Stóra skráadreifingarmálið / 08/2004

Þörf á að líta í eigin barm

Mál málanna í tölvuheiminum á Íslandi síðustu vikurnar hefur verið aðgerðir lögreglu og samtökum höfundarrétthafa gegn

notendum skráardreifikerfa. Sitt sýnist hverjum um þessi mál og hefur umræðan á Netinu því miður oft dottið niður í að vera kjánaleg – eins og þegar fólk gefur í skyn að lögreglan ætti frekar að rannsaka ofbeldisglæpi heldur en höfundarréttarbrot (það er sem sagt bara hægt að rannsaka eina tegund brota, eða hvað?) – eða hreinlega mjög sóðaleg, eins og birtist t.d. í persónulegum árásum á framkvæmdastjóra SMÁÍS.

Persónulega sveiflast ég milli beggja pólanna í þessu máli. Annars vegar finnst mér óhuggulegt að hugsa til þess að lögreglan geti fylgst með og skráð netnotkun almennings í landinu og nýtt svo upplýsingarnar fyrir dómstólum. Það er eitthvað verulega stóra bróðurslegt við þá tilhugsun og grunar mig að takmarkanir á frelsi yfirvalda við rannsóknir sem geta varðað persónuvernd einstaklinga séu af skornum skammti hér á landi. Þar að auki er ég tortrygginn gagnvart samtökum höfundarrétthafa sem eiga það til að festast í afturhaldssjónarmiðum.

Vinna annarra gefin

Á hinn bóginn sé ég nákvæmlega ekkert sem getur réttlætt skráadeilikerfi á borð við það sem brotið var upp með lögregluaðgerðunum. Að ein manneskja bjóði t.d. upp á 2.500 GB af efni – væntanlega að stærstum hluta bundnu höfundarrétti – til afritunar fyrir aðra meðlimi kerfisins er gjörsamlega óskiljanlegt, verð ég að segja. Höfum í huga að hér er um framleiðslu að ræða, lífsviðurværi fólks sem býr til efnið, fjöldaframleiðir, dreifir og selur. Hvort sem notendur DC++ hafa hugsað út í það eða ekki, þá er afskaplega hæpið að leikarar, tónlistarmenn, hugbúnaðarframleiðendur eða aðrir í tengdum iðnaði séu tilbúnir til að gefa vinnuna sína. Það er þó í rauninni það sem skráadreifarar eru að gera – gefa vinnu annars fólks að því forspurðu. Ég veit ekki hvort skráadreifarar nú til dags myndu telja það í góðu lagi að myndbandaleigur keyptu eitt eintak af hverri mynd og fjölfölduðu hana síðan í tugatali til að anna eftirspurn eins og tíðkaðist hér á árum áður - áður en gripið var í taumana. Þetta er þó í eðli sínu það sem mestu skráardreifararnir gera, nema að í stað þess að fá peninga beint í hendurnar fá þeir efni frá öðrum í staðinn og þurfa ekki að kaupa eða leigja það annars staðar frá, sem leiðir til óbeins fjárhagslegs ávinnings af „starfseminni“.

Á móti tækninýjungum

Það verður engu að síður ekki af höfundaréttarsamtökum hér og erlendis skafið að þau hafa í gegnum tíðina ósköp lítið gert til að ávinna sér samúð almennings. Alveg frá upphafi tækninýjunga – og þá er ég að tala um þegar sjálfspilandi píanó voru fundin upp í kringum aldamótin 1900 – hafa þau barist með kjafti og klóm gegn öllum nýjungum sem eru vinsælar meðal almennings en gætu mögulega dregið úr tangarhaldi höfundarrétthafa á mörkuðum sínum. Þetta sjáum við enn í dag þegar tónlistarfyrirtæki eru fyrst núna hætt að berjast gegn nútímanum, hafa leyft dreifingu tónlistar á Netinu og eru farin að bjóða upp á almennilega valkosti (á borð við iTunes og Tónlist.is) við ólöglegu dreifinguna. Kvikmynda- og sjónvarpsbransarnir þurfa einnig að hysja upp um sig buxurnar og koma inn í nútíðina til okkar hinna í stað þess að berja hausnum við steininn og reyna að hindra tækninýjungar.

Handhafar höfundaréttar verða líka að átta sig á því að þeir mega ekki reyna að nota sér núverandi ástand til að draga úr lögbundnum rétti einstaklinga til að nota það efni sem þeir hafa keypt. Afritunarvarnir á geisladiskum eru dæmi um slíkar tilraunir, sem virðast sem betur fer á undanhaldi. Kaupandi höfundarréttarvarins efnis hefur nefnilega líka sinn rétt - sem kallast „fair use“ eða „sanngjörn notkun“ - og má hann samkvæmt því gera afrit af efninu til einkanota. Þannig, þegar ég kaupi geisladisk, má ég skrifa afrit af honum til að hafa í bílnum, afrita hann á tölvuna svo ég geti sett efnið á MP3-spilarann minn og svo framvegis. Þegar mér er seldur geisladiskur með afritunarvörn er verið að svíkja af mér þennan rétt og samúð mín fyrir höfundarrétthöfum fellur langt niður fyrir núllið. Eins mættu höfundarrétthafar velta fyrir sér hvort að hlutir eins og verðlagning á efni hér á landi (geisladiskar eru t.d. í mörgum tilvikum þrisvar sinnum dýrari hér en í Bandaríkjunum) sé hreinlega að hrekja neytendur til að leita annarra lausna.

Mergurinn málsins er því þessi: Bæði skráardreifarar og höfundarrétthafar þurfa að líta í eigin barm. Fjöldadreifing á höfundarréttarvörðu efni er þjófnaður, punktur. Höfundarrétthafar vinna hins vegar ekki baráttuna gegn slíku athæfi fyrir dómstólum, heldur með því að bjóða upp á almennilega og sanngjarna valkosti við neðanjarðarstarfseminni.