Að fara eða fara ekki (JGH)

Ég hjó eftir orðalaginu í tilkynningu frá skrifstofu forseta Íslands að forseti Kína, Hu Jintao, hefði óskað eftir að eiga fund með forseta Íslands, Ólafi Ragnari Grímssyni. Þetta orðalag bendir til þess að Ólafur Ragnar hafi ekki alveg skellt skollaeyrum við gagnrýni margra hér heima á að hann sækti olympíuleikana í Peking og sýndi þannig valdhöfum í Kína óþarfa virðingu.

Ólafur Ragnar var ekki á opnunahátíð leikanna. Hann fór til Kína í vikunni og eitt af hans fyrstu verkum var að horfa á leik Íslendinga og Pólverja þar sem Íslendingar sigruðu á eftirminnilegan hátt. Mikil myndasyrpa hefur fylgt í kjölfarið af Ólafi Ragnari og Dorritt Moussaieff þar sem þau fagna sigrinum með íslensku handboltamönnunum undir fyrirsögninni Kossar og knús. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir menntamálaráðherra var á opnunarhátíð leikanna og sagðist í fjölmiðlum í gær íhuga að fara út aftur eftir frækna frammistöðu handboltamannanna, enda hefði hún lofað Ólafi Stefánssyni að koma aftur ef liðið kæmist í undanúrslit.

Bæði forseti Íslands og menntamálaráðherra hafa verið óspart gagnrýnd hér heima fyrir að sækja leikana og sýna valdhöfum í Kína virðingu. Sagt hefur verið að þess í stað hefðu þau átt að sitja heima og mótmæla þannig fyrirlitningu valdhafa í Kína á frelsi og mannréttindum. Umræðan um að pólitískir leiðtogar sniðgangi leikana er ekki bundin við Ísland heldur hefur hún verið alls staðar í hinum vestræna heimi. Í Bandaríkjunum varð mjög hávær umræða um að Bush Bandaríkjaforseti færi á opnunarhátíðina og hvetti sitt íþróttafólk til dáða. Fjölmiðlar og álitsgjafar töldu betra að hann sæti heima og mótmælti á þann hátt. Bush fór.

Þessi umræða er ekki ný af nálinni; Að fara eða fara ekki. Frægt varð þegar Vigdís Finnbogadóttir, þá forseti Íslands, sótti mikla kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Peking haustið 1995. Þessi ferð Vigdísar var harðlega gagnrýnd en ferðin var jafnframt opinber heimsókn til Kína. Vigdís sat kvennaráðstefnuna og kom skoðunum okkar Íslendinga á framfæri við kínverska ráðamenn í leiðinni. Vigdís fór.

Ég er fylgjandi því að forseti Íslands og menntamálaráðherra sæki ólympíuleikana í Peking og styðji þannig við bakið á íslenskum íþróttamönnum. Ég tek undir með þeim sem segja að ekki eigi að blanda saman íþróttum og pólitík. Það er skrítið að öllum finnist í lagi að íslenskir íþróttamenn taki þátt í leikunum – og gleðjist yfir frammistöðu þeirra – en finnist það galið að ráðamenn þjóðarinnar fari og hvetji íþróttafólkið til dáða. Það er ekki bæði sleppt og haldið. Mér finnst frekar felast í því hræsni að íþróttafólkið taki þátt í skrautsýningunni og að íslenskir ferðamenn sæki leikana heim en að ráðamenn verði hins vegar að sitja heima í mótmælaskyni. Forseti Íslands er verndari ÍSÍ og menntamálaráðherra er yfirmaður íþróttamála í landinu.

Kínverjar hafa lengi verið gagnrýndir fyrir að sniðganga mannréttindi – og það með réttu. Þeir hleypa þeim helst ekki inn í landið sem hafa gagnrýnt þá; þeir viðurkenna ekki sjálfstæði Tíbets og þeir hafa tekið harkalega á mótmælendum, t.d. Falun Gong. Íslendingar tóku raunar líka harkalega á Falun Gong þegar forseti Kína kom til Íslands fyrir nokkrum árum.

Sagan sýnir að hagkerfi og harðstjórar falla af stalli innan frá en ekki vegna þrýstings utan frá. Fall Sovétríkjanna og kommúnistaríkjanna í Austur-Evrópu varð innan frá. Fátæktin og eymdin sem hagkerfi kommúnismans hafði skapað í Sovétríkjunum réðu úrslitum, kerfið morknaði innan frá. Mörgum finnst Gorbatsjov hafa verið góði karlinn. Málið er að hann neyddist til að hleypa frelsinu og frjálsum markaðsöflum inn í Sovétríkin vegna fátæktarinnar sem þar var. Þess vegna hrundu múrarnir.

Hnattvæðingin hefur hleypt vindum frelsis og frjálsra markaðsafla inn um flest landamæri heimsins. Líka inn í Kína. Þó er enn langt í land að kínverskir ráðamenn virði almenn mannréttindi og frelsi fjölmiðla. Kínverska efnahagsundrið hefur orðið til vegna þess að frjáls markaðsbúskapur fær að njóta sín í auknum mæli – þótt Flokkurinn ráði. Þetta er vissulega sérstakur kapítalismi; kommúnískur kapítalismi. En framfarirnar eru miklar. Það Kína, sem hélt kvennaráðstefnuna sem Vigdís Finnabogadóttir sótti árið 1995, er talsvert öðruvísi Kína en það sem heldur olympíuleikana 2008.

Kínverska þjóðin er stolt af olympíuleikunum. Þeir er ekki bara skrautsýning ráðamanna í Kína. Það er „næsta víst“ að íþróttamennirnir sem þar keppa hugsa eingöngu um árangur og láta ekki mannréttindi í Kína þvælast fyrir sér á meðan. Samt; ég held að þessir leikar – þessi mikla skrautsýning – þar sem met hafa fallið eigi eftir fella múra mannréttinda líka. Það verður ekki aftur snúið.

Jón G. Hauksson

[email protected]