Hvað kostar að tala íslensku?

Kaldhyggjumaður veit allt um verðlag en ekkert um verðmæti

Oscar Wilde

Þetta er dæmalaust óskammfeilin spurning sem margir telja eflaust að mönnum ætti helst aldrei að koma í hug, hvað þá setja fram í grein. En samt sem áður er spurningin áleitin því ef svar við henni finnst þá fæst allgóð hugmynd um það hvaða verði Íslendingar eru að kaupa það að vera sjálfstætt samfélag með sérstakan menningararf. Hann er þjóðinni mikils virði og til þess að varðveita hann færa menn fórnir. Hér á eftir verður fjallað um það hverju þjóðin kostar til með því að tala íslensku og hvaða tungumál önnur koma til greina. Með þessu móti geta menn betur metið hvort íslensk menning hefur fengist á kostakjörum eða hvort þjóðin er kannski að greiða hana allt of dýru verði. Það er svo líka áhugavert að velta því fyrir sér hvort íslenskt mál er undirstaða sjálfstæðis landsins. Sé svo kann íslenskan að hafa sérstakt hagrænt gildi, því margir telja að sjálfstæð þjóð leggi harðar að sér en sú sem er undir erlendum herrum.

Því má alls ekki gleyma að þau ár sem löngum hefur verið litið til sem gullaldar Íslands töluðu landsmenn mál sem skildist víða. Íslenska hefur líklega aldrei verið jafnútbreidd landfræðilega og á tímum víkinga. Aldrei hafa landsmenn náð jafnmiklum árangri á ýmsum sviðum. Skáld gátu ort á íslensku við hirðir konunga, í hernaði náðu landsmenn að hrella saklaust fólk víða um lönd og afrek íslenskra víkinga í siglingatækni og landafundum eru alþekkt. Sögur af frægðarverkum Íslendinga bárust á þessum tíma vítt og náðu athygli og aðdáun, þótt þær hyrfu í gleymskunnar dá þegar landið einangraðist og tungan þar með.

Umfjöllun um kosti þess að taka upp annað mál í stað íslensku getur auðveldlega orðið galgopaleg, en henni getur einnig verið svo þröngur stakkur sniðinn að kjarni málsins virðist víðs fjarri. Hér er reynt að nálgast viðfangsefnið af fullri alvöru, en í því felst að setja verður verðmiða á ýmislegt sem margir telja ómetanlegt.

Ekki er margra heimilda að leita um þetta efni, hvort sem það stafar af því að umræðan er talin bannhelg eða hvort fáum hefur áður dottið í hug að velta þessu málefni fyrir sér með köldum rökum hagfræðinnar.

Er mál menning?

Áður en komið er að þeirri spurningu sem varpað er fram er í heiti greinarinnar er rétt að huga að því hvað menning er. Þar er um fjölskrúðugan garð að gresja. Menning er í raun allt líf þjóðarinnar þar sem einhver hugsun kemur við sögu.

Listir eru eflaust sá þáttur menningar sem kemur flestum í hug fyrst. Þar eru bókmenntir framarlega í flokki og án efa væru Íslendingar fátækari ef ekki nyti bókmennta þeirra að fornu og nýju. Bókmenntir eru nátengdar málinu sem þær eru skrifaðar á. Þannig er til dæmis erfitt að hugsa sér að Hávamál eða Völuspá geti nokkurn tíma komist fullkomlega til skila á erlendum málum. Í þessu sambandi má miklu fremur nefna dróttkvæðar vísur sem eru í raun fyrst og fremst leikur að tungumálinu. En þær þarf reyndar að þýða yfir á skiljanlegt mál hvort sem er fyrir langflesta nútímamenn hér á landi og þykja sumar innihaldslitlar samt. Bókmenntirnar væru þó fátæklegri nyti þeirra ekki við.

Nútímaritverk eru eflaust óháðari tungumálinu en fornbókmenntir, en þó tapa þau örugglega flest einhverju af gildi sínu ef þau eru þýdd á erlend mál. Sjálfir þykjast Íslendingar þó auðveldlega geta lesið heimsbókmenntirnar á ástkæra ylhýra málinu og láta sér í léttu rúmi liggja þótt þeir geti ekki lesið Hómer á grísku, Tagore á bengalí eða Tolstoy á rússnesku. Ekki má gleyma því að margt fleira er ritað en skáldverk. Spyrja má hvort það skipti einhverju máli að geta lesið tölvuhandbækur eða leiðbeiningar um blómarækt á frummálinu.

Tónlist, byggingarlist og myndlist eru óháðar tungunni (að svo miklu leyti sem sleppt er nánu sambandi ljóða og laga). Því myndu þessar listgreinar væntanlega vaxa og dafna hér á landi án tungumálsins. Íslensk náttúra hefur eflaust haft einhver áhrif á þróun málsins, en engin úrslitaáhrif. Nútímamál hefði getað þróast með svipuðum hætti frá forníslensku, þótt staðhættir hefðu verið aðrir, svo fremi að einangrun hefði verið svipuð. Það sést með samanburði við færeysku að of náið samband við herraþjóð getur afbakað tungumál. En þrátt fyrir það að færeyskan hafi færst nær dönsku en íslenskan hygg ég að Færeyingar tækju því illa, ef því væri haldið fram að þeir töluðu ekki sjálfstætt mál. Norskan er jafnvel enn betra dæmi, því málið hefur breyst svo mikið, að það virðist í augum Íslendinga ekki lengur vera afbökuð íslenska eins og færeyskan, heldur allt annað tungumál. En jafnvel íslenskan breytist sífellt. Miðaldra fólk heyrir mun bæði á sínu "venjulega" máli og gamaldags orðfæri aldraðra og ungæðislegum afbökunum táninga. Mál getur aldrei frosið, það verður að vera lifandi, ef það á að gagnast lifandi fólki. Sjaldnast verða menn þó að svara þeirri spurningu hvort þeir eigi að hætta að nota sitt eigið tungumál og taka upp aðra tungu. Í risaveldunum í austri og vestri hafa rússneska og enska verið ráðandi, hvor tunga í sínu ríki. En í Sovétríkjunum lifðu mál margra þjóða kommúnismann af og í Bandaríkjunum eru fjölmenn svæði t.d. í Suðurríkjunum þar sem spænska er meira töluð en enska. Þó hafa fræðibækur og alríkisefni, til dæmis sjónvarpsefni og kvikmyndir, verið nær eingöngu á "aðalmálinu". Hafa litlu hóparnir sem tala sitt eigið mál tapað einhverju, eða eru þeir jafnsterkir eða jafnvel ríkari en hinir sem tala "aðalmálið" sem móðurmál?

Íslendingar hafa fyrr og síðar velt fyrir sér áhrifum af nánu sambandi við erlend ríki. Valtýr Guðmundsson segir í bréfi til Guðrúnar systur sinnar 1. des. 1917: "Englendingar myndu sem sambandsþjóð koma landinu upp efnalega, en að 100 árum liðnum yrði landið orðið enskt, íslenzk tunga og þjóðerni undir lok liðið og Íslendingar þrælar enskra auðkýfinga. Ekki af því, að ensk stjórnarvöld mundu kúga, heldur yrði það pundið enska, sem gerði það. En af Dönum stafar Íslandi engin hætta héðan af. Þeir eru of veikir og veikgeðja til þess."

Menn verða að svara ýmsum erfiðum spurningum ef þeir vilja í alvöru skoða þann kost að taka upp annað mál hér á landi. Yrðu Íslendingar þá jafnvígir á tvær tungur í raun eða myndi þjóðin glata íslenskunni alveg nema sem sérstöku fræðimáli fyrir sérfræðinga sem læsu bókmenntir á frummálinu? Rannsóknir benda til þess að nær útilokað sé að vera algjörlega jafnvígur á tvö tungumál , þannig að spyrja má hvort með tveimur málum, öðru til vinnu en hinu til heimabrúks, væri þjóðin nokkru betur sett. Öll umræðan er í viðtengingarhætti, því enginn vill eða þorir í alvöru stinga upp á slíkri breytingu. Umfjöllunin hér á eftir svarar aðeins einni af mörgum spurningum sem hljóta að vakna, það er hver sé peningalegur kostnaður fámennrar þjóðar af sérstöku tungumáli. Og afar ólíklegt er að svarið sé rétt, því að við spurningum af þessu tagi er ekki hægt að fá eitt rétt svar. En fjárhæðirnar geta verið nærri lagi. Þess vegna væri ráð fyrir lesendur að hugsa sig nú um áður en lengra er haldið og svara spurningunni fyrir sig. Ef til vill gætum við hækkað laun hvers og eins með því að hverfa frá íslenskunni, en er ávinningurinn nógu mikill til þess að menn vilji íhuga það í alvöru?

Hvaða mál tæki við?

Útfrá hefð Íslendinga koma aðeins tvö tungumál til greina: Enska eða danska. Danskan hefur ekki verið sterka hlið Íslendinga, en í hennar stað hefur komið undarlegur blendingur margra tungna, sem nefndur hefur verið skandinavíska, en er reyndar fyrst og fremst danska með íslenskum framburði og enskum orðum þar sem kunnáttu vantar. Sú hugmynd kom upp á 18. öld að Íslendingar tækju upp dönsku sem þjóðtungu og átti sér nokkra fylgismenn hér á landi, þótt ekkert yrði úr . En það þarf ekki að rekja sig lengi áfram eftir þeirri braut sem fylgir hér á eftir til þess að sjá að sáralítið sparast (eða græðist) með því að taka upp dönsku. Kæmu ekki til söguleg tengsl Íslendinga við Dani dytti engum í hug að tala dönsku hér á landi. Ef gera á breytingar til þess að Íslendingar nái mikilli hagkvæmni er danskan töluð af of fáum til þess að teljast heppileg.

Alltaf eru einhverjir sérvitringar sem vilja nota tilbúið mál eins og esperantó. Ekki skal efast um ágæti þess máls en reynslan sýnir að það hefur hvergi náð fótfestu utan þröngs hóps. Sömu rök gilda um fornmál eins og latínu og grísku. Auk enskunnar má nefna nokkur evrópumál sem margir tala eins og þýsku, frönsku og rússnesku, en ekkert þeirra er alþjóðlegt í skilningi enskunnar. Spænskan er næst því, vegna þess að hún er móðurmál margra þjóða. Hún og franskan hafa þó farið halloka fyrir ensku í samskiptum þjóða í milli. Ekki verður fjallað um tungumál fjölmennra Asíuþjóða, því fáir kunna þau hér á landi.

Eftir stendur enska sem eini raunhæfi kosturinn fyrir Íslendinga, ætli þeir að skipta um tungumál. Löngum var hún talin annars flokks af pólitískum ástæðum, en þær mótbárur eiga vart við lengur. Sumir telja að með internetinu nái enskan enn meiri undirtökum í málsamfélaginu . Hún er þó ekkert sérstaklega heppilegt alþjóðatungumál, því hún er allflókin og full af undantekningum. Um það þýðir þó ekki að fást hér.

Í skýrslu OECD um Ísland árið 1997 er fjallað um galla og kosti þess að vera smáþjóð . Þar er sagt að það íþyngi þjóðinni að þurfa að greiða kostnað við kennslu á erlendum málum, en jafnframt lögð áhersla á mikilvægi hennar. Stungið er upp á þeim kosti að reynt yrði að kenna einhverjar valgreinar á erlendu máli, helst ensku. Er þá jafnvel átt við kennslu í grunnskóla. Í skýrslunni er vitnað til rannsóknar sem bendir til þess að allstóran hluta af mun á framleiðni þjóða megi rekja til staðgóðrar enskukunnáttu.

Hvaða útgjöld sparast?

Kennsla

Þær greiðslur sem koma fyrst í hugann eru útgjöld beinlínis tengd tungunni, þýðingar og tungumálakennsla. Ef erlent mál yrði tekið upp í stað íslensku má reikna með því að kennsla í því kæmi í stað íslenskukennslu. Það sem sparaðist væri því ekki tíminn sem nú fer í að kenna íslensku heldur hið erlenda mál. Hér verður reynt að áætla kostnaðinn af enskukennslu við íslenska skóla. Í tölunum er reynt að nálgast rétta stærðargráðu. Það sést betur í kaflanum hér á eftir að útreikningar af þessu tagi geta aldrei gert annað en gefa hugmynd um þann kostnað, beinan og óbeinan, sem af því hlýst fyrir smáþjóð að tala eigið mál.

Enskunám hefst í grunnskóla þar sem það er að meðaltali 3 stundir á viku frá sjöunda bekk til þess tíunda. Næsta ár verður enskukennsla einnig tekin upp í sjötta bekk. Kostnaður ríkisins á hvern grunnskólanema á ári er um 250 þúsund krónur . Þetta þýðir um 7.300 króna kostnað á mann fyrir hverja vikukennslustund á vetri. Í hverjum árgangi eru um 4.500 nemendur samkvæmt hagskýrslum, þannig að kostnaður við þessa kennslu er samtals um 500 milljónir króna á ári.

Í framhaldsskólum eru samsvarandi tölur fimm stundir á ári í þrjú ár að meðaltali. Þeir bjóða flestir fjögra ára nám og nemendur á hverju skólaári eru um 4.300 (hér þarf að hafa í huga að áfangakerfi og fleiri þættir valda því að ekki er beinlínis um árganga að ræða). Reiknað út frá tölum í frumvarpi til fjárlaga ársins 1998 er þessi kostnaður um 530 milljónir við enskukennsluna eina.

Frá Háskóla Íslands fást þær upplýsingar að í enskudeild Háskólans séu 123 nemendur og má áætla árlegan kostnað af þeim 18 milljónir króna.

Auk þess er kennd enska á námskeiðum í fjölmörgum skólum. Erfitt er að fá nákvæmar upplýsingar um fjölda nemenda og kostnað við hvern nemanda en hér er því slegið fram að heildarkostnaður kunni að vera 10 til 20 milljónir króna á ári.

Er þá enn ótalinn kostnaður sem hlýst af því að kenna nemendum ýmiss konar "sérfræðiensku" í hinum og þessum greinum. Að vísu þyrftu menn alltaf að tileinka sér slíkan orðaforða með einhverjum hætti en það yrði mönnum að sjálfsögðu léttara, ef enskan væri þeirra fyrsta mál. Nám á efri skólastigum hlyti að verða léttara á móðurmáli en á framandi tungu. Ef gert er ráð fyrir því að stærstur hluti námsbóka á háskólastigi hér á landi sé á ensku, til dæmis 70%, og að um 5% tíma nemenda fari til spillis vegna tungumálaerfiðleika, má reikna með um 3,5% hagræðingu í náminu með því að taka upp þetta alþjóðamál. Nám á háskólastigi kostar hér á landi um 2 milljarða króna alls og 3,5% af þeim eru því 70 milljónir króna.

Samkvæmt þessu yrði árlegur sparnaður alls í skólakerfinu rúmlega 1.100 milljónir króna við að taka upp ensku sem þjóðtungu. Hér að framan er aðeins talað um útlagðan kostnað hins opinbera við nám á ensku sem framandi tungu en ekki kostnað við vinnuframlag þeirra einstaklinga sem námið stunda. Hvað sem vinnutímatilskipunum Evrópusambandsins líður hljótum við að viðurkenna að tími námsmanna er einhvers virði. Ekki virðist ofmetið að reikna verðmæti tíma grunnskólanemenda á 30 þúsund krónur á mánuði, tíma framhaldsskólanema á 60 þúsund krónur á mánuði og tíma háskólanema á 100 þúsund krónur á mánuði. Kostnaður við tíma nemendanna við enskunám í grunnskóla er þá alls rúmlega 500 milljónir á ári, í framhaldsskóla um 1.000 milljónir og í háskóla um 100 milljónir. Alls kostar þá tími nemendanna um 1.600 milljónir króna. Það kann að orka tvímælis að telja hann til tekna en hann yrði þó ótvírætt nýttur í annað nám og því um fórnarkostnað að ræða.

Þýðingar

Útgáfa bóka og blaða á íslensku er viðamikil, svo mjög að Íslendingar berja sér oft á brjóst og kalla sig bókaþjóð til aðgreiningar frá fákunnandi almúganum úti í hinum stóra heimi. Þrátt fyrir það veldur fámennið því að á íslensku koma út mun færri bækur en í flestum löndum og mörlandanum gefst því ekki færi á því að lesa eins margar bækur á móðurmáli sínu og flestum öðrum þjóðum. Hér á landi koma út um 1.500 bækur árlega . Þýðingar eru um fjórðungur þeirra eða 375 að jafnaði. Rúmlega 200 þeirra eru úr ensku en auk þess má ætla að margar þeirra bóka sem hafa verið þýddar úr öðrum málum séu einnig til á ensku. Þá er ótalinn fjöldi upplýsinga- og leiðbeiningabóka, námsbóka og fleiri rita, sem ætla má að séu fyrst og fremst ritaðar til þess að mæta þörf á íslensku efni um svið sem vandlega hefur verið fjallað um á ensku. Alls má áætla að um 40% þeirra bóka sem koma út á Íslandi séu til á ensku eða á því máli séu til bækur sem kæmu að sama gagni og hinar íslensku. Reyndar mætti ganga enn lengra og horfa eingöngu til fagurbókmennta sem ritaðar eru á íslensku, en um 200 bækur í þeim flokki koma út á ári. Það er þó of langt gengið, því auðvitað rita íslenskir höfundar einnig frumlegar fræðibækur á sínu sviði. Einnig má gera ráð fyrir því að Íslendinga fýsi heldur að lesa bækur eftir landa sína en erlenda höfunda, jafnvel þótt enskan væri móðurmál beggja. Það er trúlegt að eftir stæði um helmingur þeirra bóka sem nú er gefinn út á íslensku. Blaðaútgáfa myndi einnig breytast, en þó líklega nokkru minna því blöð einbeita sér að efni sem stendur fólki hér á landi nærri. Þetta sést til dæmis á fjölda staðbundinna blaða sem gefin eru út um land allt. Heildarvelta í bóka- og blaðaútgáfu hér á landi er 6-7 milljarðar króna á ári . Það virðist varlega áætlað að fjórðung þeirra fjármuna mætti spara ef enska yrði móðurmál Íslendinga. Alls yrði sparnaðurinn þá um 1.625 milljónir á þessu sviði.

Fleira er þýtt en bækur. Á hverju ári eru um 200 kvikmyndir frumsýndar hér á landi. Erlendar myndir eru 99% þeirra og um 85% eru á ensku. Þýðingar og gerð íslensks texta myndu sparast. Ef gert er ráð fyrir 100 þúsund krónum á mynd eru þetta um 17 milljónir króna. Í sjónvarpi þarf einnig að þýða enskar myndir og þætti og oft talsetja. Ekki er fjarri lagi að meta þann kostnað nærri 50 milljónum á ári. Loks er hér á landi stór myndbandamarkaður. Að honum meðtöldum er ekki fjarri að telja kostnað við þýðingar, talsetningu og textun á enskum kvikmyndum nálægt 100 milljónum króna.

Enn er ótalin vinna við þýðingar á forritum, leiðbeiningum með tækjum og þvílíku. Þennan kostnað má áætla um 50 milljónir króna á ári. Þýðingar á lögum, reglugerðum og fleiru þess háttar hafa einnig sett svip sinn á íslenska stjórnsýslu að undanförnu, sérstaklega eftir að Íslendingar gerðust aðilar að EES. Eitthvað hefur dregið úr þeim að sinni en búast má við því að alþjóðleg samvinna og samræming verði áfram svo mikil að framhald verði á slíkri vinnu síðar.

Alls er þessi kostnaður vegna þýðinga og kennslu áætlaður um fjórir og hálfur milljarður króna.

Glötuð tækifæri

Listir

En það er ekki öll sagan sögð með því að líta aðeins á þýðinga- og kennslukostnað. Meginkostnaðurinn við að tala mál sem fáir skilja felst í því hve lítill markaður er fyrir margar af afurðum Íslendinga, einkum á sviði bókmennta og annarra lista. Myndlist er alþjóðleg í þeim skilningi að ekki þarf að kunna neitt tungumál til þess að skilja flest myndverk. En þótt það ætti einnig að gilda um tónlist þá er það vel þekkt að íslenskir tónlistarmenn hafa átt erfitt uppdráttar erlendis þegar þeir syngja á móðurmálinu. Þeir sem árangri hafa náð eru yfirleitt hljóðfæraleikarar eða þeir sem syngja á erlendum tungum, helst ensku, eða óperutónlist á ítölsku. Hér er afar erfitt að setja fram tölur, því tekjumunurinn á plötu sem slær í gegn á alþjóðamarkaði og annarri sem selst bara þokkalega er geysilegur.

Sama máli gegnir um kvikmyndir og bókmenntir. Nýlega hefur verið sagt frá því að Friðrik Þór Friðriksson hyggist endurgera Djöflaeyjuna á ensku. Íslenska útgáfan, sem gekk vel hér á landi, er ekki talin munu ná alþjóðavinsældum. Íslenskum höfundum lætur best að skrifa á íslensku. Þeir hugsa yfirleitt á móðurmálinu og hafa vald á blæbrigðum þess. Því þarf að þýða bækur Íslendinga á aðrar tungur og þá tapast oft sjarminn sem er á frummálinu.

Auðvitað er málið ekki eini þröskuldur listamanna. Bakgrunnur Íslendinga er annar en erlendra listunnenda. Engu að síður má slá því föstu að ef íslenskir listamenn ættu greiðan aðgang að stærri markaði myndu þeir ná mun betri árangri. Hversu miklu er ekki gott að segja og er nú komið að enn meiri ágiskunum en áður. Hér er giskað á tvo og hálfan milljarð króna á ári. Þetta gæti numið einni metsöluplötu og einni kvikmynd sem næði góðri aðsókn en væri alls ekki neinn Hollívúddsmellur. Í raun er líklegra að tekjurnar dreifðust á marga listamenn, bækur þeirra, kvikmyndir og plötur.

Ferðamenn

Ein helsta ástæðan fyrir því að ferðamenn koma hingað til lands er sérstætt landslag, en kannski ekki síður sérstætt mannlíf. Þeirra á meðal er það einkenni Íslendinga að tala mál sem sagt er að hafi svo lítið breyst í þúsund ár að við getum enn vitnað í fornsögurnar með eigin orðum hetjanna sem þá riðu um héruð. Þessi sérstaða höfðar eflaust til ákveðins hóps. En á móti kemur að tungumálaerfiðleikar hræða stóran hóp frá. Þetta gerist þrátt fyrir að mjög stór hluti Íslendinga getur talað skammlitla ensku, þannig að erfiðleikarnir eru fremur ímyndaðir en raunverulegir. Þó skyldi ekki gera lítið úr þeim. Margt roskið fólk, sem er einmitt í þeim hópi sem miklu eyðir á ferðalögum, vill vera alveg öruggt þegar það leggur út í heim. Jafnframt yrði allt kynningarstarf á landinu mun auðveldara ef ekki þyrfti að gera sérstakt efni á annarri tungu en móðurmálinu. Ferðamenn ættu þá auðveldara með að kaupa blöð og bækur, sem allar yrðu á ensku, og sama gilti um leiksýningar. Þess vegna má gera ráð fyrir talsverðri aukningu ferðamanna ef hér væri töluð enska. Jafnframt má búast við því að þeir sem hingað koma eyði meiri peningum. Mat á því hve háar fjárhæðir er um að ræða verður að sjálfsögðu alltaf huglægt en það virðist ekki nein goðgá að reikna með 20% fjölgun ferðamanna og því að þeir eyði að jafnaði um 10% meiri peningum en ella. Áætlað er að erlendir ferðamenn hafi eytt um 19 milljörðum króna árið 1996 . Fyrrgreind fjölgun og viðbótareyðsla myndi skila um 6 milljörðum í viðbót í þjóðarbúið. Á móti kemur að þeir sem vilja sjá sérvitringana sem tala sitt eigið mál, sögueyjarskeggjana, hætta sumir við. Það gætu verið um 5% af þeim sem hingað koma og tapaðar tekjur af þeim þá um 950 milljónir. Alls væri þjóðin þá að fá inn rúmlega 5 milljarða í viðbótartekjum. Á móti kemur vinnuframlag og líklega einhver fjárfesting í ferðaþjónustu, en hluta af árangrinum má ná með því að nýta betur þá aðstöðu sem til er nú þegar.

Innflutningur á nemendum og sjúklingum

Heilbrigðis- og menntamál hafa löngum verið talin baggi á þjóðinni og þá átt við útgjöld ríkisins til þessara málaflokka. Samt geta menn litið á skóla og sjúkrahús sem fyrirtæki sem geta aflað sér tekna og skilað starfsmönnum og eigendum vænum arði. Íslenskir læknar hafa mikla kunnáttu á mörgum sviðum læknavísinda og mikil áhersla er lögð á það að hér á landi séu hátæknisjúkrahús. Víða erlendis verða menn að bíða lengi eftir aðgerðum af ýmsu tagi og gætu vel hugsað sér að kaupa þá þjónustu hjá þeim sem best býður. Meðan skurðstofur hér á landi eru ekki fullnýttar og góðir læknar fá ekki stöður við íslenska spítala ættu íslensk sjúkrahús að geta boðið dýra og sérhæfða læknisþjónustu á samkeppnishæfu verði. Gerum ráð fyrir að hingað til lands kæmu 1000 sjúklingar í aðgerðir sem kosta 500 þúsund krónur hver. Tekjur af þessu yrðu 500 milljónir króna. Segjum jafnframt að hingað kæmu 500 erlendir stúdentar til náms í ýmsum fræðigreinum, til dæmis verkfræði, læknisfræði og viðskiptafræði. Heildarkostnaður bandarískra nemenda á ári í háskóla er metinn nálægt 20 þúsund dölum eða um 1,4 milljónir króna á mann. Tekjur af þessum hóp væru þá 700 milljónir. Önnur þjónusta sem auðseldari yrði, til dæmis ráðgjöf af ýmsu tagi gæti numið milljörðum, en hér verður látið nægja að giska á að alls yrðu viðbótartekjur um 3 milljarðar króna.

Réttilega má benda á það að hingað má flytja bæði sjúklinga og nemendur nú þegar, en gert er ráð fyrir að þjónustan á Íslandi yrði mun meira aðlaðandi ef notendur hennar vissu að hér á landi töluðu allir tungumál sem þeir skildu.

Annar hagur

Ef hér á landi væri töluð enska fengist ýmislegt viðbótarhagræði. Þar má nefna að Íslendingar ættu auðveldara með að koma fram erlendis. Í fjölmiðlum sjást Íslendingar oft hræðilega stirðmæltir á enska tungu, jafnvel þeir sem lengi hafa búið á erlendri grund. Það útaf fyrir sig bendir til þess að ekki sé bráðnauðsynlegt að tala tungu reiprennandi til þess að skiljast. Hins vegar minnkar hætta á misskilningi þegar viðmælendur tala sömu tungu. Auðveldara yrði að stunda nám í útlöndum, einkum á æðri skólastigum. Erlendir sérfræðingar gætu komið hingað til lands og sest þar að til frambúðar en ekki tímabundið eins og nú er algengast. Hér er giskað á að hagurinn af þessu geti numið um 2 milljörðum króna árlega.

Á móti öllu þessu kæmi kostnaður við veitta þjónustu þannig að ekki er hægt að setja jafnaðarmerki milli tekna og hreins hagnaðar. En líklegt virðist að margir þeir liðir sem hér hafa verið nefndir yrðu tiltölulega ódýrir, því um er að ræða viðbótarvinnu og nýttar yrðu fjárfestingar sem þegar eru til.

Er hægt að skipta um mál?

Til eru þess dæmi að reynt hafi verið að fá þjóðir til þess að kasta tungu sinni og menningu og það jafnvel tekist. Nýleg dæmi úr Sovétríkjunum kenna mönnum þó ef til vill hvaða leiðir hafa verið notaðar. Þar voru börn látin læra rússnesku sex tíma á viku frá 2. bekk barnaskólans til loka menntaskóla í öllum Sovétlýðveldum. Öll opinber skjöl voru á rússnesku jafnt sem heimamálinu. Þjóðflutningar ýttu einnig undir áhrif rússneskunnar. Enda má fullyrða að með þessu náðu stjórnvöld þeim árangri að hvert mannsbarn var altalandi á rússnesku. Sums staðar ýttu menn eigin máli til hliðar, en annars staðar var rússneskan alltaf annað tungumál. Hægt er að sjá það nokkuð á sjálfstæðisbaráttunni eftir hrun Sovétríkjanna hvar þjóðernisáhrifin voru sterkust. Jafnframt mætti færa að því rök að þar hafi efnahagsleg endurreisn gengið hraðar en annars staðar. En þrátt fyrir að Rússar hafi náð töluverðum árangri í því að búa til eina samskiptatungu og spöruðu þannig til dæmis ýmsan kostnað við þýðingar, þá hafa þeir líklegast hvergi ýtt fyrra máli alveg út af borðinu. Í Sovétríkjunum var tungumálið einn mikilvægasti hlekkurinn í að halda veldinu saman. Það hafði líka mjög mikla efnahagslega þýðingu að menn gætu talað saman á sameiginlegri tungu. Tilraunin þar bendir til þess að það taki meira en 70 ár að skipta um tungumál hjá heilum þjóðum.

Önnur dæmi benda til þess að góð kunnátta í máli stórþjóðar geti haft jákvæð áhrif á efnahag þjóða. Nýlendustefna Breta olli því að enska varð samskiptamál á stórum svæðum í Afríku og Asíu. Á Indlandi talar margt menntafólk saman ensku á heimilum sínum. Rannsóknir benda til þess að þeim þjóðum sem hafa náð góðum tökum á ensku vegni betur en öðrum á sömu svæðum. Aðrar þjóðir hafa einnig notið góðs af kunnáttu í máli fyrrum herraþjóða til dæmis með því að hafa átt greiðan aðgang að háskólum. Þarf reyndar ekki að leita langt yfir skammt því Íslendingar sjálfir hafa notið þess að geta leitað til annarra Norðurlandaþjóða á fjölmörgum sviðum. Það er líka ljóst að á sama tíma og enskan sækir á, þá minnka tengslin við Norðurlöndin.

Hvað tapast?

Hér á undan hefur verið lýst ýmsu hagræði af því að Íslendingar hættu að tala íslensku og tækju upp ensku hennar í stað. En hverju tapar þjóðin á móti? Íslenska yrði væntanlega sérstök grein í háskóla, sérstaklega ætluð þeim sem vildu kynna sér bókmenntir þjóðarinnar fyrir skiptin. Almenningur gæti ekki lesið íslenskar bókmenntir á frummálinu. Margir telja eflaust að þar með hyrfi menningararfleifð þjóðarinnar og fljótlega á eftir færi sjálfstæði. Þar á eftir minnkaði frumkvæði og aflahvöt sem fylgir því að vera sérstök þjóð í frjálsu landi og hagurinn af því að skipta hyrfi fljótt. Ekki skal gert lítið úr þessari hættu. Á móti má spyrja að hve miklu leyti þessi arfleifð sé þegar horfin. Heil kynslóð hefur ekki lært kvæði utanbókar, nema þá helst enska dægurlagatexta, og lítið lesið yfirhöfuð. Þessi grein fjallar ekki um hvað veldur þessu, en það er engu að síður staðreynd að dregið hefur úr áhuga á þeirri menningu sem fyrir fáum áratugum var öllum Íslendingum í blóð borin. Erlend áhrif á öllum sviðum hafa gerbreytt stöðu allra landsmanna. Þegar hefur verið ákveðið að enska verði fyrsta erlenda málið sem börn læri í skólum og með betri tungumálakunnáttu almennt er hluti af þeim ávinningi sem að ofan er nefndur þegar innan seilingar.

Það er erfitt að meta menningu til fjár en um það verður ekki deilt að hún er mikils virði. Í þessari grein er skrifað um þann árangur sem næðist, ef þjóðin tæki þá meðvituðu ákvörðun að hætta að tala íslensku og þykir eflaust sumum margt mælt af gáleysi. En hvað ef það gerist án þess að nokkur ætli sér það? Margar erlendar þjóðir blanda enskum orðum í sitt mál óhikað. Þessa gætir nokkuð hér á landi, en þó er málvernd sterkari hér en víða annars staðar. Enskra áhrifa gætir í orðaröð og í orðatiltækjum. Þessi þróun spillir íslenskunni án þess að bæta enskukunnáttu. Hún er þess vegna allt annars eðlis en sú grundvallarbreyting sem hér er talað um.

Verð eða gildi?

Í meðfylgjandi töflu eru þær tölur sem tilgreindar eru í fyrri liðum lagðar saman og fæst þá að samtals sé kostnaðurinn á ári við það að tala íslensku nálægt 17 milljörðum króna. Sú fjárhæð er um 4% af heildarverðmætasköpun þjóðarinnar á ári sem er heldur minni fjárhæð en ætluð er til menntamálaráðuneytisins skv. fjárlagafrumvarpi árið 1998. Einhverjum kann að virðast þetta ódýrt, öðrum að þjóðin sé að missa af auðfengnum hagnaði. Veigamikill galli á framgreindum útreikningum er að ekki er fjallað mikið um kostnaðarauka af ýmsum þeim nýju atvinnutækifærum sem upp eru talin. Það skal jafnframt fúslega viðurkennt að blandað er saman tölum sem hægt er að reikna með talsverðri nákvæmni og öðrum sem eru fyrst og fremst ágiskun. Jafnframt eru menningarverðmætin sem tapast ekki metin til fjár. Engu að síður er það nokkurs virði að gera sér grein fyrir því að með þeirri "sérvisku" að tala mál sem aðrar þjóðir skilja ekki eru Íslendingar að tapa háum fjárhæðum. Jafnframt fæst hugmynd um það hversu mikils þjóðin metur eigin tungu og menningu.