Setti ég Ísland á hausinn? (JGH)

Jón Ásgeir og Bjarni Ármannsson sáu ástæðu til þess í kringum áramótin, eða um 90 dögum eftir bankahrunið, að skrifa í dagblöð og þvo hendur sínar. Þeir hafa eflaust báðir fundið fyrir útskúfun í þjóðfélaginu eftir fall bankanna. Raunar var frétt um að gerður hefði verið aðsúgur að Jóni Ásgeiri þegar hann var að koma af hóteli í miðbænum og hefur honum þá hætt að lítast á blikuna.

Greinar Jóns Ásgeirs og Bjarna bæta svo sem ekki miklu við sem áður hefur verið sagt, en mér finnst ágætt hjá þeim að segja sína hlið á málinu, hvernig fall bankanna horfir við þeim, þótt ekki takist þeim að hvítþvo sig? Báðar blaðagreinarnar eru málefnalegar, en taka lítið á viðskiptasiðferði sem er helsta rót reiðinnar í þeirra garð. Jón Ásgeir segir í fyrirsögn: Setti ég Ísland á hausinn? Hann svarar því að hann hafi ekki gert það. Það svar þurfti ekki að koma á óvart. Bjarni segist vera sjálfum sér reiður fyrir að hafa tekið ákvarðanir í uppbyggingu kerfis sem ekki stóðst, en með þeim ákvörðunum verði hann að lifa. Bjarni getur að vísu verið Jóni Ásgeiri þakklátur fyrir að hafa rekið sig frá Glitni; hann fór út úr bankanum á besta tíma og hefur margfaldað íslensku krónurnar í Noregi eftir að hann flutti til Noregs og hefur efni á að greiða til baka af feitum starfslokasamningi sínum.

En hvers vegna tekst þeim Jóni Ásgeiri og Bjarna ekki að ná nægilega til fólks og hvítþvo sig í greinum sínum? Það er vegna þess að reiði fólks í garð þeirra snýst ekki um evruna, krónuna, lausafjárskort bankanna, útlánabóluna, ofgnótt lánsfjár, peningastefnu Seðlabankans, lélega stjórn Seðlabankans, ónógan gjaldeyrisvarasjóð, veikbyggt bankakerfi eða veikt bakland eigenda bankanna. Reiðin snýst um viðskiptasiðferði; stjórnunarhætti í fyrirtækjum; ofurlaun bankastjóra; bónuskerfi forstjóra; kaupauka; spillingu við yfirtökur; lán bankanna til helstu eigenda bankanna og græðgisvæðingu.

Þeir tveir eru ásamt tuttugu til þrjátíu öðrum athafnamönnum – með réttu eða röngu – orðnir holdgervingar þessarar græðgisvæðingar. Enda kom það á daginn að þegar Sigmar í Kastljósi ræddi við Bjarna þá var ekki rætt um veika krónu eða vaxtastefnu Seðlabankans; Sigmar fór beint í viðskiptasiðferðið og hélt sig við það. Mér fannst Bjarni svara Sigmari of oft „já“ um að hann hefði ekki gert rétt á sínum tíma. Það var alger óþarfi hjá Bjarna að fara alveg ofan í gólfið. Málið er að bæði Jón Ásgeir og Bjarni voru mjög stolltir af því sem þeir voru að gera og byggðu upp og höfðu fulla trú á verkum sínum; sem og raunar flestir aðrir Íslendingar. Þjóðin skildi það að vísu ekki alveg þegar húseignir hennar þrefölduðust í verði á örfáum árum og hlutabréfin fimm-földuðst í verði – en trúði því innst inni að það væri eitthvað á bak við þetta annað en fjáraustur bankanna. Svo var því miður ekki. Allt gekk út á velta boltanum áfram; kjörorðið var endurfjármögnun en ekki endurgreiðsla. Allir keyptu ný fyrirtæki og færðu út kvíarnar án þess að selja aðrar eignir á móti til að greiða pakkann. Kúlulán voru málið; greiða seinna með nýjum kúlulánum; eitt skot eftir t.d. tvö ár; bankarnir tútnuðu út.

Fólki stóð nákvæmlega á sama þegar það las um það í blöðum að Jón Ásgeir hefði tekið 100 milljarða lán hjá Royal bank of Scotland til að kaupa nýtt fyrirtæki við Oxford-stræti. Allir litu svo á að það væri mál bankans og Jóns Ásgeirs. Allir litu líka svo á að það væri mál Landsbankans og Jóns Ásgeirs þegar bankinn lánaði Jóni Ásgeiri. Enda var búið að einkavæða bankann. Hvaðan koma peningarnir? Það spurður allir að þessu og allir fengu sama svarið og hið rétta svar: Frá bönkunum; frá erlendum bönkum sem lánuðu athafnamönnunum beint eða lánuðu til íslensku bankanna sem aftur lánuðu kaupahéðnunum. Þjóðina grunaði ekki, ekki svo mikið sem í eina mínútu, að hún ætti eftir að bera ábyrgðina þegar bankarnir féllu – og jafnvel standa undir afskriftum lána upp á hundruð milljarða til stórfyrirtækja á Íslandi.

Reiði þjóðarinnar er tvenns konar. 1) Út í ofsahraða og viðskiptasiðferði kaupahéðnanna og ábyrgðarlausa útlánastefnu eigenda bankanna. 2) Út í lélegt eftirlitskerfi og regluverk stjórnmálamanna, regluverk sem leyfði kaupahéðnunum að aka á ofsahraða um bankakerfið.

Í því eðlilega reiðikasti, sem nú gengur yfir þjóðina, er hins vegar mikilvægt að staldra við og spyrja sig að því hvernig best sé að rísa upp úr öskustónni. Það verður örugglega ekki gert nema hefja viðskipti og athafnafólk til vegs og virðingar aftur; hvort sem athafnafólkið eru að stíga sín fyrstu skref í sportafyrirtækjum eða er búið að vera á hlaupabrautinni um tíma.

Ég sé í grein eftir Njörð Njarðvík í Fréttablaðinu að hann talar um frjálshyggjuveiruna og að margir hafi veikst illa af henni. Hann talar líka um „útrás – þótt það megi nú heita feimnisorð af eðlilegum ástæðum“, eins og Njörður orðar það. Hann gerir síðan lítið úr því að Íslendingar séu farnir að gægjast inn í draumaverksmiðjuna Hollywood og finnst fréttaflutningur af peningum í listum og íþróttum niðurlægjandi fyrir viðkomandi fréttamenn. Það er líka á Nirði að skilja að viðskiptafréttir og íþróttafréttir þar sem peningar koma við sögu megi sigla sinn sjó og séu „ógeðsleg peningamengun“.

Það er rétt; útrásin er núna feimnisorð – en gleymum því aldrei, Íslendingar, að útflutningur og útrás eru okkar litlu þjóð mikilvæg. Útrás er ekki bara feimnisorð; hún er háðsyrði. Þegar einhver nefnir orðið „útrásarvíkingur“ þá hrista allir höfuðið og hneykslast. Íslendingar eiga ekki að hrista höfuðið heldur bera höfuðið hátt til að rísa upp á fæturna aftur og því hvet ég öll fyrirtæki á Íslandi; lítil sem stór, sem hafa hugleitt útrás að láta ekki deigan síga heldur að leita tækifæra erlendis sem aldrei fyrr fyrir vörur sínar. Ekki veitir af. Nógu erfitt verður að mynda viðskiptasambönd erlendis við þann orðstí sem Íslendingar hafa. Sprotafyrirtæki hljóta að hafa það markmið að skjóta rótum og flytja út vörur; hefja útrás. Líka að fá erlent áhættufjármagn til landsins til að setja í sprotafyrirtækin. En á meðan við höfum krónu sem gjaldmiðil setur enginn erlendur fjárfestir fé í íslensk sprotafyrirtæki. (Sá hinn sami er í útrás frá sínu landi; til Íslands. Það finnst okkur í góðu lagi).

32 hagfræðingar. En fyrst við erum að ræða um þessi blaðaskrif Jóns Ásgeirs, Bjarna og Njarðar. Það er svolítið sérstakt að lesa 4 greinar í dagblöðum eftir 35 höfunda. Ég sé í Mogganum miðopnugrein eftir 32 hagfræðinga um að einhliða upptaka evru sé engin töfralausn – og sé verri en núverandi ástand; þ.e. hún myndi bæta gráu ofan á svart. Auðvitað setjast ekki 32 hagfræðingar niður og skrifa grein saman og það þótt skrifin séu gegn hugmyndum tveggja manna, þeirra Heiðars Más Guðjónssonar og Ársæls Valfells. Ég sé að Þórólfur Matthíasson er einn þessara 32-menninga. Mig minnir að hann hafi viljað einhliða upptöku norsku krónunnar fyrir nokkrum vikum. Kannski misminnir mig.

Hagfræðingarnir 32 komast m.a. að þeirri niðurstöðu „að eina framtíðarlausnin felist í því að endurheimta traust á íslenskt efnahagslíf og tryggja drjúgan afgang á viðskiptum við útlönd. Þar til nægur gjaldeyrisforði hefur myndast með viðskiptaafgangi þarf hins vegar að grípa til erlendra lána eða hafta eða hvors tveggja.“ Ja, það var þá! En einhver kynni að segja að þetta væri því miður réttasta myndin - þótt ófrumleg sé. Ergó; sem merkir hins vegar á mannamáli að það er verið að segja okkur að krónan verði hér næstu tíu til fimmtán árin - og evran því ekki í sjónmáli. Það er augljóslega tímatöf á milli hagfræðinganna tveggja og þrjátíu og tveggja.

Setti ég Ísland á hausinn? Nei. Er ég reiður út í sjálfan mig? Já.

Jón G. Hauksson

[email protected]