Loksins, loksins (BJ)

Loksins, loksins. Fimmtánda september síðastliðinn urðu þáttaskil í lífi mínu. Ég kláraði Vefarann mikla frá Kasmír og þar með öll skáldverk Halldórs Laxness. Ég kalla Kristján Albertsson býsna glúrinn að sjá að í Halldóri byggi snillingur eftir að hafa lesið Vefarann, því það fannst mér leiðinleg bók. En hann átti eftir að skrifa býsna margar og hér kemur uppgjör mitt við skáldsögurnar í heild.

Glíman við Halldór er búin að standa síðan í sumar. Í gamla daga las ég Íslandsklukkuna í menntaskóla, reyndar bara fyrsta bindið af því að það var ekki prófað úr öðru. Reyndar hafði ég lesið hrafl úr Kristnihaldinu líka til þess að skrifa bókarritdóm í gagnfræðaskóla, en kláraði báðar á endanum. Svo las ég Guðsgjafarþulu, en hún var bragðlítil og Brekkukotsannáll sem hins vegar er afbragðsbók. Ég átti nokkrar skáldsögur ólesnar í bókaskápnum og með feikna viljastyrk tókst mér að komast í gegnum þær allar sem og hinar sem ég átti ekki. Stundum þurfti ég að taka hliðarspor, til dæmis lesa Fóstbræðrasögu á eftir Gerplu og Gróður Jarðar eftir Hamsun til þess að skilja betur Bjart í Sumarhúsum. En hér kemur sem sé allsherjar ritdómur:

Bókum Halldórs má í stórum dráttum skipta í þrennt. Frábærar bækur, meinlitlar sögur og bernskubrek. Tvær falla svo þarna á milli.

Barn náttúrunar er greinilega skrifuð af mjög ungum manni enda var Halldór sextán ára þegar hann lauk við hana. Næst kom Undir Helgahnúk sem ég vissi ekki að væri til fyrr en fyrir mánuði. Hana skrifaði Halldór tvítugur. Hún er ekki tilþrifamikil, byrjar á undarlegum inngangi sem skrifaður er með smærra letri svo að maður haldi alls ekki að hann sé aðalefni. Hvorug bókin er minnisstæð, en báðar auðlesnar.

Það sama verður ekki sagt um þá næstu, Vefarann mikla frá Kasmír. Hún er greinilega öðrum þræði sjálfsævisöguleg, ungur rithöfundur fer út í lönd og verður kaþólikki og kommúnisti. Hún er svolítið uppskafningsleg; Halldór keppist við að sletta útlendum tungum til þess að sýna að hann kunni þær margar. Í fljótu bragði minnir mig hann nota latínu, frönsku, ítölsku, spænsku, ensku, þýsku og dönsku. Mikill menntamaður enda orðinn 25 ára eða þar um bil. Það eru reyndar sprettir í bókinni en hún er á mörkum bernsku og meinleysis. Í Alþýðubókinni (1929) segist hann hafa Meistarann handan við Himalaya í undirbúningi en ég veit ekki hvað varð af honum. Hafi hann verið framhald Vefarans er eins gott að ekkert varð úr honum.

Annars eru bækurnar að sumu leyti eldhúsreyfaralegar framan af. Halldór telur nauðsynlegt að einhver fyrirfari sér í nánast hverri bók til þess að eitthvað hafi gerst. En æfingin skapaði meistarann og þegar hann hafði úr nógu að moða urðu bækurnar afbragð.

Atómstöðin er skrifuð upp úr stríði og er ekki mjög merkilegur áróðursróman. Paradísarheimt er um ævintýri Eiríks frá Brúnum sem fór til Utah og gerðist Mormóni. Ekki náði sú bók að kveikja í mér. Efnið var eiginlega ekki nóg til þess að halda uppi heilli bók. Guðsgjafarþula er svipuð. Þar byggir Halldór á Óskari útgerðarmanni Halldórssyni. Það er eins og hann hafi viljað gera upp við Óskar og Eirík, án þess að hafa nóg að segja. Innansveitarkrónika er ekki beint skáldsaga, eins konar tilraun til sögu Mosfellskirkju. Mér finnst næstum eins og komið hafi verið að jólum og Halldór hafi þurft að öngla saman efni í bók.

Gerpla er sérstæð bók, einhvers konar andhetjubók byggð á Fóstbræðrasögu. Hún er allt of löng en hefði líklega orðið prýðileg bók ef Halldór hefði stytt hana um helming.

Bestu bækurnar eru Íslandsklukkan, Sjálfstætt fólk, Brekkukotsannáll, Kristnihald undir jökli, Heimsljós og Salka Valka. Þeir sem nenna ekki að lesa allar bækurnar ættu að láta þessar nægja. Jafnvel það er töluvert áhlaup ef menn gera það í einu lagi.

Ég hef verið að ræða við fólk um þessar bækur og ég sé að sumt af því sem ég tók ekkert eftir hefur fangað athygli annarra. Sumir spyrja mig hvort mér hafi ekki fundist Sjálfstætt fólk of löng bók eða hvort sjálfsmynd Bjarts í Sumarhúsum hafi verið réttari en álit annarra á honum. Þetta veit ég ekki, en mér varð hins vegar hugstætt hve oft Halldór sjálfur kemur í ljós. Þó að Ólafur Kárason ljósvíkingur sé óttalegur aumingi verða allar konur yfir sig hrifnar af honum þegar þær vita að hann er skáld. Salka Valka eyðir aleigunni til þess að koma ungum menntamanni til Ameríku og situr fátæk eftir heima. Það er ekkert of gott fyrir snillinginn.

Halldór er ekki jafnbeinskeyttur í predikunum eftir Vefarann. Það er alveg hægt að lesa bækurnar sér til gamans þó að maður sé ekki sammála höfundinum. Stundum er áróðurinn barnalegur. Ríkir menn geta verið ágætismenn sjálfir (þar njóta heildsalar þess væntanlega að hafa haldið honum uppi á Sikiley) en konur þeirra eru heimskar og börnin illmenni og fábjánar.

En áhuginn á Halldóri er ekki þrotinn. Nú þarf ég að klára greinasöfnin með tíð og tíma og svo náttúrlega lesa bækur Hannesar Gissurarsonar og Halldórs Guðmundssonar. Ég er að lesa Alþýðubókina núna. Þar talar Laxness mikið um einhvern Oswald Spengler, speking í úrkynjun menningarinnar. Ég sé á Netinu að Spengler féll á doktorsprófi í fyrsta sinn vegna „ónógra tilvitnana" í ritgerð sinni, einkenni sem fylgdi honum löngum á lífsleiðinni. Halldór er greinilega mjög hrifinn af þessum manni og skoðunum hans og það voru framámenn í þýska nasistaflokknum líka.

En það er önnur saga.

Benedikt Jóhannesson