Er kreppan búin? (JGH)

Á sama tíma og leiðtogafundur ESB hófst í Brussel og allt nötrar og skelfur í Evrópu út af hrikalegum skuldavanda og litlum hagvexti ræddi RÚV við Gylfa Zoëga prófessor í hagfræði um ástandið á Íslandi. Gylfi var raunar í viðtali við RÚV daginn áður og nánast um svipað efni og hélt því þá fram að kreppan væri búin - og það fyrir þó nokkru síðan.

Auðvitað hlýtur öllum að líða vel að heyra þessi orð prófessorsins. Meira að segja Össur Skarphéðinsson hefur áður haldið þessu fram og þá hlýtur þetta að vera rétt.

En það er þetta hvað er kreppa og hvað er ekki kreppa.

Landsframleiðsla Íslendinga hrundi um næstum 12% á árunum 2009 og 2010. Hún jókst hins vegar um tæp 3% á síðasta ári og frá hruni hefur landsframleiðsla Íslendinga (hagvöxtur) aukist um 3,7% sem er mun meira en á Norðurlöndunum og innan Evrópsambandsins.

Það er þess vegna enn veruleg kreppa á Íslandi miðað við hvernig þjóðarkakan skrapp saman í hruninu en botninum er hins vegar náð og línan liggur upp á við miðað við hagvöxtinn á síðasta ári og það sem af er þessa árs.

Og það er sömuleiðis enn djúp kreppa á Ísland mælt á kvarða atvinnuleysis. Hagstofan spáir miklu atvinnuleysi út árið 2016.

Hagkerfi heimsins spóla vegna minni eftirspurnar. Skuldavandinn í Evrópu virðist óleysanlegur og kerfishrun banka liggur í loftinu. Ráðamenn í Evrópu festa ekki svefn yfir þessari snjóhengju.

Lækki verð á útflutningsvörum Íslendinga kemur það strax fram í minni hagvexti hér á landi.

Kaupmáttur ráðstöfunartekna skiptir mestu máli fyrir almenning hér á landi. Hann hrundi um 16,4% árið 2009 og um 12,6% árið 2010.

Mesti fólksflótti í heila öld hefur orðið á Íslandi frá því að hrunið skall á. Óvíst er hvort þetta fólk komi aftur. Sömuleiðis er minna um að menntaðir Íslendingar erlendis komi heim.

Skuldavandi heimila og fyrirtækja vegna hrunsins er ekki horfinn þótt heldur hafi rofað til í þeim efnum.

Verðtryggingin er að sliga heimili og fyrirtæki. Verðbólgan er ekki á undanhaldi á meðan svonefndir aðilar vinnumarkaðarins hækka laun þegar engin innstæða er fyrir þeirri hækkun. Laun eru langstærsti bitinn í þjóðarkökunni.

Með verðtryggingingu eru lántakendur í stöðugu hlaupi á eftir skottinu á sér.

Vextir á Íslandi eru hærri en í öðrum löndum þrátt fyrir mestu kreppu lýðveldisins.

Fjárfesting Íslendinga sem hlutfall af landsframleiðslu hefur aldrei verið minni en núna og hafa formenn allra samtaka atvinnurkenda lýst yfir áhyggjum af lítill fjárfestingu. Hún er núna aðeins um 12% af landsframleiðslu.

Lítil fjárfesting er mikið áhyggjuefni vegna þess að hagvöxtur á Íslandi hefur ávallt verið drifinn áfram af fjárfestingu og útflutningi. Aukning á einkaneyslu lekur fljótt út af kerfinu og skapar meiri hagvöxt erlendis þegar upp er staðið.

Útflutningur á Íslandi hefur stóraukist í magni eftir að krónan féll haustið 2008 og útflutningstekjurnar hafa aukist mikið í krónum talið.

Eftir hrun hefur ríkisvaldið talið vænlegast að auka álögur á fyrirtæki svo svigrúm þeirra til að fjárfesta, sinna rannsóknum og skapa ný störf hefur snarlega minnkað.

Atvinnulífið er undirstaða velmegunar á Íslandi. Engu að síður telja stjórnvöld best að ofurskattleggja sjávarútveginn þannig að allir óttast fjöldagjaldþrot í greininni.

Stjórnvöld telja sömuleiðis að þau séu færari en atvinnulífið til að fjárfesta og hafa sett upp stórbrotna fjárfestingaráætlun sem felst í því að taka fé af atvinnulífinu til að bora göng hér og þar – allt í nafni aukins hagvaxtar.

Það er athyglisvert að Gylfi bendir á í seinna viðtalinu við RÚV að ein helsta ástæða þess að betur gangi hér á Íslandi en í Evrópu sé sú að skuldir ríkisins hafi verið litlar þegar vandræðin hófust – og þá hafi tjónið við hrun bankanna að mestu lent á erlendum aðilum.

Íslendingar hafa til þessa haft mikla minnimáttarakennd yfir því að þær erlendu lánastofnanir, sem lánuðu Íslendingum og jusu fé í íslenska banka, þurfi að taka afleiðingum gjörða sinna.

Fræg varð setningin um að Íslendingar ætluðu ekki að taka á sig skuldir óreiðumanna. Ekki veit ég hversu stjórnarliðar og þeir, sem vildu taka á sig Icesave, eru oft búnir að hlæja að þeirri setningu. Nú segir prófessorinn að þar liggi grunnurinn að árangrinum.

Skattborgar voru ekki látnir ábyrgjast íslensku einkabankana.

Það getur vel verið að hægt sé að lesa út úr þessu öllu að á Íslandi sé allt í sómanum. En atvinnulífið verður ekki sterkt með því að skattleggja það úr hófi fram og hækka laun og vexti í landinu.

Sannleikurinn er sá að hér á landi væri hægt að gera miklu betur og byggja upp sterkt atvinnulíf. En stjórnvöld virðast hafa meiri áhuga á að ógna því – og það þegar atvinnulífið er undirstaða velmegunar á Íslandi.

Jón G. Hauksson

[email protected]