Sprengjan er virk: Frysta vísitöluna!

Frjáls verslun flytur í þessu tölublaði ítarleg rök fyrir mikilvægi þess að frysta vísitöluna í öllum lánasamningum þegar í stað og aftengja þannig verðtrygginguna tímabundið. Frysting vísitölunnar gæfi atvinnulífinu og heimilum skýlaust loforð um að skrúfað hefði verið fyrir frekari hækkun skulda vegna verðbólgu. Sömuleiðis er brýnt að leitað verði allra leiða hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um að hraða lækkun stýrivaxta á Íslandi. Best væri að stýrivextirnir færu niður fyrir 1% eins og mikilvirk aðildarríki sjóðsins, t.d. Bandaríkin og Bretland, hafa gert. Þetta er ekki prentvilla. Það stendur hér: 1%. Þessar aðgerðir gæfu heimilum og atvinnulífi von. Raunar hefði átt að frysta vísitöluna í öllum innlána- og útlánasamningum daginn eftir bankahrunið, en þann dag lagði Frjáls verslun til í tíu ráðum til endurreisnar atvinnulífsins að verðtrygging yrði aftengd. Undirritaður hefur síðan hamrað á því að það yrði gert með því að frysta vísitöluna þannig að ekki þyrfti að spretta upp öllum samningum.

Viðkvæði þeirra sem ekki vilja afnema verðtryggingu er að verðbólgan sé meinið en ekki verðtryggingin – og að verðtryggingin sé fylgifiskur ónýtrar krónu og endurspegli lítið traust íslenskra sparifjáreigenda á íslensku atvinnulífi; ella fari þeir út með fé sitt. Þess vegna sé málið að koma verðbólgunni niður og skipta um gjaldmiðil. En þetta er ekki alveg svona auðvelt. Verðtryggingin er vandi sem hækkar skuldir heimila, fyrirtækja og ríkissjóðs á sama tíma og atvinnulífið er í rúst eftir mestu kreppu sem lýðveldið hefur lent í. Verðtryggingin og okurvextir koma í veg fyrir nýfjárfestingar, ný störf og ráðningar. Það er súrrealískt efnahagslíf sem gengur í gegnum verstu kreppu vestræns ríkis en hefur á sama tíma hæstu vexti og heftandi verðtryggingu.

Frysting vísitölunnar er hvorki fölsun né blekking. Vísitala neysluverðs, sem er notuð í verðtryggðum lánasamningum, verður áfram reiknuð út – en hún verður fryst í inn- og útlánasamningum. Í þeim er verðbólgan hjöðnuð, komin í núll prósent, og hægt að reiða sig á það.

En skiptir það einhverju máli núna að frysta vísitöluna og aftengja verðtrygginguna þegar verðbólgan er að hjaðna hratt og verður að öllum líkindum mjög lítil á næsta ári? Já, það skiptir máli: Sprengjan er virk. Þegar gjaldeyrishöftin verða afnumin, en sumir spá því að það verði síðar á þessu ári, eru allar líkur á að krónan falli með nýju verðbólguskoti. Auk þess er verðbólgan ekki hjöðnuð. Frysting vísitölunnar er því mikilvæg forvörn verði losað um höftin – og skýlaust loforð um að skuldir hækki ekki vegna verðbólgu. Það veitir öryggistilfinningu og von.

Þeir sem eru andvígir því að frysta vísitöluna hafa sagt að eina raunhæfa leiðin til að losna við verðtrygginguna og fylgikvilla hennar sé að skipta um gjaldmiðil og koma verðbólgunni niður. En bíðum við; það eru ekki eðlilegir tímar í hagkerfinu. Skyndihjálpin gengur út á úrræði NÚNA, annars heitir hún ekki skyndihjálp. Að skipta um gjaldmiðil er framtíðarmúsík. Flest bendir til að ekki verði hægt að taka upp evru fyrr en í fyrsta lagi eftir tíu ár.

Þeir sem eru andvígir því að afnema verðtrygginguna svara því ætíð til að þá taki við óverðtryggð langtímalán með 20 til 30% vöxtum vegna verðbólgunnar. En það hefur auðvitað engan tilgang að frysta vísitöluna sem björgunaraðgerð til að draga úr fjármagnskostnaði – ef vextir eru hækkaðir á móti sem verðtryggingunni nemur. Ég er að ræða um að halda verðtryggingunni í öllum langtímasamningum, gömlum sem nýjum, en frysta vísitöluna í þeim tímabundið og stöðva frekari hækkanir. Þannig er haldið í kosti jafngreiðslukerfis verðtryggðra lána og ekki þarf að spretta upp öllum gömlum samningum. Ég er ekki að ræða um að bankar, Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðir felli niður uppsafnaðar verðbætur og gefi þær til lántakenda. Ég er að tala um eitt pennastrik; frysta vístitöluna.

Þeir sem eru andvígir því að frysta vísitöluna og aftengja verðtrygginguna, segja gjarna að það sé ekki hægt vegna þess skaða sem Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir yrðu fyrir. En þá gleymist þetta: Atvinnulífið er uppspretta alls lífeyris í landinu. Okurvextir og verðtrygging veikja atvinnulífið og veikt atvinnulíf merkir veikir lífeyrissjóðir. Þess vegna ættu lífeyrissjóðir að fagna hugmyndum um frystingu vísitölunnar í öllum lánasamningum og stórlækkun stýrivaxta. Það hjálpar atvinnulífinu, skapar ný störf og eykur innstreymið í lífeyrissjóðina; styrkir þá.

Íslendingar féllu fyrstir á botninn og hafa lent í harkalegastu kreppunni. Á sama tíma eru hér hæstu vextirnir, heftandi verðtrygging og handónýtur gjaldmiðill. Frystum vísitöluna og lækkum stýrivexti. Það er viðspyrnan af botninum.

Jón G. Hauksson