Boris og ég (BJ)

Fyrir nokkrum vikum sá ég sjónvarpsþátt á einhverri skandinavískri stöð. Ég veit ekki hvers vegna ég skipti ekki strax á annað, en frásögnin var um franskan djasstónlistarmann sem var á tónleikaferðalagi árið 1953. Ef ég man rétt fékk hann litlar undirtektir áheyrenda og túrinn leystist upp. Boris Vian hætti að koma fram sem tónlistarmaður en var fjöllistamaður, skrifaði sögur og ljóð, þýddi bækur og skrifaði kvikmyndahandrit. Hann hafði lært verkfræði eða jafnvel stærðfræði. Árið 1959 fór hann á forsýningu að einhverri mynd sem hafði verið gerð eftir handriti frá honum, en eftir 10 mínútur hrópaði hann upp yfir sig af reiði, fékk hjartaáfall og dó. Nú hefði Boris verið úr sögunni undir öllum venjulegum kringumstæðum.

Eins og einhverjir muna gaf ég út bók í fyrra. Smásögur sem féllu í misjafnan jarðveg. Ritdómari Moggans fjallaði vinsamlega um hana en ég var ekki viss um að hann hefði lesið bókina alla heldur gripið niðri hér og þar. Eina fólkið sem ég er nokkurn veginn viss um að hafi lesið hana alla er nákomnir ættingjar sem ég fékk til þess að ritdæma, án þess að ég færi eftir þeirra áliti nema að litlu leyti. Vigdís þurfti að lesa fimm prófarkir og var því orðin mjög leið á flestum sögunum. Ein saga fannst henni sérstaklega lítið spennandi, en sú var nánast bein uppskrift á draumi sem mig dreymdi. Tillögum Vigdísar um breytingar var því öllum hafnað, því að það hefði verið sögufölsun. „Þú varst ekki á staðnum,“ sagði ég, þegar henni fannst það ótrúlegt að fiðluleikari væri staddur í skrifstofu seðlabankastjóra.

„En gætirðu ekki stytt hana að minnsta kosti?“ Vigdís gefur sig ekki alltaf auðveldlega, en af því að sagan var fjórar blaðsíður, alveg eins og draumurinn, gat ég ekki strikað út eitt einasta orð.

Eftir áramótin las ég bók eftir Kazuo Ishiguro, ensk japanskan höfund sem meðal annars samdi Dreggjar dagsins, Remains of the Day, sem margir hafa séð í bíó. Í þetta sinn las ég bókina The Unconsoled. Hún fjallar um píanóleikara sem kemur til borgar í Mið-Evrópu. Strax í upphafi lendir hann í ýmiss konar vanda. Karlinn sem ber töskuna hans upp á herbergi segir honum ævisögu sína í lyftunni, tíu blaðsíðna frásögn, og aldrei leggur hann koffortið frá sér. Píanóleikarinn hefur aldrei tækifæri til þess að sjá dagskrána fyrir heimsóknina, hann samþykkir fyrir þrábeiðni dyravarðarins og töskuberans að hitta dóttur hans og son hennar. Þó að píanóleikarinn sé tregur til að tala við þetta ókunnuga fólk lætur hann samt undan og smám saman man hann að hann hafði einu sinni búið með þessari konu og grunar að drengurinn sé sonur sinn. Svona gengur þetta í 600 síður. Ég náði bara að klára 200. Mér varð oft hugsað til Vigdísar sem vildi stytta mína fjögra síðna sögu. Ishiguro hefði ekki náð að skrifa heila skáldsögu með slíkan ritdómara.

Kafka var meistari þessa forms og skrifað þrjár skáldsögur og margar smásögur af þessu tagi. Jón sonur minn las Réttarhaldið og skrifaði um það ritgerð í 10. bekk, ef ég man rétt. Hún endaði á því að hann ætlaði aldrei að lesa aðra bók eftir Kafka. Menn sem skrifa svona eru taldir snillingar, en það lesa fáir bækurnar þeirra. Ég náði að vísu bara síðari hluta þessarar fullyrðingar, sem leiðir ekki sjálfkrafa til hins fyrra.

Ég var í bókabúð um daginn og fann þar bók sem heitir Dagens skum. Hún er á dönsku og eitthvað varð til þess að ég kíkti betur á hana. Hún byrjaði á frásögn af manni í baði og ég ætlaði að leggja hana frá mér þegar ég sá að hann endaði á því að losa sig við baðvatnið með því að bora gat á baðkarið. Vatnið lak svo niður á neðri hæðina á skrifborð hjá rithöfundi sem bjó þar.

„Þetta er bók við mitt hæfi,“ hugsaði ég og keypti hana. Ég kannaðist ekki við höfundinn, sýndist á nafninu að hann væri Rússi, en setti það ekki fyrir mig.

Eftir 50 blaðsíðna lestur lagði ég bókina frá mér og hvíldi aðeins hugann. Á bókarkápunni sá ég upplýsingar um höfundinn sem reyndist franskur en ekki rússneskur. Yfirleitt hugsa ég ekki mjög hratt, en áður en ég skellti mér á blaðsíðu 51 hafði ég áttað mig á að þetta var sami maður og ég hafði séð í sjónvarpinu um daginn, Boris Vian, djassgeggjarinn sem varð frægur á því að fá hjartaáfall.

Þó að bókin sé skrítin er þó í henni þráður. Hún er svona millistig á milli Litla prinsins og Kafka. Ein konan var í öngum sínum yfir því að pabbi hannar var bara prófessor í stærðfræði og félagi í Akademíunni frá 38 ára aldri. Það var henni þó huggun harmi gegn að móðurbróðir hennar var kokkur.

Mér finnst þetta frábær bók sem allir ættu að lesa. En það finnst mér líka um bókina mína, reyndar þurfa ekki allir að lesa sögurnar; það er nóg að kaupa hana. Það hafa reyndar nokkrir reynt stauta sig áfram og spyrja mig svo: „Hvað áttir þú við með … ?“

En auðvitað segi ég þeim það ekki. Í fyrsta lagi eiga menn að finna það út sjálfir, í öðru lagi man ég það yfirleitt ekki og í þriðja lagi hef ég líklega ekki átt við neitt sérstakt.

En það segi ég engum, en gef í skyn að það séu ekki nema gáfuðustu menn sem skilji sögurnar til hlítar.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt