„Ég hef áhyggjur af þessu...“ (JGH)

Búið er að afskrifa yfir 1.100 til 1.200 milljarða króna hjá fyrirtækjum og heimilum eftir hrun, þar af um 250 milljarða króna hjá heimilum, að mestu vegna ólögmætra gengistryggðra lána, 110%-leiðarinnar og annarra sértækra skuldaaðgerða sem ráðist hefur verið í. Ekki minnist ég þess að Samtök atvinnulífsins hafi komið fram í fjölmiðlum og gagnrýnt að skuldir væru afskrifaðar hjá fyrirtækjum í rekstri – en mestur tími stjórnenda fyrirækja síðustu fimm árin hefur farið í að endurfjármagna reksturinn. Ekki minnist ég þess heldur að ASÍ hafi gagnrýnt fjármálastofnanir fyrir að afskrifa hjá fyrirtækjum og heimilum enda hafa mörg fyrirtæki nýtt afskrifuð lán til að hækka laun starfsmanna. Fyrir vikið hafa fyrirtækin til dæmis haft minna afgangs til fjárfestinga – en hagvöxtur á Íslandi hefur ævinlega verið drifinn áfram af fjárfestingum og sterkum útflutningsatvinnugreinum.

Það var fyrst og fremst Hæstiréttur Íslands en ekki fráfarandi ríkisstjórn sem skar niður fjölda heimila úr snörunni með því að dæma gengisbundnu lánin ólögleg og þeir, sem þau tóku, brostu breitt á eftir. Á sama tíma hafa þeir, sem eru með hefðbundin verðtryggð húsnæðislán, verið ósáttir – þar á meðal fjöldi félagsmanna innan ASÍ – og varð þetta að heitasta kosningamálinu síðastliðið vor. Skuldaniðurfærslan varð birtingarmynd kosninganna. Núverandi stjórnarflokkar vildu ráðast í aðgerðir en fráfarandi ríkisstjórnarflokakr vildu ekki gera neitt. Úrslit kosninganna eru öllum kunn. Sá sem lætur hæst núna, gapir og geipar á neikvæðan hátt um skuldaniðurfærsluna er einmitt formaður Samfylkingar.

Núna bregður hins vegar svo við að þegar ríkisstjórnin kynnir útfærslu á 80 milljarða skuldaniðurfærslu verðtryggðra húsnæðislána á næstu fjórum árum – eftir þá 1.100 milljarða sem fyrirtæki og „gengisbundin heimili“ hafa fengið – að ASÍ og Samtök atvinnulífsins hafa áhyggjur. Er með nokkrum ólíkindum að lesa viðtöl Morgunblaðsins við hagfræðinga þessara samtaka. Áhyggjurnar stafa af því að svo kann að fara að neysla fólks aukist hafi það meira fé á milli handanna og að verðbólga kunni að vaxa. Fyrir um þremur árum sömdu Samtök atvinnulífsins og ASÍ um launahækkanir sem voru langt umfram innstæður og leiddi það til verðbólgu – sem með verðtryggingunni jók á skuldir heimila, auk þess sem Seðlabankinn hækkaði stýrivexti. Bæði þessi samtök eru hins vegar mjög upptekin af því að krónan sé undirstaða óstöðugleika á Íslandi en ekki innstæðulausir kjarasamningar. Laun eru hins vegar stærsta breytan í formúlunni yfir verðbólgu.

Ekki er nóg með að kjarasamningarnir fyrir þremur árum hafi kostað ríkissjóð 70 milljarða króna, samkvæmt orðum þáverandi fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, heldur héldu fyrirtækin áfram að hækka laun einstakra starfsmanna umfram kjarasamninga og heitir það launaskrið. Það er einmitt þetta launaskrið sem opinberir starfsmenn eru ósáttir við. Þeir gleyma því hins vegar að launaskriðið er mjög mismunandi eftir fyrirtækjum og fyrir mörg einkafyrirtæki er það enn talsvert mál að eiga fyrir launum um mánaðamót. Enginn opinber starfsmaður leiðir einu sinni hugann að því.

Hagfræðingur ASÍ til Samtaka avinnulífsins?

Hagfræðingur Samtaka atvinnulífsins segir á forsíðu Morgunblaðsins í morgun „að leiðréttingin auki spennu í hagkerfinu“. Og svo koma miklir frasar: „Tímasetning aðgerðanna er e.t.v. áhyggjuefni þar sem heppilegra hefði verið að ráðast í svipaðar aðgerðir fyrr þegar hagkerfið var í verulegum slaka.“ „Það hafa sterkar hagvaxtartölur verið að koma fram.“ „Þrátt fyrir að stærðargráðan gefi ekki tilefni til að ætla að áhrifin verði veruleg þá eru aðrir þættir sem mikilvægt er að hafa einnig í huga.“

Ekki höfðu Samtök atvinnulífsins áhyggjur af því þegar reikningur upp á 70 milljarða vegna síðustu kjarasamninga var sendur á ríkissjóð. Ekki var þá talað um aukna einkaneyslu og verðbólgu eins og gert er núna með 20 milljarða á ári næstu fjögur árin. Samtökin höfðu meiri áhyggjur af því að síðasta ríkisstjórn sviki meira og minna allt sem hún lofaði og ekkert mark væri á henni takandi. Ekki minnist ég þess að Samtök atvinnulífsins hefðu hvatt stjórnendur fyrirtækja til að fara sér hægar í að hækka laun sín því það væri ekki góð fyrirmynd á vinnumarkaði – en Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra hafði einmitt orð á þessu fyrir nokkrum mánuðum.

Einhver dragi þá ályktun að eftir skuldaniðurfærsluna hefðu heimilin meira á milli handanna og færu síðar í harða kjarabaráttu við Samtök atvinnulífsins.

Hagfræðingur ASÍ kemur með hagspá samtakanna, hvorki meira né minna, í Morgunblaðinu, og þar kemur frasinn um að „það birti til en blikur séu á lofti“. „Hagvöxturinn er að of miklu leyti drifinn áfram af vaxandi einkaneyslu en ekki aukinni verðmætasköpun!!!.“ (Sagt og staðið). „Stjórnvöld verða að skapa betri aðstæður fyrir aukinni fjárfestingu.“ „Aðgerðinni (skuldaleiðréttingunni) nú er ætlað að ná til fjölda heimila sem hvorki eru í skulda- né greiðsluvanda og því má búast við að þau heimili nýti sér það svigrúm til að auka neyslu sína.“ Vegna aukinnar einkaneyslu má búast við „að vöxtur innflutnings verði hraðari en vöxtur útflutnings og það dragi úr nauðsynlegum afgangi af viðskiptum við útlönd“. „Minni afgangur af viðskiptum við útlönd og óvissa setur þrýsting á gengi krónunnar til lækkunar sem skilar sér fljótt út í verðlag að mati ASÍ.“

Í fljótu bragði mætti ætla að Samtök atvinnulífsins réðu þennan hagfræðing ASÍ í snatri til sín og létu hann taka þátt í næstu samningaviðræðum. Besti frasi hans er auðvitað um verðmætasköpunina og að fyrirtækjum hafi ekki tekist að auka fjárfestingar sínar! (Já, mikið rétt; einmitt eftir allar launahækkanirnar!)

Það er áhugavert að ASÍ og Samtök atvinnulífsins hafi skyndilega svo miklar áhyggjur af verðbólgu – ef skuldabyrði fólks minnkar og það hefur meira á milli handanna. Þessi tíðindi vita auðvitað á gott um þjóðarsátt á vinnumarkaði. Eftir þessa frasa verður ekki erfitt að semja.

Ársfundur Seðlabankans

Aðeins annað, en þó af sama meiði. Ég sat ársfund Seðlabankans í gær og kom mér það á óvart að þar var ekki minnst einu orði á kjaradeilu kennara og þann mikla óróa sem núna er á vinnumarkaði. Sýnist mér Seðlabankinn, ASÍ og Samtök avinnulífsins hafa fremur litlar áhyggjur af þeim óróa. Ríkið á engan möguleika á að semja um verulegar launhækkanir við kennara og aðra – og gefur þá púðurtunnu aldrei eftir. Launahækkanir ráða langmestu um verðbólgu og eru stærsta breytan í formúlunni og gegna lykilhlutverki varðandi stöðugleikann í efnahagsmálum.

Þessi heilaga þrennig, SA, ASÍ og SÍ, verulegar áhyggjur af því að verðbólga aukist við skuldaniðurfærslu upp á 20 milljarða á ári næstu fjögur árin – en þögðu þunnu hljóði um verðbólgu þegar 1.100 til 1.200 milljarðar voru afskrifaðir og laun hækkuð langt umfram getu og 70 milljaðar sendir á ríkið.

Samtök atvinnulífsins og ASÍ hefðu átt að bæta þekktum frasa eftir Steingrím heitinn Hermannsson, fyrrum forsætisráðherra, við í litskrúðugt safnið: „Ég hef áhyggjur af þessu, ég verð að segja það.“

Jón G. Hauksson

[email protected]