Sagan af myndinni (BJ)

Í haust ákvað ég að skrifa frásögn af nokkrum ömmusystkinum Vigdísar. Ekki vegna þess að þau væru sérstaklega fræg, síður en svo. Öll höfðu þau samt upplifað eitthvað sérstakt, hvert á sinn hátt. Hugsunin var eiginlega sú að jafnvel hið venjulegasta fólk er merkilegt. Jóna amma Vigdísar, sem bjó á Langholtsvegi þriðjunginn af ævinni, 30 ár af tæplega 90, var einhver ágætasta kona sem ég hef hitt. Einhver sagði mér að áður en maður veldi sér eiginkonu ætti maður að kynnast móður hennar, því að öllum kippti í kynið. Ekki er ég viss um að það sé algilt, enda hjálpar það fæstum, því að flestir kynnast unnustunni fyrst og fjölskyldunni svo. Hefði ég verið í vafa með Vigdísi, þá var Lilja mamma hennar fyrsta ástæða til þess að ætla að þetta væri gott val. Jóna amma hennar hefði svo gulltryggt ákvörðunina.

Jóna sem ekki var hluti af verkefninu mínu átti fátæka foreldra og var fljótlega sett í fóstur að Tröð í Önundarfirði. Þar er hún skráð sem niðursetningur í manntali árið 1901. Árið 1910 var hún orðin hjú á sama stað. Þar var þá sonur hjónanna Guðlögur Berg Rósinskransson. Hann varð síðar þekktur sem Guðlaugur Rósinkrans þjóðleikhússtjóri. Hann talaði alltaf fallega um Jónu og kallaði hana fóstru sína.

Jóna átti amk 18 systkini, öll samfeðra og um helminginn alsystkin. Þau dreifðust víða um landið og jafnvel heiminn. Abigael systir hennar fluttist austur á Langanes. Hún var vinnukona á Svalbarði í Þistilfirði þegar svonefnd Sólborgarmál urðu árið 1893. Það var sorgleg saga þar sem hálfsystkin eignuðust barn saman, sem þau báru út. Einar Benediktsson skáld kom til þess að rannsaka atburðinn, en meðan hann gisti á Svalbarði fyrirfór Sólborg sér. Frá þessu öllu segi ég í grein í nýjasta hefti Skýja.

Hluti af greinaskrifum er að reyna að fá myndir af viðfangsefninu. Ég gerði harða hríð að því að finna mynd af Abigael. Hennar er getið í tveimur línum í Langnesingasögu, sem ég keypti í tveimur bindum í sumar. Þar fann ég enga mynd enda kannski ekki von að splæst væri mynd á svo stuttan texta. Með hjálp Íslendingabókar fann ég að Sigurveig sonardóttir Abigaelar sem fædd er 1933 er enn á lífi og hafði lengi búið á Norðfirði.

Svo vel vildi til að Reynir frændi minn var í Reykjavík og ég spurði hann hvort hann þekkti Sigurveigu Björnsdóttur á Norðfirði.

Nei, hennar hafði hann aldrei heyrt getið. Þá spurði ég hvort hann þekkti Trausta mann hennar og fékk um hæl svarið: „Varstu að spyrja um hana Veigu? Það áttirðu að segja strax.“ Taldi ég nú björninn unninn, en það var ekki. Reynir vissi ekkert hvar Veiga var niðurkomin. Jóhann sonur hans varð næsti heimildarmaður og hann mundi eftir að hafa hitt hana á pósthúsinu á Þórshöfn. En af því að Jóhann var í Noregi vildi ég ekki spandera símapeningunum hans og símtalið varð stutt. Ekki leið þó á löngu að hann hringdi aftur eftir að hafa ráðfært sig við Hafdísi konu sína og hafði sannspurt að Sigurveig væri á Akureyri.

Þangað hringdi ég, kynnti mig og sagði erindið. Sigurveig tók mér vel, hafði unnið um árabil hjá Unni föðursystur minni á pósthúsinu á Norðfirði. Við vorum sammála um að Unnur var afbragðskona. Trausti heitinn, maður Sigurveigar, hafði unnið hjá Reyni í Dráttarbrautinni og áður á vélbátnum Magnúsi. Hvort sem það var nú að ágæti föðursystkina minna eða frændseminni við Vigdísi, þá var Veiga sannarlega til í að hjálpa mér. Gallinn var hins vegar sá að hún vissi ekki til að hún ætti neina mynd af ömmu sinni. Kannski eina, en þó var hún ekki viss.

Ég gæti hins vegar talað við Finn frænda hennar sem byggi á Suðurnesjum í húsi númer 7, en hún mundi ekki glöggt hvað gatan hét. Finnur var auðfundinn. Sigríður kona hans varð fyrir svörum og hún var afar vinsamleg. Ekki var hún viss um að þau ættu mynd af ömmu Finns, en þó gæti verið að svo væri. Hún lofaði að þau myndu leita.

Nokkrum dögum seinna fékk ég mynd senda sem þau Finnur sögðust halda að væri Abigael. Hún væri sláandi lík annarri dóttur hennar. Ég sendi myndina norður og Veiga, sem var sex ára þegar amma hennar dó, taldi að þetta gæti verið, en var þó ekki viss. Henni fannst konan ekki jafn smágerð og amma hennar hafði verið, en myndir geta blekkt mann.

Ég reyndi að senda myndina á Þjóðminjasafnið, en þar fannst ekkert og engar heimildir um að Abigael Guðmundsdóttir hefði verið mynduð. Mér datt í hug að kannski hefði maðurinn hennar pantað myndina, en hugsaði ekki mikið meira um það.

Blöð hafa þá náttúru að einhvern tíma verða þau að koma út og það gilti líka um þessi Ský, sem koma á tveggja mánaða fresti. Þegar blaðið kom úr prentun sendi ég það til allra heimildarmanna og fjölmargra annarra afkomenda systkinanna.

Ég fékk mikil viðbrögð. Þó nokkrir hringdu og spjölluðu lengi við mig um efnið. Sigurveig spurði hvort ég hefði fengið staðfestingu á því að konan væri Abigael, amma hennar, en ég varð að játa að ég hefði látið stjórnast af líkindum. Vigdísi þætti konan líka býsna lík ömmu sinni, en þær væru reyndar hálfsystur Jóna og Abigael.

Veiga tók undir þetta. Sonur hennar hafði bent á að andlitsdrættir væru líkir og hjá afa sínum, syni Abigaelar. Eitt gæti útkljáð málið. Á myndinni virtist konan vera með nælu í barmi. Veiga átti sérstaka nælu sem hún hafði fengið frá móður sinni. Ef þetta væri nú nælan væri það mjög sterk vísbending, en það væru örugglega ekki til fleiri en ein slík næla á landinu.

Þessu hafði ég ekki tekið eftir og reyndi að rýna í myndina, stækka hana eins og hægt var, en sá ekki mynstur á nælunni. Skömmu síðar sendi sonur Sigurveigar mér tölvupóst með mynd af nælunni sem er sannarlega einstök. En það var sama hve mikið ég stækkaði myndina og rýndi í hana, ég sá ekki nægilega skýrt að þessi díll væri í raun nælan umtalaða. (Það er hægt að stækka myndina með því að tvísmella á hana).

Morguninn eftir hringdi Tryggvi Þorsteinsson læknir í mig. Tryggvi ólst upp í Vatnsfirði og þekkti vel Þorkel bróður Abigaelar sem var vinnumaður á prestsetrinu hjá föður Tryggva. Tryggvi er afar prúður maður og spurði fyrst hvort ég hefði sent sér blaðið. Ég kvað já við því. Hann þakkaði mér fyrir og ég sagðist vona að ég hefði farið rétt með.

Já, sagði Tryggvi. Já, já. Hann dró aðeins seiminn. Það fór um mig ónotahrollur.

Eitthvað hef ég sagt rangt frá, sagði ég, en Tryggvi neitaði aftur, en ekki með sannfærandi hætti. Þegar ég gekk á hann sagði hann: Það er ekkert sem máli skiptir.

Á endanum hafði ágengnin í mér betur en hæverska Tryggva.

Hann sagði feiminslega: „Myndin sem þú ert með af Abigel, hvar fékkstu hana?“

Ég svaraði með stuttri útgáfu af sögunni.

„Já“, sagði Tryggvi hugsi. „Þetta er ágætis mynd. En hún er bara ekki af Abigael heldur Þuríði Þorsteinsdóttur, ömmu minni.“

Meðan ég var að melta þessar fréttir sagði Tryggvi mér frá því að Abigel og Þuríður hefðu verið vinir. Hann hefði vitað af því að Abigael væri systir Þorkels. Amma hans hefði líklega gefið Abigael myndina.

Ég vissi að Abigael hafði verið í Vatnsfirði um 1890 og taldi líklegt að þær hefðu kynnst þar, amma Tryggva og hún. En það var auðvitað firra, því að Þorsteinn Jóhannesson var prestur sem kom í Vatnsfjörð tæplega 40 árum eftir að Abigel fór þaðan. Nei, þær höfðu verið samtímis á Langanesi, Þuríður og Abigel. Þuríður bjó á Ytralóni en Abigael á ýmsum bæjum.

Í Langnesingasögu er mynd af Þuríði, ekki sú sama og birtist í Skýjum, en líklega tekin við sama tækifæri. Það er enginn vafi að þetta er hún. Nælan sem okkur sýndist vera er líklega bara bringan á henni sem birtist sem blettur.

Ekki hefði mér dottið í hug að spyrja Tryggva um Abigael, þó að hann þekkti bróður hennar. Tryggvi var einfaldlega allt annar staðar á landinu og í allt annarri sögu. Forlögin haga því svo til að það er einmitt amma hans sem er á myndinni. Hefði hann ekki vitað þetta væri myndin í Skýjum orðin að Abigael Guðmundsdóttur um alla framtíð.

Ég var glaður eftir samtalið við Tryggva, eins og öll hin samtölin vegna þessa verkefnis. Þó að myndin væri ekki sú sem ég hélt að hún væri, vissi ég núna aðeins meira um þetta fólk.

Þessi saga er bara ein af fjölmörgum sem þessi leit að þeim Guðmundsbörnum hefur gefið mér. Það ánægjulegasta er að hafa hitt á svona margt gott fólk sem hefur greitt götu mína og tekið af áhuga þátt í því að fylla í göt í margra ára gamalli sögu.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt