1981-1990

Óstjórnleg verðbólga á 8. áratugnum hafði orðið til þess að tölur voru orðnar svo stórar að ákveðið var að taka tvö núll aftan af krónunni og kom breytingin til framkvæmda 1. janúar árið 1981. Ríkisstjórnin taldi þetta kjörið tækifæri aðgerða í verðlagsmálum en þær báru lítinn árangur. Árið 1983 greip nýskipuð ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar til mikilla aðgerða gegn verðbólgu og verðtrygging launa var bönnuð og varð síðar samningsatriði. Nokkuð ávannst en árið eftir urðu mikil verkföll og laun hækkuðu í einu vetfangi um 30%. Verðbólgan fór upp á ný. Hagvöxtur var engu að síður ágætur, 3,3% á mann að jafnaði frá 1975 til 1988. Næstu fimm ár var hins vegar niðursveifla.

Fyrstu skrefin í vaxtafrelsi, sem komst svo á árið 1984, og með lögum um frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestinga í atvinnurekstri árið 1984-85 markaði upphafið á íslenskum hlutafjármarkaði. Verðbréfaþing Íslands var stofnað árið 1985 en áður höfðu m.a. Kaupþing og Fjárfestingarfélagið hafið starfsemi á lánamarkaði. Hlutafjármarkaður náði þó ekki almennilega flugi fyrr en á tíunda áratuginum og hefur haft veruleg áhrif á rekstur íslenskra fyrirtækja.

Árið 1983 voru samþykkt lög um tímabundna úthlutun fiskveiðiheimilda, kvótakerfið svonefnda. Þessi lög áttu eftir að setja sinn svip á umræður allt fram til þessa dags, því að þau hafa verið framlengd í breyttri mynd og slíkt kerfi gildir enn. Þótt fáir veittu því athygli í upphafi urðu þessi lög til þess að aðgangur að fiskveiðum hér við land varð takmörkuð auðlind og því fékk veiðirétturinn sérstakt verðgildi við lögin. Alþingi samþykkti einnig sama vor að mótmæla ekki banni á hvalveiðum hér við land. Nokkrum árum síðar var þeim hætt með öllu án þess að vísindalegur rökstuðningur væri fyrir því. Þetta sama ár komst Samherji í eigu þriggja ungra manna á Akureyri sem áttu eftir að láta til sín taka í sjávarútveginum. Ári síðar 1984 var Grandi stofnaður við sameiningu Ísbjarnarins og Bæjarútgerðar Reykjavíkur, BÚR. Nokkrum árum síðar var fyrirtækið einkavætt að fullu.

Sameiningar voru mjög algengar á þessum áratug.

Síðdegisblöðin Vísir og Dagblaðið sameinuðust árið 1981 en Dagblaðið hafði orðið til eftir væringar á Vísi sex árum áður. Álafoss og Sambandið sameinuðu ullarframleiðslu sína. Svo fór að þetta sameinaða fyrirtæki varð gjaldþrota árið 1991. Snemma 1989 sameinuðust Sjóvátryggingarfélag Íslands og Almennar tryggingar í Sjóvá-Almennar og síðar sama ár sameinuðust Brunabótafélag Íslands og Samvinnutryggingar í Vátryggingafélag Íslands, VÍS. Íslandsbanki var stofnaður árið 1989 við sameiningu fjögra banka, Iðnaðarbanka, Verslunarbanka, Alþýðubankans og Útvegsbanka. Nýi bankinn tók til starfa í upphafi árs 1990. Útvegsbankinn hvarf við þetta úr ríkiseigu. Þormóður rammi var seldur úr eigu ríkisins árið 1990. Hann hafði lengi verið baggi á ríkinu en varð nú blómlegt einkafyrirtæki.

Hafskip hf. urðu gjaldþrota árið 1985 og flestar eignir félagsins seldar Eimskipafélaginu. Það þótti óvenjulegt við þetta gjaldþrot að búið átti fyrir hluta eigna og komst þá sú þráláta og ranga saga af stað að félagið hefði verið neytt í gjaldþrot án þess að hafa til þess unnið. Menn voru vanastir eignalausum búum. Útvegsbankinn lenti í miklum hremmingum vegna þessa gjaldþrots og tapaði miklu fé. Honum var breytt í hlutafélag upp úr því og stefnt að einkavæðingu. Sala gekk tregt en sumarið 1987 lagði Sambandið fram kauptilboð í bankann. Nokkrir einkaaðilar brugðust hart við og stofnuðu kaupendahóp á móti. Niðurstaðan var sú að hvorugur hlaut hnossið.

Ríkið hvatti bændur til þess að hefja nýjar búgreinar, loðdýrarækt og fiskeldi. Um þetta var pólitísk samstaða í upphafi en báðar tilraunirnar áttu eftir að mistakast að stórum hluta og flestir þeir sem fóru að ráðum stjórnvalda urðu gjaldþrota. Stærstur skellurinn féll þó á ríkið sem tapaði um 10 milljörðum króna. Haustið 1988 tók ný ríkisstjórn til starfa og varð eitt af hennar fyrstu verkum að stofna sjóði til stuðnings fyrirtækjum víða um land, Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð. Hlutverk þess fyrrnefnda var að lána fyrirækjum sem komin væru í greiðsluþrot við hefðbundnar lánastofnanir en sá síðarnefndi átti að kaupa hlutafé í þeim fyrirtækjum sem ekki væru lánshæf.

Tekið var stórt skref í fjölmiðlun á níunda áratugnum. Ríkisútvarpið ákvað að poppa upp starfsemina og Rás 2 var stofnuð árið 1982. Í verkfalli opinberra starfsmanna árið 1984 lögðust útvarpssendingar af og voru þá stofnaðar tvær „sjóræningjastöðvar“ sem vöskum vörðum laganna tókst að loka í skyndingu. Tveimur árum seinna samþykkti Alþingi að gefa útvarpsrekstur frjálsan. Árið 1986 hófu Bylgjan og Stöð 2 útsendingar. Bæði fyrirtækin lentu í miklum rekstrarerfiðleikum en komust yfir þá og starfa enn. Á tíunda áratugnum var reynt að búa til þriðja ljósvakaveldið með misjöfnum árangri en undir lok aldar lifa þó nokkrar stöðvar, þó ekki allar jafn blessaðar.

Gleðin við að fá bjórinn aftur árið 1989 var ekki látin fara fram úr öllu hófi því í lok áratugsins var gerð sátt um að reyna markvisst að draga úr verðbólgu með hófsömum kjarasamningum. Fulltrúar vinnumarkaðsins sneru bökum saman um þessa stefnu og tókst að fá stjórnvöld í lið með sér við þessa stefnu. Verðbólgan lækkaði hratt og var komin undir 2% árið 1992.