Björk og náttúran (JGH)

Björk Guðmunds- dóttir er baráttukona og hefur komið Íslandi á kortið með náðargáfu sinni. Ég held hins vegar að það verði mjög erfitt að fara að tillögu hennar og vinda ofan af kaupum Magma á HS Orku með því að láta skattgreiðendur kaupa upp samninginn á um 33 milljarða króna – ef ekki meira. Þetta er löglegur samningur og samkvæmt stjórnarskrá verður honum ekki rift nema almenningsþörf krefji og fullt verð komi fyrir, en á Íslandi gildir einkaeignaréttur.

Björk efndi til karókí í Norræna húsinu á dögunum til að vekja athygli á undirskriftasöfnun um að koma í veg fyrir söluna á HS Orku til Magma sem gengið var frá síðastliðið vor.

Sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa til þessa verið stærstu hluthafar í HS Orku en fyrirtækið var áður angi af Hitaveitu Suðurnesja. Samkvæmt lögum var fyrirtækinu skipt upp í HS Orku (borar og nær í orkuna) og HS Veitur (dreifir).

Björk afhenti Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra undirskriftalista 46 þúsund Íslendinga en í tillögu þeirra er ennfremur kvatt til að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um eignarhald á orkuauðlindum Íslands og nýtingu þeirra.

Aðaleigandi Magma er Kanadamaðurinn Ross J. Beaty. Hann er menntaður jarðfræðingur sem komst í álnir – sem og inn á lista Forbes yfir auðmenn. Hann hefur verið heiðraður sem Námumaður ársins í Kanada.

HS Orka hefur því komist í hendur á útlendingi; löglega. Það finnst mörgum duga til að taka HS Orku eignarnámi af Ross J. Beaty. Mörgum er þetta þó prinsipp-mál; að orkuauðlindir séu ekki í eigu einstaklinga, hvort heldur þeir séu Íslendingar eða útlendingar.

Björk er forrík kona eftir glæstan tónlistarferil. Hún er stórt fyrirtæki og þykir snjöll í samingum. Ekki hefur samt farið mikið fyrir henni í íslensku atvinnulífi og satt að segja veit ég ekki hvar fyrirtæki hennar er skráð.

Ef fyrirtæki hennar er skráð erlendis þá er um „útlent fyrirtæki“ að ræða, en í eigu Íslendings. Björk hefur heldur ekki verið áberandi í Tekjublaði Frjálsrar verslunar yfir tekjuháa einstaklinga, þ.e. háa skattgreiðendur.

Þetta er í sjálfu sér aukaatriði í umræðunni um náttúruauðlindir Íslendinga en pirrar mig svolítið þegar Björk stendur fyrir því að láta íslenska skattgreiðendur borga 33 milljarða reikninginn vegna eignarnáms ríkisins á HS Orku.

HS Orka á ekki jarðhitasvæðið í Svartsengi. Eftir að Magma kom að fyrirtækinu þá var gengið frá því að HS Orka gerði 45 ára samning um leigu á svæðinu og greiddi fyrir nýtingarréttinn.

Svona langur samningur þykir nauðsynlegur til að HS Orka sjái sér hag í því að fara í fjárfestingar en fyrirtækið hafði ekki efni á því áður en til sölunnar til Magma kom.

Jafnframt var samið um að fyrirtækið gæti ekki hækkað verð til HS Veitna umfram verðbólgu. Ross J. Beaty hefur þó sagt að ekki verði farið út í frekari orkuvinnslu nema hækka verðið á orkunni, það hafi verið of lágt til þessa.

Áætlað auðlindagjald HS Orku til landeigenda er ríflega 70 milljónir á ári. Þetta er bein renta landeigenda af auðlindinni á ári. Umsvif HS Orku á Suðurnesjum skapa hins vegar mörg störf fyrir Suðurnesjamenn og óbeinar tekjur tekjur til sveitarfélaganna.

Jóhanna Sigurðardóttir og Steingrímur J. tóku á móti undirskriftarlista Bjarkar og á þeim var að heyra að þau væru sammála henni og undirskriftum hinna 46 þúsund einstaklinga.

Þau Jóhanna og Steingrímur voru hins vegar ekki hrifin af þjóðaratkvæðagreiðslunni um Icesave á síðasta ári og hunsuðu hana.

Ætla verður að það verði ekki mikið vandamál fyrir Jóhönnu og Steingrím að keyra málið í gegn og vinda ofan af kaupum Magma – eða hvað?

HS Orka hefur verið mikið klúður hjá ríkisstjórninni sem hefur ekki vitað hvernig hún ætti að höndla það.

Förum stuttlega yfir ferlið.

Lögin voru klár. Lög sem leyfa erlendum fjárfestum á EES-svæðinu að fjárfesta í íslenska orkugeiranum. Í ljósi þessa var gerður samningur við Ross J. Beaty og Magma um kaupin á HS Orku. Þá varð allt vitlaust.

Ríkisstjórnin gat gengið inn í tilboðið en ekkert gerðist þar á bæ. Gengið var frá samningnum.

Enn var kvartað til ríkisstjórnarinnar sem skipaði sérstaka nefnd um það hvort þessi samningur væri löglegur. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að svo væri. Fyrstu viðbrögð innan úr ríkisstjórninni voru að einn ráðherrann lét hafa það eftir sér að þá fyndi ríkisstjórnin bara einhverja aðra ástæðu til að koma í veg fyrir þetta.

Rætt er um orkuauðlindir á Íslandi á undirskriftarlistanum til Jóhönnu og þjóðaratkvæðagreiðslu um eignarhaldið. Að þjóðin ákveði þetta er fínt mál. Ef næstum fimmtíu þúsund manns biðja um þjóðaratkvæðagreiðslu þá verður að hlýða því kalli.

En hvað er orkuauðlind og hvað er náttúruauðlind? Á þetta allt að vera í eigu ríkisins? Ríkið er ekki sveitarfélögin á Íslandi sem eiga víða jarðir og auðlindir. Hvar á að setja mörkin? Stefnir í allsherjar eignarupptöku ríkisins á jörðum á Íslandi sem eru ríkar af auðlindum, hvort sem þær eru hiti, vatn, ár, fossar, graslendi, fjöll og malarnámur?

Rætt hefur verið um að breyta stjórnarskránni og setja þar inn klásúlu um að náttúruauðlindir Íslands séu þjóðareign, hvort heldur í lofti, legi eða á láði.

Mesta umræðan til þessa hefur farið í fiskveiðikerfi Íslendinga. Að fiskurinn í sjónum sé eign allra Íslendinga en ekki sjávarútvegsfyrirtækja sem fá á hverju ári leyfi til að veiða. Samt kemur fram í sérstökum lögum um kvótakerfið að sjóurinn og fiskurinn sé eign þjóðarinnar; náttúruauðlind þjóðarinnar.

Árið 2000 skilaði Auðlindanefnd undir stjórn Jóhannesar Nordals af sér skýrslu um að greiðsla fyrir auðlindina gæti skapað sátt um stjórnun fiskveiða. Styrmir Gunnarsson, ritstjóri Morgunblaðsins, var í þessari nefnd ásamt fleirum.

Úr varð svokölluð veiðigjaldsleið sem tekin var upp árið 2002. Á því fiskveiðiári sem núna er að ljúka nemur upphæðin 3,47 krónum á hvert þorkígildistonn. Mörgum finnst þetta gjald til málamynda. Hvað um það; samkvæmt því eru útgerðir landsins að greiða um 1,5 milljarða í veiðigjald (greiðslu fyrir afnot). Þess utan greiða þær tekjuskatt og aðra skatta samkvæmt lögum.

Mjög lítið hefur verið gert úr þessu veiðigjaldi í umræðunni. Upplýst hefur verið að Grandi greiði 145 milljónir króna í veiðigjald á þessu ári. En þið tókuð eftir því að HS Orka greiðir um 70 milljónir króna á ári í auðlindagjald, skv. samningi.

Núna vill ríkisstjórnin taka „gjafakvótann“ af útgerðum, 5% á ári næstu tuttugu árin. Ýmsir spyrja hvort ekki væri nærtækara að hækka veiðigjaldið vilji ríkið fá meira út úr sjávarútveginum og auka rentu sína. Veiðigjaldið er frádráttarbært frá tekjuskatti.

Yfir 90% af öllum kvóta útgerðarfyrirtækja á Íslandi hafa verið keypt á frjálsum markaði, samkvæmt reglum um frjálst framsal veiðiheimilda. Útgerðin er stórskuldug vegna þess að hún hefur hagrætt sjálf með því að kaupa út þá sem hafa hætt í útgerð á Íslandi og horfið á braut.

Ef útgerðin sjálf hefði ekki keypt útgerðir með kvóta þá hefðu fjöldinn allur af sjávarútvegsfyrirtækjum farið á höfuðið – og þar með gömlu ríkisbankarnir.

Núna gætu nýju bankarnir nötrað ef sjávarútvegsfyrirtæki fara á höfuðið. Eignast nýju bankarnir þá veiðiheimildirnar eða tekur ríkið þær þá og endurleigir?

Umræðan um náttúruauðlindir og rentuna af þeim er af hinu góða. En þetta er alls ekki svo einfalt mál sem Björk Guðmundsdóttir heldur fram að ríkið eigi að leysa til sín jarðir og jarðsvæði sem eru með orkuauðlindir – eða náttúruauðlindir almennt.

Það verður verulega dýrt fyrir skattgreiðendur að leysa til sín jarðir einstaklinga og sveitarfélaga með náttúruauðlindum og taka þær yfir. Eignarétturinn er friðhelgur samkvæmt stjórnarskránni, hvort sem eigendur eru ríkið, sveitarfélög eða jarðareigendur.

Ríkið á ekki Svartsengi. Það eru sveitarfélögin suður með sjó sem eiga það og leigja afnot til HS Orku gegn 70 milljóna króna leigu á ári.

Jón G. Hauksson

[email protected]