Veiðileyfi forsætisráðherra (JGH)

Uppþot Davíðs Oddssonar forsætisráðherra vegna kaupréttarsamninga Sigurðar Einarssonar, stjórnarformanns Kaupþings Búnaðarbanka, og Hreiðars Más Sigurðssonar forstjóra bankans, virðist hafa fallið fólki vel í geð. Davíð greip augnablikið, eins og honum er einum lagið. Mörgum finnst þó að hann hafi farið yfir strikið í reiði sinni. Davíð talar alltaf tæpitungulaust. En auðvitað brosir fólk út í annað yfir því að á sama tíma og Siv Friðleifsdóttir umhverfisráðherra friðar rjúpuna skuli Davíð hafa gefið út veiðileyfi á þá Sigurð og Hreiðar Má. Makalausar umræður á Alþingi í dag um ofurlaun forstjóra báru þess glöggt vitni.

Davíð Oddsson forsætisráðherra er engum líkur. Þess vegna hefur hann verið vinsælasti stjórnmálamaður landsins undanfarin tólf ár. Hann greip augnablikið og lék leikritið til fulls þegar hann efndi til sögufrægs „föstudagsuppþots" vegna kaupréttarsamninga Sigurðar Einarssonar, stjórnarformanns Kaupþings Búnaðarbanka, og Hreiðars Más Sigurðssonar, annars tveggja forstjóra bankans. Hann skynjaði „mómentið" og gaf út veiðileyfi á þá Sigurð og Hreiðar Má með ummælum sínum. Þjóðin fagnaði – líka þeir sem ekki eru vanir að styðja Davíð. Skothríðin hófst og það byrjuðu allir að skjóta hver í kapp við annan. „Þjóðaruppreisn" kallaði Morgunblaðið þetta föstudagsfár.

Þegar stjórnmálamenn í öllum flokkum og verkalýðsforingjar ruddust hver í kapp við annan fram á sjónarsviðið í kjölfar Davíðs fór þetta leikrit hins vegar að bera keim af því að Davíð hefði „stolið glæpnum" og að pólitískir andstæðingar hans óttuðust það eitt að hann næði einn að slá sig til riddara með hinu harkalega uppþoti sínu. Auðvitað fannst þeim slæmt að hann sæti einn að bitanum og vildu því ólmir fá að „vera með". Hámarki náði þessi örvætning andstæðinga hans á Alþingi í dag í umræðum um ofurlaun forstjóra þar sem geipað var á ómálefnalega hátt um þetta mál og lesið til hægri og vinstri úr biblíusögum. Bar umræðan keim af uppboðsmarkaði í fúk- og stóryrðum. En útkoman sl. föstudag gat ekki orðið nema ein; þeir Sigurður og Hreiðar Már drógu samningana til baka og urðu meiri menn fyrir vikið. Flestir höfðu á orði eftir þann gjörning að batnandi mönnum væri best að lifa.

Þegar mesti móðurinn rann af mönnum um síðustu helgi tóku að heyrast raddir um að forsætisráðherra hefði sagt of mikið og gengið of langt í þessu máli – því orð hans hefðu slíkt ofurvægi. Allir eru sammála því að hann hafi leyfi til þess að reiðast og hneykslast eins og aðrir þótt hann sé forsætisráðherra, en verði þó að fara með gát, starfs síns vegna. Sú reiðialda, sem bylgjaðist yfir þjóðfélagið strax að morgni þennan fagra föstudag, var hins vegar komin af stað þegar orð Davíðs féllu í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins. Orð Davíðs voru meira eins og olía á eldinn. Ég held að þeir, sem ruku til og fóru í bankann til að segja upp viðskiptum sínum, hefðu gert það þótt Davíð hefði ekki með táknrænum hætti tekið út sín 400 þúsund og hvatt aðra til að gera slíkt hið sama.

Það er hins vegar umhugsunarvert að svo sé komið í okkar ágæta þjóðfélagi að forsætisráðherra skuli hvetja fólk til að „ráðast á" almenningshlutafélag í eigu tæplega 40 þúsund hluthafa með þeim hætti sem hann gerði. Ekki vildi ég vera í þeim sporum að kaupa fyrirtæki og fá síðan seljandann beint í fangið á mér þar sem hann hvetur til minni viðskipta við mig þótt ég hafi sýnt litla skynsemi. Það fær ekki staðist. Var ekki nóg að hneykslast? Sömuleiðis fær það ekki staðist að ræða um þá félaga sem „Júdasa" – þó ég neiti því ekki að hafa haft svolítið gaman af að lesa sálminn í Mogganum. En sem dyggum Davíðssinna var ég ósáttastur við orð hans um „þýfið". Þar var mér satt að segja brugðið, svo vægt sé til orða tekið. Hefði ekki verið nóg að hugsa þetta?

Jón Steinar í Kastljósi

Mér varð sömuleiðis nokkuð brugðið þegar Jón Steinar Gunnlaugsson, prófessor í lögum við Háskólann í Reykjavík, ræddi það í Kastljósi að ummæli forsætisráðherra, um að viðskipti bankans með hlut Jóns Ólafssonar hefðu haft á sér þann brag að verið væri að versla með þýfi, hefðu verið í sómanum og bætti Jón Steinar eiginlega um betur í dómhörku sinni um bankann og skattrannsóknina á fjármálum Jóns Ólafssonar. Veit ég vel að Davíð og Jón Steinar eru vinir og hafa tekið margar berturnar saman í bridge. En ég hefði bara viljað trúa því að lagaprófessor sem er í uppáhaldi hjá mér og hefur hvað eftir annað komið fram með fróðlegar greinar og ummæli í fjölmiðlum þar sem hann hefur lagt ofurkapp á að hornsteinninn í lögum sé að menn séu saklausir þar til sekt þeirra sé sönnuð, en ekki sekir þar til sakleysi þeirra sé sannað, talaði á öðrum nótum. Svo mikla áherslu hefur Jón Steinar lagt á „sakleysið" í greinum sínum að hann telur að betra sé að sleppa brotamönnum séu fyllstu sannanir ekki fyrir hendi hjá ákæruvaldinu í stað þess að stinga saklausum manni inn á bak við lás og slá.

Hvers vegna fóru þeir ekki yfir gátlistann?

Það kom engum á óvart að þeir Sigurður og Hreiðar Már drægju kaupréttarsamninga sína til baka eftir það „snjóflóð" sem þeir lentu í þennan ótrúlega föstudag. Ég hef sagt það áður og segi það enn að það er ótrúlegt að þeir skyldu ekki hafa reiknað út viðbrögðin við þessum samningum sínum – svo klárir menn sem þeir eru í framvirkum samningum. Þeir áttu að líta á málið eins og flugmaður sem fer yfir gátlista fyrir flug:

1) Hvað segir Davíð sem hefur lagt okkur í einelti í nokkur ár? Verður hann ekki reiður og lætur í sér heyra?

2) Hvað segir þjóðin?

3) Hvað segja viðskiptavinirnir sem telja sig borga of háa vexti?

4) Hvað segja hluthafarnir sem að vísu geta verið ánægðir með mikla gengishækkun hlutabréfa sinna í bankanum á árinu?

5) Hvað segja þeir sem eru með fé sitt í sjóðum í vörslu Kaupþings; sjóðum sem hafa haft neikvæða ávöxtun undanfarin tvö ár?

6) Hvað segja hundruð annarra starfsmanna Kaupþings Búnaðarbanka við því að bréfin séu keypt undir markaðsverði?

7) Hvað segja hluthafarnir við því að þetta sé samningur við stjórnarformanninn og geti því túlkað það þannig að hann sé að semja við sjálfan sig?

Ég er viss um að ef þeir hefðu farið yfir þennan gátlista hefðu þeir strax fengið þá útkomu að samningarnir væru mistök og það yrði allt brjálað út af þeim; að þeir væru að kalla yfir sig slíka reiðiöldu að ekkert yrði við neitt ráðið; að samningarnir væru úr takt við raunveruleikann í íslensku samfélagi. Sú varð líka raunin. Skiptir þar engu þótt um gamla kaupréttarsamninga sé að ræða frá gamla Kaupþingi sem urðu virkir þegar sameiningin við Búnaðarbankann lá fyrir. Hvort sem mönnum líkar betur eða verr lítur þjóðin ekki á Kaupþing Búnaðarbanka sem alþjóðlegt fyrirtæki heldur rammíslenskt, þótt það hafi umtalsverða starfsemi erlendis. Þjóðin þolir heldur ekki ofurlaun forstjóra og er ekki ein um það, þau hafa mætt sífellt meiri gagnrýni á undanförnum árum í kjölfar bókhaldsbrellna við sameiningar og Enron-tætara. Digrir starfslokasamningar hafa farið verst í fólk; þ.e. þegar greiddar eru ofurfjárhæðir til manna, sem eru að hætta hjá fyrirtækjum, fyrir að koma sér í burtu, kannski fyrir léleg störf. Nóg hefði verið fyrir Sigurð og Hreiðar að kaupa hlut sinn í bankanum á gengi dagsins þegar samningarnir voru kynntir til sögunnar þannig að um undirverð væri ekki að ræða. Þá hefði enginn getað sagt neitt. Er eitthvað óeðlilegt við að stjórnandi eigi 1% hlut í fyrirtæki?

„Stöðvið snjóflóðið"

Það er athyglisvert að viðbrögð Sigurðar Einarssonar voru mjög harkaleg þegar föstudagsfárið stóð sem hæst vegna kaupréttarsamnings hans. Hann skaut til baka á Davíð. Þegar hann mætti hins vegar í Silfur-Egils og Kastljós á sunnudagskvöldi gætti hann þess vandlega, eflaust að ráði einhvers ímyndarfræðings, að skjóta ekki til baka heldur að koma því rækilega til skila að samningarnir hafi verið mistök. Þetta er taktíkt sem notuð hefur verið lengi af ímyndarfræðingum til að „stöðva snjóflóð" og fá þar með mál úr umræðu. Svo virðist sem það hafi tekist; fremur lítið hefur farið fyrir þessu máli síðustu tvo dagana, eða þar til í dag að uppboðsmarkaður í gífuryrðum var settur á dagskrá á Alþingi - öllum til lítils sóma.

Vonandi verður þetta sérkennilega mál ekki til þess að umræður færist í aukana um að setja lög um lágmarkslaun og hámarkslaun. Lög um lámarkslaun skapa atvinnuleysi og lög um hámarkslaun kunna að hrinda frá hæfu fólki. Vinnumarkaðurinn á að vera frjáls eins og aðrir markaðir – sem hann og er – þótt stundum verði fræg „föstudagsuppþot" á honum.

„Skynsemin ræður," var einhvern tíma sagt um Trabantinn hér í gamla daga. Því slagorði mætti örugglega koma víðar að, þörf virðist fyrir það í heimi stjórnmála og viðskipta.

Jón G. Hauksson