Upplýsandi kannanir (BJ)

Mogginn sagði um helgina frá rannsókn um að íslenskir fjölmiðlar hefðu verið hliðhollir Íslenskri erfðagreiningu í umfjöllun sinni. Ég hef ekki orðið jafnhissa síðan það kom fram að 99% Íslendinga héldu upp á jólin klukkan sex á aðfangadag. Stundum geta rannsóknir komið manni svona algerlega á óvart. Sérstaklega Morgunblaðinu sem birti um þetta baksíðufrétt.

Í dag sé ég að Kári Stefánsson segir í opnuviðtali að Mogginn hafi alls ekki verið sér sérstaklega hliðhollur, amk ekki miðað við Time og Newsweek. Þessi rannsóknarmaður hafi heldur ekkert átt með að birta niðurstöður á könnun meðal starfsfólks sem hafi aðeins svarað spurningum en verið grunlaust um að niðurstöðurnar yrðu birtar. Ég get staðfest orð Kára. Í erlendum fjölmiðli las ég það að Kári hefði drukkið 500 dollara flösku af rauðvíni í hesthúsi með Hákoni Hákonarsyni lækni. Mogginn hefur aldrei greint frá því að Kári hefði svona fínan rauðvínssmekk.

Oft er ég beðinn að svara könnunum af ýmsu tagi og reyni yfirleitt að gera það því að ég veit að það er erfitt fyrir rannsóknarmenn þegar ekki berast svör frá öllum. Kannski þjáist ég af samviskubiti yfir því að hafa ekki svarað fyrstu könnun sem ég lenti í. Hún fjallaði um áfengis- og vímuefnanotkun. Ég var 15 ára og hafði afar litla reynslu á þessu sviði og óttaðist að rannsakandinn myndi líta á mig sem eitthvert furðufyrirbæri, sem ekki vissi hvernig hass liti út, hvað þá að ég hefði snert valíum eða önnur lyf sem talin voru upp og ég veit ekki enn þann dag í dag hvað heita. (Satt að segja gilti svipuðu máli um áfengi, en fyrst ég sagði ekki þessum rannsóknarmanni frá þekkingarskorti mínum þá fer ég ekki að gera það núna á þessari víðlesnu netsíðu).

Útslagið gerið samt spurningin um skósvertuna. Í lok langs kafla þar sem nefndir voru ýmsir vímugjafar var neðst spurt um skósvertu. Ég var ekki drjúgur við venjulega notkun skósvertu fremur en aðrir 15 ára piltar, en samt fannst mér það afar skammarlegt að ég hafði ekki hugmynd um það hvernig nota ætti skósvertu til þess að komast í vímu. Örugglega ekki með því að setja hana á skó. Þetta olli mér miklum heilabrotum en ég þorði ekki fyrir mitt litla líf að opinbera vanþekkingu mína á þessu við skólafélagana (sem ég gaf mér að vissu þetta allir). Á endanum fór ég sömu leið og flestir sem vilja fræðast um notkun ólöglegra vímugjafa. Ég spurði mömmu.

En þótt hún væri öll af vilja gerð og með víðtæka þekkingu á ýmsum sviðum kom ég þarna samt að tómum kofanum. Ég var alveg lens og ákvað að henda spurningalistanum. Þegar spyrillinn kom svo í eigin persónu læsti ég mig inni í herbergi og stillti græjurnar í botn. Ári seinna voru niðurstöður birtar. Könnunin sýndi mikinn og vaxandi fíkniefnavanda, en meðan aðrir þátttakendur gátu gengið hnarreistir um stræti, stoltir af reynslu sinni og fíkn, laumaðist ég með veggjum.

Ég var orðinn meira en tvöfalt eldri og margfalt reyndari þegar ég lenti næst í viðamikilli könnun á samfélagshegðun. Í þetta sinn lentum við Vigdís í mjög stórri úttekt á hjónum. Úttektin var ekki mjög stór í þeim skilningi að margir væru spurðir. Þvert á móti voru aðeins tíu hjón sem voru fórnarlömb í þessari vísindarannsókna. Við þurftum hins vegar að svara mjög mörgum spurningum, bæði munnlega og skriflega. Mest var verið að spyrja um sama hlutinn aftur og aftur, líklega gildra til þess að vita hvort maður hefði logið í fyrri svörum. Svo mætti til okkar sálfræðingur (eða var það félagsráðgjafi eða félagsfræðingur?) einhver hámenntaður fræðingur í samskiptum fólks að minnsta kosti. Þetta var innan við tíu árum eftir að við sluppum úr skóla og maður var enn í góðri þjálfun að svara krossaprófum.

Þessi próf voru með þeim léttari sem ég hef lent í. Sumar spurningarnar voru býsna nærgöngular. Til dæmis voru fjölmargar spurningar um kynlíf. Ég var að vísu ekki jafnfákunnandi á því sviði og í vímuefnunum áður. Hins vegar fannst mér eins og þetta ætti fyrst og fremst að vera einkamál okkar hjóna. En svo áttaði ég mig á mikilvægi þess fyrir þróun vísindanna að gefa góð og ítarleg svör, minnugur dópkönnunarinnar sem ég eyðilagði forðum daga. Sem sé, þarna var engu leynt. (Fyrir þá sem vilja kynna sér niðurstöðurnar í útgefninni skýrslu um efnið þá erum við hjón G).

Eftir þriggja tíma viðtal við mig í einrúmi var mér farið að leiðast þófið, því að mér fannst þetta meira og minna það sama og svör mín fremur einsleit og jákvæð. Þá spurði ég rannsóknarmanninn hvort það væri ekki leiðinlegt að fá alltaf sams konar svör, þó að þetta væru bara tíu hjón. (Ég tók sénsinn á því að Vigdísar svör hefðu verið tiltölulega jákvæð líka). Þá var eins og allar flóðgáttir opnuðust. Spyrillinn sagði að könnunin hefði leitt í ljós að þrjú eða fjögur hjónabandanna væru nánast í rúst og verulegar sprungur komnar í önnur þrjú. Spurningarnar ýttu einmitt við mönnum um það hve hjónabandið væri ömurlegt. Mér fannst hún horfa fast á mig eins ég væri svo vitlaus að skilja ekki að spurningar af þessu tagi ættu að leysa upp sérhvert eðlilegt hjónaband sem ekki væri þegar í molum.

Mér var öllum lokið. Í annað sinn hafði ég lent í meiriháttar könnun sem sýndi að ég var viðundur. Meðan venjulegir unglingar sleiktu skósvertu fór ég á KFUM-fundi. Og þegar allt eðlilegt fólk kvaldist í sambúð lifðum við hjónin í lukkunnar velstandi.

Úttektinni átti að ljúka á persónuleikaprófi en við fórum ekki. Ég þurfti ekki að mæta í enn eitt prófið til þess að sanna að ég sé ekki eins og fólk á að vera.

Benedikt Jóhannesson