Teflir til sigurs

Guðfríður Lilja kemur móð og másandi til fundar við blaðamann á kaffihúsi í Bankastrætinu eftir vasklegan sprett af Vesturgötunni. Blaðamaður innir hana eftir því hvort í nógu sé að snúast hjá henni og jú, jú, hún jánkar því og segist ekki eiga í vandræðum með að koma sér í fleiri og fleiri verkefni. Ástæða spretthlaupsins var þó sú að svo óheppilega vildi til að þennan daginn hafði sprungið á bíl hennar og því riðluðust áætlanir hennar eilítið. Það kom ekki að sök fyrir viðtalið sem snerist fljótt upp í heitar umræður um skáklistina og áhrif hennar.

Hátindur ferilsins

Guðfríður Lilja er menntaður stjórnmálafræðingur og sagnfræðingur frá Harvardháskóla í Bandaríkjunum og með masterspróf í stjórnmálaheimspeki frá Cambridgeháskóla á Englandi. Hún starfar á alþjóðasviði Alþingis en er í leyfi fram á haustið sökum anna í skákstörfunum.

„Það eru tvö ár síðan ég var kjörin forseti Skáksambandsins og ég hef lítið teflt sjálf eftir það. Það má því segja að minn skákferill hafi lent í aftursætinu en í maí verður haldið ólympíumót í skák á Ítalíu og þar ætla ég að keppa á ný. Í rauninni var ég á hátindi míns skákferils þegar ég var 17 ára gömul en síðan fór ég í háskólanám og bjó erlendis í mörg ár og þá voru aðrir hlutir sem höfðu forgang. Ég kom hingað heim árið 2000 til að hjálpa til við að tryggja að það færi út ólympíusveit kvenna en þá hafði ekki verið send kvennasveit utan í 16 ár. Ég ætlaði alltaf aftur út en lífið var með aðrar áætlanir í huga fyrir mig. Eftir að ég flutti heim hefur skákkennsla og útbreiðsla skáklistarinnar skipað stóran sess hjá mér en kannski á það eftir að breytast aftur,“ segir Guðfríður Lilja og brosir.

Vísindi og listgrein

Það er mikil hefð fyrir skákiðkun í fjölskyldu Guðfríðar Lilju en sjálf var hún aðeins fimm ára gömul þegar amma hennar, Guðfríður Lilja Benediktsdóttir, kenndi henni mannganginn.

„Þetta voru eins konar samræður við ömmu á sunnudögum að tefla við hana en hún var mjög sókndjörf skákkona. Það að geta leikið við ömmu sína og afa, eins og ég gerði sem barn, sem eru af allt annarri kynslóð, er magnað fyrirbæri. Hluti af því að tefla er að leika sér og þess vegna er það svo skemmtilegt. Flestir í fjölskyldunni hafa gaman af að tefla og ég hef alltaf átt góðar og persónulegar minningar og tengingar við það að tefla,“ útskýrir skákkonan.

Talið berst enn frekar að hinni göfugu og aldagömlu íþrótt sem Guðfríður Lilja er þó ekki alveg á að kalla eigi íþrótt.

„Sumir kalla þetta íþrótt sem sameinar þætti eins og rökhugsun, hugmyndaflug, þrautseigju og ýmsa aðra þætti. Skák er vissulega íþrótt hugans og krefjandi keppnisgrein en aðrir kalla þetta list eða vísindi. Skákin er á vissan hátt skapandi listgrein og í gegnum aldirnar hefur byggst upp dýpri þekking og skilningur á skákinni sem eru vísindi út af fyrir sig. Þessar skilgreiningar segja manni hins vegar ekkert meira en að skák er skák og mögnuð sem slík,“ segir Guðfríður Lilja.

Flott að nota hugann

Á undanförnum árum hefur vegur skáklistarinnar farið vaxandi hérlendis en Guðfríður Lilja er sannfærð um að alltaf megi gera betur. „Það hefur verið mjög jákvæð vakning hérlendis undanfarin ár. Skák á Íslandi stendur á gömlum merg og það væri mjög dapurlegt að glutra niður þeirri skákþekkingu og færni sem hér er til. Það er dýrmætt að halda þessari hefð á lofti og mjög gott fyrir börnin okkar en einnig fyrir fólk á öllum aldri. Skáksambandið hélt til dæmis stóra alþjóðlega skákhátíð í mars síðastliðnum og þar tefldi maður sem var á níræðisaldri, en það sýnir manni að það er aldrei of seint að þjálfa hugann,“ segir Guðfríður Lilja og bætir við: „Það er ótrúlega margt sem þarf að gera ennþá til að gera skákina sýnilegri og gera ímynd skákiðkunar enn jákvæðari á meðal barna og unglinga. Við missum til dæmis þó nokkuð af efnilegum stelpum úr skákinni þegar þær komast á unglingsaldurinn því að þá þykir þeim sumum ekki nógu skvísulegt að tefla. Það þarf að koma því inn hjá börnum sem og fullorðnum að það er flott að nota hugann.“

Í rótgrónum karlaheimi

Það eru tvö ár síðan Guðfríður Lilja var kjörin forseti Skáksambands Íslands. Hún var og er fyrsti kvenmaðurinn til að gegna því embætti og það þótti sæta tíðindum þegar hún var kosin.

„Rétt eins og aðrar landsliðskonur í skák hef ég alltaf fundið fyrir því að þetta er karlaheimur og í raun rótgróinn karlaheimur. Þegar ég var lítil og var að tefla á mótum var ég alltaf eina stelpan og það hefði verið langeinfaldast að hætta. Það þarf að mynda samfélag stúlkna í þessum heimi því viðhorfið sem hefur verið ríkjandi í gegnum tíðina hamlar getu stúlkna og því er mikilvægt fyrir þær að hafa fyrirmyndir sem hafa þorað og viljað,“ útskýrir Guðfríður Lilja og hnyklar brýnnar um leið og hún leggur áherslu á orð sín. Forseti Skáksambandsins telur jafnframt að margt hafi breyst varðandi viðhorf til þátttöku í skák á undanförnum árum og segist hún hafa fengið góðan stuðning jafnt frá konum sem körlum.

„Gott dæmi um það sem hefur breyst á síðastliðnum fimm árum er að áður voru rosalegar mótbárur gegn því að senda íslenska kvennasveit á ólympíumót en núna eru nánast allir sem styðja þá stefnu að senda eigi íslenskar konur til að keppa í skák erlendis. Mikilvægast er að breyta hugarfari fólks en ef maður nær að breyta hugarfari í jákvæðari farveg er víst að maður hefur látið gott af sér leiða. Jákvætt hugarfar er undirstaða allra góðra verka. Núna finn ég að það er von í íslensku skáklífi, meðbyr, bjartsýni og kraftur,“ segir Guðfríður Lilja og aðspurð um hvort forsetaembættinu fylgi mikil harka svarar hún:

„Þetta tekur á og maður þarf að hafa bein í nefinu og vera töffari í sér. En þetta er mjög gaman og það er frábært fólk sem vinnur að þessum málum. Ég myndi mjög gjarnan vilja sjá fleiri konur koma að hreyfing-unni en þetta tekur allt tíma, það gerist ekkert á einum degi.“

Tímar sýndarmennsku

Ímynd skákmannsins hefur stundum verið neikvæð og jafnvel hefur verið gengið svo langt að tala um skákmenn sem nörda. Guð-fríður Lilja hefur ekki farið varhluta af þeirri umræðu og er algjörlega ósammála þessari staðhæfingu.

„Það sem heillar mig við skák og skákmenn er að maður hefur bara sjálfan sig til að treysta á og ég virði fólk sem þorir að skera sig úr og fylgja eigin krafti og hug. Ég meina, er Björk nörd? Hverjir eru nördar? Hvað þýðir það að vera nörd? Að þora að vera öðruvísi? Nördaumræða yfirleitt, á hvaða sviði sem er, verður alltaf hálf hjákátleg og óáhugaverð og byggist auk þess á einhvers konar tilbúnum ímyndum sem oftast koma raunveruleikanum lítið við. Þetta er kannski merki um okkar tíma, þessa ímyndartíma. Skákin snýst ekki um blekkingar, yfirborð eða sýndarmennsku, heldur um að leita ein-hvers konar sannleika á taflborðinu og nýta hugmyndaflugið til að skapa sér spennandi leiðir til sigurs. Ef það þykir nördalegt í dag, þá verður það án efa komið í tísku aftur á morgun,“ útskýrir Guðfríður Lilja, en segir jafnframt:

„Það má þó ekki skilja á þessu að ég sé svartsýn á þessa tíma sem við lifum á en það snýst því miður margt um yfirborð og umbúðir. Það er minna spurt um innihaldið.“

Mikill náttúruunnandi

Það er ekki eingöngu skákin sem kemst að hjá Guðfríði Lilju því hún á einnig önnur göfug áhugamál.

„Mín nýjustu áhugamál eru að læra að dansa salsa og tala spænsku en ég er nýkomin frá Kúbu með kærustunni minni þar sem ég varð full andagiftar til þessara nýju áhugamála. Annars finnst mér gaman að vera í góðra vina hópi, borða góðan mat, lesa bækur, horfa á kvikmyndir og fara í gönguferðir um Ísland. Ég er mikill náttúruunnandi og mér finnst að það ætti að vera þverpólitísk samstaða um að vernda íslenska náttúru því hún er það stórkostlegasta sem við búum að sem þjóð. Það getur enginn tekið þessa Guðs gjöf frá okkur nema við sjálf. Eitt af því sem tengir alla Íslendinga saman hlýtur að vera væntumþykja fyrir sínu landi og við þurfum að hugsa okkur gríðarlega vel um áður en farið er að virkja ósnortnar náttúruperlur. Hugaraflið er aftur á móti fullkomlega vannýtt auðlind sem við getum alltaf nýtt betur og ég vona að svo verði meira af í framtíðinni. Mottó okkar ætti að vera „virkjum hugann, verndum náttúruna!“ segir Guðfríður Lilja sannfærandi röddu. Auðvelt er að ímynda sér að sá eldmóður sem hún er haldin smiti hvarvetna út frá sér.