Auðhyggjan fyrr og nú (BJ)

Auðhyggjan hefur orðið mörgum mönnum umtalsefni, bæði fyrr og síðar. Fyrir tæplega 100 árum skrifaði hinn þekkti fræðimaður Dr. Helgi Pjetursson um Ameríska auðmenn. Helgi kom víða við á ferli sínum og í þessari grein fer hann geyst gegn ofauðungum sem hann nefnir svo. Ætli nokkuð af því sem Dr. Helgi segir eigi við í nútímanum?

Í greininni sem birtist í Ingólfi 25. nóvember 1906 byrjar dr. Helgi að segja frá steinolíukonungnum Rockefeller sem eigi meiri auð en keisarar Rússaveldis og Austurríkis til samans (en þeirra veldi hrundi reyndar rúmum áratug eftir að greinin birtist, en veldi Rockefellers stendur enn). Næst minnist Helgi á Andrew Carnegie, stálkonunginn. Gefum dr. Helga orðið:

„ Carnegie vill vera rithöfundur og hefir auðvitað hlotið mikið lof; það mætti vera lélegt, sem ekki þætti lofsvert hjá þeim rithöfundi sem hefir framundir 150 þúsund kr. í tekjur á degi hverjum. Því verður nú heldur ekki neitað að ýmislegt af því sem Carnegie segir er gott og meira að segja himinhrópandi sannleikur, einsog það, að sá sem vill áfram í heiminum megi ekki neyta áfengis, að það sé óvarlegt að ábyrgjast lántökur kunningja sinna o.s. frv. … Tilgangurinn er svo auðsær, og hann er sá að sýna, að vel megi ofauðungarnir öfundlausir vera, því að bæði séu það beztu og þörfustu menn, og ekki sé orð gerandi á þeim lífsgæðum, sem auðurinn afli þeim. Að vísu geti þeir étið góðan mat en þar sé nú bezt að ofgera ekki, ef vel eigi að fara; þeir geti líka drukkið dýrindis vín; en ekki sé það nú heldur nema í meðallagi holt. Svo geti þeir haft dálítið skemtilegri húsakynni en almenningur. … Schwab [einn af aðalmönnunum í Stálfélaginu] hefir nýlega látið gera sér íveruhús, sem kostar framundir 40 milljónir króna, eða álíka og alþjóðareign Íslands.

Fræg eru lofsyrði Carnegies um fátæktina, en frægust þó þau ummæli hans, að sá sem deyr auðugur hafi lifað sér til svívirðingar. Það er og sannast, að Carnegie hefir gefið of fjár til bókasafna og annars, en þó eru fremur óvænlegar horfur um að hann deyi fátækur og ósvívirtur, því að á síðustu 8 árum er sagt að eignir hans hafi - þrátt fyrir allar gjafir - aukist um rúmar 200 milljónir króna, en Carnegie er kominn fast að sjötugu. W.T. Stead, guðs og auðmanna vinur, hefir spáð Carnegie því að hann muni verða níræður, og ætti því að vera langur gjafatími eftir enn; en tekjur hans eru svo afskaplegar að stálkonungurinn mun ekki fremur tæma fésjóði sína, heldur en Þór tæmdi forðum hornið mikla hjá Útgarðaloka; og raunar hygg ég nú að Carnegie sé talsvert minni alvara en Þór var.

Flestir eru ofauðungar trúmenn miklir. Rockefeller yngri kvað halda biblíufyrirlestur einu sinni í viku og líkt er sagt um fleiri. Það væri gaman að heyra hann einhverntíma skýra orðin: „fyr mun úlfaldi komast í gegnum nálarauga en auðugur maður í himnaríki," en það er þó líklegt að manni mundi ekki veitast sú ánægja þótt viðstaddur væri, og að hann mundi fremur sneiða hjá þeim.

…

Mörgum stendur mjög mikill stuggur af ofauðungunum amerísku og hyggja að þeir muni breyta Bandaríkjunum í nokkurskonar Rússland, og að sú breyting sé jafnvel komin vel á veg; en auðvitað yrði það ekki gamla Rússland nákvæmlega upp aftur, því að ekkert sem ber við undir sólunni er nákvæm endurtekning á því sem áður hefir verið. Yrði sú breyting til ills, svo víða sem lönd eru bygð, og til tafar mannkyninu á framfarabrautinni. Til ills yrði það líka fyrir ofauðungana sjálfa fyrr eða síðar og er hætt við að ýmsir þeirra myndu fljúga í loft upp í mörgum pörtum eins og hent hefir suma rússneska stórfursta, þegar líkingin með þeim væri orðin enn þá meiri.

Símskeyti segja, að flokkur Roosevelts forseta [Repúblikanar] hafi gengið mjög saman við kosningarnar síðast; eru það ill tíðindi, því að Roosevelt hefir mjög viljað halda í hemilinn á hinum amerísku stórfurstum Mammons."

Sumt hefur snúist við síðan á dögum dr. Helga, en annað gæti nánast verið skrifað í dag.

Benedikt Jóhannesson