Vandi Sjálfstæðisflokksins (BJ)

Sjálfstæðisflokknum hefur ekki gengið vel í skoðanakönnunum að undanförnu. Hann mælist með 22,4% í könnun sem birt var í kvöld. Sumir vilja leita skýringa, en aðrir telja að það sé alls ekki gott að tala um þennan vanda yfirleitt. Alþekkt er að í mörgum góðum fjölskyldum þykir ekki gott að ræða, hvorki opinberlega né innbyrðis, að þar kunni að vera einhver vandamál. Þess vegna fær vandinn að grassera án þess að nokkur segi eða geri neitt.

Geir H. Haarde áttaði sig á því, að eftir hrunið var nauðsynlegt að skapa vettvang til þess að sjálfstæðisfólk gæti rætt saman og áttað sig á því hvað gæti skýrt hrunið. Hvar hafði flokkurinn eða forystumenn hans farið út af sporinu? Til þess skipaði hann svonefnda Endurreisnarnefnd. Ég tók ekki virkan þátt í starfi þessarar nefndar, en var beðinn að mæta á fund í einum undirhópi hennar sem ég og gerði.

Sannast sagna átti ég allt eins von á því að þar sætu saman nokkrir þekktir kverúlantar, en þegar ég kom á fundinn sá ég að því fór fjarri. Þarna sátu gamlir og grónir sjálfstæðismenn með misjafnan bakgrunn, bæði úr opinberu starfi og einkarekstri. Á fundinum var greinilegt að menn ræddu saman af mikilli einlægni, ekki hefndarhug eða biturð heldur þvert á móti með því hugarfari að slíkt mætti aldrei aftur gerast á Íslandi. Á leiðinni út sá ég að annars staðar í Valhöll voru aðrir hópar að störfum. Þó að ég heyrði ekki hvað þar fór fram sá ég að þar sat hið mætasta fólk. Ég hugsaði með mér að það væri snjall leikur hjá Geir að setja þetta starf í gang.

Á sama tíma störfuðu nefndir sem tóku saman efni um Evrópumál. Haldnir voru fundir um efnið og ég sótti nokkra þeirra. Meðal annars heyrði ég Þorstein Má tala um sjávarútvegsmál og Bjarna Benediktsson um gjaldmiðilsmál. Bæði erindin voru upplýsandi og ég tók sérstaklega eftir því að Þorsteinn, sem á í gegnum Samherja sjávarútvegsfyrirtæki innan Evrópusambandsins, sagði að þar hefðu ekki komið upp erfiðleikar í samskiptum við stjórnvöld. Það kom heim og saman við mína reynslu sem stjórnarmanns í Útgerðarfélagi Akureyrar, sem átti líka slík fyrirtæki, en hans reynsla er auðvitað miklu víðtækari.

Á fundinum með Bjarna er það minnisstætt að einn fundarmanna, sem oft klæðir sig í flíkur með áletrun gegn Evrópusamstarfi og fleiri ógnum, hafði fært sig úr öðrum skónum og hafði hann tiltækan sem skotvopn undir ræðu Bjarna. Ekkert varð þó úr ofbeldi.

Um þetta leyti, í janúar 2009, hafði verið boðað til Landsfundar Sjálfstæðisflokksins vegna þessara mála. Auðvitað get ég ekki fullyrt um það, en samt finnst mér líklegt að hefði fundurinn verið haldinn þá hefði á honum verið opnuð glufa gagnvart Evrópusambandsaðild. Geir sagði sjálfur að afstaðan hlyti að byggjast á hagsmunamati á hverjum tíma, það væru ekki trúarbrögð að vera á móti Evrópusambandinu. Sem kunnugt er urðu alvarleg veikindi Geirs til þess að fundinum var frestað um tvo mánuði.

Þegar hann var svo loks haldinn hafði Samfylkingin slitið samstarfinu við Sjálfstæðisflokkinn. Nýkjörinn formaður Framsóknarflokksins, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, lét það vera sitt fyrsta verk að tryggja minnihlutastjórn Samfylkingar og VG vernd framsóknar. Hann er því guðfaðir þeirrar stjórnar sem setið hefur undanfarin fjögur ár og situr enn.

Sjálfstæðismenn brugðust að sjálfsögðu illa við framferði Samfylkingar og fannst hún hafa svikið sig á ögurstundu. Báðir formenn stjórnarflokkanna höfðu veikst mjög alvarlega. Þá fannst nokkrum flokksmönnum Ingibjargar Sólrúnar eðlilegt að taka hreinlega af henni völdin að henni fjarstæddri. Margir þeirra vildu síðar ákæra hana og stefna fyrir landsdóm.

Ýmsir sjálfstæðismenn sem áður hafði fundist það koma vel til greina að skoða Evrópusambandsaðild tóku því nú fjarri að styðja slíkt „Samfylkingarmál“. Óvildin á flokknum og vinnubrögðum hans færðist yfir á málefnið. Þetta var óheppilegt, því að innan Sjálfstæðisflokksins voru margir, einkum menn með reynslu í atvinnulífinu en einnig víðar að, sem töldu að aðild að Evrópusambandinu gæti hjálpað Íslendingum til lengri tíma litið.

Bjarni Benediktsson, núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði í viðtali við Fréttablaðið í mars 2009: „Þar erum við komin að einu grundvallarviðfangsefninu, sem er að auka stöðugleikann. Ég er mjög efins um, að það sé hægt með krónunni til lengri tíma. Til skemmri tíma getur það gagnast okkur, að þegar verðbólga minnkar eykur veikari króna samkeppnishæfni landsins og gefur okkur þann sveigjanleika sem er nauðsynlegur. En til lengri tíma finnst mér ólíklegt, að við getum aukið stöðugleikann með krónunni. Þess vegna hef ég verið talsmaður þess að við tökum afstöðu til Evrópusambandsaðildar á komandi árum. Í pólitísku og peningamálalegu samhengi tel ég engan valkost jafn sterkan eins og evran með ESB-aðild.“

Þegar Geir lýsti því yfir að hann ætlaði ekki að sækjast eftir endurkjöri tilkynnti Bjarni framboð sitt fyrstur manna. Lengst af var hann einn í kjöri, en viku fyrir kosningar tilkynnti Kristján Þór Júlíusson að hann vildi verða formaður. Sagt var að Kristján hefði fengið áskoranir frá mörgum sem töldu ófært að „Evrópusinni“ yrði formaður. Síðan hefur Bjarni fengið mótframboð fólks sem lagt hefur áherslu á andstöðu sína við Evrópusambandið og afstaða hans hefur smám saman harðnað. En þó að við Bjarni séum ekki sammála í þessu máli hef ég aldrei efast um að hann hafi verið vænlegasti frambjóðandinn til formanns. Hann er kurteis og málefnalegur, sem þykir orðið tíðindum sæta um stjórnmálamann.

Samt var það ekki nýr formaður Sjálfstæðisflokksins sem mesta athygli vakti á landsfundinum árið 2009 eins og eðlilegt hefði verið. Fyrrverandi formaður flokksins var skyndilega settur á dagskrá með klukkutíma ræðu. Þegar þetta var tilkynnt var ég staddur við hliðina á reyndum sjálfstæðismanni, vinveittum Davíð. Sá sagði: „Vonandi verður hann bara með grín, ef hann fer að skammast er fjandinn laus.“ Minnihlutastjórnin, sem þá sat með atbeina Framsóknarflokksins, hafði samþykkt lög um að reka skyldi alla seðlabankastjórana. Í kjölfarið var svo norskur maður settur yfir bankann.

Vilhjálmur Egilsson, formaður endurreisnarnefndar flokksins sem fyrr var nefnd, ræddi í pontu á landsfundinum um lítilfjörlega vaxtalækkun bankans og sagði eitthvað á þá leið að það hefði eins verið hægt að nota „gamla settið“ í þetta. Augljóslega átti þetta að vera grín, en svo vill til að ég sá seðlabankastjórann fyrrverandi einmitt þegar þessi orð féllu. Hann virtist ekki hafa fylgst með ræðunni, en þegar þetta var sagt kipptist hann við og skipti litum. Augljóslega hélt hann að þetta væri skens í sinn garð, sem ekki var, en ég veit ekkert um fyrri samskipti þeirra Vilhjálms.

Daginn eftir flutti Davíð ræðuna frægu þar sem hann veittist að Vilhjálmi, sem hefði meðal annars hefði drýgt þá dauðasynd að vera ráðinn til Samtaka atvinnulífsins af Jóni Ásgeiri, Hannesi Smárasyni og fleiri kónum sem ég man ekki hverjir voru. Allt var það rangt. Endurreisnarskýrslan, sem fjöldi manns hafði unnið að af heilindum, var afgreidd sem hrákasmíð og hann sá mjög eftir trjánum sem í hana fóru. Fólkið sem hafði unnið skýrsluna var þar með afgreitt sem asnar. Framan af var hlegið og klappað í salnum, en hrifningin minnkaði eftir því sem á leið ræðuna.

Fyrsta spurningin sem nýkjörinn formaður fékk var ekki hvort stefnan myndi breytast með nýjum mönnum heldur hvað honum fyndist um ræðu Davíðs. Bjarni fipaðist en svaraði af þeirri kurteisi sem hann hefur tamið sér. Æ síðan hefur skuggi þessarar ræðu og ræðumannsins hvílt yfir flokknum og formanninum.

Enginn efast um að ferill Davíðs Oddssonar á árunum 1982 og fram yfir aldamót er einn hinn glæstasti í íslenskum stjórnmálum og jafnast á við velgengni Geirs Hallgrímssonar á árunum 1959 til 1977 og slagar upp í pólitísk afrek þeirra Ólafs og Bjarna frá 4. áratugnum fram til 1970 þegar Bjarni lést. Forystuhæfileikar hans og sjarmi eru miklir, þegar hann er í essinu sínu. Það er vandi að kunna að hætta á réttum tíma, sérstaklega þegar menn hafa byrjað ungir. Sumir ná miklum frama með því að sitja lengi. Þar má nefna Jóhönnu Sigurðardóttur, en hennar tími kom, þegar hann var löngu liðinn.

Á Alþingi sköpuðust óvenjulegar aðstæður eftir kosningar vorið 2009. Geir H. Haarde og Sjálfstæðisflokkurinn urðu fyrir einstakri pólitískri árás vegna landsdómsmálsins sem höfðað var gegn Geir af fádæma hugleysi. Meirihluti framsóknarmanna studdi ákæruna, sem samþykkt var með atkvæðum Ásmundar Einars Daðasonar, Eyglóar Harðardóttur, Sigurðar Inga Jóhannssonar og Vigdísar Hauksdóttur sem öll gefa kost á sér til endurkjörs, auk Birkis Jóns Jónssonar, Sivjar Friðleifsdóttur og Huldar Aðalbjarnardóttur, varamanns Höskulds Þórhallssonar. Þetta fólk er nú draumasamstarfsmenn Sjálfstæðisflokksins.

Í Icesave-málinu sýndi meirihluti þingflokks Sjálfstæðismanna lofsverða samkvæmni með sjálfum sér, þegar hann greiddi atkvæði með samkomulagi sem þingmenn flokksins höfðu komið á með því að fá Lee Buchheit, reyndan lögfræðing og samningamann, að borðinu. Framsóknarmenn, sem einnig höfðu stuðlað að aðkomu Buchheits, brast hins vegar hugrekki á lokasprettinum og það sama átti við um nokkra þingmenn Sjálfstæðisflokks.

Morgunblaðið réðst af heift gegn samkomulaginu og formanni Sjálfstæðisflokksins, með skrifum sem líklega eru einstök í sögu blaðsins. Blaðið hefur tamið sér með nýjum ritstjóra þann stíl að ráðast ávallt gegn manninum fremur en málefninu. Enginn vafi er á því að með þessu veikti blaðið mjög bæði formanninn og flokkinn. Á sama tíma og æ síðan var Framsóknarflokknum mjög hampað í blaðinu. Dropinn holar steininn og smám saman virðist hafa tekist að sannfæra marga flokksmenn um að atkvæði þeirra væri betur varið á framsókn en „svikarana“ í þingflokki Sjálfstæðisflokksins.

En þó að árásir Morgunblaðsins gegn Bjarna væru rætnar jöfnuðust þær þó ekki á við tilhæfulausar árásir DV vegna svonefnds Vafningsmáls, þar sem eina aðkoma Bjarna var að undirrita skjöl sem umboðsmaður annarra. Vefurinn mbl.is gat þó ekki á sér setið meðan málaferli vegna málsins stóðu yfir. Sagt hafði verið frá því að hver sakborninga á fætur öðrum hafði misst minnið um meginatriði málsins.

Þegar sagt var frá framburði Bjarna var fyrirsögnin: „Minnið brást Bjarna“. Lesendur hafa eflaust haldið að hér hefði dómurinn komist í feitt og Bjarni ekki þóst muna eftir stórkostlegum glæpum sínum. Í fréttinni sjálfri kom hins vegar í ljós að Bjarni var örskamman tíma í réttarsalnum, enda aðkoma hans lítilfjörleg. Hverju skyldi hann þá hafa gleymt? Jú, hann mundi ekki hvort það var á mánudegi eða þriðjudegi fyrir þremur árum sem hann hafði undirritað pappírana. Trúi því hver sem vill að þessi fyrirsögn hafi verið sett fram í hugsunarleysi.

Á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í febrúar síðastliðnum samþykkti flokkurinn að öll lög skyldu vera í samræmi við kristin gildi. Ég var ekki í salnum þegar þetta var samþykkt og kann ekki að segja frá því hver aðdragandi þess var. Þetta var seinna dregið til baka, en skaðinn var skeður.

Tveir af reyndustu mönnum í flokknum báru fram tillöguna um afskipti sendiherra Evrópusambandsins af innanríkismálum og lokun Evrópustofu. Ég held að þeir hafi báðir fengið frelsisverðlaun Heimdallar. Þessi hluti samþykktarinnar um utanríkismál var örugglega enn skaðlegri en það að vilja hætta aðildarviðræðunum. Almenningur sér flokk sem óttast umræður og vill ritskoðun. Það sést á þeim fjölda sem flykkt hefur sér um Framsóknarflokkinn, vissulega einnig að tilstuðlan Morgunblaðsins, en ólíklegt er að Evrópusinnar séu margir í þeim hópi.

Á landsfundinum stóð ég upp og flutti stutta ræðu þar sem ég hvatti til þess að ekki yrði breytt orðalagi síðustu ályktunar um utanríkismál. Jafnframt skoraði ég á fulltrúa að flykkja sér um formanninn. Ég hygg að ég hafi verið eini ræðumaðurinn á landsfundi sem kom með slíka hvatningu. Ég taldi að miklu skipti að flokkurinn kæmi sameinaður frá landsfundi. Allir vita hvernig fór.

Árið 2011 var sáttatillaga um Evrópumál felld naumlega í handauppréttingu en samþykkt með tveimur þriðju hlutum atkvæða í skriflegri atkvæðagreiðslu. Að hluta til kann þetta að vera vegna ótta fulltrúa við að segja sína skoðun opinberlega, en þar kom líka til að áhrifamiklir flokksmenn töldu víst að Hanna Birna næði kjöri sem formaður og vildu ekki að hún byrjaði með klofinn flokk. Þessir menn bera enga slíka umhyggju fyrir Bjarna.

Brynjar Níelsson, sem vann mikinn sigur í prófkjöri flokksins í vor segir á Facebook: „Maður heyrir stundum frjálslynda menn hægra megin við miðju segja að þeir geti ekki hugsað sér að kjósa Sjálfstæðisflokkinn, ekki vegna þess að þeir séu ekki ánægðir almennt með stefnu og tillögur flokksins, heldur vegna óánægju með einstaka frambjóðendur, formanninn eða afstöðu Landsfundar til ESB. Enn síður vilja þeir áframhaldandi vinstri stjórn. Þeir vilja sem sagt Sjálfstæðisflokkinn í ríkisstjórn en alls ekki kjósa hann. Það verður að sjálfsögðu ekki bæði sleppt og haldið í þessu efni frekar en öðru.“

Þetta virðast sterkustu rök til þess að höfða til þeirra sem segjast nú ekki ætla að styðja flokkinn í kosningunum í vor. Menn eigi að kjósa Sjálfstæðisflokkinn, ekki vegna þess að hann sé frjálslyndur hægri flokkur, heldur vegna þess að annars blasi vinstri stjórn við. Að vísu er öllum augljóst að eftir kosningar ætla sjálfstæðismenn að vinna með Framsóknarflokknum, þannig að hótunin um vinstri stjórn er ekki sannfærandi. Loforð framsóknar eru svo dýr að eyðsla vinstri stjórnar er hjóm eitt hjá því.

Það vekur líklega heldur ekki sérstaka hrifningu kjósenda flokksins á höfuðborgarsvæðinu að Sjálfstæðisflokkurinn bauð formanni bændasamtakanna þingsæti á Norðvesturlandi, bara ef hann vildi svo lítið að ganga í flokkinn. Ætli hann höfði til frjálslyndra hægri manna?

Meginskýringarnar á fylgishruni Sjálfstæðisflokksins eru þrjár:

1.Formaðurinn hefur sætt skipulegum og rætnum árásum innan flokks sem utan, svo illgjörnum og ósanngjörnum að þess munu fá eða engin dæmi hér á landi, a.m.k. ekki hin síðari ár.

2.Flokkurinn bar ekki gæfu til þess að koma sameinaður frá landsfundi. Þvert á móti var eins og menn legðu sig fram um að leggja fram tillögur til þess að spilla fyrir. Á síðasta degi tókst formanninum að forða fundinum frá enn frekara bulli með því að leggja til að fjölda tillagna yrði vísað frá.

3.Kjósendur telja að hið raunverulega vald liggi ekki hjá flokksforystunni. Morgunblaðið er haldið þráhyggju um Evrópusambandið og skrifar um það hvern leiðarann á fætur öðrum, þegar af nógu er að taka í afleitri stjórnarstefnu undanfarinna ára. Þegar blaðið ákvað að breyta um ritstjórnarstefnu missti það um fjórðung lesenda. Engin ástæða er til þess að ætla að hún höfði frekar til kjósenda en lesenda.

Ég efast ekki um að flestir af bestu frambjóðendunum í kjöri eru á listum Sjálfstæðisflokksins. Þar er upp til hópa heiðarlegt og réttsýnt fólk með heilbrigðar lífsskoðanir. Fæst af því verður skammað fyrir þá þröngsýni sem endurspeglaðist í ályktunum landsfundar sem áður er að vikið. Meðan frambjóðendur þurfa ekki bara að burðast með syndir feðranna, heldur feðurna sjálfa á bakinu, er hætt við að fylgið komi hægt til baka.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt