Upp komast svik. Sakamálasaga III (BJ)

Haustið 1803 var um fátt annað talað í Reykjavík en átökin innan Breckmann fjölskyldunnar. Breckmann-málið var hvalreki á fjörur kjaftakerlinga og slúðurbera. Bæði Páll Breckmann og Grímur Ólafsson, tengdasonur hans, voru kaupmenn. Allir eiga erindi í búðir og kaupmenn eru nánast eins og persónulegir vinir fjölda fólks. Á þessum árum og reyndar miklu lengur nutu kaupmenn virðingar almennings. Það var ekki langt síðan einokunin leið undir lok og Íslendingar gátu keypt borgarabréf og fengið leyfi til verslunarreksturs. Það var spennandi þegar í ljós kom að þetta fólk, sem flestir gerðu ráð fyrir að væri vel stætt og þar með hamingjusamt, átti í miklu flóknari vanda en sauðsvartur almúginn.

Gjafabréfið

Þegar réttarhald hófst í málinu hafði kæran verið gefin út á Pál Breckmann og Jarþrúði konu hans en eftir yfirheyrslur yfir Grími kom í ljós að hann hafði stolið frá þeim hjónum meðan þau voru í Kaupmannahöfn að njóta lífsins. Bæjarfógetinn tók þá óvenjulegu ákvörðun að fella niður upphaflegu ákæruna og hneppa ákærandann í varðhald. Grímur var óvenjulegur sakamaður. Hann var prestssonur og hafði gengið árum saman í helstu skóla landsins, Hólaskóla og Reykjavíkurskóla, þó að árangurinn hefði reyndar látið á sér standa og Grímur endað sinn feril í báðum við lítinn orðstír.

Þegar hér var komið sögu ákvað Frydensberg bæjarfógeti að gera stutt hlé á réttarhaldinu þannig að hann gæti kannað betur hagi Gríms. Það kom ýmislegt í ljós. Sumt var svo ótrúlegt að hann gerði ráð fyrir því að menn gengju of langt í sögusögnum. Samfélagið var að færast á barm sefjunar. Bæjarfógetinn danski þekkti þetta úr sínu heimalandi. Það hafði verið geðveikur konungur í Danmörku í áratugi, Kristján VII. og um hann, fjölskylduna og ráðgjafa höfðu spunnist alls kyns sögur sem gátu ekki verið sannar en menn kjömsuðu á. En stundum er sannleikurinn ótrúlegri en lygin. Hann hafði minnsta kosti um nóg að spyrja.

Hann ákvað að byrja vitnaleiðslur á vinnukonunni, henni Óshildi sem allt sagðist hafa séð og hafði lýst í smáatriðum. Hennar framburði hafði reyndar borið svo vel saman við sögu húsfreyju hennar að það hefði átt að vekja grunsemdir fógetans. Honum var samt vorkunn, nýkominn frá Danmörku og skyldi ekkert í máli eyjarskeggja. Öllum bar saman um að Óshildur væri vitgrönn.

Ekki þurfti lengi að ganga á vinnukonuna. Þegar dómarinn hafði sagt henni að við ósönnum framburði lægi hið versta straff, ærumissir og fangelsi, brotnaði stúlkan niður og sagði að Þórunn og Grímur hefðu sagt henni í smáatriðum hvað hún ætti að segja. Hún hafði lítið séð til samskipta gömlu hjónanna og dóttur þeirra og sú misþyrming sem hún þó sá var lítilfjörleg. Þar með var þeirra höfuðvitni úr sögunni.

Næst var Grímur leiddur aftur fyrir réttinn. Fyrst var hann spurður um stuldinn á eigum gömlu hjónanna og smá saman meðgekk hann að hafa þaðan ýmsu góssi stolið. Greip hann enn til sömu varna og áður að neyð hefði rekið sig til verknaðarins.

Dómarinn ákvað nú að ganga skrefi lengra og spurði:

Er það ekki rétt að þú hafir undanfarið ár verið í mestu fékröggum?

Er það glæpur að skorta fé?

Sagt er að þú getir enga vöru greitt og fáir allt upp á krít?

Mínir lánardrottnar fá sína reikninga greidda.

Er það rétt að þú skuldir Árna Jónssyni 780 ríkisdali?

Ég man ekki hvað ég skulda honum mikið, en eitthvað er það.

Og hefur þú sett veð fyrir þessari skuld?

Ekki man ég það svo glöggt.

Samkvæmt skuldabréfi sem lagt er fram í réttinum hefur þú lagt norska húsið að veði. Á ekki tengdafaðir þinn það hús?

Jú hann hefur ljáð mér veðið.

Minnist þú þess að tengdafaðir þinn hafi gefið þér húsið?

Ekki man ég það svo glöggt.

Það bætir kannski minnið að skoða þetta bréf sem lagt er fram í réttinum. Hefur þú séð þetta bréf áður?

Jú, nú man ég að þetta er gjafabréf frá Páli Breckmann til mín fyrir húsinu. Það er með signeti hans sjálfs.

Þú kannast við að Páll hafi skrifað þetta bréf?

Já, já, enda er nafnið hans á því.

Gætirðu stafað nafnið hans?

Hvað á rétturinn við?

Þú hefur gengið í skóla á Hólum og í Reykjavík. Þið hafið væntanlega lært stafrófið?

Grímur leit á skjalið og byrjaði að stafa: P-á-l-l B-r-e-c-h-m-a-n-n.

Og þú gerir enga athugasemd við þetta?

Nei, því skyldi ég gera það?

Vegna þess að Páll sjálfur skrifar nafnið sitt með k en ekki h.

Grímur hafði aftur leikið afleik.

Potturinn

Nú taldi dómarinn rétt að víkja talinu að allt öðru máli og alvarlegra. Hann fór að spyrja um það hvort það væri rétt að Grímur og kona hans hefðu ætlað að koma tengdaforeldrunum fyrir kattarnef. Það þurfti að toga allt upp með töngum en sagan var á endanum svona:

Grímur hafði setið eitt kvöld að sumbli með systrunum, Þórunni konu sinni og Þrúði mágkonu. Þeim kom saman um að þau gömlu væru orðin alveg óþolandi og nú væri rétt að koma þeim fyrir kattarnef. Áætlunin var einföld og virtist skotheld. Grímur lagði til stóran pott og í hann útbjuggu þau grind úr fjórum teinum. Potturinn var svo fylltur af kalki og brennisteini. Svo var kveikt í, en reykurinn átti að koma þeim gömlu fyrir. Þegar þessu var lokið fóru Grímur og kona hans upp í tukthús (sem var einskonar menningarmiðstöð drykkjuhneigðra) og settust að sumbli en unga ekkjan Þrúður fór með hann upp á loft og kom honum fyrir undir súð við herbergi þeirra hjóna og bætti á eldinn svo að vel rauk.

Hún fór svo niður, stakk inn á sig brennivínsflösku sem hún hafði falið þar, hélt rakleitt í fangageymsluna og hitti skötuhjúin þar langt komin með flösku þeim þau höfðu útvegað sér. Öll þrjú voru sannfærð um að þetta snjallræði dygði vel því að þau gömlu væru kófdrukkin og myndu ekki á sér kræla. Þeim lá ekkert á heim en þegar þau loks komu til baka og töldu að þau gömlu væru reykt til ólífis. En þau voru þá sprelllifandi. Breckmann gamli hafði þurft að sinna kalli náttúrunnar, fór fram og varð þá var við pottinn.

Daginn eftir spurðu þau gömlu hvort þau könnuðust nokkuð við þe.nnan pott. Grímur svaraði: „Andskotinn brenni mig, ef eg veit nokkuð um það,“ en Þórunn kona hans sem alltaf var jafnblíð við móður sína sagði: „Djöfullinn brenni þann eld á ykkur um tíma og eilífð.“

Fógetinn gat ekki neitað því að þessi drápstilraun var óvenju bíræfin þó að hún væri reyndar fremur heimskuleg því að öllum mátti ljóst vera að potturinn gat ekki hafa orðið þarna eftir fyrir slysni. Hann fór að skilja æ betur hvers vegna Grímur hafði ekki lokið neinum prófum á skólagöngu sinni.

Hin morðtilraunin þegar Grímur og kona hans nánast reyndu að hella ólyfjan ofan í þau gömlu var álíka greindarleg. Hvern hefði grunað nokkuð ef þau gömlu hefðu bæði hrokkið upp af sama daginn?

Því var ekki að leyna að Frydenberg var farinn að bera svolitla virðingu fyrir Breckmann hjónunum. Þau voru ekki að klaga í lögregluna þó að stolið væri frá þeim heilu húsi eða reynt að hella ofan í þau eitri. Ekki einu sinni þó að reynt væri að kæfa þau inni. Ef Grímur sjálfur hefði ekki verið svo heimskur að kæra gömlu hjónin hefði líklega ekkert komist upp.

Nú var danski fógetinn sannfærður um að ekkert í þessu máli gæti framar komið sér á óvart. En þar átti hann ekki kollgátuna því að ótrúlegasti hluti málsins var eftir.

Framhald og endalok

Benedikt Jóhannesson