„Drengurinn er einstakur höfðingi“ (JGH)

Davíð Oddsson forsætisráðherra fór mikinn á Alþingi í gær og sagði að allir bankarnir væru komnir út á hála braut og út fyrir mörk þess sem þeir eigi að sinna. Þá vændi hann Kaupþing Búnaðarbanka um „viðskiptabrellur" vegna brotthvarfs Jóns Ólafssonar úr Norðurljósum og að það væri ekki boðlegt að eignarhaldið á Stöð 2 væri ekki á tæru gagnvart almenningi. Eftir ræðu hans í gær hlýtur framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins, Kjartan Gunnarsson, að segja sig hið snarasta úr bankaráði Landsbankans. Honum er vart stætt á því að sitja þar lengur – og var líklegast aldrei stætt á því eftir að ríkið seldi bankann.

Raunar var það óheppilegt af Kjartani sem framkvæmdastjóra flokksins að setjast yfir höfuð í bankaráðið eftir að ríkið seldi bankann og hætti afskiptum sínum af honum. Davíð sagði í gær að bankarnir væru komnir út á hála braut og átti þar augljóslega við hvað þeir eru orðnir ákafir og hvassir fjárfestar og um leið ráðandi og drottnandi sem stærstu hluthafar í mörgum af helstu fyrirtækjum landsins.

Mér kæmi ekki á óvart þótt stór hluti þjóðarinnar hafi fagnað þessum orðum forsætisráðherra í gær og verið honum sammála. Fólk er byrjað að pirrast yfir því að bankarnir séu bæði fjárfestinga- og viðskiptabankar og oftar en ekki heyrist fólk segja sem svo: „Hvernig er þetta eiginlega, eiga bankarnir orðið öll fyrirtæki í landinu?" Það er greinilegt að traustið er að bresta og stjórnendur fyrirtækja þora varla lengur að senda viðskiptaáætlanir sínar inn í bankana. Þegar bankamaður spyr forstjóra í dag hvað sé að frétta þá fær hann svarið: „Ekki neitt!" Bankarnir sjálfir hafa rætt um sögulegt hlutverk sitt í þessum efnum og gefið í skyn að lögin geri beinlínis ráð fyrir þessari þróun.

Á fínu máli heitir hin nýja stefna að vera „þátttakandi í umbreytingu á atvinnulífinu" en á götumáli í gamla daga hétu umbreytingar (ég held raunar að þetta orð hafi ekki verið til þá) „að kaupa bíl, gera hann upp og selja hann aftur á mun hærra verði". En hlutabréfakaup eru áhættuviðskipti og bankarnir ættu fyrst og síðast að spyrja sig að því hvort þeir séu að taka of mikla áhættu með hlutabréfakaupum og fjármögnun „á stórum dílum" upp á tugi milljarða. Það var gaman fyrir þá að græða 12 milljarða á fyrstu níu mánuðum þessa árs. En gamanið kárnar fljótt ef stóráföll vegna „stórra díla" ríða yfir og þá mega CAD-hlutföll sín lítils.

„Drengurinn er einstakur höfðingi"

Umræðan um bankana á Alþingi í gær spratt upp af fyrirspurn Álfheiðar Ingadóttur um þróunina á fjölmiðlamarkaðnum og eignarhald á fjölmiðlum. Forsætisráðherra útilokaði ekki lög vegna samþjöppunar á fjölmiðlamarkaði. Þegar Fréttablaðsmenn keyptu á dögunum DV sagði forsætisráðherra í sjónvarpsviðtali að hann sæi ekki þörf á lögum um eignarhald á fjölmiðlum. Honum hefur því snúist hugur á örfáum dögum. Ástæðan er sú að Jón Ásgeir Jóhannesson, forstjóri Baugs, eigandi Fréttar sem rekur DV og Fréttablaðið, er kominn inn fyrir þröskuldinn hjá Norðurljósum. Allt er þó á reiki í málefnum Norðurljósa og segir Sigurður Einarsson, forstjóri Kaupþings Búnaðarbanka, í Morgunblaðinu í morgun að sér vitanlega hafi „engin eigendaskipti orðið á Norðurljósum enn sem komið er". Nokkrum línum fyrir neðan segir Jón Ásgeir að það sé ekkert leyndarmál að hann og félög honum tengd ásamt Kaupþingi Búnaðarbanka hafi gengið sameiginlega að kaupum á ríflega 60% hlut Jóns Ólafssonar í Norðurljósum. Það er nú það, hvorum á að trúa? Um síðustu helgi sagði Jón Ólafsson að Íslandsviðskiptum sínum væri lokið og tók sérstaklega fram að Jón Ásgeir, sem væri kaupandinn og drifkrafturinn í því að samkomulag hefði tekist, væri höfðingi. „Drengurinn er einstakur höfðingi," svo þetta sé haft orðrétt eftir, sagði Jón Ólafsson eftir að hafa flogið í einkaþotu á vegum Jóns Ásgeirs. Þetta er í sjálfu sér ekki flókið mál; þegar kemur að Stöð 2 þá upphefst sápuópera. Þannig hefur það alltaf verið. Jón Ásgeir er núna þriðji Jóninn hjá fyrirtækinu. Þetta er jónískt fyrirtæki - með rafmagnað andrúmsloft.

Himinn og jörð farast ekki

Ég er ósammála forsætisráðherra um að það þurfi sérstök lög um eignarhald á fjölmiðlum og að sumir megi eiga og aðrir ekki. Fjölmiðlafyrirtæki eiga ekki að fá aðrar trakteringar en önnur fyrirtæki í landinu. Það er hins vegar allt í lagi að ræða lagasetningu og fara vel ofan í það hvernig aðrar þjóðir taka á þessum málum. Erlendis er augljóslega ekki algert frelsi um eignarhaldið og takmörk á því hvað sami mógúllinn getur átt af fjölmiðlum. Umræður og vangaveltur þar um eru ekki bara „eitthvert rugl í háskólamönnum" eins og Jónas Kristjánsson orðaði það í Speglinum í RÚV fyrr í vikunni. Rökin gegn lagasetningu eru heldur ekki einhver sandkassaleikur um það hvort Moggi hafi mátt eiga í Stöð 3 á árum áður eða Íslenska útvarpsfélagið í Frjálsri fjölmiðlun (DV). En Jón Ólafsson settist í stjórn DV í kjölfarið. Rökin eru þau að himinn og jörð farast ekki þótt Jón Ásgeir bæti Norðurljósunum í safnið - ef hann vill skulda nokkrum milljörðum meira. Við það byrjar ekki einhver skoðanakúgun hérlendis. Sem betur fer eru til önnur fjölmiðlafyrirtæki á Íslandi en Norðurljós og Frétt, auk þess sem Netið er orðið sterkur miðill með alla sína pistla og upplýsingar.

Þá er ótæmandi aðgangur að erlendum fjölmiðlum, þ.e. dagblöðum, sjónvarpsstöðvum og tímaritum. Baugsveldið með allt sitt safn fyrirtækja í verslun á Íslandi er hins vegar stór auglýsandi og raskar auðveldlega hlutföllum á auglýsingamarkaði, eins og þegar hefur sýnt sig. Ef þingmenn vilja setja sérstök lög um eignarhald á fjölmiðlum ættu þeir hins vegar að byrja á eignarhaldinu á Ríkisútvarpinu. Það nær engri átt að ríkið berji á öðrum fjölmiðlum í hinni hörðu samkeppni um áskrifendur og auglýsendur og að skylduáskrift sé að miðlinum. Það er í meira lagi ósanngjarnt! Vilji menn Ríkisútvarpið áfram á að leggja niður áskriftargjöldin og hafa stofnunina á fjárlögum eða leggja sérstakan nefskatt á alla landsmenn til að halda stofnuninni úti.

„Viðskiptabrellur"

Ekki hætti ég mér út í orð forsætisráðherra um meintar „viðskiptabrellur" Kaupþings Búnaðarbanka, eins og hann nefndi það í gær. En geta menn ekki verið sammála um að það geri Davíð erfiðara fyrir að deila á einn banka á meðan framkvæmdastjóri Sjálfstæðisflokksins situr í bankaráði eins keppinautarins? Og er hann ekki að verða svolítið sérkennilegur þessi endalausi pirringur út í Kaupþing og Sigurð Einarsson, forstjóra Kaupþings Búnaðarbanka? Greinilegt er líka að „götustrákurinn" Jón Ásgeir á ekki upp á pallborðið hjá forsætisráðherra, svo ekki sé fastara að orði kveðið. Sumir velta því raunar fyrir sér hvort andúð Davíðs á Jóni Ásgeiri sé rótin að því að sá síðarnefndi sé kominn af slíkum þunga út á fjölmiðlamarkaðinn – sem til þessa hefur ekki þótt sá gróðavænlegasti hér á landi. En einhvers staðar las ég það nýlega að ástæða fjárfestinga í fyrirtækjum geti verið ferns konar; hugsjón, völd, hefnd og arðsemi.

Á meðan Stöð 2 og hugsjónamaðurinn Jón Ásgeir blandast inn í umræðuna verður aldrei fréttaþurrð. „Drengurinn er einstakur höfðingi.“

To be continued.

Jón G. Hauksson