arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Stærstu hagstjórnarmistökin?

Íslenskt efnahagslíf hefur vaxið með ógnarhraða síðustu misseri. Landsframleiðslan hefur aukist stöðugt frá árinu 2011 og ekkert lát virðist vera á. Hagvöxtur á síðasta ári mældist 7,2%. Ef marka má þjóðhagsspá Hagstofunnar má gera ráð fyrir að hagvöxtur verði viðvarandi a.m.k. til ársins 2022. Það yrði lengsta hagvaxtarskeið í sögu þjóðarinnar.

Fjárfesting hefur aukist mikið og einkaneyslan hefur tekið við sér. Verðbólga hefur haldist lág þrátt fyrir miklar launahækkanir og spennu í efnahagslífinu. Þetta eru aðstæður sem Íslendingar hafa sjaldan staðið frammi fyrir og eru í raun þveröfugar við það sem er að gerast í nágrannalöndunum. Þar er verðbólgan lág og hagvöxtur lítill. Í þessum ríkjum er keppikeflið í hagstjórninni að örva fjárfestingu og einkaneyslu. Þarna virðist því vera mikil þverstæða milli Íslands og annarra landa.

Ástandinu hér á landi má líkja við að tvö hagkerfi séu til staðar. Í fyrsta lagi er um að ræða hinar rótgrónu útflutnings- og þjónustugreinar. Þessar greinar eru mjög næmar fyrir breytingum í raungengi og launakostnaði. Í annan stað er ferðaþjónustan sem hefur náð að hrista af sér neikvæð áhrif af styrkingu krónunnar með því að auka magnið þ.e. taka á móti stöðugt fleiri ferðamönnum. Þessi víxlverkun gengur hins vegar ekki upp til lengdar því samkeppnisstaða allra atvinnugreina verður að lokum óviðunandi. Áframhaldandi hagstæð verðlagsþróun er síðan að miklu leyti háð því að krónan haldist sterk.

Breytingar á skattalegu umhverfi ferðaþjónustunnar voru löngu tímabærar í hagstjórnarlegu tilliti, án þess þó að tekin sé afstaða til annarra þátta í því samhengi. Það er margt sem bendir til þess að stjórnvöld hafi verið of allt of sein að jafna aðstöðumun milli ferðaþjónustunnar og annarra atvinnugreina í skattamálunum. Þetta hefur leitt til óraunhæfra væntinga um afkomu hjá ferðaþjónustufyrirtækjum, offjárfestinga og óæskilegra ruðningsáhrifa gagnvart öðrum atvinnugreinum. Ekki síst hefur þetta leitt til þess að hendur ríkisins eru nú bundnar þegar kemur að nauðsynlegum framkvæmdum t.d. í vegamálum og ýmsum útgjaldaþáttum í grunnþjónustunni. Ef hægt er að tala um að mistök hafi verið gerð í hagstjórninni á síðustu árum þá liggja þau líklega þarna.

Ritstjórapistill, Vísbending 16. tbl. 2017
Menntun og framleiðni

Gífurleg aukning hefur orðið í námsframboði á undanförnum árum. Í eina tíð þótti gott að hafa háskólapróf í viðskiptafræði, lögfræði eða læknisfræði svo dæmi séu tekin. Þeir sem hugðu á starfsframa innan háskólageirans bættu gjarnan við sig meistaranámi og þeir allra hörðustu eyddu síðan 3 - 5 árum í viðbót í doktorsnám útí í heimi og komu til baka þjakaðir af námsskuldum. Hámenntuðu doktorarnir enduðu svo iðulega í illa borguðum rannsóknarstörfum hjá ríkinu, en síðar í hálaunuðum störfum innan fjármálageirans.

Aukin samkeppni um atvinnu hér á landi hefur leitt til þess að endalaust bætist við af námsleiðum fyrir þá sem vilja „auka samkeppnisfærni sína“ í atvinnulífinu. Ef heldur fram sem horfir verður almenn skynsemi að lokum kennd á meistarastigi og þá verður búið að loka hringnum. Almenn skynsemi er ekki óverðugra rannsóknarefni en hvað annað.

Staðreyndin er sú að hér á landi eru allt of margar háskólastofnanir sem keppa um viðskiptavini með því að bjóða stöðugt fram „eitthvað nýtt“. Ekki verður séð að frumkvæðið að þessum nýju námsleiðum komi frá atvinnulífinu sjálfu enda hefur sýnt sig að mikil þörf er á annars konar námi t.d. í iðn- og tæknigreinum. Það er merkilegt að örfáir framhaldsskólar virðast bjóða upp sérstakar tölvubrautir til stúdentsprófs á sama tíma og tölvunotkun hér á landi er með því mesta í heimi.

Yfirflæði útskrifaðra háskólanema í ýmsum greinum er þegar farið að sýna sig á vinnumarkaðinum. Viðskiptafræðingar ganga í almenn þjónustufulltrúastörf í bönkunum, störf sem ekki kröfðust sérstakrar menntunar áður. Sama á við um lögfræðinga sem hafa leitað í ýmis almenn störf í seinni tíð eftir að ýmsir háskólar fóru að bjóða styttra lögfræðinám.

Niðurstaðan er sú að ríkið er að leggja í kostnað við menntun sem atvinnulífið hér á landi hefur ekki endilega mesta þörf fyrir. Þetta sést best á því að framleiðni í íslensku atvinnulífi er enn um fimmtungi lægri en í nágrannalöndunum og hefur lítið aukist á síðustu árum þrátt fyrir þann gríðarlega fjölda einstaklinga sem hefur verið útskrifaður úr menntastofnunum landsins. Ef rétt væri að málum staðið myndi aukin framleiðni haldast í hendur við þessa stórauknu menntun.

Ritstjórapistill, Vísbending 15. tbl. 2017
Skattar og innviðir

Reiðarslag sagði framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar í kjölfar boðaðra breytinga um að færa ferðaþjónustuna í sama virðisaukaskattsþrep og almenn atvinnufyrirtæki í landinu frá og með 1. júlí á næsta ári. Almennur virðisaukaskattur er 24% um þessar mundir, en stór hluti ferðaþjónustunnar greiðir hins vegar einungis 11% virðisaukaskatt sem sem er ríflega helmingi lægri skattur en almennt gerist og gengur í atvinnurekstri á Íslandi. Útleiga á hótelherbergjum og öðru gistirými til skemmri tíma en eins mánaðar fellur m.a. undir þessa ívilnun. Sama á við um veitingaþjónustu, starfsemi hópferðabíla, rekstur baðstaða, ferðaleiðsögn og fleira.

Lengi vel var ákveðinn hluti ferðaþjónustunnar í 7% skattþrepi og hinn hlutinn þurfti ekki að greiða neinn virðisaukaskatt í ríkissjóð á sama tíma og mörg fyrirtæki í greininni högnuðust mikið í kjölfar gríðarlegrar fjölgunar ferðamanna til landsins. Frá og með 1. janúar 2016 hækkaði virðisaukaskattshlutfallið í 11% og ýmis starfsemi sem áður var ekki virðisaukaskattskyld var felld undir virðisaukaskattinn við litla hrifningu margra.

Ferðaþjónustan hér á landi hefur náð þeim sögulega áfanga að vera orðin ein stærsta atvinnugrein þjóðarinnar. Rökin fyrir sérstökum skattaívilnunum til að örva starfsemi fyrirtækja í greininni eru því augljóslega ekki fyrir hendi lengur. Samkvæmt tölum sem finna má á vef fjármálaráðuneytisins er virðisaukaskattstekjur af þeirri ferðaþjónustutengdri starfsemi sem fellur undir lægra skattþrepið einungis um 3% af tekjum ríkissjóðs af virðisaukaskatti. Með nokkrum rökum mætti halda því fram að aðrar atvinnugreinar í landinu búi við hærra virðisaukaskattshlutfall vegna þessa. Enda kemur fram í rökstuðningi með skattabreytingunum að unnt sé að lækka virðisaukaskattshlutfallið úr 24% í 22,5% frá og með 1. janúar 2019 þegar aðstöðumunur hefur verið jafnaður.

Mikið hefur verið rætt um innviðauppbyggingu síðustu misserin, ekki síst á vettvangi ferðaþjónustunnar. Mögulega hafa lágir veltuskattar í ferðaþjónustunni leitt til offjárfestingar í greininni enda má gera ráð fyrir að eftirspurn útlendinga minnki þegar verð á þjónustunni hækkar. Stór verkefni eru framundan t.d. í samgöngumálum og ýmsum aðstöðumálum víða um land. Þessar framkvæmdir þarf eðli máls að fjármagna úr ríkissjóði og ekki er óeðlilegt að ferðaþjónustan kosti þær breytingar til jafns við aðra. Þá hníga ýmis hagstjórnarleg rök að því að skattleggja ferðaþjónustuna í þeim tilgangi að draga úr undirliggjandi þenslu og styrkingu krónunnar.
Þess vegna eru vextirnir svona háir

Ef Íslendingar eru sammála um eitthvað þá er það líklega sú fullyrðing að vextir séu of háir hér á landi. Þrátt fyrir það virðist ekkert lát á verðhækkunum á húsnæðismarkaði og nýjum bílum fjölgar jafnt og þétt á götum borgarinnar. Ekki verður séð að almenningur setji þessa háu vexti sérstaklega fyrir sig þessa dagana, en það er mjög úr takti við almennar hagfræðikenningar.

Í húsnæðismálum eru einstaklingar og heimili að skuldbinda sig til mjög langs tíma, yfirleitt 25 ára. Vextir og verðbólga hér á landi hafa verið mjög sveiflukennd á undanförnum áratugum eins og margir þekkja á eigin skinni. Verðtryggð íbúðalán fela í sér talsverða áhættu, en það sannaðist best á árunum 2008 og 2009 þegar verðbólgan tók mikinn kipp samfara veikingu krónunnar og samdrætti á vinnumarkaði. Verðbólgan hefur tilhneigingu til að magnast ef laun hafa hækkað mikið í uppsveiflunni án þess að samsvarandi framleiðniaukning hafi átt sér stað.

Óverðtryggðir vextir eru háðir sömu áhættu. Þegar verðbólgan tekur við sér hækka stýrivextir og þar með óverðtryggðir vextir. Það er ástæðan fyrir því að viðskiptabankarnir eru ekki tilbúnir að festa óverðtryggðu vextina nema til ákveðins árafjölda. Þeir vita hvað hagsveiflan felur í sér.

Seðlabankastjóri var í athyglisverðu viðtali á Eyjunni á ÍNN fyrir skemmstu. Þar benti hann á að aðstæður í efnahagslífinu hér á landi væri með öðru móti en í nágrannaríkjunum og það skýrði m.a. hærri vexti hér á landi en annars staðar. „Erlendis er verið að reyna eftir öllum mætti og gengur ekkert allt of vel að örva atvinnulífið og efnahagslífið, að fá atvinnustigið upp, atvinnuleysi niður, verðbólguna upp og launavöxtinn upp. Bíddu, eru þetta aðstæðurnar á Íslandi. Launavöxtur er tveggja stafa tala. Við erum á allt öðrum stað … Við vorum með 7,2% hagvöxt í fyrra, það er spenna í kerfinu, þeir eru með slaka … Vextirnir sem við erum með hér eru bara að endurspegla að staðan er önnur. Vextirnir eru hér háir af því að hagvöxturinn er mikill og við erum við fulla atvinnu.“

Vextir eru að sjálfsögðu háðir aðstæðum í efnahagslífinu. Sú staðreynd virðist stundum gleymast þegar rætt er um vaxtastigið á Íslandi.

Ritstjórapistill, Vísbending 12. tbl. 2017
Mega útlendingar bara koma, ekki eiga?

Fróðlegt hefur verið að fylgjast með umræðunni í framhaldi af kaupum fjárfestingarbankans Goldman Sachs og þriggja alþjóðlegra fjárfestingasjóða á tæplega 30% hlut í Arion banka. Fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi virðast alltaf skapa ákveðna tortryggni. Hins vegar virðast útlendingar vera velkomnir til landsins ef þeir koma á öðrum forsendum t.d. vegna fátæktar í sínu heimalandi. Í þessu felst náttúrlega mikil þverstæða.

Skemmst er að minnast þegar kínverski fjárfestirinn Hugang Nubo bauðst til að leggja 15 milljarða króna í uppbyggingu á Grímsstöðum á Fjöllum. Svo virðist sem sumir hafi haldið að nú væri fulltrúi kínverskra stjórnvalda kominn til að kaupa upp verðmætar náttúruauðlindir Íslendinga svo hægt væri að senda flokka fólks í sumarfrí til eyjarinnar fögru í Norður Atlantshafinu. Jafnvel þótt Nubo hafi lýst sig reiðubúinn til að afsala sér vatnsréttindum og leggja fram jarðnæði endurgjaldslaust til að tengja Vatnajökulsþjóðgarð og þjóðgarð við Jökulsá á Fjöllum eins og fram kom í fréttum á sínum tíma.

Fjölmargir útlendingar hafa fjárfest hér á landi á undanförnum árum bæði í fasteignum og jarðnæði vítt og breitt um landið. Lítið er rætt um það, kannski vegna þess að Svisslendingar og íbúar annarra þjóða vekja ekki upp sömu óttakenndina og stórþjóðir eins og Bandaríkin og Kína. Þegar Ísland gekk í Evrópska efnahagssvæðið fullyrtu margir að útlendingar myndu kaupa hér upp heilu dalina til að tryggja sér pláss í paradís norðursins. Sú varð ekki raunin.

Fjármagnshöft eins og lengst af voru við lýði frá efnahagshruni eru ekki síst skaðleg fyrir þær sakir að þau komu í veg fyrir að útlendingar vildu fjárfesta Íslandi. Arðsemi fjárfestinga hér á landi er mun hærri en í löndunum í kringum okkur eins og fram kom í grein Gylfa Zoega í Vísbendingu fyrir nokkru síðan. Það eru því góðar aðstæður til að laða að erlent fjármagn til landsins, auka fjölbreytni og dreifa áhættu. Í ríkjum þar sem fjármálamarkaðir eru þróaðir er daglegt brauð að alþjóðlegir fjárfestar kaupi og selji eignarhluti í fjármálastofnunum. Slíkt þykir ekki sérstakt fréttaefni. Við þurfum að komast upp úr hjólförum heimóttans þegar kemur að fjárfestingum útlendinga á Íslandi.

Ritstjórapistill, Vísbending 11. tbl. 2017
Lífskjör og hamingja

Á undanförnum árum hafa reglulega borist fréttir af því að Íslendingar séu meðal hamingjusömustu þjóða í heimi. Við erum t.a.m. í þriðja sæti á svokölluðum „World Happiness“ kvarða, rétt á hæla Dana og Svisslendinga. Þessum kvarða var hleypt af stokkunum á árinu 2012 með stuðningi Sameinuðu þjóðanna og von er á nýjum niðurstöðum seinna í þessum mánuði. Efnahags- og framfarastofnunin OECD hefur einnig um árabil reiknað út hamingjuvísitölu, „better life index“ og þar hafa Íslendingar verið í efstu tíu sætunum meðal OECD þjóðanna.

Ofangreindir mælikvarðar gera allir ráð fyrir að almenn lífskjör vegi þungt í hamingju fólks. Með öðrum orðum ætti fólk að öllu jöfnu að verða hamingjusamara með aukinni efnahagslegri velsæld. Þannig mætti ætla að Íslendingar væru syngjandi glaðir alla daga enda eru lífskjör hér á landi með því besta sem þekkist.

Nýlega birti Hagstofan á heimasíðu sinni niðurstöður úr evrópsku heilsufarsrannsókninni sem framkvæmd var haustið 2015. Þar kemur fram að Ísland er í fjórða sæti yfir fjölda fólks með þunglyndiseinkenni, en tæplega tíundi hver Íslendingur virðist eiga við þennan vanda að etja. Þunglyndiseinkenni reyndust t.a.m. algengari hér á landi meðal ungra kvenna en í öðrum Evrópulöndum. Þá kom nýlega fram á vef landlæknisembættisins að neysla á geðlyfjum hér á landi er sú hæsta meðal OECD-þjóða, en 12,4% þjóðarinnar fengu ávísað geðlyfjum á árinu 2014. Notkun á geðlyfjum hefur aukist verulega á undanförnum árum.

Þunglyndi er alvarlegur sjúdómur því hann hefur mikil áhrif á lífsgæði, vinnuvilja og framleiðni í samfélaginu. Samkvæmt vef landlæknisembættisins má gera ráð fyrir að erfðaþættir eigi hlut af máli, en að einnig megi rekja sjúkdóminn til utanaðkomandi þátta af ýmsu tagi.

Það hlýtur að vera umhugsunarefni að á meðan Íslendingar verma toppsætin á listum yfir hamingjusömustu þjóðir heims skuli hlutfall fólks með þunglyndiseinkenni jafnframt vera með því hæsta. Erum við Íslendingar að leggja of mikla áherslu á efnahagsleg lífsgæði í okkar daglega lífi, en gleymum að hlúa að ýmsum félagslegum þáttum í samfélaginu? Sú þversögn sem framangreint felur í sér virðist benda til þess.

Ritstjórapistill, Vísbending 10. tbl. 2017
Vegi og verðbólgu?

Alþingi samþykkti sem kunnugt er þingsályktunartillögu um samgönguáætlun fyrir árin 2015 - 2018 í október á síðasta ári. Áætlunin var sérlega metnaðarfull enda voru alþingiskosningar á næsta leiti. Það er alkunna að stjórnmálamenn lofa oft meiru en þeir geta staðið við fyrir kosningar, ekki síst þegar um er að ræða framkvæmdafé sem dreifist á kjördæmi landsins og skapar störf í héraði.

Fjármála- og efnahagsráðherra ritaði grein í Vísbendingu fyrir skemmstu þar sem hann skýrir út nýtt verklag við stjórn efnahagsmála með vísan til laga um opinber fjármál sem samþykkt voru á Alþingi í árslok 2015. Í stuttu máli gengur þetta verklag út á að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála.

Lögin setja ramma utan um ákveðna langtímahugsun í opinberum fjármálum sem mjög hefur skort á hér á landi. Ýmis verkefni geta t.a.m. verið aðkallandi á sviði opinberrar þjónustu og framkvæmda, en út frá efnahagsstjórninni kann að vera ótímabært að ráðast í þau. Í grein fjármálaráðherra kom m.a. fram:

„Þó að Alþingi samþykkti fjármálaáætlun fyrir 2017-2021 sem gæfi til kynna ákveðið aðhald náðu skilaboðin samt sem áður ekki betur til alþingismanna en svo að skömmu síðar ákváðu þeir viðbótarútgjöld sem ekki rúmast inn áætlunarinnar. Auðvitað þarf að hafa í huga að samgönguáætlun var samþykkt samhljóða rétt fyrir kosningar og á þeim tíma hafa alþingismenn lítinn áhuga á aðhaldi í útgjöldum. Samt sem áður var ófjármögnuð samgönguáætlun upp á 12-13 milljarða króna (um 0,5% af VLF) óneitanlega stílbrot frá nýsamþykktri stefnu.“

Ekki er langt síðan ýmsir gagnrýndu skattalækkanirnar sem tóku gildi um síðustu áramót og töldu þær þensluhvetjandi út frá efnahagsstjórninni. En hvað þá með stórfellda aukningu á framkvæmdafé til vegamála? Þrátt fyrir brýna þörf í vegamálum eru öll hagstjórnarrök sem hníga að því að þetta sé ekki rétti tímapunkturinn til að auka framkvæmdir hins opinbera á sama tíma og hagvöxtur jókst um 7,2% á síðasta ári og fjárfesting um 22,7%. Aukning framkvæmda um allt land við þessar aðstæður myndi eingöngu vera olía á eldinn og auka undirliggjandi verðbólguþrýsting. Þurfum við á því að halda?

Ritstjórapistill, Vísbending 9. tbl. 2017
Margt er manna bölið

Marsmánuður nálgast nú óðum, en þann 1. mars urðu ýmis merk tíðindi í mannkynssögunni sem vert er að minnast:

1290: Háskólinn í Coimbra, einn elsti háskóli Evrópu var stofnaður

1692: Galdramálin í Salem hófust í Salem í Massachusetts

1810: Fryderyk Chopin, hið merka tónskáld og píanóleikari fæddist

1872: Yellowstone varð fyrsti þjóðgarður heims.

1873 - E. Remington & Sons hófu sölu á fyrstu fjöldaframleiddu ritvélinni

1961: Fyrstu kosningarnar voru haldnar í Úganda

1974: Sjö aðilar voru ákærðir fyrir að hindra réttvísina í Watergate-málinu

1989: Bjór var leyfður á ný á Íslandi þrátt fyrir kröftug mótmæli ýmissa heimsendaspámanna

Aflétting bjórbannsins var nánast heimssögulegur viðburður í augum sumra Íslendinga sem litu á þann atburð sem upphafið af einu mesta böli frá endalokum Stórubólu. Virtist þá einu gilda þótt bjórdrykkja væri hluti af aldagamalli menningu nágrannaþjóðanna. Í Tímanum þennan dag mátti m.a. lesa:

„Augu heimsins hvíla á Íslendingum þessa dagana, ef marka má áhuga erlendra sjónvarps- og útvarpsstöðva á því sem kallað er „bjórtöku“ landans. Af því umtali og eftirvæntingu sem víða má finna mætti ætla að 1. mars 1989 verði talinn einn af merkustu dögum Íslandssögunnar og þurfi helst að leita samjafnaðar við kristnitökuna 1000 ...“

Morgunblaðið hafði nokkrar áhyggjur af þessu nýfengna frjálsræði, en í leiðara Morgunblaðsins stóð meðal annars:

„Margt er manna bölið, misjafnt drukkið ölið,“ segir í fornum hendingum. Og fyrst og síðast verður hinn áfengi bjór prófsteinn á Íslendinga, sem þjóð og einstaklinga. Ástæða er til að taka á móti bjórnum með varúð og hófsemd. Ef til vill er hann beztur ódrukkinn.“

Í leiðara Alþýðublaðsins þann 28. febrúar 1989 sagð síðan:

„Ölið er „veikur“ vímugjafi að því talið er, en bjórinn er hins vegar fljótur að vefja upp á sig. Víða erlendis tíðkast að drekka bjór við vinnu, og efalaust má búast við því að vinnustaðir verði ekki verndaðir gegn bjórneyslu er fram líða stundir. ... Mun lifrasjúkdómum svo og þvagfærasjúkdómum fara fjölgandi á næstu árum?“... “

Ekki fór frekari sögum af heimsendaspámönnunum fyrr en umræða hófst um að heimila sölu léttra, áfengra drykkja í öðrum verslunum en ríkisins.

Ritstjórapistill, Vísbending 7. tbl. 2017