Sviðsmyndir (JGH)

Það er ekki langt síðan að orðið sviðsmyndir varð tískuorð í hagfræði; svipað og orðið sjálfbærni sem ég hef áður skrifað um. Þegar hlustað er á fyrirlestra þá er það þessi og hin sviðsmyndin. Ég stend mig að því að nota þetta orð. Vandinn er hins vegar sá að það er nánast ný sviðsmynd af stöðu mála á Íslandi á hverjum einasta degi – ef ekki oft innan sama dagsins. Fólk vaknar bjartsýnt að morgni og sviðsmyndin er góð, eftir hádegi er hún önnur og að kvöldi hafa margir mjög miklar áhyggjur; þá er sviðsmyndin orðin mjög svört: „Mér líst ekki þetta. Góða nótt!“ Á næturna er yfirleitt mesta svartnættið í samfélaginu og svörtustu sviðsmyndirnar.

Ég sat fund í vikunni þar sem spáð var í efnahagshorfurnar til ársins 2016 á Íslandi. Þar voru dregnar upp mjög margar sviðsmyndir, eins og fyrirlesarar orðuðu það. Spáð er minni hagvexti en áður fyrir næstu þrjú árin og línan er niður á við árin 2015 og 2016.

Dregnar voru upp nokkrar sviðsmyndir af komandi kjarasamningum. Þar var svosem ekkert nýtt undir sólinni. Stóra þverstæðan er sem fyrr: „Litlar launahækkanir hækka kaupmáttinn mest.“ Landsmenn þekkja það auðvitað að miklar launahækkanir skila sáralitlu – ja nema verðbólgu og þar með ofurvöxtum í gegnum verðtrygginguna og hærri stýrivexti.

Nágrannaþjóðir okkar leggja ofuráherslu á að hóflegar launahækkanir og að samið sé til langs tíma. Það er mjög eftirsóknarverð mynd; enginn hasar en mikill árangur. Framleiðni, þ.e. afköst á klukkustund, er um 20% meiri erlendis en hér á landi.

Í kjarasamningum hér á landi hafa „aðilar vinnumarkaðarins“ teygt sig til „hins ýtrasta“ – vandinn er hins vegar sá að launavísitalan hefur hækkað talsvert umfram kjarasamninga (þær launahækkanir heita launaskrið). Þannig að þegar atvinnurekendur eru búnir að skrifa undir hið ýtrasta halda þeir áfram að hækka launin þegar þeir mæta aftur á skrifstofuna. Svo mældi bókin 300 stærstu nýlega að laun í hundrað stærstu fyrirtækjunum hefðu hækkað talsvert meira en launavísitalan – sem aftur hafði hækkað mun meira en kjarasamningarnir. Forseti ASÍ kemur svo með sviðsmyndina um að krónan sé upphafi verðbólgunnar en ekki launin á meðan framkvæmdstjóri Samtaka atvinnulífsins segir að við höfum sjálf farið mjög illa með krónuna. Auglýsing samtakanna að undanförnu er einstaklega skýr og góð!

Það er mikið um myndir í Sjónvarpinu og þar eru daprir dagar núna eftir uppsagnir. Stóra myndin þar virðist vera að ekki sé hægt að reka RÚV fyrir tæpa fimm milljarða á ári – nema segja upp 60 starfsmönnum. Mér brá óneitanlega yfir fréttaskýringunni í Mogganum í morgun þegar sem sagt var frá því að tapið síðustu 10 árin hefði verið 3 milljarðar og tvö ár hefðu verið með hagnaði.

„Öryggistilfinningin að bresta,“ var fyrirsögn í Morgunblaðinu frá hringborðsumræðum ýmissa valinkunnra sómamanna vegna 100 daga hringferðar blaðsins. Ég fann þegar fyrir óöryggi yfir þessari sviðsmynd. Fréttin byrjaði að vísu mjög vel og ég efaðist um fyrirsögnina á henni. Upphafið var um aukna bjartsýni um framtíðarhorfur, verulega hefði dregið úr atvinnuleysi og að fyrirtæki væru farin að spyrjast fyrir um lóðir undir atvinnuhúsnæði. En þá kom önnur sviðsmynd í sömu málsgrein um að mikil óvissa væri ríkjandi um kjarasamninga – og áhyggur af stöðu heilbrigðisþjónustunnar og var það orðað svo að „öryggistilfinning fólks sé við það að bresta.“

Næst er það sviðsmyndin af málefnum Reykjavíkurflugvallar. Yfir 70 þúsund manns skrifuðu undir viljayfirlýsingu um að hafa flugvöllinn áfram á sínum stað. Jón Gnarr borgarstjóri tók á móti undirskriftunum og hafði orð á því að hann hefði átt von á að fleiri skrifuð undir en Jón er algerlega á móti því að hafa flugvöllinn áfram. Það átti að skoða málið „mjög málefnalega“. En þá kemur allt í einu ný sviðsmynd úr mjög óvæntri átt; ráðherrarnir Hanna Birna Kristjánsdóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skrifa undir að flugvöllurinn verði áfram til ársins 2022 – og að þá verði hann væntanlega fluttur. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kveður hins vegar á um að Reykjavíkurflugvöllur verði áfram á sínum stað. Blekið er vart þornað af stjórnarsáttmálanum þegar byrjað er að gera eitthvað allt annað. Eitt í dag, annað á morgun. Það er einstaklega mikil kvika í sviðsmyndinni um flugvöllinn; þetta er svonefnd kvikmynd.

Nú, svo birtist skoðanakönnun um Jón Gnnar og segist helmingur landsmanna ánægður með hann sem borgarstjóra. Nema að þegar spurt er um það hvort fólk sé ánægtt með að hann sé að hætta þá eru miklu fleiri ánægðir en óánægðir með þá ákvörðun. Það eru stundum furðulegar þverstæður í könnunum. Prófessor í háskólanum útskýrir þetta að allir sé ánægðir með Jón Gnarr í starfi og sömuleiðs ánægðir með að hann sé að hætta. Svona eiga sviðsmyndir að vera.

Svo eru það sviðsmyndirnar um að hér sé engin framtíð, lækka skuldir heimila og sækja fé til skilanefnda gömlu, föllnu bankanna, til að standa undir pakkanum. Þar er víst óvenjumikill afgangur eftir að þeir urðu gjaldþrota.

Ég er komin með sviðsskrekk eftir allar þessar sviðsmyndir sem breytast frá degi til dags.

Jón G. Hauksson

[email protected]

Hér kemur pistillinn um tískuorðið sjálfbærni.