Davíð ritstjóri Morgunblaðsins (JGH)

Davíð Oddsson sagði í viðtali við Fjónstíðindi í Danmörku, Fyens Stiftstidend,undir lok síðasta árs að ef hann yrði þvingaður úr starfi seðlabankastjóra myndi hann snúa aftur í stjórnmálin. Margir litu á þessi ummæli hans sem hótun og fóru á límingunum. Eftir að hafa verið bolað úr Seðlabankanum er Davíð kominn aftur á sviðið – ekki innan flokksins en sem ritstjóri Morgunblaðsins. Auðvitað nötrar allt – þó það nú væri; Davíð hefur verið HANN, með stóru hái, stórleikarinn á sviði stjórnmála í nær þrjátíu ár og stýrði Seðlabankanum í bankahruninu og býr yfir mikilli vitneskju um hrunið, eða svo hefur hann sagt.

Ég tel það misráðið af eigendum Morgunblaðsins að ráða Davíð í starf ritstjóra vegna þessa aðalhlutverks sem hann hefur leikið í íslensku samfélagi í um þrjátíu ár. Ég hef margoft sagt að það hentar illa að eigendur og ritstjórarar blaða séu á sama tíma áberandi í stjórnmálum og miklir gerendur í viðskiptalífinu. Eigendur Morgunblaðsins taka augljósa áhættu með ráðningu Davíðs og tefla djarft – jafnvel á tæpasta vað. En þegar upp verður staðið er umdeild ákvörðun þeirra undir lesendum og áskrifendum Morgunblaðsins komin – engum öðrum. Á pólitískum vettvangi gæti ráðning Davíðs hins vegar leitt til klofnings Sjálfstæðisflokksins; klofnings á milli þeirra sem vilja sækja um aðild að ESB og þeirra sem eru á móti. Núna er meira lag en áður fyrir nýjan hægrisinnaðan Evrópuflokk sem tekur frá Sjálfstæðisflokki, Samfylkingu og framsókn.

Gærdagurinn, 24. september 2009, var örugglega einn daprasti dagur í 96 ára sögu Morgunblaðsins. Vegna Davíðs kynnu einhverjir að segja – nei, vegna þess að fjörutíu manns var sagt upp, þar af nokkrir sem unnið hafa af lífi og sál innan blaðsins í áratugi. Eitthvað segir mér að sú ákvörðun hafi verið útgefendunum erfiðari en ráðning kóngsins. Enda líta þeir á Davíð sem upphaf en ekki endalok. Svo er að heyra á þeim að þeir ráði Davíð á rekstrarlegum forsendum en ekki pólitískum. Fáir trúa því og líta svo á að Davíð sé kominn aftur í stjórnmálin og að leiðarar blaðsins verði harðir gegn aðild að ESB og í takt við skoðanir eigenda blaðsins. En fyrrverandi ritstjóri, Ólafur Stephensen, er harður Evrópusinni.

En stöldrum samt við útskýringar eigenda Morgunblaðsins. Orð þeirra og útskýringar verða ekki skilin á annan veg en að ráðning Davíðs sé upphafið að nýrri sókn í rekstrinum; sé viðskiptahugmynd. Þeir telja að blaðið fái byr í seglin við komu Davíðs og það sigli auðveldar í gegnum brimskaflinn á erfiðum blaðamarkaði. Morgunblaðið rær lífróður eins og aðrir fjölmiðlar á Íslandi – að RÚV undanskildum – og eigendurnir telja að þeir hafi engu að tapa með ráðningu Davíðs, heldur allt að vinna. Þeir líta svo á að hann hressi upp á blaðið á örlagastundu í rekstri þess, skerpi línur, fjölgi áskrifendum og auglýsendum, haldi blaðinu beinlínis á floti og afli því vinsælda. Þeir líta svo á að óbreyttur rekstur blaðsins undir stjórn Ólafs Stephensen ritstjóra hefði hvort sem er leitt til hægs andláts blaðsins. Nú er bara að sjá hvort ráðning Davíðs sé upphafið að snöggum endalokum eða betri rekstri.

Þegar Ólafi Stephensen var sagt upp sem ritstjóra og sögusagnir byrjuðu um að Davíð yrði næsti ritstjóri Morgublaðsins trúði ég þeim sögum ekki. Mér fannst þær fráleitar. En tók auðvitað eftir því að Óskar Magnússon útgefandi blaðsins sló þær ekki út af borðinu þótt hann neitaði almennt að tjá sig um málið. Þegar ráðningin var staðfest sagði ég við sjálfan mig: Hvernig nennir hann þessu? Er engin leið fyrir hann að hætta? Og hann sem sagði eitt sinn að hann væri ekki ástríðupólitíkus. Davíð er 61 árs og oft er búið að ræða um eftirlaun hans, en það fer ekki á milli mála að hann er ekki tilbúinn til að setjast í helgan stein, hann er enn í stuði. Lifir fyrir atið í dagsins önn.

En hver verða áhrifin af ráðingu Davíðs? Fyrsta kastið mun áskrifendum Morgunblaðsins fækka og trúverðugleiki blaðsins, sem hefur verið mikill, minnka. Þess vegna mun mæða mikið á ritstjórn blaðsins að viðhalda því trausti sem blaðið hefur haft. Það hefur verið í framlínu fréttastofa hér á landi í marga áratugi og haft forystu í að flytja fréttir af bankahruninu og afleiðingum þess. Þrátt fyrir virðingu og traust hefur rekstur blaðsins gengið illa á síðustu árum – líkt og flestra dagblaða um allan heim. Prentmiðlum gengur sífellt erfiðara að keppa við Netið og nýja tækni því unga kynslóðin nemur sannleikann fyrst og fremst í gegnum hljóð og mynd; og texta á tölvuskjá. Ungt fólk er orðið vant því að fá fjölmiðla ókeypis á Netinu, eða Fréttablaðið ókeypis inn um lúguna til sín á morgnana, og þess vegna hefur Morgunblaðinu ekki tekist sem skyldi að fá ungt fólk til að gerast áskrifendur. Fyrir þrjátíu árum var það þannig þegar ungt fólk stofnaði heimili þá pantaði það síma hjá Símanum og áskrift hjá Mogganum.

Ráðning Davíðs í stól ritstjóra Morgunblaðsins hefur mjög líklega áhrif á störf Sjálfstæðisflokksins og ég held að hún eigi eftir að þvælast fyrir Bjarna Benediktssyni formanni flokksins. Ef þeir Davíð eru sammála kann fólk að segja að Bjarni sé að hlýða Davíð. Og þegar þeir eru ósammála er Bjarni að óhlýðnast Davíð. Mér segir hins vegar svo hugur um að þeir Davíð og Bjarni verði oftar sammála. Kemur það Bjarna í koll í næstu kosningum? Það kemur í ljós. Stóra málið er auðvitað ESB-aðildin. Davíð er á móti henni. En svo vitnað sé aftur í viðtalið við hann í Fjónstíðindum þá sagði hann þar: „Ef flokkur minn kemst að þeirri niðurstöðu að sækja eigi um aðild þá mun ég ekki leggjast gegn því.“

Davíð hélt mjög svo umdeilda ræðu á landsfundi Sjálfstæðisflokksins og þar fór ekki á milli mála að hann naut vinsælda meirihluta fundarmanna. Hann skaut föstum skotum á Vilhjálm Egilsson, formann endurreisnarnefndar flokksins, en nefndin vann ítarlega skýrslu um endurreisn atvinnulífsins en í henni var beðist afsökunar fyrir hönd flokksins á bankahruninu. Vilhjálmur og fleiri gengu úr salnum undir ræðu Davíðs. Geir Haarde, formaður flokksins, varð að milda flokksmenn daginn eftir og lýsa því yfir að um ómaklega árás Davíðs á Vilhjálm hefði verið að ræða. Þá skaut Davíð á Evrópunefnd flokksins. Svo hörð var þessi ræða Davíðs að fyrsta spurning blaðamanna til Bjarna Benediktssonar eftir kjör hans sem formanns var þessi: Hvað fannst þér um ræðu Davíðs?

Landsfundur Sjálfstæðisflokksins sl. vor átti í talsverðu basli með Evrópumálin og tók aldrei einarða afstöðu í málinu, tillagan bar merki málamiðlunar. Harður kjarni innan flokksins, tengdur atvinnulífinu, vill ganga í Evrópusambandið en meirihluti flokksmanna virðist ekki eins sannfærður í trúnni. Að minnsta kosti lagði landsfundurinn til tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu, sem merkti að kæmist Alþingi að þeirri niðurstöðu að sækja bæri um aðild að ESB skyldi fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þá ákvörðun og þá á grundvelli mjög skildgreindra markmiða og fyrirvara varðandi auðlindina og yfirráð yfir henni. Alþingi ákvað síðan að sækja um aðild að ESB án þess að kosið yrði um þá ákvörðun í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Davíð er á móti ESB-aðild. Fari svo að Bjarni Benediktsson verði sama sinnis, þ.e. afgerandi andstæðingur aðildar, þá gæti það leitt til klofnings innan flokksins og orðið jarðvegur fyrir nýjan hægrisinnaðan Evrópuflokk sem tæki fylgi frá Sjálfstæðisflokki, Samfylkingu og framsókn. Svo heit og hörð eru Evrópumálin. Þess má geta að yfirgnæfandi meirihluti þjóðarinnar, rúm 60%, vill ekki ganga í ESB, samkvæmt nýrri könnun. Davíð á því skoðanabræður á meðal þjóðarinnar. Nema þjóðin verði núna hlynt ESB-aðild vegna þess að Davíð er á móti henni. Þjóðin er með Davíð á heilanum. Þá mun Davíð örugglega berjast harkalega gegn Icesave í leiðaraskrifum, svo ekki sé nú talað um Jóhönnu Sigurðardóttur og ríkisstjórnina. Jóhanna þvingaði Davíð úr Seðlabankanum. Það er geymt en ekki gleymt.

Fjórða valdið. Það er mikið rætt um að fjölmiðlar séu fjórða valdið. Fjölmiðlar sjálfir tala oftast um slíkt. Þeir eru það vissulega. En umfjöllun fjölmiðla um mál eiga ekki að snúast um að sýna vald sitt, heldur á hún að vera heiðarleg, málefnaleg, upplýsandi og byggjast á trausti. Tímamótin á Morgunblaðinu minna okkur líka á að fjölmiðlar eru fyrirtæki. Þar vinnur fólk og þar er fólki sagt upp. Skyndilega eru allir minntir á að fjölmiðlar þurfa að skila hagnaði eins og önnur fyrirtæki og tekjur detta ekki af himnum ofan. Einhverjir verða líka að eiga fjölmiðlana til að halda þeim úti. Fjölmiðlar eru venjuleg fyrirtæki – en samt óvenjuleg. Eftir að búið er að ráða ritstjóra eru afskipti eigenda af ritstjórnarstefnunni illa séð af ritstjórnum og blaðamönnum. Fari skoðanir eiganda og ritstjóra ekki saman þarf ekki að spyrja að því hvor fari á undan, líkt og ef forstjóri gengur ekki í takt við stjórnarmenn.

Netið og Fréttablaðið hafa verið erfiðasti andstæðingur Morgunblaðsins undanfarin ár. Jón Ásgeir Jóhannesson hefur beinlínis sagt í viðtölum að hann hafi komið að útgáfu Fréttablaðsins til að draga úr vægi og ógnarvaldi Morgunblaðsins á blaðamarkaði. Það hefur tekist en kostað Jón Ásgeir mikið fé. Vasar Jóns Ásgeirs eru ekki lengur jafndjúpir og áður og framtíð Fréttablaðsins er því óráðin. Þar á bæ eru erfiðleikar eins og hjá öllum fjölmiðlum landsins og raunar heimsins um þessar mundir eftir að auglýsingamarkaðir sveifluðust niður. En nú er það stóra spurningin; munu öfl innan Samfylkingar og Vinstri grænna liðka til innan bankakerfisins til að aðstoða eigendur Fréttablaðsins til að halda úti útgáfunni – svona til að keppa áfram við Morgunblaðið undir forystu Davíðs Oddssonar? Gamlar skotgrafir pólitískra andstæðinga hafa fengið nýtt líf.

Það yrði þá ekki í fyrsta sinn sem Davíð Oddsson hjálpaði Jóni Ásgeiri. Andstaða Davíðs og andúð á Jóni Ásgeiri og forstjórum Kaupþings varð til þess að Samfylkingin hóf opinbera vörn fyrir Baug og Kaupþing, samanber fræga Borgarnesræðu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Jón Ásgeir sá þó það aldrei fyrir þegar hann hóf að keppa við Moggann að hann endaði á því að fá fjandmenn sína, Davíð Oddsson í ritstjórastól og Óskar Magnússon, fyrrum forstjóra Hagkaups og fyrsta stjórnarformann Baugs, sem útgefanda. Jón Ásgeir réð Þorstein Pálsson sem ritstjóra Fréttablaðsins – svona til að storka Davíð og það fannst öllum allt í lagi – en plottið á Mogganum sá hann ekki.

Það er annars merkilegt hvað harðir andstæðingar Morgunblaðsins í áratugi – sem eru ekki og hafa ekki verið áskrifendur að Mogganum – hafa skyndilega miklar áhyggjur af ráðningu Davíðs og tilvist Morgunblaðsins sem fjölmiðli. Ætti þeim ekki frekar að standa á sama ef eigendur Morgunblaðsins vilja eyðileggja blaðið með því að ráða Davíð? Og ættu Fréttablaðið og DV ekki að fagna af krafti ráðningu Davíðs fyrst hann leggur blaðið í rúst á mettíma, að þeirra mati, vegna fjölda uppsagna uppi á Mogga. Ég sé á Eyjunni að Jóhannes í Bónus hefur miklar áhyggur af ráðningu Davíðs, fordæmir hana og það er nánast svo að skilja að Jóhannes hafi verið einn helsti aðdáandi blaðsins undanfarin ár.

Bankahrunið skildi eftir sig djúp sár hjá þjóðinni. Hún varð reið og vildi nýtt Ísland. Ég er þeirrar skoðunar að með ráðningu Davíðs grói þau sár seinna en ella hefði orðið því í hugum margra er Davíð einn af arkitektum bankahrunsins og margir fara með bænirnar og þá barnatrú í svefninn á kvöldin að bankahrunið sé einum manni að kenna; Davíð Oddssyni.

Það er engin leið að hætta væri hægt að segja um þennan langa pistil. Það sama er hægt að segja um Davíð Oddsson. En ég ber meiri virðingu fyrir Fjónstíðindum en áður sem skúbbuðu og sögðu fyrst allra fjölmiðla frá því að ef hann yrði þvingaður úr starfi seðlabankastjóra myndi hann snúa aftur í stjórnmálin.

Jón G. Hauksson

[email protected]