Að selja sál sína (BJ)

Það eru meira en 20 ár sem skólafélagi minn sagði við mig: „Það eru allir til sölu.“ Mér varð óþægilega við, en þá bætti hann við: „Það er bara spurning um verð.“ Oft hefur mér orðið hugsað til þessara orða bæði fyrr og síðar. Skyldi það vera svo að allir séu til í að láta í té þjónustu sína ef verðið er nógu hátt? Að vísu er þetta svo á almennum vinnumarkaði að atvinnuveitendur verða að bjóða nægilega há laun til þess að fólk vilji vinna hjá þeim. Það er ljóst að þar verða að mætast hæfileikar starfsmanna og þarfir vinnuveitandans. Þegar ritvinnslukerfi voru nýkomin á tölvur fengu ritarar sem kunnu á tölvur, eins og sagt var, himinhá laun á þess tíma mælikvarða. Nú myndi þýða fyrir ritara að sækja um vinnu ef hann ekki þekkti flest helstu forritin. Þannig hefur þetta breyst.

Ekki eru allir að leita að peningum. Stuðmenn sögðust gera hvað sem er fyrir frægðina nema koma naktir fram. Þannig sækjast sumir eftir auði, aðrir völdum, frægð eða vináttu. Spurningin er: Geta menn keypt sér slíkt?

Sögð er saga af þekktum rithöfundi sem lenti í kvöldverðarboði með hefðarkonu og segir við hana sér til skemmtunar: „Myndirðu sofa hjá mér fyrir tíu þúsund pund?“ og hún svaraði: „Hugsanlega.“ Hann segir þá: „En myndirðu sofa hjá mér fyrir fimm pund?“ Kona brást hin versta við og spurði: „Hvers konar kona heldurðu eiginlega að ég sé?“ og fékk þá svarið: „Ég er búinn að finna út hvernig kona þú ert, nú erum við bara að semja um verðið.“ – Sagan er sögð í gamni, en öllu gamni fylgir nokkur alvara.

En reyndar er það ekki hugsað beinlínis sem endurgjald fyrir vinnu þegar sagt er að allir séu til sölu. Við viljum og þurfum flest að vinna og finnst það ekkert tiltökumál. Stundum er það reyndar sagt að laun þurfi að vera mjög há til þess að fá gott fólk. Þessu var til dæmis fleygt þegar laun stjórnarmanna í Landsímanum voru tvöfölduð fyrir rúmlega ári. Deila má um það hversu há stjórnarlaun þurfa að vera en samt sem áður flokkast störf í stjórn Landsímans vart undir það að að selja sál sína. Fyrirtækið er virðingarvert og þó að deilur hafi verið um það um sinn telst það engu að síður í hópi spennandi fyrirtækja og eins þeirra stærstu á landinu. Einhverjir hafa kannski skorast undan stjórnarstörfum en eftirá sagðist reyndar enginn þeirra fulltrúa sem valdist í stjórnina hafa óskað eftir launahækkuninni. Engu að síður var hitt gefið í skyn, fyrir venjuleg stjórnarlaun fengist ekkert almennilegt fólk í þessa stjórn.

Miklu nær væri að tala um slíkt í fyrirtækjum sem væri mikil tortryggni um og þyrfti að fá virðingarvert fólk til stjórnarstarfa eða í æðstu störf, til þess að afla sér virðingar og trausts. Í Bandaríkjunum var það talið mjög eftirsóknarvert að hafa fyrrverandi forseta í stjórn fyrirtækja. Til dæmis sat Gerald Ford í mörgum stjórnum, en þess ekki getið að hann hafi haft neitt sérstakt fram að færa. Hann hafði ekki reynslu í rekstri fyrirtækja og varð forseti, nánast fyrir tilviljun, án þess að hafa verið í framboði. Líklegast hafa þó fyrirtækin flest verið í hópi leiðandi félaga í Bandaríkjunum og hann hefur ekki lagt lag sitt við banditta nema í augum þeirra, sem telja að öll stórfyrirtæki séu glæpagengi.

Sum fyrirtæki eru þó umdeild af ýmsum orsökum. Þau geta til dæmis verið mengunarvaldar, eða lent í hneykslismálum af einhverjum toga. Stundum er erfitt að festa hendur á því nákvæmlega hvað veldur slöku orðspori þeirra. Sumir kaupsýslumenn hafa tamið sér „kúrekastíl“ þar sem skotgleðin er í meiri hávegum höfð en háttvísin, þó svo að erfitt geti verið að festa hendur á nokkru sem beinlínis er ólöglegt. Það eru alls ekki allir götustrákar glæpamenn, en það er ekki þar með sagt að þeir sem eru vandir að virðingu sinni vilji umgangast þá. Þar geta peningarnir komið inn í myndina. Með því að bjóða nægilega háar greiðslur gæti verið hægt að freista einhvers sem annars vildi alls ekki koma nálægt fyrirtækinu. Frá Ítalíu eru til sögur af stjórnmálamönnum í fremstu röð sem sagt er að tengist Mafíunni, jafnvel menn sem nutu virðingar víða um lönd eins og Andreotti. Hann náði nokkrum sinnum að verða forsætisráðherra svo dæmi sé tekið. Hvað leiðir slíkan mann af leið? Eru það peningar eða sjúklegur metnaður? Sumir ofmetnast - af völdum og aurum verður margur api.

Til er enn ein tegund af sálarkaupum. Þá er mönnum gerður greiði sem þeir geta aldrei fullgreitt. Þetta getur til dæmis verið með því að veita manni í skuldafeni fyrirgreiðslu eða greiðslufrest. Lánið er ekki greitt upp eða gefið eftir því þar með væri hinn laus úr ólinni. En menn mega auðvitað ekki vera svo tortryggnir á alla greiða að telja að þeir séu allir af vafasömum rótum runnir. Sem betur fer eru ekki allir sem ætlast til greiða gegn greiða eða eru að reyna að kaupa sér vini. Og sem betur fer eru margir þannig að þeir eru ekki til í að gera hluti sem eru rangir, hversu háar fjárhæðir sem í boði eru. Það eru undantekningarnar sem koma óorði á hina, rétt eins og rónarnir með brennivínið.

Benedikt Jóhannesson