HRUN HAGFRÆÐINNAR eftir Guðna Th. Jóhannesson

Margt hrundi haustið 2008. Bankar féllu, orðstír manna varð að engu, sjálfsmynd þjóða beið hnekki. Fræði þóttu líka hafa brugðist. Hér á Íslandi gátu sagnfræðingar til dæmis spurt sjálfa sig hvort þeir hefðu ekki átt að bregðast enn harðar við þeim mærðarlegu goðsögnum um yfirburði Íslendinga sem lifðu svo góðu lífi árin fyrir hrun. Og hvað með hagfræðingana? Máttu þeir ekki líta í eigin barm og spyrja hvort þeir hefðu á einhvern hátt borið ábyrgð á því að svo fór sem fór? Voru fræðin gölluð? Hafði kennslan brugðist?

Flaggskip á strandstað

Fjármálakreppan var enn í algleymingi þegar leitin að orsökum hennar hófst. Kastljósinu var meðal annars beint að hagfræðinni og kenningum hennar. „Hverju getur hagfræðin helst flaggað?“ spurði franski eðlisfræðingurinn og fjármálasérfræðingurinn Jean-Philippe Bouchaud í hinu virta riti Nature í október 2008. Svar hans var einfalt. Þeim sem stunduðu þessi fræði hefði mistekist trekk í trekk að sjá krísur fyrir, hvað þá að koma í veg fyrir þær. Sumarið 2009 hjó leiðarahöfundur Economist í sama knérunn og almenningur gat dundað sér við að draga hagfræðinga sundur í háði og spotti. „Hagfræðin er svona álíka vísindi og kaffibollaspámennska, það er búið að sýna sig,” sagði einn virkur í athugasemdum hér á landi: „Enda er ekki annað hægt en að hlægja að þessu sprenglærða liði þegar það kemur fram og bullar og þvælir um ekki neitt, og státar af þessum líka flottu háskólagráðum þegar það hefði verið nóg að fara í helgarkúrsus til Siggu spá og vera jafn mikið menntað í þessum ,,vísindum“.“

Almúginn sagði sitt en aðallinn sömuleiðis. Fræg er sagan af því þegar Elísabet Englandsdrottning spurði spekinga London School of Economics hvers vegna enginn hefði áttað sig á vandræðunum fram undan. Fátt varð um svör. Nú var það að vísu svo að þeir voru vissulega til sem sáu blikur á lofti. Eflaust voru sumir þeirra einfaldlega nógu skýrir og djarfir. Aðrir giskuðu kannski bara á að illa gæti farið og enn aðrir voru svo miklir svartsýnisseggir að þeir sáu og sjá alltaf hörmungar í vændum. Flestir áttu það þó sameiginlegt að líða eins og hrópandanum í eyðimörkinni. Á þá var ekki hlustað, meginstraumar leiddu fjöldann annað. Þungamiðja fræðanna var nýklassísk.

Gamaldags kennsluhættir?

Nemendur í hagfræði áttu þó jafnvel erfitt með að átta sig á því hvað væri nýtt og hvað væri klassískt í kennsluefninu. Fyrir fjármálakrísuna var þegar tekið að gæta gremju yfir þröngsýni og íhaldssemi í skólastofum hagfræðideilda á Vesturlöndum. Eftir hrun létu langþreyttir nemendur enn meir í sér heyra. Of mikil áhersla væri lögð á líkön og módel sem væru fjarri öllum sanni, enginn fengi að læra sögu eða heimspeki og því síður væri fólk hvatt til að hugsa sjálfstætt. Sumir sátu ekki við orðin tóm. Haustið 2011 gengu nokkrir tugir nema fylktu liði úr fyrirlestri Gregs Mankiws við Harvard-háskóla og mótmæltu þannig sjónarmiðum hans sem þeir sögðu íhaldssöm og óboðleg. Aðrir vörðu sinn prófessor (og repúblikana) sem svaraði líka sjálfur fullum hálsi. Ári síðar stofnuðu hagfræðinemar í Manchester á Englandi félagsskapinn Post-Crash Economics Society sem náði fljótt fótfestu við fjölda annarra háskóla í Evrópu, Bandaríkjunum og víðar. Önnur ný stofnun, The Institute for New Economic Thinking, hefur róið á sömu mið.

Heimsþekktir hagfræðingar hafa líka hvatt til nýrra og ferskari kennsluhátta. Nefna má Paul Krugman, Joseph Stiglitz og Martin Wolf. Hver veit nema sá síðastnefndi, sem skrifar pistla í Financial Times, hafi haft hönd í bagga þegar á það var minnst í forystugrein blaðsins fyrir skemmstu að hagfræðinemar yrðu að kynnast betur kenningum Karls Marx. Öðruvísi mér áður brá, hugsuðu dyggir lesendur eflaust þann daginn. Að lokum er ekki úr vegi að vitna í Nassim Taleb, einfara og uppreisnarsegg í fræðunum sem nýtur þess hins vegar að selja rit sín í massavís. Hann segir tilviljanir ráða svo miklu í mannheimum að ómögulegt sé að binda sögulega þróun í ramma kenninga og því síður að spá fyrir um framtíðarþróun. Eitt sinn var Taleb spurður að því hverju hann myndi breyta, fengi hann að stýra viðskiptadeild í háskóla og ekki stóð á svörum: Banna ætti eignasafnskenningar, línulegt aðhvarf og aðra afkima fræðanna. Svo hugsaði hann sig um og kvaðst vilja banna tölfræði eins og hún legði sig. Varla vildi hann nú vera tekinn alveg bókstaflega í þeim efnum en skilaboðin voru skýr: Hættið að trúa í blindni á tölur, líkön og kenningar!

Sumt af þessu var rakið í stuttri grein í vorhefti Hjálmars, tímariti hagfræðinema við Háskóla Íslands. Uppreisnarbylgju hefur þó ekki orðið vart í viðskipta- eða hagfræðideildum háskóla landsins. Yfirborðið hefur ekki einu sinni gárast, segja mér kennarar sem til þekkja. Hvað veldur? Taka nemendur bara við því sem að þeim er rétt eða voru fræðimennirnir og skólastjórnendur skrefi á undan, búnir að bæta sig áður en ráðrúm gafst til að malda í móinn?

Háskólar í hruni

Óðara eftir að hrunið dundi yfir á Íslandi stóðu spjót á ráðamönnum við háskóla landsins. Að sögn Vilhjálms Árnasonar heimspekings velti almenningur því skiljanlega fyrir sér hvernig á því stæði að „margir helstu leikendur á sviðinu í aðdraganda bankhrunsins hafi verið langskólagengið fólk“. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sem birtist árið 2010 var því haldið fram að háskólasamfélagið hefði brugðist; gagnrýni og aðhald hefði víða vikið fyrir meðvirkni og þjónkun. Sama ár ákvað Alþingi að kanna sérstaklega hvað hefði farið úrskeiðis í háskólunum og til varð skýrsla um samfélagslegt hlutverk þeirra. Menntamálanefnd þingsins kallaði fulltrúa viðskiptaog hagfræðideilda líka á sinn fund. Í greinargerð sinni sagði Friðrik Már Baldursson, þáverandi forseti viðskiptadeildar Háskólans í Reykjavík, til dæmis að þótt vel hefði verið fjallað um siðfræðileg álitaefni viðskipta og stjórnunar, takmarkanir markaðshagkerfisins og fjármálakreppur hefðu kennarar lagt ríkari áherslu á þessa þætti eftir hrunið.

Eflaust var svipaða sögu hægt að segja annars staðar. Kennarar við Háskólann á Akureyri sögðu mér í sumar, þegar ég leitaði svara í háskólasamfélaginu um viðbrögð við hruninu, að þar væri rætt við nemendur um viðskiptasiðferði og kennslan hefði vissulega breyst síðustu ár. Á Bifröst var andinn svipaður og í Háskóla Íslands sömuleiðis. Þar er ég á heimavelli og náði að ræða við fleiri en á hinum stöðunum. Þótt sumir teldu að ekki væri nóg að gert sögðu aðrir að nemendur vildu einfaldlega ekki verja tíma sínum í heimspeki, hagsögu og skyldar greinar. Þeir leituðu að „hagnýtu“ námi og vildu ekki eyða tíma í „kjaftafög“. Í kvikmyndinni Four Weddings and a Funeral er skemmtileg sena sem kallast að vissu leyti á við þetta viðmót. „Ég fór ekki í háskóla sjálfur,“ segir ein söguhetjan þar, „sá engan tilgang í því. Þegar maður vinnur á fjármálamörkuðum hefur maður lítið gagn af Wordsworth, ekki satt?“ (William Wordsworth var víst eitt þekktasta skáld Breta á fyrri hluta nítjándu aldar).

Er vandinn þá kannski sá að það er enginn vandi? Sumu hefur verið breytt til hins betra og nemendurnir eru sáttir, að minnsta kosti láta þeir lítt á öðru bera. Hugleiðum líka tilgang háskólanáms. Í spjalli við Ingjald Hannibalsson nokkrum vikum fyrir andlát hans benti hann mér á að þótt nú væri meiri áhersla lögð á siðferðileg álitamál í viðskiptadeild Háskóla Íslands væri ekki við skólann að sakast ef nemendur gerðu sig svo seka um siðleysi í starfi sínu. Foreldrar ættu að ala upp börn sín, fullorðið fólk ætti að bera ábyrgð á sjálfu sér. Þetta sjónarmið er ég sáttur við. Vissulega ætti að kenna nemum í hagfræði og viðskiptum meiri sögu, heimspeki, siðfræði og þar fram eftir götunum en er hægt að ætlast til þess að kennarar og stjórnendur háskóla móti nemendur sína, búi til „gott“ fólk? Á móti kemur, eins og Ingjaldur tók líka fram, að ef við ætlum að búa til stjórnendur í markaðshagkerfi þurfum við að láta þá vita af vítum til að varast og takmörkunum eigin fræða.

Glöggt gests augað?

Hvað er annars einn sagnfræðingur að trana sér fram í heimi hagfræðinnar? Ég hef aldrei lesið hagfræði, myndi kolfalla á fyrsta prófi. Þegar ég hef vakið máls á þessu viðfangsefni, ábyrgð hagfræðinga og fræðigrein þeirra á hruninu, hafa sumir í þeim röðum brugðist við með því að segja kurteislega að maður viti nú ekki alveg hvað maður sé að tala um, eða þá að þeir séu fullfærir um að taka sjálfir til í eigin ranni. Svo hefur líka verið bent á að sagnfræðingar mættu vera miklu duglegri við að skrá hagsögu landsins. Af nægu sé að taka og margt lítt eða ekki kannað.

Undir þetta má alveg taka, upp að vissu marki. En glöggt er gests augað. Þannig þykir mér alveg magnað að hagfræðingar geri margir skýran greinarmun á því sem þeir kalla gildislæga hagfræði (e. normative economics) annars vegar og staðreyndahagfræði (e. positive economics) hins vegar. Því er þá trúað að í seinni spekinni, sem ku þykja markverðari iðja, geti menn sagt frá hlutum sem ekki sé hægt að deila um. Þetta væri vonlaust í sagnfræðinni. Mér er sem ég sjái einhvern halda því fram að til sé staðreyndasagnfræði og svo gildislæg sagnfræði.

Kannski mætti þó reyna og halda því fram að einföld upptalning viðburða – einhvers konar annálaritun – teldist til staðreyndasagnfræði. Í þeim anda var til dæmis bók mín um hrunið sem ég skrifaði fljótlega eftir að það dundi yfir. Auðvitað var hún samt gildislæg eða gildishlaðin, annað hefði verið ómögulegt. Minnumst þess einmitt sem Sigurður Nordal sagði eitt sinn: „Jafnvel annálaritari, sem skrifar fáeinar línur eða blaðsíður um atburði líðandi ára og gerir engar athugasemdir um þá frá eigin brjósti, er með hverju orði að kveða upp dóma og láta skoðanir sínar í ljós. Hvert sinn, sem hann færir eitthvað í letur eða lætur annars ógetið, sem honum er jafnkunnugt, er hann að skýra frá því hvað honum finnist verðast þess að geymast í minni.“

Af svipuðum meiði undrast ég sem gestur í heimi hagfræðinnar að þar skuli margir hafa í hávegum „hinn skynsama mann“, tilbúinn einstakling sem taki alltaf þær ákvarðanir sem séu honum fyrir bestu svo að kenningarnar gangi upp. Sagan sýnir að þannig hugsar fólk ekki endilega í raunheimum. Takmörk verða að vera fyrir því hversu langt menn ganga í einföldunum til að þóknast kenningunum.

Í stuttu máli hefur raunhyggja verið á hröðu undanhaldi í sagnfræði og hugvísindum almennt. Efi eykst að sama skapi. Við erum gagnrýnni á heimildir og gildi þeirra, við viðurkennum þann vanmátt okkar að geta ekki sagt með fullri vissu hvað gerðist í raun og veru hverju sinni. Við erum ekki heldur haldin lengur þeirri vísindaduld sem plagaði suma sagnfræðinga fyrr á tíð. Í varnarstöðu héldu þeir því til streitu að fræði þeirra væru „alvöru“ vísindi því að hægt væri að komast að óumdeilanlegum niðurstöðum. Samfélag manna er bara svo mikla flóknara en svo að lögmál og viðmót raunvísinda eigi þar við. Meira að segja þar er stíf raunhyggja líka á undanhaldi og hvað sagði ekki Isaac Newton eftir að hann tapaði stórfé á spákaupmennsku með hollenska túlípana á sínum tíma: „Ég get séð fyrir gang himintunglanna en ekki heimsku mannanna.“

Hrunmangarar

Ef við viljum átta okkur á því hvað olli fjármálakrísunni miklu á alþjóðavettvangi og hruninu hér heima er alveg sjálfsagt að beina sjónum að hagfræðinni, kenningum hennar og kennslu í faginu. En er eins sjálfsagt að vera sífellt að leiða hugann að hruninu? Fyrir skemmstu heyrði ég ágæta lýsingu á okkur sem höfum skrifað um atburðina 2008, orsakir þeirra og afleiðingar. Sagt var að við værum „hrunmangarar“, hefðum nánast að lifibrauði að velta okkur upp úr óförunum og ekki nóg með það, heldur afbökuðum við söguna með því að horfa fram hjá alþjóðlegum orsökum vegna þess að við vildum skella skuldinni á Íslendinga eina. „Þú móðgaðir hrunið mitt,“ sagði álitsgjafinn Pawel Bartoszek líka í snarpri ádeilu á þá sem fyrtust við, ef fullyrðingar um hörmungar hrunsins væru á einhvern hátt dregnar í efa. Alltaf má maður líta í eigin barm, hlusta á ólík sjónarmið og vera fús til að skipta um skoðun ef svo ber undir. Það er nú einmitt einn meginboðskapurinn hér. En hrun var það samt og hrun skal það heita.