Vinirnir Gauguin og Van Gogh og örlög eyrans (BJ)

Málarinn Gauguin var um tíma félagi málarans heimsfræga Vincents Van Goghs í borginni Alres í Frakklandi. Hann varð sem kunnugt er vitskertur, skar af sér eyrað og fyrirfór sér á endanum. Gauguin segir frá síðustu dögum sínum á svæðinu í bókinni Berorðar skýrslur Gauguins sem mér áskotnaðist fyrir skömmu. Kíkjum í bókina:

„Þegar dró að lokum dvalar minnar varð Vincent mjög grófur og hávær en svo þögull í kjölfarið. Oftar en einu sinni fór hann á fætur og laumaðist yfir að rúminu mínu á nóttunni en ég vaknaði og stóð hann að verki. Hvað ætli hafi valdið því að ég vaknaði á nákvæmlega þeirri stundu?

Hvað sem því líður var nóg að ég segði hvasst við hann: „Hvað er að þér Vincent?“ Þá fór hann aftur í rúmið sitt að sofnaði djúpum svefni.

Mér datt í hug að mála mynd af honum meðan hann var að mála kyrralífsmótív sem hann hafði svo gaman af. Þegar portrettið var tilbúið sagði hann við mig: „Þetta er svo sannarlega ég, en ég er orðinn brjálaður.“

Sama kvöld fórum við í kaffihúsið. Hann fékk sér léttan absinthe. Skyndilega kastaði hann glasinu og því sem í var í því framan í mig. Mér tókst að forða mér undan og tók utan um hann, fór út úr kaffihúsinu og yfir Victor Hugo torgið. Innan skamms var Vincent kominn í rúmið þar sem hann sofnaði á nokkrum sekúndum og vaknaði ekki fyrr en morguninn eftir.

Þegar hann vaknaði sagði hann mjög rólegur við mig: „Kæri Gauguin, ég minnist þess óljóst að hafa móðgað þig í gærkvöldi.“

Ég svaraði: „Ég fyrirgef þér með ánægju og af öllu hjarta, en atburðirnir í gær gætu endurtekið sig og ef ég verð fyrir höggi gæti ég misst stjórn á mér og kyrkt þig. Leyfðu mér að skrifa bróður þínum og segja honum að ég sé að koma tilbaka.“

Guð minn góður, hvílíkur dagur!

Um kvöldið, eftir að ég hafði etið kvöldmat, fannst mér að ég þyrfti að fara einn út og fá mér ferskt loft á stígunum gegnum blómabreiðurnar. Ég var nýkominn yfir Victor Hugo torgið þegar ég heyrði kunnuglegt fótatak fyrir aftan mig, stutt, hratt og óreglulegt. Ég sneri mér við á sama andartaki sem Vincent þaut í áttina til mín með opinn rakhníf í hendinni. Svipur minn hlýtur að hafa verið áhrifamikill á þessu augnabliki því að hann stoppaði, varð niðurlútur og hljóp áleiðis heim aftur.

Vanrækti ég skyldur mínar á þessari stundu? Hefði ég átt að afvopna hann og reyna að róa hann niður? Ég hef oft spurt samvisku mína að þessu, en ég hef aldrei getað áfellst mig. Látum þá sem vilja kasta steinum í mig.

Innan skamms var ég kominn á gott hótel í Arles þar sem ég spurði hvað klukkan væri, bókaði herbergi og fór í háttinn.

Ég var svo æstur að ég gat ekki sofnað fyrr en klukkan þrjú um nóttina og ég vaknaði í seinna lagi, klukkan hálf átta.

Þegar ég kom að torginu sá ég hóp samankominn. Nálægt húsinu okkar voru lögregluþjónar og lítill herramaður með melónulaga hatt. Hann var foringi þeirra.

Þetta hafði gerst í millitíðinni:

Van Gogh fór aftur í húsið og skar strax af sér eyrað upp við höfuðið. Hann hlýtur að hafa tekið sér tíma í að stoppa blóðrásina því að daginn eftir voru mörg blaut handklæði í neðri herbergjunum tveimur. Herbergin og stiginn upp í svefnherbergið okkar voru blóði drifin.

Þegar hann var í ástandi til þess að fara út var hann með Baskahúfu sem hann dró langt niður. Svo fór hann í hús nokkurt þar sem menn sem ekki eiga sér kærustu geta eignast félaga og gaf framkvæmdastjóranum umslag. Í því var eyrað, vandlega þvegið. „Hér er gripur til minja um mig,“ sagði hann.Svo hljóp hann heim þar sem hann fór í rúmið og sofnaði. Hann gætti þess þó að draga fyrir og kveikja á lampa á borði við gluggann.

Tíu mínútum seinna iðaði allt strætið sem ætlað var gleðikonunum og þær ræddu um hvað hefði gerst.

Ég hafði ekki minnsta grun um þetta þegar ég kom að dyrunum á húsinu okkar og maðurinn með melónuhattinn sagði harkalega og í afar hvössum tón: „Hvað hafið þér gert við félaga yðar, herra minn?“

„Ég veit ekki ... “

„Ó jú ... þér vitið það vel ... hann er dauður.“

Ég get ekki óskað neinum þess að upplifa svona yfirlýsingu og það tók mig langan tíma að ná mér og hægja á hjartslættinum.

Reiði, hneykslun, sorg og skömm yfir öllum þeim augum sem á mér hvíldu og rifu mig í tætlur, kæfðu mig og ég svaraði stamandi: „Allt í lagi herra minn, við skulum fara upp. Við getum rætt málin þar.“.

Vincent lá í hnipri í rúminu, vafinn í lökin og virtist andvana. Ég snerti líkamann ofur varlega. Hitinn gaf til kynna að hann væri enn á lífi. Mér fannst eins og ég hefði skyndilega náð aftur allri orku minni og anda.

Ég sagði lágum rómi við lögregluforingjann: „Gjörið svo vel að vekja þennan mann varlega og ef hann spyr um mig segið honum að ég hafi farið til Parísar. Ef hann sér mig gæti það riðið honum að fullu.

Ég verð að játa að frá og með þessari stundu var lögreglustjórinn eins kurteis og frekast var unnt og lét senda eftir lækni og leiguvagni.

Þegar Vincent vakanði spurði hann um félaga sinn, pípuna og tóbakið. Hann hafði meira að segja rænu á að spyrja um kassann sem við geymdum peningana okkar í . Þvílíkur grunur verð ég að segja! En ég hafði þá þegar þjáðst nóg til þess að láta þetta trufla mig.

Vincent var færður á sjúkrahús þar sem hann fór strax að rugla.

Það þekkja allir endinn á sögunni sem hafa einhvern áhuga á henni og það væri gagnslaust að tala um það ef ekki væri fyrir skelfilega þjáningu manns sem var á geðveikrahæli, en jafnaði sig nægilega á mánaðarfresti til þess að skilja í hvaða stöðu hann var og málaði af ákafa hinar aðdáunarverðu myndir sem við þekkjum.

Síðasta bréfið sem ég fékk frá honum var sent frá Anvers sem er nálægt Pontoise. Hann sagði mér að hann hefði vonast til að sér myndi batna nægilega til þess að geta hitt mig í Brittany, en nú gerði hann sér grein fyrir því að sér myndi aldrei batna.

„Kæri meistari“ (þetta var í eina skiptið sem hann notaði þetta orð), „eftir að hafa þekkt þig og valdið þér sársauka þá er betra að dayja hress en dapur.“

Hann skaut sig í magann og ekki löngu seinna dó hann í rúminu þar sem hann reykti pípuna sína. Hann var þá með fullu viti, unni list sinni og hataði engan.“

Myndirnar eru: a. Sjálfsmynd Gauguins, b. Mynd Gauguins af Van Gogh að mála c. Sjálfsmynd Van Goghs eftir að hann skar af sér eyrað.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar