Sambandið

Samband íslenskra samvinnufélaga var stofnað 1906. Áratugina á undan höfðu íslenskir bændur verið að reyna að brjótast undan dönsku eða hálfdönsku kaupmannavaldi með því að bindast samtökum um inn- og útflutning. Oftast var nokkur losarabragur á þessum samtökum og flest byrjuðu þau sem hrein pöntunarfélög. Nú var reynt að samræma lög þeirra og uppbyggingu og grunnur lagður að sameiginlegri inn- og útflutningsstarfsemi. Upphaflegur tilgangur flestra félagsmanna var eingöngu sá að ná hagkvæmari verslunarkjörum en þá var unnt við skilyrði einokunar eða fákeppni. En framámenn samvinnuhreyfingarinnar voru hugsjónamenn. Árið 1917 sagði í Tímariti íslenskra samvinnukaupfélaga: „Stjórn sambandskaupfélaganna þarf að flytjast til Reykjavíkur og efna þar til voldugrar heildsölu fyrir allt landið og þá mundi þess ekki langt að bíða að takmarkinu yrði náð, því takmarki að mestöll verslun Íslendinga verði í höndum samvinnufélaganna.“

Smám saman óx Sambandinu fiskur um hrygg en þó aldrei eins og þegar Framsóknarflokkurinn fékk aukin ítök í stjórn landsins og einkum eftir að hann gat mótað viðbrögð ríkisvaldsins við heimskreppunni eftir 1930. Var einkum til þess beitt höfðatölureglunni og ákvæðum um gjaldeyrisskil. Samkvæmt höfðatölureglunni átti SÍS rétt á 23% hlutdeild í innflutningi 1935. Árið 1936 var SÍS-hluturinn orðinn 31%, 1937 36% og árið eftir 38%! Varðandi gjaldeyrisskilin fékk SÍS undanþágu til að ráðstafa andvirði íslenskra afurða, sem það seldi erlendis til greiðslu á innflutningsvörum sínum og áföllnum kostnaði á þær, án milligöngu bankanna. Var þetta geysilegt hagræði umfram einkaframtakið sem varð að kría hverja smáupphæð út úr Gjaldeyrisnefnd.

Að loknu stríði fékk SÍS svo stjórnanda sem kunni að hagnýta sér þá yfirburði sem haftakerfið og framkvæmd þess gaf samvinnuhreyfingunni, og þá ekki síður þá möguleika sem stöðug verðbólga skapaði með því að vextir urðu neikvæðir og höfuðstóll gufaði upp á stuttum tíma.

Vilhjálmur Þór hætti í skóla 12 ára gamall til þess að gerast sendill hjá KEA. Hann var orðinn kaupfélagsstjóri þess 23 ára. Hann var bankastjóri Landsbankans 1940-42, utanríkis- og atvinnumálaráðherra í utanþingsstjórn Björns Þórðarsonar 1942-44, en tók þá aftur við bankastjórastarfi til ársins 1946 þegar hann varð forstjóri Sambandsins. Á örskömmum tíma gjörbreytti hann ásýnd fyrirtækisins og innviðum. Hann var skjótur til ákvarðana og hafði bæði fjármagn og vald á bak við sig. Vilhjálmur sá að olía myndi koma í stað kola sem hita- og orkugjafi. Hann stofnaði Olíufélagið og lét útgerðarmenn hafa meirihluta í fyrstu stjórn þess og keypti olíustöðina í Hvalfirði af Sölunefnd varnarliðseigna í félagi við Hval hf. Eftir árið var Olíufélagið komið með þriðjung af olíuviðskiptum í landinu og komst fljótlega upp í 40%. Árið 1946 stofnaði Vilhjálmur Þór Samvinnutryggingar og fór eins að. Hafði samstarf við ýmsa aðila utan samvinnuhreyfingarinnar til að koma fyrirtækinu á laggirnar. Innan örfárra ára voru þetta orðin stærstu fyrirtæki á landinu í sinni grein.

Á sama tíma var skipadeildin stofnuð og átti innan fimm ára þrjú skip. Árið 1951 var Iceland Seafood stofnað í Bandaríkjunum til að annast fisksölu fyrir Sambandið og mynda grundvöll fyrir fiskvinnslu og útgerð á vegum kaupfélaganna. Sambandið var á góðri leið með að verða fullkomið ríki í ríkinu en liðaðist í sundur þegar það gat ekki staðist verslunarfrelsi, verðtryggingu og raunvexti. Sumt af því lifir enn, þó í allt öðru rekstrarformi.