Við stóðumst ekki án drauma (BJ)

Ég er lentur í jólabókaflóðinu og sé ekki til lands. Oftast reyni ég að lesa nokkrar bækur með hraði um jólin, en nú náði ég því ekki. Það voru ekki nema nokkrar bækur sem ég náði að skoða. Samt held ég að ég eigi flestar þær sem mig langar mest að lesa.

Hannes Pétursson yrkir Fyrir kvölddyrum. Þetta er stutt bók og svolítið tregablandin eins og nafnið bendir til. Ég er búinn að skoða öll ljóðin en ekki lesa þau nægilega vel. Hannes er áreiðanlega mesta núlifandi skáld Íslendinga. Hann lætur ekki mikið fyrir sér fara en skrifaði þó í blöðin fyrir jólin. Menn eru að þýða Kafka upp á nýtt. Hamskiptin í þýðingu Hannesar verða nú Umskiptin. Það þarf ekki að lesa lengra til þess að sjá muninn á þjóðskáldi og þýðanda.

Næstsíðasta ljóðið í nýju bókinni er svona:

Við stóðumst ekki án drauma

neinn dag til kvölds ...

og nú loga

ljós borgarinnar hlýleg. Það rökkvar.

Fagurt skin

fellur hingað, milli trjánna. Glampar

setjast á hendur okkar allra.

Þær hefjast á loft! Og stundarkorn

svífa þær um haustgarðinn

hvítar fyrir vetrarfjöðrum.

Fyrir jólin leit ég á bókina um Ólafíu Jóhannsdóttur. Mér sýnist hún fróðleg. Sigríður Dúna fellur aðeins í þann pytt að skilja ekki á milli ævisögu og predikunar, en ekki svo að það skemmi bókina. Mér fannst hún fara vel með ástarævintýri hennar og Einars Ben. Þetta töluðu margir um. Einu sinni spurði ég mömmu um þetta, en milli foreldra hennar og alls þessa fólks var mikil vinátta. Hún sagði mér að um þetta hefði verið talað. Afi og Einar voru miklir vinir. Afi og amma keyptu líka húsið Skólavörðustíg 11 af Þorbjörgu, fóstru Ólafíu og báru mikla virðingu fyrir þessu fólki. Það er saklaust að segja frá þessu en einhver afkomenda Einars hefur reiðst við. Ungt fólk hefur örugglega orðið ástfangið í gamla daga eins og nú.

Sigríður Dúna áttar sig líka á því að bær Þorbjargar Sveinsdóttur hefur aldrei verið kallaður Tobbukot af fólki henni vinveittu. Í sumar sem leið heyrði ég Guðrúnu Ásmundsdóttur tala um bæinn þannig, eflaust af vanþekkingu en ekki til þess að gera lítið úr Þorbjörgu. Þetta væri svipuð óvirðing og vísa í hús eða íbúð Guðrúnar sem Guddukot.

Ég fékk í jólagjöf minningabók séra Sigurjóns Einarssonar, Undir Hamrastáli. Þetta er skemmtileg bók fyrir þá sem hafa gaman af því að kynnast lífinu á Íslandi til sveita rétt fyrir stríð. Sigurjón segir vel frá og hlýlega. Hann fæddist og ólst upp í utanverðum Arnarfirði. Í þeim afskekktu sveitum var margt sérstætt fólk. Systkinabörn giftust æ ofan í æ og margir gátu rakið ættir sínar til langafa síns og langömmu á marga vegu. Sigurjón tæpir á gömlum fjölskylduleyndarmálum, öllu alvarlegri en smáskoti Einars Ben. og Ólafíu frænku hans. Fólkið var fátækt og margs konar erfiðleikar steðjuðu að. Sóttir voru mannskæðar og margir fórust við róðra. En samt er sveitin í minningunni sveipuð rómantískum blæ.

Sigurjón fer hraðar yfir sögu þegar hann er vaxinn úr grasi og bókinni lýkur árið 1960 þegar hann er 32 ára. Þá var hann orðinn sósíalisti en varð fyrir miklum vonbrigðum eftir að Sovétmenn réðust inn í Ungverjaland árið 1956. Hann segir frá orðaskiptum Brynjólfs Bjarnasonar og Jóhannesar úr Kötlum á þingi Sósíalistaflokksins. Brynjólfur sagði að atburðirnir í Ungverjalandi breyttu í engu þeirri skoðun að „mælikvarðinn á góðan sósíalista væri afstaða hans til Sovétríkjanna.“ Sigurjón segir af þessu tilefni: „Þann dag langaði mig til að segja skilið við Sósíalistaflokkinn en vildi hvorki höggva á tengslin við félaga mína og vini eða gera Mogganum og andstæðingunum það til geðs.“ Líklega hafa margir haft svipaða afstöðu og Sigurjón. Þeir hafa haft skömm á atferli Sovétmanna en ekki viljað rjúfa samstöðu. Þetta er miður, því að íslenskir sósíalistar héldu tengslum við austantjaldsflokkana fram á síðustu ár ógnarstjórnarinnar í austri. Ef menn hefðu rofið tengslin fyrr hefði það haft sitt að segja. Dropinn holar steininn. Þegar Halldór Laxness skrifaði Skáldatíma litu margir félagar hans úr Sósíalistaflokknum á hann sem svikara.

Ekki lái ég Sigurjóni samt að hafa farið á Heimsþing æskunnar í Moskvu árið 1957. Það er háttur skynsamra manna að vilja kynnast mörgu af eigin raun. Af bókinni sést að honum hafa sárnað árásir Moggans á sig, sérstaklega heitið rúbluklerkurinn, og þær hafa stappað í hann stálinu að láta engan bilbug á sér finna út á við. Sigurjón segir frá því að starfsmaður rússneska sendiráðsins, sem hann nefnir svo, óskaði eftir því að þeir Jón Böðvarsson merktu íslenska þátttakendur á Heimsþinginu pólitískt. Þeir neituðu og Sigurjón varast að tala um njósnir þrátt fyrir það andrúmsloft sem nú ríkir. Margt fannst Sigurjóni að í Rússlandi og segir í lok kaflans: „Eftir þessa ferð jókst sá uggur í brjósti að mannúðarhugsjón sósíalismans um jafnrétti og bræðralag væri að farast í brimgarðinum við hina gersku strönd.“ En þó að sagan endi á brostnum vonum ákveður Sigurjón að snúa í lokakaflanum aftur til bernskustöðvanna. Þannig lokar hann hringnum og þessari fróðlegu og hlýlegu bók.

Benedikt Jóhannesson