Lifum við til að vinna?

Leiðari minn í áramótablaði Frjálsrar verslunar ber heitið Lifum við til að vinna? Ég velti fyrir mér hvort viðhorfið til vinnu hafi breyst á Íslandi og hvernig okkur muni takast að auka framleiðni á vinnumarkaði með nýrri kynslóð sem metur frítíma meira en forverar hennar. Ekkert er eins mikilvægt í íslensku atvinnulífi um þessi áramót en að þjóðarsátt náist á vinnumarkaði á næsta ári um að laun hækki ekki umfram það sem innstæða er fyrir hendi. Nýgerðir kjarasamningar eru fyrst og fremst biðleikur. Í frægri McKinsey skýrslu á síðasta ári kom fram að framleiðni – þ.e. verðmætasköpun á vinnustund – er hátt í tuttugu prósentum minni á Íslandi en í þeim nágrannaríkjum sem við berum okkur saman við í lífskjörum. Spurning er: Hvernig fer það saman að auka vinnu og verðmætasköpun á sama tíma og horft er meira á frítímann?

Leiðarinn hljóðar annars svona:

„Viðhorfið til vinnu hefur breyst á Íslandi. Lifum við til að vinna eða vinnum við til að lifa? Það er hægt að halda því fram að gengnar kynslóðir hafi lifað til að vinna og ala af sér börn. Það hafi verið tilgangur lífsins. Þetta var streð út í gegn í harðbýlu landi. Fjölskyldur voru fjölmennar, jafnvel átta til tíu börn á heimilum, og foreldrar höfðu lítinn tíma til að dúlla með börnum eftir strit dagsins og lesa fyrir þau á kvöldin. Börn höfðu meira ofan af fyrir sér sjálf. Þetta gilti langt fram á síðustu öld en með minni fjölskyldum og aukinni hagsæld byrjaði viðhorfið að breytast. Að vísu er það svo að margt gamalt fólk hefur þá trú að slæmt sé fyrir heilsuna að hætta að vinna 68 ára því það koðni þá fljótt niður – og út frá þeirri hugsun má segja að það vinni til að lifa.

Sú kynslóð, sem komið hefur inn á vinnumarkaðinn undanfarin fimmtán til tuttugu ár, metur frítímann meira. Sagt er að hún vinni til að lifa, frekar en að lifa til að vinna. Hún skilgreinir sig meira út frá tímanum utan vinnunnar – og tímanum með fjölskyldunni. Auðvitað er þetta persónubundið. Fyrir nokkrum árum voru umræður á Alþingi um að ungir þingmenn þyrftu að fara heim um fjögurleytið til að ná í börnin á leikskólann. Svona umræður hefðu aldrei komið til tals fyrir tuttugu til þrjátíu árum. Nýlega var haldin ráðstefna um atið við að halda mörgum boltum á lofti í annríki dagsins. Það kallast margt á; vinnan, áhugamálin, ræktin, heimanám barnanna, skutlið með þau í tónlistartíma og íþróttaæfingar, vinirnir, gönguferðirnar með hundinn – svo nokkur dæmi séu tekin um að halda mörgum boltum á lofti í einu. Þetta voru fróðlegar umræður en enginn fyrirlesari sagði beint út: fækkum boltum á lofti og drögum úr spennunni. Þess í stað var rætt um hvernig hægt væri að koma þessu öllu heim og saman.

Þá er það hin hliðin á peningnum. Í frægri og margumræddri skýrslu sem McKinsey birti á árinu kom fram að framleiðni – verðmætasköpun á vinnustund – væri minni á Íslandi en í nágrannaþjóðunum. Munar þar talsverðu, eða allt að fimmtungi; 20 prósentum. Lengi vel ruglaði það samanburð á þjóðartekjum milli landa að á bak við tekjur Íslendinga voru fleiri vinnustundir. Eina atvinnugreinin á Íslandi sem stenst alþjóðlegan samanburð í framleiðni, samkvæmt skýrslu McKinsey, er sjávarútvegurinn. Hann gerir raunar gott betur.

Lítil framleiðni er alvarlegt umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga um þessi áramót. Það ætti að vera eitt af heitunum að auka hana. Við berum okkur saman við aðrar þjóðir í lífskjörum en sköpum ekki sömu verðmæti og þær í vinnunni. Hvað veldur? Erum við löt eftir allt saman? Erum við á samfélagsmiðlunum í vinnutímanum? Sitjum við fundi svarandi tölvupósti í stað þess að einbeita okkur að fundunum? Í fyrirlestrum í háskólum merkja kennarar minni athygli og áhuga – skynja að nemendur „eru fjarverandi“ þótt þeir mæti í tímana. Þeir senda skilaboð með símum eða með tölvunni í stað þess að hlusta. Líklegast er sagan um að við Íslendingar séum svo duglegir í vinnu ekki rétt. Sennilega höldum við okkur ekki jafnmikið að verki og aðrar þjóðir. Hugsanlega stafar lítil framleiðni af því að við framleiðum ekki réttu hlutina í atvinnulífinu þótt við séum iðin við að gera þá rétt. Í þeim efnum er frelsi markaðsaflanna besti leiðarvísirinn og segir til um hvaða vörur eigi að framleiða. Við erum fámenn þjóð og getum þess vegna aldrei notið hagkvæmni stærðarinnar í framleiðslu. En við búum yfir auðlindum sem nýta þarf á sem arðbærastan hátt með nýjustu tækni og vísindum.

Framleiðni og hagvöxtur eru systkini. Á Íslandi hefur hagvöxtur í heila öld orðið til vegna sterkra útflutningsgreina og fjárfestinga atvinnulífsins í tekjuskapandi framleiðslutækjum. Því miður eru fjárfestingar langtum minni núna en áður sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Það eru mikil hættumerki. Á sama tíma þurfum við sárlega að auka framleiðni til að bæta lífskjörin. Í þeim efnahagsbata sem náðst hefur á Íslandi undanfarin ár hafa sjávarútvegur, áliðnaður og ferðaþjónusta lagt mest af mörkum og skapað flest þau störf sem hafa orðið til – auk þess sem ferðaþjónustan hefur búið til fjölda starfa í verslun en erlendir ferðamenn eyða meira en áður. Það er knýjandi fyrir atvinnulífið að fjárfesta meira í tækni, vísindum og menntun til að auka framleiðni. Ekkert hagkerfi getur hækkað laun nema framleiðni hafi aukist – annað leiðir til verðbólgu og hvað þá þegar arfavitlaus spírall verðtryggingar er fyrir hendi og skrúfar allt upp. Stóra þverstæðan við þessar aðstæður er að litlar launahækkanir auka kaupmáttinn mest. Nágrannaþjóðir okkar leggja ofuráherslu á hóflegar launahækkanir og samninga til langs tíma og uppskera meiri kaupmátt.

Margt ungt fólk segist vilja flytja til útlanda því þar séu hærri laun fyrir minni vinnu. Það ætti frekar að segja hærri laun fyrir styttri vinnutíma og meiri afköst í vinnunni. Fróðlegt verður að sjá hvernig áramótaheitið um aukna framleiðni á vinnumarkaði næst þegar kynslóðin, sem skilgreinir sig meira út frá rauðum dögum og frítíma, gerir sig æ meira gildandi í atvinnulífinu. Vonandi dregur það úr slugsi á vinnustöðum og hvetur alla til að nýta tímann betur í vinnunni og huga að ábatameiri framleiðslu. Lifum við til að vinna eða vinnum við til að lifa? Það er nú það; lífið sjálft er meginmarkmiðið. Njótum þess – bæði í vinnunni og heima.“

Jón G. Hauksson

[email protected]