Eiga tæki að reyna að hafa vit fyrir okkur? / 01/2005

Fæst kunnum við því vel ef haft er vit fyrir okkur. Sérstaklega þegar einhver sem okkur finnst að hafi minna vit á hlutunum en við reynir það (samanber viðbrögð unglings þegar foreldrar hans reyna að hafa vit fyrir honum). Það er því óþrjótandi uppspretta tölvuofsa* þegar tölvur og tæki reyna að hafa vit fyrir okkur.

Þetta er til dæmis mjög algengt í ritvinnsluforritinu Word sem ítrekað breytir uppsetningu textans sem við erum að skrifa eftir því hvernig forritið „heldur“ að við ætlum að setja hann upp. Fyrsti stafur á eftir punkti verður stór sem er sérstaklega óhentugt í íslensku þar sem dagsetningar og skammstafanir eru skrifaðar með punkti. Heilu málsgreinarnar taka á sig form sem þær erfa frá einhverri annarri málsgrein eða vegna þess að forritið hélt að notandinn vildi skrifa númeraðan lista.

Svona taka tækin af okkur völdin oft á dag. Ljósritunarvélar (á ég ekki að minnka þetta fyrir þig?), prentarar (allt sent á prentarann í hinni byggingunni), farsímar (varstu ekki að meina þetta orð?). Niðurstaðan er sú að notandanum finnst hann ekki sitja við stjórnvölinn og finnst hegðunin vera órökrétt. En jafnvel þótt notandinn skilji að hegðunin sé á einhvern hátt rökrétt er óþolandi að þurfa að berjast við tæki til að það geri það sem maður vill að það geri. Þurfa að rökstyðja ákvarðanir manns fyrir ljósritunarvél. Sammála?

Gott að eiga hauk í horni

Hönnuðum þessara tækja gengur þó gott eitt til. Þeir eru að reyna að sjá fyrir hvað það er sem notandinn vill gera og gera honum það auðveldara. Ótrúlega oft gengur þetta vel og það tæki er vel hannað sem getur haft vit fyrir notandanum án þess að notandinn verði var við það (eins og góður einkaþjónn). Stafrænar myndavélar og ljósritunarvélar aðlaga ljósop og skerpu. Bílar læsa sér ef maður yfirgefur bílinn og gleymir að læsa.sjálfur. Bílar grípa meira að segja inn í þegar maður bremsar og lyfta bremsunni örlítið til að gæta þess að maður læsi ekki stýrisútbúnaðnum. Lúxus sem maður fær ekki nógsamlega þakkað þegar bremsað er í hálku. Viðurkennum það bara, það er gott að eiga hauk í horni þegar maður gleymir að vista eða velur óvart að eyða einhverju.

Eitt dæmi sem mér var bent á þegar ég leitaði eftir dæmum í þessa grein var sú tilhneiging Internet Explorer vafrans til að bjóðast til að muna lykilorðin þín. Hversu margir lesendur þiggja það? Þeir sem ég ræddi við voru almennt sammála um að gera það ekki. Auðvitað yrði það til hæginda ef þeir þyrftu ekki að slá inn lykilorð á hinum ýmsu vefjum en þeir bara treystu Explorer ekki fyrir þeim.

Og það er kjarni málsins: traust. Allt þetta snýst um traust. Treysti ég tækinu mínu til að hafa vit fyrir mér? Til að koma fram fyrir mína hönd. Fyrir því að vera einu skrefi á undan mér?

Traustið milli manna og tækja

Ef tækið hefur gert það áður og verið sammála mér um hver niðurstaðan

átti að vera þá er ég líklegri í framtíðinni til þess að treysta „dómgreind“ þess. Og slíkt samband er ómetanlegt milli notanda og þeirra tækja sem hann notar. Öll notkun og framtíðarfjárfestingar byggja á þessu trausti. Upplifi notandi að vara bregðist trausti hans þá kaupir hann ekki þá vöru aftur og jafnvel ekki vöru frá sama framleiðanda. Þess vegna er áríðandi að byggja þetta traust frá fyrstu kynnum. Ef traustið brotnar getur verið ómögulegt að byggja það aftur.

Þetta traustsamband milli manneskju og tækis er í raun ekki mikið öðruvísi en milli hennar og vina, kunningja og samstarfsfélaga. Það getur verið mjög persónulegt. Margir vísa til tækja sem þeir nota á sama hátt og þau væru lifandi persónur. Til dæmis er það mál manna að tölvum virðist oft vera illa við einhvern. Einmitt vegna þess að fólk persónugerir þetta samband verður sambandið mun mikilvægara fyrir það. Það getur jafnvel fundið fyrir vonbrigðum með tæki eða fundist að það hafi hreinlega brugðist því. Þetta er grundvöllurinn fyrir tölvuofsa. Við getum ekki orðið svona reið nema okkur finnist að okkur vegið. Persónulega. Og oft finnst mér eins og að mál sé komið til að hönnuðir fari einnig að taka samband þeirra við notendur persónulega.

*Tölvuofsi

Þegar það að nota tölvu eða önnur flókin tæki vekur svo hörð neikvæð viðbrögð að við missum stjórn á skapi okkar.