16 milljónir út um gluggann (JGH)

Fjölskylda, sem keypti íbúð árið 2007 á 40 milljónir króna og lagði fram 16 milljónir í formi eiginfjár með því að selja gömlu íbúðina og tók 24 milljónir verðtryggt lán hjá Íbúðalánasjóði, á sáralítið í íbúðinni núna. Eigið fé hennar er nánast horfið. Verðtryggða lánið hefur étið það upp og stendur núna í um 35 milljónum. Verð íbúðarinnar lækkaði verulega eftir hrun en hefur slefast upp vegna aukins framboðs af peningum á innanlandsmarkaði og líklegast fengist um 38 milljónir fyrir íbúðina núna.

Þessi fjölskylda glímir við tvenns konar vanda; greiðsluvanda af stökkbreyttu, verðtryggðu láni og eiginfjárvanda; eigið féð er svo til gufað upp og fjölskyldan getur sig hvergi hreyft. 16 milljónir fóru út um gluggann, en rötuðu að vísu til lánardrotta.

Þetta er staðan hjá þúsundum íslenskra fjölskyldna sem keyptu íbúðir á bóluárunum fyrir hrun. Dæmið hér að ofan er almennt og sýnir hvað vandinn er mikill hjá þeim sem keyptu íbúðir á þessum árum.

Þegar rætt er um verðtryggingu lána er eðlilegt að í sömu andrá sé rætt um hvað vísitala launa og verð fasteigna hefur hækkað mikið á sama tímabili. En takið eftir orðinu hækkun í þessu sambandi. Hvað annað hefur hækkað líka. Kerfið sjálft er verðbólguhvetjandi; með innri spíral.

Það segir sig sjálft að einhliða verðtrygging gengur ekki upp í mikilli verðbólgu. Gífurlegar eignatilfærslur verða frá lántakendum til þeirra sem lána – og eftir standa þúsundir fjölskyldna með fjárhaginn í rúst.

Vandi lántakenda er núna sá sami og var hjá lánadrottnum fyrir tíma verðtryggingarinnar þegar lántakendur högnuðust á óðaverðbólgu. Á sama tíma hafa þeir, sem tóku gengisbundin lán hjá bönkunum í útlánabólunni, fengið nokkra hæstaréttardóma sér í hag þannig að stökkbreytingin hefur gengið til baka og gott betur. Vextirnir eru samningsvextir en ekki Árna Páls vextir. Þetta er hópurinn sem gafst upp eftir hrunið með gengisbundin lán sem höfðu tvö- til þrefaldast.

Það er erfitt að vinda ofan af öllum verðtryggðum lánum eftir á. Hugsanlega er hægt að tvinna sama einhver úrræði eins og að laga greiðslugetuna að upphaflegu lánsfjárhæðinni. En eiginfjárvandinn – það að fjölskyldan eigi ekkert í íbúðinni – verður tæplega leystur eftir á. Íbúðalánasjóður er gjaldþrota og lifir í skjóli skattgreiðenda.

Þessi mikla mismunun á lántakendum sem tóku ólögleg gengisbundin lán og þeim sem fóru varlega og tóku verðtryggð lán hjá Íbúðalánasjóði er meðal annars grunnurinn að þeirri miklu reiði sem er núna í þjóðfélaginu vegna verðtryggingarinnar og birtist meðal annars á fundinum í Háskólabíói fyrr í vikunni.

Daginn eftir að neyðarlögin voru sett haustið 2008 var rætt við mig í Speglinum á RÚV og lagði ég þá til að með neyðarlögum yrði vísitala neysluverðs í lánum fryst næstu tvö til þrjú árin vegna þess neyðarástands sem væri komið upp og vegna þeirrar verðbólgu sem væri augljóslega í pípunum.

Ég lagði einnig til að sett yrði að minnsta kosti þak á verðtrygginguna, þ.e. að vísitala neysluverðs gæti ekki hækkað verðtryggðu lánin nema um 2 til 3% á ári. Síðan hef ég skrifað ótal greinar um tímabundna aftengingu verðtryggingarinnar og að stýrivextir yrðu lækkaðir niður í 0 til 1%.

Þá má geta hugmynda um að vextir á verðtryggðum lánum fari aldrei yfir 2%. Takið eftir því að verðtryggð lán í bönkum hafa m.a. legið á bilinu 9 til 12% ofan á verðtrygginguna. Og enginn hefur sagt neitt. Vaxtaokrið á Íslandi er auðvitað galið.

Frysting vísitölunnar eftir hrun hefði verið fyrirfram leikreglur til að ekki þyrfti að vera í eilífum björgunaræfingum gagnvart lántakendum eftir á. Hún hefði einnig verið almenn; komið öllum lántakendum verðtryggðra lána til góða; fjölskyldum, fyrirtækjum og stórskuldugum ríkissjóði.

Eflaust hefðu margir lánadrottnar farið í mál og látið reyna á þetta fyrir dómstólum því verið væri að grípa inn í gerða lánasamninga þar sem báðir aðilar hefðu skrifað undir sjálfviljugir – og lánþegar hefðu vitað hvað þeir voru að gera og hvaða áhættu þeir væru að taka.

Ég tel að neyðarlög af þessum toga hefðu staðist fyrir dómstólum. Fjármálamarkaðurinn var eins konar hamfarasvæði.

Alþingi bannaði með lögum gengisbundin lán í kringum árið 2000 og það er óskiljanlegt að þau hafi verið tekin upp hjá bönkum og fjármálafyrirtækjum fimm árum síðar, á árinu 2005, án þess að nokkur segði neitt.

Núna eru málaferli hafin um það hvort verðtryggingin sé lögleg og er vísað í afleiðuviðskipti sem verðtryggð lán óneitanlega eru – sem og hvort neytendalög taki lögum um verðtryggingu fram.

Auðvitað hefur það engan tilgang að ræða það fjórum árum síðar hvað lagt var til að ætti að gera. Það leysir engan vanda núna. Skaðinn er skeður og það er miklvægast að lágmarka hann. Eflaust verður einblínt mest á þær fjölskyldur sem urðu verst úti á hamfarasvæðunum.

Verðtryggingin var sett á árið 1979 vegna þess að peningalegur sparnaður á Íslandi var hruninn eftir mikla óðaverðbólgu og lífeyrissjóðirnir voru gjaldþrota. Lífeyrir fólks var í steinsteypu. Helstu rökin fyrir verðtryggingunni voru þau að þegar engin græddi lengur á verðbólgunni myndi enginn vilja hafa hana lengur og úr yrði stöðugleiki.

Þetta reyndist ekki rétt. Enda er stöðugleikinn mannanna verk með agaðri hagstjórn og hófsemi í launahækkunum, þ.e. launahækkanir í takt við hagvöxtinn; verðmætasköpunina.

Lífeyrissjóðirnir náðu sér hins vegar á strik og standa vel - þótt þeir hafi þurft að afskrifa um 25 til 30% af eignum sínum eftir hrunið og lækkað lífeyrinn sem því nemur. Þetta á við um almennu lífeyrissjóðina. Lífeyrissjóður ríkisstarfsmanna þarf hins vegar 500 milljarða í kassann frá ríkinu til að geta staðið við sín loforð og skuldbindingar.

Leiða má getum að því að verðtrygging á lánastabbann; útistandandi lán, ýti undir kostnaðarverðbólgu og búi til spíral sem leiðir til víxlverkana kaupgjalds og verðlags. Stýrivaxtahækkanir eru til að slá á eftirspurnarverðbólgu; þenslu vegna of mikilla útlána bankakerfisins og draga úr nýjum útlánum. En stýrivextir hafa þó m.a áhrif á dráttarvexti.

Spírallinn er svona. Verðtryggingin hækkar lánin. Í kjölfarið kemur fram krafa um hækkun launa. Laun eru sá faktor sem ræður mestu um verðbólgu og raungengi krónunnar. Launahækkanir kynda undir verðbólgu og hækka lánin.

Með verðtryggingu er búinn til vakúmpakkaður heimur lánadrottna. Gat kemur hins vegar á þann pakka ef lántakendur verða gjaldþrota og lán tapast.

Þegar hrunið varð lækkuðu laun margra í einkageiranum og hafa ekki hækkað aftur fjórum árum síðar, landsframleiðslan minnkaði, húsnæði féll í verði, bankarnir hrundu, hlutabréf hrundu, atvinnuleysi jókst, gengi krónunnar lækkaði. Allt lét undan nema lánin og verðtryggingin; þau tóku kipp upp á við í mestu kreppu lýðveldisins.

Hagkerfi heimsins spóla, verð íslenskra sjávarafurða erlendis fer lækkandi, flestir hagfræðingar spá gengislækkun evrunnar eigi að nást hagvöxtur á evrusvæðinu og spáð er niðursveiflu í Bandaríkjunum vegna aðgerða til að draga úr fjárlagahallanum þar á bæ.

Það eru blikur á lofti og allt getur gerst á næsta ári. Fjölskyldur og fyrirtæki þurfa á lækkun fjármagnskostnaðar að halda - og allra síst stýrivaxtahækkun Más seðlabankastjóra.

Er nema von að verðtryggingin verði að kosningamáli – hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Verðtryggingin hefur gert of marga eignalausa og gjaldþrota til að stjórnvöld yppti bara öxlum.

Jón G. Hauksson

[email protected]