru gallalausar en Styrmir á skilið þakklæti fyrir að hafa komið þessum fróðleik á framfæri. Vonandi verður bókin til þess að fjallað verði af meira jafnvægi um þetta tímabil í sögu þjóðarinnar.