Ræða Hreggviðs (JGH)

Ég er ánægður með að Hreggviður Jónsson, formaður Viðskiptaráðs, hafi komið inn á mikilvægi agaðrar hagstjórnar í ræðu sinni á Viðskiptaþingi en yfirskrift þess að þessu sinni var að hluta til á ensku og var: „Open for business – uppbygging alþjóðageirans á Íslandi.“ Öguð hagstjórn eflir áhuga fjárfesta á Íslandi, og þá sérstaklega agaður vinnumarkaður þar sem auðvelt er að ráða og segja upp fólki án mikils kostnaðar - og allt logar ekki sífellt í óróa, verkföllum og launhækkunum langt umfram hagvöxt og framleiðni. Það segir sig sjálft að það er minna til fjárfestinga þegar laun hafa verið hækkuð. Það er ekki alltaf hægt að gera út á afganginn. Erlendir fjárfestar hafa t.d. lítinn áhuga á Frakklandi vegna þess að vinnumarkaðurinn þar er mjög ósveigjanlegur og það er kostnaðarsamt að segja upp starfsfólki. Ég veit ekki hvort frönsk fyrirtæki séu að flýja Frakkland. Mörg fyrirtæki á meginlandinu hafa hins vegar fært framleiðslu sína til Kína og Asíu. Snjallar viðskiptahugmyndir eru þó það sem fjárfestar sækjast mest eftir; þær eru segullinn. Það er hins vegar ofsögum sagt hjá Hreggviði að stjórnendur fyrirtækja í alþjóðlegum rekstri velti því fyrir sér á hverjum degi hvort þeir eigi að vera, eða vera ekki á Íslandi. „Þar er efinn,“ sagði hann.

Ísland er auðvitað opið fyrir viðskiptum þótt hér hafi verið tímabundin fjármagnshöft eftir hrun bankakerfisins. Utanríkisviðskipti hafa í marga áratugi verið óvenjustór hluti í formúlunni yfir íslenska þjóðarframleiðslu og þjóðartekjur. Efnahagsbatinn frá hruni hefur t.d. allur orðið til frá sterkum útflutningsgreinum; sjávarútvegi, ferðaþjónustu og orkufrekum iðnaði. Hingað streyma næstum 800 þúsund ferðamenn á ári til að njóta náttúrunnar og eiga hér viðskipti. Hótelin spretta upp eins og gorkúlur fyrir þessa erlendu ferðamenn og hætta er á offjárfestingu í atvinnugreininni, svo opnir og ákafir eru menn fyrir viðskiptum við útlendinga. Icelandair er með eitt allra merkilegasta leiðakerfi í heimi og er það orðið auðlind út af fyrir sig. En Loftleiðir lögðu grunninn að leiðakerfinu með Ameríkufluginu.

Í úttekt ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey á íslenska hagkerfinu sem kynnt var á Viðskiptaþingi fyrir ári segir að einungis ein meiriháttar grein íslensks atvinnulífs hafi yfirburði yfir sambærilega atvinnuvegi erlendis – en það er sjávarútvegurinn. Eru íslensk sjávarútvegsfyrirtæki að flýja land? Nei, sum þeirra smærri eru hins vegar að lognast út af vegna ósanngjarns veiðigjalds. Það gat þá verið, að við réðumst á atvinnugreinina sem hefur yfirburði. Álverið í Straumsvík, Norðurál og Fjarðaál á Reyðarfirði eru öll í eigu útlendinga og tilkomin hér á landi vegna orkunnar – en stóriðjan hefur í raun byggt upp íslenska raforkukerfið. Ísland er með EES-samning sem tryggir frelsi að innri markaði Evrópu með vöru, þjónustu, vinnuafl og fjármagn. (Tímabundin fjármagnshöft raska síðastnefnda fjórfrelsinu). Yfir 147 milljarðar króna hafa komið inn í íslenskt hagkerfi síðustu fjögur árin sem fjárfestingar í gegnum fjárfestingarleið Seðlabankans, samkvæmt vefritinu Kjarnanum. Er þetta fé að flýja land? Nei, það er að koma til landsins. Þegar Frjáls verslun kannaði fyrir tveimur árum eignarhald á 100 stærstu fyrirtækjum landsins kom í ljós að 15 þeirra væru í eigu útlendinga.

Ísland, opið fyrir viðskiptum – eða open for business? eins og það er orðað. Auðvitað. Fámennið gerir það hins vegar að verkum að hér á landi gætir aldrei hagkvæmni stórreksturs. Stórar fyrirtækjasamsteypur í almennum iðnaði munu þar af leiðandi aldrei koma til Íslands. Og kannski er það rétt að mörg iðnfyrirtæki séu að hugsa um að flytja starfsemi sína til útlanda, eins og Hreggviður gefur í skyn? Ég held samt að það sé ofsögum sagt. Þegar viðskiptavinir fyrirtækis eru flestir erlendir, lánadrottnar og starfsmenn líka þá er fyrirtækið í raun ekki íslenskt lengur. Þá hefur það vaxið sjálfkrafa út fyrir landsteinana.

Hagfræðingurinn Ricardo er þekktur fyrir kenningu sína um hlutfallslega yfirburði (comparative advantage) og kynnast flestir hagfræðinemar henni snemma. Kenningin skýrir ábata af milliríkjaviðskiptum á einfaldan hátt og er hún t.d. skýrð með framleiðslu á klæðnaði og víni. Framleiðslan fer ævinlega fram í því landi þar sem hún er hagkvæmust. Af því leiðir að ef samkeppnisstaða allra landa í heiminum væri sú sama – eða jöfn – þá yrði lítið um utanríkisviðskipti. Ísland mun aldrei hafa neitt að gera í stóru löndin í framleiðslu á almennum iðnaðarvarningi.

Í áraraðir hef ég lagt mest upp úr agðari hagstjórn á Íslandi í leiðaraskrifum og pistlum – og að hún taki öllu öðru fram þegar kemur að efnahagsmálum; líka gjaldmiðilsumræðunni sem auðvitað þarf að fara fram. Þess vegna er ég ánægður með orð Hreggviðs og finnst eðlilegt að við tökum upp á eigin spýtur viðmið Maastricht um verðstöðugleika, jafnvægi í fjárlögum hins opinbera og hlutfall skulda af vergri landsframleiðslu. Það er augljóslega langt í land með síðastnefnda atriðið en auðvitað má halda því fram að allar ríkisstjórnir stefni á stöðugt verðlag og jafnvægi í fjárlögum hins opinbera - og að það séu svosem engin ný tíðindi eða markmið. En það er ekki nóg að ríkisstjórnir stefni á stöðugt verðlag - um það þarf að ríkja þjóðarsátt; almenningur verður að vilja það í verki en hann hefur meira um það að segja en ríkisstjórnir.

Á Íslandi getur aldrei orðið verðstöðugleiki nema með aga á vinnumarkaði – það á einnig við um önnur lönd. Ef Þjóðverjar hegðuðu sér eins og við í launhækkunum, þ.e. hækkuðu laun langt umfram hagvöxt og framleiðni, væri þar bullandi verðbólga og þrýstingur á myntina. Þjóðverjar hækka laun lítið og semja til langs tíma og uppskera raunverulega kaupmáttaraukningu. Verðbólga er eitur í þeirra beinum. Um það er þjóðarsátt. Á Íslandi er samið um laun langt umfram hagvöxt og framleiðniaukningu (þ.e. afköst og verðmætasköpun vinnuaflsins) og svo verða allir jafnhissa á því að hér sé verðbólga og óstöðugleiki – en hún er þá auðvitað krónunni að kenna, samkvæmt verkalýðsforingum eins og Gylfa Arnbjörnssyni. Laun eru yfir helmingur af þjóðarkökunni - og skekur allt kerfið þegar óraunhæfar launahækkanir verða á vinnumarkaði; og hvað þá þegar við erum með verðtryggingu í lánakerfinu.

Núna er mikill órói á íslenskum vinnumarkaði og það stefnir augljóslega í harðvítug verkföll, t.d. framhaldsskólakennara. Getum við gert ráð fyrir því að samtök launafólks taki allt í einu upp á því að semja á mjög hóflegum nótum og hætti öllum innbyrðis samanburði og metingi bara ef hér væri önnur mynt en krónan? Getum við gert ráð fyrir því að framleiðni íslensks vinnuafls og verðmætasköpun stórykist? Getum við gert ráð fyrir allt annarri hegðun í viðskiptalífinu en er núna? Getum við gert ráð fyrir að fyrirtæki hætti að dæla kostnaðarhækkunum út í verðlagið og allt falli í ljúfa löð við aðra mynt; að allt í einu yrðu allir mjög agaðir á íslenskum vinnumarkaði og kjarasamningar yrðu vitrænir og ekki langt umfram hagvöxt og framleiðni? Getum við gert ráð fyrir því að samþjöppun í atvinnugreinum á Íslandi, eins og tví- og þríkeppni sem einkennir íslenskt atvinnulíf, legðist af?

Á Íslandi eru flest lán verðtryggð. Einfalda kenningin er auðvitað; engin verðbólga – og þá reynir ekki á verðtrygginguna. Málið er bara ekki svo einfalt. Hvernig má það vera að bankar hafi boðið upp á allt að því 10% vexti ofan á verðtrygginguna í bullandi verðbólgu? Ég hef oft furðað mig á því hvað vextir eru háir á Íslandi. Eiginlega okurvextir. Eins og launahækkanirnir taka þeir ekki mið af hagvexti og framleiðni í viðskiptalífinu. Mín skoðun er sú að verðtryggð lán ættu aldrei að bera hærri vexti en 1,5 til 2 prósent. Vegna þess að ef vextir eru til að laga sig að verðbólgunni þá ættu þeir aldrei að vera hærri en hagvöxturinn ef lánin eru hvort sem er verðtryggð. Teygjan er í verðtryggingunni, en ekki breytilegum vöxtunum ofan á hana. En hvað með breytilega vexti? Óverðtryggðir vextir á Íslandi ættu aldrei að vera hærri en 5 til 6% á útlánum ef við gerum ráð fyrir 3 til 4% verðbólgu. Gleymum því ekki að hagvöxturinn þarf að borga fyrir fjármagnið og vaxtahækkanir alveg eins og hagvöxturinn þarf að að borga launahækkanir. Ekkert er eins mikilvægt fyrir íslensk fyrirtæki og almenning en að lækka fjármagnskostnað á Íslandi - hvernig sem það er gert.

Öguð hagstjórn. Byrjum á vinnumarkaðnum sem ræður langmestu um verðbólgu hér á landi. Það fer vel á því þegar mikill óróleiki blasir þar við að venju - og allt stefnir í verkföll.

Erum við opin fyrir viðskiptum? Já. Erum við opin fyrir agaðri hagstjórn? Nei. Er eilífur órói á vinnumarkaði? Já.

Hver er sinnar gæfusmiður.

Jón G. Hauksson

[email protected]