arnastofnun/IGC-2024 huggingface dataset:
Há dú jú læk Æsland? (BJ)

Þátturinn How do you like Iceland var einstaklega skemmtileg innsýn í hugmyndir útlendinga um Ísland og Íslendinga. Auðvitað er erfitt að gera þátt svo öllum líki, en ég held að flestir hafi helst þá kvörtun að þeir hefðu viljað heyra meira og að talað hefði verið við fleiri. Það sýnir hversu vel þátturinn heppnast. Tvær athugasemdir tengjast tímaritum. Einn talaði um að ríkið hlyti að styðja útgáfu tímarita hér á landi, öðruvísi væri þetta ekki hægt. Annar talaði um að þegar erlend tímarit vildu skrifa um Ísland sendu þau óreynda blaðamenn til landsins og þeir skrifuðu allir upp sömu klisjurnar eftir stutta dvöl hér á landi. Líklega er þetta svona.

Auðvitað er ein ástæða fyrir því að tal útlendinga um land og þjóð verður klisjukennt. Okkur hættir sjálfum til þess að tala í klisjum um landið. Og reyndar um aðrar þjóðir. Hvernig eru: Norðmenn? Leiðinlegir og sjálfumglaðir. Svíar? Leiðinlegir og sjálfumglaðir. Danir? Skemmtilegir og kunna að hygge sig. Þjóðverjar? Nískir og sjálfumglaðir. Bretar? Einstaklega ófríðar og óspennandi konur. Ég er viss um að þessir dómar fengju hver um sig meirihlutastuðning hér á landi, þó að fæstir þekki nokkurn af þessum þjóðum nógu vel til þess að fella dóm, hvað þá um þjóðina alla.

Mér lýst ekki á myndina sem Rússar fá af Íslandi miðað við kunnáttu túlkanna sem létu álit sitt í ljós á einhverri ókennilegri mállýsku. Ef þýðingarnar yfir á rússnesku eru jafngóðar og tal þeirra á frónsku er hætt við að margur misskilningurinn komi upp. Ég hef satt að segja ekki hugmynd um hvað þeir voru að segja um landið.

Einn útlendingurinn virtist reka almannatengslafyrirtæki því hann taldi að íslensk almannatengsl væru í molum og endurtók það æ ofan í æ hve mikið við þyrftum að bæta þau. En þó að flestir hafi verið fremur jákvæðir var þátturinn ekki sú samfellda lofrulla sem við hefðum helst viljað heyra. Allir sem tjáðu sig um hvalamálin virtust eiga erfitt með að skilja okkar málstað og sá sem helst vildi skilja málstaðinn var alls staðar kveðinn í kútinn af vinum sínum erlendis. Þar komst okkar málstaður að minnsta kosti ekki til skila, hvort sem það skiptir miklu máli.

Það sem mér fannst helst að var að allir viðmælendurnir voru annað hvort forríkir eða listamenn, nema þeir væru forríkir listamenn. Kannski er það helst svona fólk sem hrífst af landinu. Menn þurfa að vera sérvitir af náttúrunnar hendi eða hafa efni á því að vera sérvitrir. En þessi þáttur Kristínar Ólafsdóttur náði því sem fáir þættir gera hin seinni ár. Hann sameinaði þjóðina eitt andartak.

Benedikt Jóhannesson
Móabindindið árið 1895 á Húsavík (BJ)

Hér birtist stutt dagbókarbrot frá afa mínum Benedikt Sveinssyni, alþingismanni og skjalaverði. Benedikt var fæddur árið 1877 á Húsavík. Hann var þekktur að því að tala ákaflega fagurt og forneskjulegt mál. Hann hafði líka á sínum fullorðinsárum litlar mætur á bindindismönnum og Dönum. Sagðist hann aldrei hafa komist í hann jafn krappan og þegar hann lenti milli Danakonungs og andramms bindindismanns á Alþingishátíðinni 1930, en Benedikt var þá forseti neðri deildar Alþingis.

Dagbókin byrjar árið 1891 en árið 1895 koma eftirfarandi færslur (þær eru birtar hér nær stafrétt úr dagbók hans):

25.apríl 1895. Sumardagrinn fyrsti er í dag.

Bindindi stofnuðu fundafélagsmenn hér í víkinni í vetur, um það leyti sem „sjónleikir“ voru haldnir og öll ölföng voru á þrotum. - Gengu í það allflestir Húsvíkingar, enda var það mjög frjálslega stofnað. Voru felögin þrjú reyndar. Hét eitt „barna-bindindi“, í því voru börn og konur. Annar var algjört bindindi í ár, og mátti ekkert bragða. Voru örfáir í því. Þriðja félagið er langfjölmennast. Það er kallað „Bakkabindindi“ eða „móabindindi“ og á að standa 6 mánuði. Má ekki drekka vín í Víkinni sjálfri, en fram á sjó og í öllum ferðum má drekka; þegar upp við Boðsvatn, framan Þorvaldsstaðaá, og utan leiti. Fundir eiga að haldast einusinni í mánuði; sektir eru 25 aurar fyrir fyrsta brot, en tvöfaldast, allt að 4 krónum. Hver má veita vín sem vill. Drukknir meiga menn koma heim í víkina, ef þeir hafa drukkið annarsstaðar. Mun torvelt að semja lög öllu tilslakanlegri en þessi – en eftir er að vita hversu þau verða haldin.

Í árslok kom þessi færsla:

31. des. 1895

Svo fór um bindindi Húsvíkinga, „móabindindið“, að þegar er br.vín kom í land, þá tóku sumir að brjóta; átti að halda fund, en varð aldrei af, og eftir mánaðartíma voru allir búnir að brjóta og lognaðist þá féll. útaf, en engar sektir guldust. Var drukkið heldur í meira lagi í sumar. Heldur var þó drukkið með leynd allra fyrst, þá kvað Júlíus búfræðingur þetta:

„Allir menn eru menn,

því megnar enginn að neita;

þó eru allir menn ei

útvaldir bindindismenn.“

Hin félögin stóðu litlu betur og ultu útaf."

Árið endar á alls óskyldri færslu:

„Myndasmiðsnefna var hér um tíma í júli, er Gústi hét Benediktsson, frá Vopnafirði. hafði mikla aðsókn og tók borgun fyrirfram, en sveik flesta um myndirnar, og þær sem komu voru flestar herfilegar."

Benedikt Jóhannesson
Skipta stjórnmálamenn máli? (BJ)

Um þessar mundir er verið að kjósa í Danmörku. Kosningarnar vekja engan sérstakan áhuga, líklega vegna þess að menn búast við óbreyttu ástandi. Anders Fogh Rasmusen forsætisráðherra hafði á sínum tíma skoðanir. Hann skrifaði bók, Minimalstaten, eða Lágmarksríkið. Í henni dró hann fram hættuna á því hvernig ríkið þenst sífellt út, sérstaklega vegna þess að þá eiga svo margir kjósendur mikið undir því að viðhalda stærð ríkisins. Hér á landi er ríkið með milli 20 og 25% af vinnumarkaði og þvert á það sem menn gætu haldið fer hlutur ríkisins vaxandi, þrátt fyrir einkavæðingu síðustu árin.

Anders Fogh Rasmussen ætlaði sér frá unga aldri að verða stjórnmálamaður. Þáttur í þeirri þjálfun var að sýna engar tilfinningar. Hann tamdi sér að depla aldrei augum. Enn í dag sést þetta starandi augnaráð, þó að hann hafi síðan ákveðið að verða manneskjulegri útávið. Það segir sína sögu að stjórnmálamenn láti sér svo annt um útlitið. Mogens Lykketoft, leiðtogi Jafnaðarmanna, hefur líka haft áhuga á því að verða stjórnmálaforingi frá unga aldri, en hefur líklega hvorki útlit né stefnu sem heillar nægilega marga kjósendur í augnablikinu.

Það er áhugavert að skoða íslensk stjórnmál til samanburðar. Auðvitað er ákveðinn stefnumunur á flokkunum. En er eitthvert grundvallaratriði í stefnu þeirra sem segir hvernig Íslendingar eigi að haga Evrópustefnu sinni, svo dæmi sé tekið? Þar er líklegt að allt annað kunni að ráða skoðunum fólks en hvar menn standa í flokki. Nema það að menn vilji fylgja sínum foringjum.

Yfirleitt eru Íslendingar fremur foringjahollir, hver í sínum flokki. Davíð Oddsson háði harða baráttu við Þorstein Pálsson á sínum tíma, en hefur verið endurkjörinn formaður með öllum þorra atkvæða. Nú snýst Ingibjörg Sólrún gegn Össuri í Samfylkingunni. Enginn telur að á stefnu þeirra sé sérstakur munur. Ingibjörg þykir foringjalegri, en Össur gæti verið líklegri til þess að ná samstarfi við aðra flokka. Líklega vinnur Ingibjörg, en hverju skiptir það þjóðina? Verður það líklegra að við höllum okkur að Evrópuþjóðunum meira en orðið er? Munum við hætta að styrkja Bandaríkin í stríði?

Það gleymist reyndar stundum, en Ólafur Ragnar og Steingrímarnir studdu Bandaríkin í fyrra stríði þeirra gegn Írak. Enginn man eða vill muna hvernig það var ákveðið.

Benedikt Jóhannesson
Stingum höfðinu í steininn (BJ)

Framsóknarmenn ályktuðu að „á vettvangi Framsóknarflokksins skal halda áfram upplýsingaöflun og vinnu við mótun samningsmarkmiða og undirbúning hugsanlegra aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Niðurstöðu þeirrar vinnu skal bera undir næsta flokksþing til kynningar. Komi til aðildarviðræðna við ESB skulu niðurstöður slíkra viðræðna bornar undir þjóðaratkvæði.“ Þetta er moðsuða af því tagi sem menn sjá oft á flokksþingum, þegar tvær fylkingar hafa barist á banaspjót og hætta virðist á því að önnur verði ofan á og flokkurinn hafi þar með stefnu í einhverju máli. Þá eru fengnir einhverjir „vísir menn“ og þeim falið að strika út öll orð sem hönd er á festandi.

Ungir framsóknarmenn telja sig hafa unnið mikinn sigur með þessu. Vissulega var ekki sagt að Ísland skyldi vera einangrað um aldur og ævi. En þetta er fremur bragðdaufur sigur.

Íslenskir stjórnmálamenn virðast alls ekki vilja ræða um Evrópusambandsaðild. Fátt er þó brýnna, því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið verður varla lagaður og úreltist smám saman. Ástæður fyrir þessu viljaleysi eru einkum tvær. Þjóðlegir Framsóknarmenn í öllum flokkum vilja ekki að við tengjumst útlöndum með neinum varanlegum hætti, a.m.k. ekki meir en orðið er. Svo eru þeir sem taka upp þjóðlega breska íhaldsstefnu, einmitt á sama tíma og sú stefna nýtur lítils stuðnings Breta sjálfra.

En við erum hluti af Evrópu, þar liggja okkar rætur og þar er mest af viðskiptum landsins. Merkilegt er hve mikil áhersla er lögð á að við eigum að fylgja Norðmönnum í gegnum þykkt og þunnt. Leiðinlegri félagsskap er vart hægt að hugsa sér. Sagt að menn séu komnir af öpum, nema Íslendingar sem eru komnir af Norðmönnum. Annað fólk virðist hafa lítinn áhuga á að bindast föstum böndum við dýragarðana.

Þjóðin má alls ekki einangrast. Athyglisvert er að á sama tíma og íslenskir fjárfestar eru að reyna fyrir sér víða um lönd með himinháum fjárhæðum er grunnmynt okkar ennþá krónan, sem í norskum bönkum er seld með 5% afföllum. Bankamenn vilja sumir ekkert skipta um mynt, krónan er viðskiptahindrun á erlenda keppinauta hér á landi. Almenningur hefði mikla vörn að því að geta auðveldlega borið saman verðlag hér á landi og erlendis. Slíkt yrði á við margar „Krónuyfirlýsingar.“

Ekki verður lengur við það unað, að stjórnmálamenn leiði framtíðina hjá sér og vilji ekki ræða Evrópumálin. Nú eiga menn að búa sig þegar í stað undir viðræður við Evrópusambandið og ekki stinga höfðinu í steininn eins og Vinstri grænir vilja. Það er líka svo sárt.

Benedikt Jóhannesson
Færeyska efnahagsundrið (BJ)

Frjálslyndi flokkurinn er orðinn Framsóknarflokkur. það var öllum augljóst sem fylgdust með flokksþinginu um helgina. Áherslurnar eru ekki alveg nákvæmlega þær sömu, en ríkisafskipti, sérhagsmunapólitík og innantómt orðagjálfur voru inntak þingsins. Aðdáunin á færeyska efnahagsundrinu leyndi sér ekki heldur. Átján til tuttugu jarðgöng á jafnmörgum árum. Á að hefja útflutning á jarðgöngum?

Guðjón A. Kristinsson er viðkunnanlegur náungi og hefði nýst ágætlega sem almennur þingmaður, ef Sjálfstæðismenn á Vestfjörðum hefðu ekki hafnað honum. En hann virðist enginn stjórnmálajöfur. Að setja fram jarðgangastefnuna sem eitt af sínum meginmálum er dapurleg örlög skynsömum manni. Færeyingar, sem áttu sinn fulltrúa sem heiðursgest á flokksþinginu, grófu alls staðar göng þar sem fjall var fyrir. Á einni eyjunni voru grafin göng til þess að hægt væri að smala kindum með auðveldum og öruggum hætti.

Mér finnst Vestfirðir fallegir og fer oft um þá. En verða þeir fallegri við að vera sundurskornir af göngum? Vissulega verða margar leiðir styttri og öruggari ef hægt er að fara undir fjallið en yfir það. En hversu brýnar eru aðgerðir af þessu tagi? Miklu nær hefði verið að Guðjón og félagar hans í Frjálslynda miðjuflokknum hefðu lagt niður fyrir sér þörf í vegamálum almennt og svo forgangsraðað. Hvað eru til miklir peningar og hvernig nýtast þeir sem best? Vegagerð er besta byggðastefnan og sú eina varanlega. En hún snýr ekki við þróun. Fólk vill vera þar sem fólk er fyrir. Þannig verður það hvort sem mér eða Guðjóni líkar betur eða verr.

Landsmenn eiga að vera jafnir fyrir fjárveitingavaldinu. Á Búnaðarþingi er deilt um einhvern sjóð sem lánar bændum á stöðum sem eru óhagkvæmir til landbúnaðar, ef marka má umræðuna um hann. Guðni Ágústsson á sér þann draum að þessi sjóður, sem nú er sameign þjóðarinnar, verði séreign bænda. Með öðrum orðum að 3.000 bændur fái þriggja milljarða gjöf frá þjóðinni. Ofan á allt annað. Það er milljón á bónda.

Frjálslyndir vilja leggja göng frá Þorskafirði í Vatnsfjörð. Það gæti kostað 20-30 milljarða. Tugir milljóna á hvern íbúa þessa svæðis. En á sama tíma má hvorki selja grunnnet Landssímans né Landsvirkjun. Það má sem sé ekki afla fjár heldur bara eyða því.

Ég er að velta því fyrir mér hvort Frjálslyndi flokkurinn hefði ekki verið betur settur sem eins máls flokkur. Og hvort sá þriðjungur flokksmanna sem vill sveigja til hægri á ekki heima annars staðar?

Benedikt Jóhannesson

Eldri pistlar
Auður og fjölmiðlar(BJ)

Nú berast fréttir af því að í Rússlandi standi mörgum stuggur af einkafjölmiðlum. Ástæðan er sú að þeir eru flestir komnir í eigu auðhringa sem menn grunar að misbeiti þeim í sína þágu. Á sama tíma er ríkið annars vegar að herða tökin á fréttastofunni hér heima og deilt um hverjir megi eiga íslenska fjölmiðla.

Það er alþekkt að erlendis hika menn ekki við að misbeita fjölmiðlum. Fjölmiðlakóngurinn Murdoch hefur haft í hendi sér hvor flokkurinn hefur stjórnað Bretlandi undanfarna áratugi. Fyrir kosningarnar 1997 héldu blöð hans uppi linnulausum fréttum af hneykslum sem þingmenn Íhaldsflokksins tengdust. Sagt var að löngu fyrir kosningar hafi verið búið að kortleggja þessa herferð, þar sem amk eitt mál átti að koma upp í viku hverri. Eflaust hafa þingmenn Íhaldsflokksins verið breyskir, en það hefur ekki komið upp nein svipuð hrina síðar, hvorki um þá né Verkamannaflokkinn. Ástæðan er eflaust ekki betra siðferði heldur breyttar áherslur í fréttaflutningi.

Hér á landi er enginn vafi á því að mjög oft er slagsíða á fréttaflutningi. Stundum á þetta sér einfaldlega skýringar í smæð þjóðfélagsins. Fréttamenn vilja ekki valda óþarfa sárindum hjá fólki sem þeir þekkja. En stundum er ljóst að fréttir eru bæði sagðar eftir pöntun og stundum er þagað eftir pöntun.

Almenningur á auðvitað ekki heimtingu á því að vita allt, en það er alvarlegt mál ef hann er leyndur einhverju mikilvægu, bara vegna þess að ritstjóri eða fréttastjóri ákveður að fréttir skulu ekki sagðar. Það er vitað að mjög oft vita blaðamenn miklu meira en þeir geta sagt frá. Oft láta viðmælendur þá njóta trúnaðar og stundum segir dómgreind mönnum að satt megi kyrrt liggja. Sannleikurinn kann að valda meiri skaða en sem nemur því gagni sem almenningur hefur af því að vita hann.

En ef ritstjórar og blaðamenn eru ráðnir sérstaklega til þess að tryggja að ekki sé hlutleysi, þá er ástæða til þess að óttast um þjóðfélagið. Ef það á að gæta þess að sumar fréttir komi aldrei fram, eða séu færðar í sérstakan búning, þá erum við farin að nálgast rússneska þjóðfélagið meira en nokkur vill.

Eiga einhverjir að taka þetta til sín hér á landi? Ef menn gera það, þá er skeytunum væntanlega beint að þeim, hinir geta áfram sofið rólegir. Ef engir taka þetta til sín getum við öll sofið róleg.

Benedikt Jóhannesson
Í fréttum er þetta helst (BJ)

Gott kvöld, nú verða sagðar hádegisfréttir fyrir Alzheimerssjúka. Fréttirnar segir Óðinn Georg Sævarsson. Það er hægt að treysta mér fyrir fréttum, ég rýf ekki trúnað. Ríkisstjórnin hefur ekki hist nýlega. Nei, ekki nýlega. Það er að segja ef hún hefur hist þá er það trúnaðarmál. Ég man ekki hvort hér er ríkisstjórn. Ég hef mikla reynslu af ríkisstjórn. Það er lítið ríki í Mið-Afríku sem heyrir beint undir mig. Ég hef oft komið þangað og allir gera eins og ég segi. Ef ég vil kaupa brauð, þá fæ ég oftast brauð. Ef menn hlýða ekki þá er það bara trúnaðarmál. Nú kemur inn fréttamaður með bréfmiða. Ef það er uppsagnarbréf þá skil ég það vel.

Þetta er ekki uppsagnarbréf og ég ætla að gefa honum brjóstsykur að launum. Á miðanum stendur: Hér er ríkisstjórn og hún hittist í gær. Nú þá hittist hún í gær. Ég hef aldrei talað við neinn í ríkisstjórninni. Ef ég hef talað við einhvern þá get ég ekki sagt að frumkvæði hvers það er. Það er bara trúnaðarmál. Halldór Ásgrímsson er ekki í ríkisstjórninni og hefur aldrei talað við mig. Ég minnti að hann hefði aldrei talað við mig, en hér kemur maður með nýjan miða. Á honum stendur að fréttamenn eigi myndband af mér og Halldóri Ásgrímssyni að tala saman.

Kannski ég hafi talað við hann en það er þá trúnaðarmál. Ég á marga trúnaðarvini því að ég hef mikla reynslu. Halldór og Davíð hafa aldrei talað saman. Nema um trúnaðarmál. Þeir hafa ekki hist nýlega meinti ég. Hér er kominn einn enn með miða. Nú á ég bara tvo sleikjóa eftir. Ég hélt að allir myndu hætta. Ég hefði skilið það vel. Ég hef nefnilega mikla reynslu. Á miðanum stendur: Halldór og Davíð eru að tala saman núna.

Ég hef ekki neitað því að þeir hafi talað saman, ég bara mundi ekki hvenær það var. Ég held mínu striki. Það er trúnaðarmál hvaða strik það er. Davíð og Halldór eru ekki hérna inni að tala við mig. Jú þeir eru að tala við mig en þeir nota táknmál en ekki trúnaðarmál. Nú sé ég að þetta er ekki Davíð heldur Steingrímur Ólafsson. Ég sótti um vinnuna sjálfur. Ég kann nefnilega að sækja um vinnu. Bráðum fæ ég mikla reynslu í því að sækja um vinnu. Ég hef aldrei sótt um vinnu. Ég man nú ekki til þess. Ég man ekki alveg nákvæmlega hvenær það var.

Hér kemur inn fréttamaður og er með miða, en ég ætla ekki að lesa hann því að það gæti verið gildra. Fréttamenn reyna með lævíslegum hætti að koma mér í vandræði. Það tekst, þar sem ég vil ekki rjúfa trúnað. En fréttamenn eru ekki hlutlausir, þeir eru málsaðilar. Ég er ekki málsaðili og ég rýf ekki trúnað, nema ég sé narraður til þess. Kannski get ég orðið trúnaðarmaður fréttamanna.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar
Adolf og Woody (BJ)

Ég hef farið nokkrum sinnum í bíó í vor. Það er í frásögur færandi því að ég er ekki duglegur bíófari á síðari árum En ég hef verið heppinn með myndir. Fallið, sagan af síðustu dögum Hitlers er einhver áhrifamesta mynd síðari ára. Sumir telja það galla á myndinni að Hitler er ekki alltaf eins og villidýr. Hvað með það? Bush er ekki alltaf eins og sauður.

Svo vill til að fyrir rúmum mánuði las ég bókina sem er aðalheimild að myndinni, sögu einkaritara Hitlers, Gertrud Junge. Mér sýnist myndin fylgja bókinni vel, en auk þess er bætt inn köflum úr nokkrum öðrum bókum. Bók frú Junge kom út árið 2002. Eftir stríðið hafði enginn áhuga á slíkri bók. Á þeim tíma vildu Þjóðverjar helst gleyma. Í myndinni skiptast á senur úr byrginu og blóðug átök í Berlín. Það er greinilegt að Hitler hefur tapað raunveruleikaskyninu og talar um að senda til varnar hersveitir sem ekki eru til lengur. Einhverjir töldu að skeyta hefði átt inn myndum úr útrýmingarbúðum, en til hvers? Þær voru til og voru hræðilegar, en þær eiga ekki heima í öllum myndum um stríðið.

Frásögn Jung verður trúverðugri vegna þess að hún er ekki flatneskjuleg saga af illmenni, heldur einfaldlega saga ungrar stúlku sem segir frá því sem fyrir augu bar. Sá galli er að vísu á bókinni að Junge talar í formála, sem skrifaður er löngu á eftir öðrum hlutum bókarinnar, um sekt sína og samviskubit. Líklega hefur einhver almannatengslamaður ráðlagt henni að segja þetta, en hvers vegna ættu allir að vera þjakaðir af sektarkennd? Lífið heldur áfram og sekt, samviskubit og hefnd breyta ekki því sem liðið er. Mest gagn er af slíkum frásögnum í máli og myndum ef þær verða til þess að menn læra af sögunni og reyna að koma í veg fyrir að hún endurtaki sig. Myndin er óvenjulega óhugnanleg og þegar henni lauk var eins og menn væru að koma úr jarðarför. Sem við vorum að einhverju leyti.

Hin myndin sem enn í er í kvikmyndahúsum er nýjasta mynd Woodys Allens, Melinda og Melinda. Þetta er ein af betri myndum Woodys. Ég sá það einhvers staðar að hún væri ekki í hópi þeirra allra bestu og það er rétt, en hún er álíka góð og Kaíró rósin og Eiginmenn og eiginkonur. Að vísu er Woody Allen ekki fyrir alla. Sumir hafa ekki til að bera þann hárfína húmor sem þarf til þess að skilja hann. Og auðvitað er hann mistækur. Hér fannst mér hann góður. Það spillti ekki fyrir að í sætaröðinni fyrir aftan mig var maður sem byrjaði að hlæja þegar titillinn á myndinni var sýndur og svo hló hann þaðan í frá. Ef þessi maður hefði verið í fýlu þennan dag hefði myndin kannski ekki verið svona skemmtileg fyrir mig.

Gjörólíkar myndir sem kannski ætti ekki að nefna í sömu andránni. Og þó. Lífið er alvara og gaman á víxl.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar
Stalín marskálkur bjargar heiminum (BJ)

Það var merkilegt að heyra það í útvarpinu að úrslit heimstyrjaldarinnar hefðu ráðist á austurvígstöðvunum í Stalíngrad. Að sögn fréttamannsins munaði aðeins 16 metrum að Þjóðverjar hefðu unnið. Japanir gáfust líka upp þegar „Rússar nálguðust úr vestri.“ En á endanum var það „Stalín marskálkur“ sem ákvað að 9. maí skyldi vera friðardagurinn. Á tímum kalda stríðsins voru kjánar sem trúðu bulli úr áróðursvél Sovétmanna kallaðir nytsamir sakleysingjar. Líklega eru þeir hvorugt lengur.

Auk þeirrar speki sem að ofan greinir vorum við frædd á því að Íslendingar hefðu verið „hernumin þjóð öll stríðsárin.“ En þetta er rangt. Stríðið byrjaði í Evrópu 1. september 1939 eftir að Þjóðverjar og Sovétmenn (hetjur fréttamanns Ríkisútvarpsins) gerðu með sér griðasáttmála og skiptu í framhaldinu á milli sín Póllandi. Sovétmenn réðust svo líka á Finnland og hernámu og innlimuðu síðar Eystrasaltslöndin. „Stalín marskálkur“ var einræðisherra í Moskvu og sá samkomulagið við Hitler sem möguleika á að Rauði herinn gæti óáreittur ráðist á grannþjóðirnar. Griðasáttmáli Hitlers og Stalíns var samkomulag skálka en ekki marskálka.

Ísland var ekki hernumið fyrr en árið 1940 þegar her Breta kom hingað til lands. Ríkisstjórnin mótmælti hernáminu en Íslendingar veittu enga mótspyrnu. Ári síðar var á Alþingi samþykkt að gera herverndarsamning við Bandaríkjamenn. Brynjólfur Bjarnason, sem kosinn var þingmaður kommúnista (sem árið 1941 höfðu breytt sér í sósíalista), sagði við umræður á Alþingi að Íslendingar myndu ekki telja það eftir sér, þótt „hér verði skotið án allrar miskunnar, ... ef ráðstafanir Bandaríkjanna yrðu til þess, að veitt yrði virk aðstoð í þeirri baráttu, sem háð er á austurvígstöðvunum.“ Það er því ósatt að landið hafi verið hernumið öll stríðsárin, þó að hér hafi verið her frá 1940 til stríðsloka. Í kjölfar setu erlendra herja hér á landi vænkaðist hagur landsmanna mjög efnahagslega.

Hitler sveik samning sinn við Stalín árið 1941 og réðst á Sovétríkin. Flestir eru sammála um það að ástæðan fyrir því að Þjóðverjar lutu í lægra haldi hafi ekki verið snilld Stalíns marskálks heldur taktísk mistök Þjóðverja sem tóku lykkju á leið sína til Rússlands sumarið 1941 og lentu því í klóm rússneska vetrarins eins og Napóleon snemma á 19. öldinni. Sovétmenn gerðu svo bandalag við Breta og Bandaríkjamenn sem studdu þá með því að senda herbúnað og vistir. Án þeirrar aðstoðar hefðu Sovétmenn áreiðanlega tapað stríðinu.

Afrek Stalíns marskálks í stríðinu við Japan voru þau að eftir að kjarnorkusprengjunni hafði verið varpað á Hiroshima 6. ágúst árið 1945 sagði hann „nú get ég“ og Sovétríkin lýstu yfir stríði á hendur Japönum. Það er með ólíkindum að fréttamaður á Ríkisútvarpi Íslendinga telji að þessi heigulsyfirlýsing í stríðslok hafi haft eitthvað að segja um sigurinn á Japönum.

Skilyrði fyrir því að menn geti lært eitthvað af sögunni er að menn kunni hana.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar