Er Davíð Oddsson efnahagsvandi?

Tveir þekktir hagfræðingar hafa með skömmu millibili ráðist harkalega á Seðlabankann. Gylfi Magnússon dósent sagði í útvarpsfréttum að bankinn væri rúinn trúverðugleika, orðinn sjálfstætt efnahagsvandamál og nauðsynlegt væri að skipta um stjórnendur bankans og setja yfir hann fagmenn í stjórn peningamála og styrkja gjaldeyrissjóð bankans um leið. Þorvaldur Gylfason prófessor lét hafa eftir sér að bankastjórn Seðlabankans ætti að sýna þá smekkvísi að segja af sér. Þegar þeir Gylfi og Þorvaldur ræða um að skipta þurfi um stjórn Seðlabankans merkir það í raun að það þurfi að koma Davíð Oddssyni út úr bankanum; hann sé vandinn. Með Davíð í bankastjórn Seðlabankans sitja tveir hagfræðingar; Eiríkur Guðnason og Ingimundur Friðriksson. Hjá bankanum starfar heill herskari vel menntaðra hagfræðinga.

Davíð Oddsson hefur skráð nafn sitt sem einn af hinum stóru í íslenskum stjórnmálum; en ég hef áður haldið því fram að það hafi verið afleikur hjá honum að sækjast eftir því að verða seðlabankastjóri þegar hann hyrfi úr stjórnmálum; hann hefði frekar átt að stíga alveg af sviðinu. Hann hefur frá upphafi verið einu númeri of stór fyrir bankann; of umdeildur. Mér finnst það hins vegar ofmat á Davíð Oddssyni að halda því fram að hann sé sjálfstæður efnahagsvandi þótt bankinn sjáist ekki fyrir í að hækka stýrivextina. Nema menn trúi því innst inni að stjórnmálamenn þori ekki að henda krónunni og skipta um gjaldmiðil á meðan Davíð er seðlabankastjóri. Nema menn trúi því að lausafjárvandi bankanna leysist með því að Davíð hætti og að gjaldeyrisforði Seðlabankans batni sjálfkrafa með brotthvarfi hans. Auðvitað er krónan sjálf aðalsökudólgurinn í því hvernig komið er fyrir henni. Krónan er búin að vera og það kostar of miklar fórnir að hafa hana og verja hana. Ef hægt er að kenna Davíð um eitthvað eitt þá er það að hafa ekki hafið undirbúning fyrir nýjan gjaldmiðil meðan hann var forsætisráðherra og efnahagsástandið var stöðugt. Þá væri vandinn minni núna.

Það er krísa og þá þarf krísustjórnun. Brýnasta verkefnið núna er að auka gjaldeyrisforða Seðlabankans en ekki að reka Davíð. Það er svipuð taktík og kjarnorkukapphlaup stórþjóðanna var í kalda stríðinu; hún gekk út á ógnarjafnvægi. Það er enginn sem segir að Seðlabankinn þurfi að nota gjaldeyrisforðann til að verjast árás, en hann dregur úr mönnum að leggja til atlögu. Ríkissjóður getur ennfremur þurft að taka stórt erlent lán til að auðvelda bönkunum að nálgast erlendan gjaldeyri. En staða bankanna er sterk þrátt fyrir lausafjárvandann. Eiginfjárstaðan er góð. Það er hins vegar lánsfjárkreppa um allan heim – og allir bankar á Vesturlöndum kvarta.

Því verður ekki á móti mælt að Davíð og Seðlabankinn hafa farið offari í að hækka stýrivexti eftir að útlánabólan sprakk og engir peningar eru hvort sem er í umferð. Ég hef haldið því fram að fyrst 13,75% stýrivextir, þeir hæstu í heimi, gátu ekki hamið verðbólguna á Íslandi þá geti 15,5% stýrivextir það ekki heldur; og ekki heldur 20 eða 30% stýrivextir. Hvaða gagn er í því að hækka stýrivexti til að draga úr útlánum þegar bankarnir eru hvort sem er ekkert að lána og löngu búnir að skrúfa fyrir? Þetta heitir að kyrkja atvinnulífið hægt og bítandi.

Seðlabankinn er í þeim vanda staddur að ráða ekki einn við verðbólguna. Það þarf auðvitað tvo til í tangó; ríkisvaldið verður að draga úr sínum útgjöldum. Það er rosalega fátæklegt að ekkert annað úrræði sé til staðar en að hækka stýrivexti og á meðan séu ríkisfjármálin stikkfrí. Snemma árs 2001 voru sett ný lög um Seðlabankann og gengi krónunnar. Gengið skyldi verða fljótandi og markmið Seðlabankans fyrst og fremst að halda úti verðstöðugleika. Þar með fóru vaxtahækkanir að ganga út á gengi krónunnar frekar en að stýra útlánum bankanna.

Verðbólguna, sem Seðlabankinn hefur undanfarin ár tekist á við, má rekja til hinnar alþjóðlegu útlánabólu sem hófst fyrir alvöru árið 2004 og gerði það að verkum að verð á hlutabréfum og húsnæði hækkaði mjög óeðlilega um allan heim; eyðsla, útlánagleði, samrunar og fjáraustur banka tóku völdin – og lánsfé varð skyndilega eina breytan í formúlunni í verði hlutabréfa og húsnæðis. Þegar útlánabólan sprakk hrundi verð hlutabréfa og verð á húsnæði mun gera það – einnig á Íslandi. Eflaust er hægt að gagnrýna Seðlabanka Íslands fyrir að hafa ekki hækkað stýrivexti með látum árið 2004, senda ríkisvaldinu tóninn um að draga úr ríkisþenslu, biðja bankana um að hægja á sér í útlánagleðinni og setja upp bindiskyldu peningamagns að hætti Friedmans, og að leyfa jafnvel krónunni að falla eitthvað til að draga úr viðskiptahallanum og neyslunni. Á þessum tíma var Davíð forsætisráðherra.

Krísan núna er krónan og hin alþjóðlega lánsfjárkreppa í kjölfar sprunginnar útlánabólu. Það getur vel verið að það létti eitthvað á þrýstingnum ef Davíð hætti. Ég held samt ekki. En það er kaldhæðnislegt að Davíð seðlabankastjóri skuli vera að slást við þenslu sem á upptök sín í tíð Davíðs forsætisráðherra.

Jón G. Hauksson