Dúfan frá Brooklyn

Gísli Kristjánsson, blaðamaður og fréttaritari RÚV í Osló, skrifar reglulega greinar í Frjálsa verslun. Fyrr á árinu skrifaði hann um Janet Yellen sem þá hafði nýlega tekið við sem seðlabankastjóri Bandaríkjanna. Að vera dúfa eða haukur? spurði Gísli. Þar er efinn. Og Janet Yellen hefur fremur kosið að vera dúfa þótt hún þyki stundum hallast á væng með haukum. Þessi líking við að vera „dúfa“ eða „haukur“ er komin úr amerískri efnahagsumræðu. Hvor fuglategundin á betur við um seðlabankastjóra á hverjum tíma?

Texti: Gísli Kristjánsson

Janet Louise Yellen er fyrsta konan sem verður seðlabankastjóri í Bandaríkjunum. Hún tók við embætti eftir áramótin af Ben Bernanke en var áður næstráðandi í bankanum.

Hún er á heimavelli. Mörg undanfarin ár hefur hún einmitt fengist við að ákvarða peningastefnu landsins; fyrst sem efnahagsráðgjafi hjá Bill Clinton, svo sem stjórnarmaður í seðlabankanum – Federal Reserve – og nú sem bankastjóri.

Engum kom á óvart að hún tæki við stjórninni í bankanum. Enginn vestra býr yfir viðlíka reynslu á sviði peningamála og raunar ekki heldur sem fræðimaður. Hún hefur bæði verið fyrirlesari í hagfræði við Yale og LSE svo tveir skólar séu nefndir.

Dúfa eða haukur?

Efinn um hæfileika, þekkingu og reynslu er því óþarfur. En efinn er samt þessi: Er seðlabankastjóri dúfa eða haukur? Dúfur í peningastjórninni vilja að atvinnustig hafi forgang umfram lága verðbólgu. Það er mjúk stefna. Haukarnir vilja halda verðbólgunni niðri hvað sem það kostar og jafnvel þótt það leiði til atvinnuleysis. Það er hörð stefna.

Haukarnir benda á langtímaafleiðingar verðbólgu. Þeirra spá er að verðbólga leiði að lokum til samdráttar í framleiðslu og atvinnuleysis. Seðlaprentun til að auka umsvif í hagkerfinu er bara eins og að gefa þreyttum manni sykur í von um að hann hressist ögn við tímabundið.

Dúfurnar vilja gæta meira að hinum mannlega þætti. Hagkerfið þolir smáverðbólgu betur en að margir séu án atvinnu. Um að gera sé að halda vöxtum lágum og örva atvinnulífið þannig – og kaupa skuldabréf af ríkinu til að koma í veg fyrir verðhjöðnun og samdrátt. Þessi skuldabréfakaup hafa verið mjög umdeild vestra og leitt til stjórnmálakreppu.

Vill draga úr seðlaprentun

Ben Bernake studdi skuldabréfakaup og það gerir Janet Yellen líka en vill þó varast hætturnar sem fylgja of miklum kaupum á bréfum (sem í raun er seðlaprentun fyrir ríkissjóð). Hún ákvað nú í mars að draga úr bréfakaupunum eins og hver annar hófsamur haukur hefði gert. Hún boðar og vaxtahækkun síðar. Þannig er hún svolítið höll undir stefnu haukanna þótt dúfa sé.

Svo má spyrja: Af hverju er einn seðlabankastjóri dúfa og annar haukur? Haukarnir hafa komið úr frjálshyggjuskólanum en dúfurnar úr skóla hins blandaða hagkerfis þar sem ríkið á að gegna mikilvægu hlutverki við sveiflujöfnun.

Janet Yellen varð aldrei frjálshyggjukona á velmektarárum þeirrar hagfræðistefnu eftir 1980. Hún fylgdi og fylgir enn hugmyndun Johns Mynards Keynes þótt þær þættu þá og síðar ómögulegar vestra. Janet hefur alltaf verið meiri fræðimaður en kenningasmiður.

Þriðji gyðingurinn í röð

Janet Yellen fæddist árið 1946 og er því úr hinum stóra árgangi ársins eftir stríð. Þetta er kynslóð sem nú nálgast óðfluga eftirlaunaaldurinn. Þessi árgangur hefur að vonum sett sterkan svip á eftirstríðssöguna í heiminum.

Janet er gyðingur og alin upp í hverfi trúaðra í Bay Ridge í Brooklyn í New York. Lítið var þó gert úr trú hennar og uppruna við ráðninguna í bankann í vetur. Það er skýrt með því að forverar hennar, þeir Allan Greenspan og Ben Bernanke, eru báðir gyðingar og hún raunar fimmti gyðingurinn sem tekur við bankanum. Trú hennar því ekki fréttnæm.

Kúristi og dúx

Janet var dúx í skóla; yfirburðanemandi alla tíð. Sumir gamlir skólafélagar segja að hún hafi verið kúristi – „nerd“ – og lítið áberandi í skólalífinu vegna þess að hún var alltaf heima að lesa: Metnaðurinn óskaplegur ofan á góðar námsgáfur.

Aðrir kunnugir bera þetta til baka og benda á hún varð ritstjóri skólablaðsins í menntaskóla og hélt skólaslitaræðuna. Hefðin er að dúxinn geri það. Hún var því hvorki feimin né áberandi hlédræg. En hún var ekki heldur uppreisnarunglingur þótt hún yxi úr grasi á tímum hippa, andófs og óþægðar.

Heimilinu er lýst sem dæmigerðu bandarísku miðstéttarheimili. Foreldrarnir voru ekki áberandi þátttakendur í safnaðarlífi gyðinga og fólk sem kom heim til þeirra sem krakkar segir að þar hafi engin áberandi trúartákn verið. Faðirinn var læknir og hagur fjölskyldunnar tryggur en móðirin heimavinnandi. Bay Ridge var hverfi velstæðra innflytjenda.

Hagfræðingar hvert sem litið er

Námi lauk með doktorsprófi í hagfræði árið 1971 undir leiðsögn Josephs Stiglitz, síðar nóbelsverðlaunahafa. Janet var þá 25 ára og var næstu árin aðstoðarprófessor við Yale. Hún var uppáhald kennara sinna og sterk í faginu.

Hagfræðinámið leiddi og til þess að hún kynntist og giftist George Akerlov, gyðingi og hagfræðiprófessor sem hlaut Nóbelsverðlaunin árið 2001. Þau eiga einn son og sá er hagfræðiprófessor – nema hvað?

Framabraut Janet hefur verið bein og breið. Lengi framan af var hún við kennslu í ýmsum háskólum en síðar ráðgjafi forseta í peningamálum og svo bankastjóri seðlabanka Kaliforníu. Jafnframt hefur hún lengi setið í bankastjórn seðlabankans og ljóst að hún myndi ekki umbylta stefnunni þar þótt hún tæki við stjórninni.

Áherslubreytingar eru þó sjáanlegar og nú um stundir virðist sem „dúfan frá Brooklyn“ sé að verða meiri og meiri haukur.