„Svíþjóð er frjálshyggjuparadís“ (JGH)

Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingar, sagði í grein í Fréttablaðinu að Svíþjóð væri frjálshyggju- paradís miðað við Ísland – og að Íslendingar hefðu flutt inn frelsi í viðskiptum með EES-samningnum. Það síðarnefnda er hluta til rétt hjá honum; frelsi í viðskiptum við Evrópu jókst stórlega með fjórfrelsinu svonefnda í samningnum. Hins vegar staldra eðlilega flestir við þegar formaður jafnaðarmannaflokks notar orðið „frjálshyggjuparadís“ og hvað þá þegar hann vísar til Svía í þeim efnum - og virðist sjá frjálshyggjuna þar í hyllingum.

Árni Páll og Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrum formaður Samfylkingar, eru á meðal þeirra sem notað hafa orðskrípið „nýfrjálshyggja“ og hafa haldið því fram að Sjálfstæðisflokkurinn hafi innleitt nýfrjálshyggju eftir árið 2000 og að af henni hafi hlotist mikið tjón en enginn hagnaður. Tjónið er bankahrunið, að þeirra mati, og hefur stundum mátt skilja þau þannig að það væri einkamál okkar Íslendinga en ekki alþjóðleg bankakrísa. Á sama tíma og Sjálfstæðisflokkurinn á að hafa innleitt „nýfrjálshyggju“ með EES er hann í hina röndina skammaður fyrir mikla útþenslu ríkisins undir sinni stjórn – en hann lækkaði skattprósentur og útkoman var aukin umsvif í atvinnulífinu, auknar skatttekjur og stærra velferðarkerfi.

Svíþjóð er auðvitað engin frjálshyggjuparadís þótt formaður Samfylkingar sjái landið í þeim hyllingum. Þar eru háir skattar á einstaklinga og fyrirtæki og hlutur ríkisins í landsframleiðslu fremur hár. Þeir þykja með gott velferðarkerfi og það kostar sitt. Svíar hafa oftar en ekki verið þekktir fyrir sína sósíaldemókratísku stefnu og hún þykir gott dæmi um blandað hagkerfi. Svíþjóð er ríkt land og þar hefur safnast upp mikill auður í gegnum aldirnar. Svíar hafa alltaf borið virðingu fyrir atvinnulífinu – þótt þeir séu skattaglaðir – og þar hefur iðnaður blómstrað um aldir. Lengi vel voru Svíar þekktir af sínum rótgrónu og heimsþekktu iðnfyrirtækjum sem hafa sum hver mátt muna sinn fífil fegurri. Í byrjun tuttugustu aldar voru Svíar auðugir en Íslendingar bláfátækir og verslun hér á landi fór í gegnum Dani með tilheyrandi álagningu.

Árni Páll segir í pistli sínum að Ísland sé ekki markaðssinnað land og hafi aldrei verið. Það er mikið sagt. Hann segir að hér hafi verið landlæg fákeppni og einokun – pólitískt vald og viðskiptavald verið samtvinnað allt frá níunda áratuginn. „Allar breytingar í frelsisátt á Íslandi hafa komið að utan fyrir þrýsting alþjóðastofnana og einkum í kjölfar samninga um evrópska efnahagssamvinnu – fyrst aðild að EFTA og svo breytingin mikla með EES.“

Það er rétt hjá Árna Páli að tví- og þríkeppni ríkir á flestum mörkuðum hér á landi. Tvö til þrjú stórfyrirtæki og svo nokkur smá. Það eru hins vegar viðskiptavinir sem gera fyrirtæki stór og voldug en ekki stjórnmálamenn – þótt svo kunni að hafa verið á árum áður. Pólitískt vald og viðskiptavald samtvinnað frá níunda áratugnum? Það er reginmisskilningur hjá Árna Páli að stjórnvöld hafi ein byggt upp fiskistofnana við Ísland og hvað þá að þau hafi skapað auðlindarentuna. Fyrirtæki í sjávarútvegi hafa unnið að vernduninni með stjórnvöldum og skapað rentuna með markaðsstarfi sínu, nýjungum í vinnslu, hagræðingu og bættri nýtingu. Varðandi atvinnulífið í heild sinni eru meginreglur Samkeppniseftirlitsins að koma í veg fyrir að stórt fyrirtæki sameinist öðru stóru ef það leiðir til þess að hið nýja fyrirtæki verði markaðsráðndi – og sömuleiðis að tryggja að það sé frjáls aðgangur að mörkuðum. Það segir sig sjálft að stórt, rótgróið og vel rekið fyrirtæki – sem er stöðugt á tánum með nýjungar – gefur yfirleitt ekki færi á sér fyrir nýja að koma inn á markaðinn. Þannig vinna markaðsöflin úti um allan heim og er þetta ekki einskorðað við Ísland. Erlendir bankar og fyrirtæki hafa ekki sýnt Íslandi mikinn áhuga, fyrst og fremst vegna þess fámennis sem hér er – markaðirnir þykja of litlir.

Íslendingar sömdu í gegnum EFTA við Evrópusambandið haustið 1991 um að gerast aðilar að EES - Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta er samningur um fjórfrelsið svonefnda; frjálst flæði vöru, þjónustu, vinnuafls og fjármagns á milli landa; sameiginlegu efnahagssvæði. Í þessum samningi fengum við Íslendingar varanlegar undanþágur varðandi sjávarútveg og landbúnað. Mikil samningavinna fólst í því að lækka háa tolla innan Evrópusambandins á sjávarafurðum frá Íslandi og náðist það fram. Fram að EES-samingnum vorum við Íslendingar á eftir Norðurlöndunum og löndum Evrópusambandsins að tileikna okkur frjálsan markaðsbúskap. Við náðum loksins í skottið á þessum löndum með EES-samningnum en það frelsi hafa bæði Jóhanna og Árni Páll uppnefnt sem „nýfrjálshyggju“ í boði Sjálfstæðisflokksins.

Samfylkingin og Vinstri grænir hafa haldið því fram að upp úr 2000 hafi Ísland skyndilega tileinkað sér öfgafullt markaðshagkerfi. Varðandi stækkun bankakerfisins á Íslandi höfðu reglurnar um frjálst fjármagnsflæði í EES mest að segja og voru undirstaða útrásarinnar margnefndu. Oft hefur því verið dengt fram að einkavæðing ríkisbankanna; salan á Landsbanka og Búnaðarbanka, sé orsökin að bankahruninu – því þeir sem keyptu og héldu um stýrið hafi verið reknir áfram að græðgi. En hvernig gat lítið bankakerfi á Íslandi þanist út nema að við sögu kæmu erlendir bankamenn sem jusu hingað í okkar menn peningum eins og þeir ættu lífið að leysa? Allir bankar í Evrópu riðuðu til falls – en fengu aðstoð ríkja; meira að segja svissnesku bönkunum var bjargað. Fjármálaeftirlitið á Íslandi hefði eflaust getað gert betur en fjáramáleftirlit hinna mörgu ríkja í Evrópu og Bandaríkjunum skilja líka eftir sig slóð erfiðra mála eftir fjármálakreppuna.

Fjármagnshöftin, sem Árni Páll framlengdi raunar og eru á undaþágu hjá EES, koma tímabundið í veg fyrir frjálst flæði fjármagns frá landinu – þótt enginn finni beint fyrir gjaldeyrishöftum þegar kemur að ferðalögum til útlanda eða innflutningi á vörum og þjónustu.

Þegar vitað er hvernig liggur í hlutunum er það þá ekki svolítið absúrd að stökkva fram og segja að Svíþjóð sé frjálshyggjuparadís miðað við Ísland og tala svo í hinni andránni um mikið „tjón af frjálshyggjunni“ vegna bankahrunsins?

Það er kúnstugt þegar foringi Samfylkingar sér Svíþjóð í hyllingum sem frjálshyggjuparadís?

Jón G. Hauksson

[email protected]