1901-1910

Tímabilið frá 1820 til 1913 hefur verið nefnt tími frjálslyndrar markaðsstefnu. Því hefur að vísu verið haldið fram að íslensk stjórnvöld hafi aldrei meðvitað fylgt þeirri stefnu, hitt er þó líklegra að fylgt hafi verið danskri fyrirmynd. Stefnan breyttist í fyrra stríði þegar ríkið tók að sér að stjórna mestöllum innflutningi um tíma. Í kreppunni eftir 1930 voru innflutningshöft aftur tekin upp og ríkið setti upp einkasölur á ýmsum vörum. Í upphafi aldarinnar voru gjaldeyrisviðskipti með öðru móti en gerist í dag, þá jafngilti íslensk króna danskri, norskri og sænskri krónu, sem tengdir voru gullfæti. Nokkuð var um að seðlar frá Danmörku, Noregi og Svíþjóð væru notaðir í viðskiptum hér á landi, og mynt frá þessum löndum var gjaldgeng í öllum löndunum. Jafnframt virðist íslensk mynt hafa verið gjaldgeng í hinum löndunum þremur, þó að óvíst sé að margir hafi kannast við hana þar. Norræna myntbandalagið leystist í raun upp í fyrra stríði, þó að því væri ekki slitið formlega fyrr en síðar.

Í alþjóðlegum fjármálum hafði verið mikill uppgangur áratuginn fyrir aldamótin, og andrúmsloftið ekki ólíkt því sem er nú öld síðar, með almennri trú á eilífan hagvöxt. Talsvert erlent áhættufjármagn var á lausu í leit að skjótfengnum gróða. Árið 1903 var Íslandsbanki hf. stofnaður fyrir erlent hlutafé. Voru bankar þá orðnir tveir í landinu, Íslandsbanki og Landsbanki, en auk þeirra störfuðu hér nokkrir sparisjóðir. Árið 1908 segir Örebladet í Kristjaníu (Ósló) að efnhagslegt hrun hafi orðið á Íslandi eftir gróðabrallstíð sem byrjað hafi nokkrum árum fyrr. Íslandsbanki hafi lánað í allar áttir, ekki síst til húsbygginga í Reykjavík, en svo hafi verið skrúfað fyrir það. Meðal bygginga var Hótel Ísland sem var reist á gatnamótum Aðalstrætis og Austurstrætis og tekur yfir það svæði sem nú er Ingólfstorg. Mikið framboð af erlendu fjármagni varð til þess að margir Íslendingar leituðu eftir samstarfi við útlenda fésýslumenn, einkum þó danska. Strax um aldamótin reis upp hvert hlutafélagið á fætur öðru, sem vera átti stærra í sniðum en hingað til hafði þekkst hér á landi, og ausa af gnægtum fiskimiðanna hér við land með nútíma tækni. Eitt þessara félaga var hlutafélagið "Ísafold" stofnað í apríl 1899 í Kaupmannahöfn með 600 þúsund króna hlutafé. Var forgöngumaður þess Jón Vídalín, með breskt fjármagn og breskan viðskiptafélaga sinn, Louis Zöllner, að bakhjarli. Á útmánuðum 1900 var félagið gjaldþrota.

Þó fór ekki jafnilla fyrir öllum þeim fyrirtækjum sem stofnuð voru. Islands Handels og Fiskeri Kompagni (IHF) var stofnað 1898 fyrir forgöngu Björns Sigurðssonar í Flatey. Var það enn ein tilraunin til að ávaxta danskt fé á Íslandi. Á Geirseyri stóð það fyrir bryggjusmíð, reitagerð, smíði fiskhúss, íshúss og vélaverkstæðis og ístjarnagerð. Fiskifloti þess komst upp í 14 skip alls, flest kúttarar með 16-22 manna áhöfn, auk skipa í förum á milli landa og gufubátsins Diönu. Árið 1906 var IHF svo selt Pétri A. Ólafssyni verslunarstjóra. Var þetta eitt af fáum tilfellum, þar sem athafnir hinna erlendu aðila komu íslenskum athafnamönnum til góða.

Árið 1907 stofnuðu Pétur Thorsteinsson, Thor Jensen og danskir fjármálamenn hlutafélagið P. J. Thorsteinsson & Co., eða Milljónarfélagið. Félagið hafði í upphafi mikil umsvif víða um land en er fram í sótti gekk rekstur þessa mikla fyrirtækis illa og safnaði það stórskuldum. Kom til greiðslustöðvunar 3. janúar 1914 og var nefnd sett á laggirnar til að annast eignasölu og skuldalúkningu félagsins og áttu í henni sæti fulltrúar frá Handelsbanka, Nationalbanka og Íslandsbanka. Var eignum félagsins ráðstafað skömmu áður en heimsstyrjöldin skall á og var þetta lánlitla fyrirtæki þar með úr sögunni, og þar með allar fyrirætlanir um stórútgerð við Ísland með þátttöku útlendinga.

Áratugurinn var þó ekki einungis árangur mistaka því að mörg framfaraspor voru tekin á þessum tíma sæsíminn var opnaður við hátíðlega athöfn á Seyðisfirði 24. Júlí 1906 og þann 29 september var hraðskeytasambandið milli Reykjavíkur og útlanda opnað. Vatnsveita Reykjavíkur tók til starfa 1909 og Gasstöðin tekin í notkun ári síðar.

Áratugurinn markaði einnig upphaf vélvæðingar. Árið 1902 hófst vélvæðing íslenska fiskiskipaflotans, sem markar upphaf togaraaldarinnar, með því að vél var sett í sexærininginn Stanley frá Bolungarvík. Fyrsti togarinn í eigu Íslendinga kom til landsins árið 1905. Árið 1917 áttu Íslendingar 17 togara. Þá kom fyrsti bíllinn hingað til lands árið 1904. Bjarni frá Vogi vildi kalla hann sjálfrenning, en öðrum fannst rennireið þjálla orð. Áhuginn á þessu undratæki varð strax mikill og safnaðist múgur og margmenni til að berja hann augum og þreyttu götusveinar kappskeið við reiðina. Áhuginn átti heldur ekki eftir að minnka þegar fram liðu stundir og undir lok aldarinnar er íslenska þjóðin, úti í miðju ballarhafi, meðal allra mestu bílaþjóða heimsins.