Málþing til minningar um Árna (JGH)

Það var vel til fundið að halda málþing til minningar um Árna Vilhjálmsson prófessor við Háskóla Íslands. Hann var maður fræða og framkvæmda; guðfaðir kennslu í fjármálum við skólann og á Íslandi. Hann sat í fjölda stjórna og var um árabil stjórnarformaður HB Granda. Hann var frumkvöðull í einkavæðingu. Hann var iðjusamur og alþýðlegur. Málþingið var haldið í hátíðarsal Háskóla Íslands og þótti mér vænt um að salurinn var þéttskipaður og komust færri að en vildu.

Í upphafi málþingsins afhenti Kristján Loftsson, forstjóri Hvals, Háskóla Íslands að gjöf brjóstmynd af Árna og fór vel á því að ekkja Árna, Ingibjörg Björnsdóttir, afhjúpaði hana. Styttan þessi fer ekki niður í kjallara einhvers staðar heldur verður á besta stað í fræðahúsinu Odda.

Yfirskrift málþingsins var kvótakerfi og veiðigjöld í bæði alþjóðlegu og íslensku samhengi. Frummælendur voru bandaríski prófessorinn Ralph Townsend, Ragnar Árnason prófessor, Gunnar Haraldsson, forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands og Hannes Hólmsteinn Gissurarson prófessor.

Greint var frá því að Hannes Hólmsteinn hefði haldið utan um málþingið af hálfu Háskóla Íslands og getur hann verið stoltur af vel unnu verki. Mikil ánægja var með málþingið og öllum sem að því stóðu til sóma.

Ég staldraði sérstaklega við það í erindi Ragnars Árnasonar prófessors þegar hann sagðist vilja gagnrýna tvær algengar villur. Í fyrsta lagi að arðurinn í fiskveiðum skapaðist af auðlindinni einni og í öðru lagi að auðlindaskatturinn, eða veiðigjaldið á útgerð, væri á einhvern hátt hagkvæmari skattur en aðrir skattar og truflaði ekki verðmætasköpun í greininni. Ragnar sagði að auðlindin væri aðeins einn af fjölmörgum þáttum sem þyrfti að hafa í huga.

Hann sagði að enginn arður hefði verið af sjávarútvegi á Íslandi þegar fiskistofnarnir voru tvisvar til þrisvar sinnum stærri en núna. Hann sagði að kvótakerfið væri hin raunverulega ástæða fyrir þeim hagnaði sem orðið hefði í greininni eftir að kerfið var tekið upp.

Ég held að flestir geti verið sammála þessu, það gleymist oft að hagnaðurinn í greininni er kominn til af rekstri sjávarútvegsfyrirtækja á Íslandi. Málið er að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki eru að nýta aflann mun betur en t.d. Norðmenn og Ný-Sjálendingar en þessar þrjár þjóðir eru með bestu og virkustu kvótakerfi í heiminum í sjávarútvegi.

Nýlega hafði ég á orði að stjórnvöld hefðu ekki ein byggt upp fiskistofnana á Íslandi með kvótakerfinu, heldur hefði þetta verið samvinna stjórnvalda, fiskifræðinga, sjómanna og útvegsmanna.

Það gleymist oft að sjávarútvegurinn á Íslandi bjó við gríðarlega offjárfestingu þegar kvótakerfið var sett á, það voru alltof mörg fiskiskip og fiskvinnsluhús. Sjávarútvegurinn var látinn taka á sig þessa offjárfestingu – en ekki bankakerfið. Ef sjávarútvegsfyrirtæki hefðu verið látin fara á höfuðið hefði skellurinn lent á Landsbankanum, Útvegsbankanum og Búnaðarbankanum gamla. Þeir hefðu allir getað hrunið fyrir vikið.

Í stað þess var framsal í kvótakerfinu leyft. Fyrirtækin keyptu gjaldþrotafyrirtækin út og byrjuðu að byggja upp hagkvæman sjávarútveg. Þau hafa tekið á sig skerðingar á afla í þeirri von auðvitað að fá meiri kvóta síðar.

Hvernig getur stjórnsýslan og ríkisvald sett lög um kvótakefið sem hafa gilt í bráðum þrjátíu ár og framsalið í yfir tuttugu ár – og ætlað síðan að kollvarpa kerfinu þegar það er loksins farið að skila árangri og hagnaði? Yfir 95 prósent kvótans hefur verið keypt, þannig hafa stóru fyrirtækin orðið stærri.

Árni Vilhjálmsson var fræðimaður og framkvæmdamaður. Hann kenndi nokkrum kynslóðum að reka fyrirtæki og horfa á rekstur út frá arðsemi fjármagnsins.

Hann kenndi mér við Háskóla Íslands og fór fyrir hópi nemenda til Bandaríkjanna í byrjun ársins 1979. Hann var einstakur fararstjóri. Síðar sat ég í nefnd með honum um manns ársins hjá Frjálsri verslun.

Árni var alltaf brosmildur og alltaf alþýðlegur – gefandi fræðimaður.

Jón G. Hauksson

[email protected]