Hetjudáð eða háskaleikur? (BJ)

Nú þegar 100 ár eru liðin frá því að Ísland fékk innlendan ráðherra hafa margir rifjað upp æfi Hannesar Hafsteins, fyrsta ráðherrans. Eitt atvik hefur orðið mörgum umhugsunarefni, viðeign Hannesar við enskan landhelgisbrjót á Dýrafirði, 10. október 1899. Sumir hafa talið þetta hetjuför, en á Vestfjörðum eru enn þann dag í dag margir sem telja að þar hafi menn látist fyrir háskaleik Hannesar. Hann hafi hrakið þreytta menn í vonlausa siglingu á árabát gegn miklu stærra skipi í slæmu veðri. Af honum hafi jafnvel fundist áfengislykt.

Ítarleg frásögn af þessum atburði er á vefnum um heimastjórnina, heimastjorn.is.

En fyrir skömmu tók Finnbogi Hermannsson útvarpsviðtal við Guðmund B. Hagalínsson um þessa atburði. Guðmundur er ekki þeirrar skoðunar að Hannes hafi framið hetjudáð og segir frá því hvernig talað var um þessa atburði í Dýrafirðinum í hans ungdæmi:

,,SPYRILL: Það hefur verið reist minnismerki á Bessastöðum (í Dýrafirði), þeir sem aka þarna hjá sjá þarna minnismerki... minnisvarða...?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Já, það er minnisvarði um þá sem fórust þegar Hannes Hafstein ætlaði að sér að taka togarann á Haukadalsbótinni.

SPYRILL: Royalist...?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já.

SPYRILL: Þessi minnisvarði var settur upp af ættingjum Jóhannesar á Bessastöðum 1999, það er ekki lengra síðan.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Jú, 10. október, 1999 er samkoma þarna; það er messað í Mýrarkirkju, það er haldið þar erindi, það er veisla í Núpsskóla og staðið að þessu með miklum myndarbrag.

SPYRILL: Maður hafði það á tilfinningunni að þetta væri útför mannanna þarna í Mýrarkirkju...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, eða minningarathöfn af því að tveir af þessum skipbrotsmönnum fundust ekki; Jóhannes og Guðmundur Jónsson frá Lækjarósi, 18 ára piltur en Jóhannes var skipstjóri á bátnum þegar að Hannes ætlaði að taka togarann. Og á þessum tíma þegar að ég er barn þarna þá er það tvennt sem tengist í huga mínum verulega og festist verulega í huga mínum það er slysið þarna á Haukadalsbótinni, það var rætt um það eins og það hefði gerst í gær. Móðir mín var fædd 1902, þetta gerðist 1899; hún var vinnukona hjá dóttur Jóhannesar Ólafssonar sem sendi Guðjón Friðriksson eftir Hannesi Hafstein og hún var vinnukona þar í tvö ár...

SPYRILL: ...og Guðjón Friðriksson þessi... við skulum ekki rugla honum saman við hinn núlifandi Guðjón Friðriksson sem ætlar að fara að skrifa ævisögu Hannesar...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...nei, þessi Guðjón Friðriksson er verslunarþjónn á Þingeyri eða hjá Matthíasi Ólafssyni í Haukadal, ég er ekki... skal ekki fullyrða um það en hann er titlaður verslunarþjónn og þessi maður flutti síðar til Bandaríkjanna eða Kanada.

SPYRILL: Og hann er sendur eftir Hannesi?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Já. Hann er sendur eftir Hannesi 9. október; frásögn segir... er um það að hann hafi brugðist skjótt við og verið kominn fyrir hádegi að Mýrum í Dýrafirði, hafi farið á milli 3 og 4 um nóttina af stað héðan frá Ísafirði. En ég held að öllum beri þar saman og ekki síst þeim sem taka mark á munnmælum, sem eru ekki síður rétt í mínum huga heldur en annað sem skráð er, að hann kemur seinni part dags en það er á öðrum stað skráð að hann hafi komið 4 síðdegis. Og mig langar virkilega til þess að ræða það við þig af því að það hefur brunnið mjög inni í mér þegar að... sérstaklega þegar er verið núna að halda upp á 100 ára afmæli heimastjórnar og fyrsta ráðherrans, þá er Hannesi svona stillt, finnst mér, á hálfgerðan stall, þjóðsagnapersóna orðinn, og þegar getið er um slysið á Haukadalsbótinni þá er það eins og hann hafi unnið verulegt afrek. En í mínum huga er, frá þeirri umræðu sem er þegar ég er barn og unglingur, hún er á þann veg að það liggur við að þessi atburður hafi bara gerst í gær. Og Haukadalsbótin hún blasir við, ekki síst frá Bessastöðum og Mýrum og Bessastöðum þar sem minnisvarðinn var reistur. Þegar að ég skoða ákveðna þætti finnst mér, og ég minnist á það lítillega því ég var beðinn um að segja um það nokkur orð frá sjónarmiði heimamanns þegar að minnisvarðinn var afhjúpaður í Mýrarkirkju, að þá tæpi ég aðeins á því hvers vegna Jóhannes Ólafsson mannaði ekki bát til þess að fara út í togarann en það kemur fram í þeim plöggum sem ég hef aflað mér síðan og er hægt að vísa til að hann... hérna, vill ekki manna bát. Þá kemur Hannes til hreppstjórans á Mýrum, Friðriks Bjarnasonar, og honum berast njósnir af Hannesi að hann sé ekki nægjanlega vel á sig kominn. Það mætti kannski segja þetta á einhvern annan veg en ég held að hver venjulegur fullorðinn maður skilji hvað ég á við. En hreppstjórinn, Friðrik Bjarnason, sem er í mínum huga og aldrei talað öðruvísi um a.m.k. þvílíkt góðmenni, hann sendir húskarla sína eða vinnumenn sína út á Sandsheiði til þess að hlaða upp vörður svo að hann þurfi ekki að manna Mýrarbátinn til þessarar farar. En þá er svokallaður Meiragarðsbátur að koma á sjó að Hrólfsnaustum yst á Mýrarmel og Meiragarðsbáturinn. Það er sagt að hann hafi verið nýlegur; þennan bát þekki ég mæta vel því að ég hef marga ferð farið á honum til Flateyrar þá hét hann Ingjaldur og frændi minn, Jón Jónsson átti þennan bát um árabil á Ingjaldssandi og tengdafaðir minn ásamt eigandanum Jóni Jónssyni smíðuðu bátinn í upprunalegt horf þegar hann var lentur til minja... Sjóminjasafnsins. Ég man eftir... það var farið svo oft og mörgum sinnum á trillunum til þess að gá að fé. Þessi bátur var dálítið þungur í lendingu þannig að léttari bátar... það var oftar farið á þeim. En til Flateyrar fór maður oft á þessum bát.

SPYRILL: Þá var komin í hann vél?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Já, en í honum var fyrst Séffla.

SPYRILL: Já, það var sett í hann Séffla.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: En við skulum halda okkur við efnið. Hannes kemur þarna askvaðandi og Friðrik Bjarnason með honum og Guðjón Friðriksson, verslunarþjónninn, og hann... hérna, fer fram á það að Jóhannes Guðmundsson fari með sig út í togarann en hann neitar. En það er ekki nema á einum stað sem sagt er frá því í raun hvernig Hannes hótaði þeim. Og mig langar til að lesa smá kafla úr bréfi sem ég fékk núna fyrir stuttu, þessi drengur sem skrifar eða þessi maður sem skrifar mér þetta bréf heitir Bjarni Maríus Jónsson og er barnabarn Jónu systur Jóhannesar sem hefði orðið 10 ára 15. október árið sem slysið skeði og þetta hljóðar svona: „Amma sagði að Jóhannes bróðir hennar hefði neitað að fara með Hannesi enda rétt að hreppstjórinn skaffaði menn í slíka ferð. Einnig átti Hannes að hafa angað af víni. Þeir voru líka þreyttir eftir erfiði dagsins og þó nokkur handleggur að róa út að togaranum fyrir óþreytta hvað þá þreytta menn að kvöldi dags. Sýslumaður á að hafa hótað honum öllu illu, þ.á.m. að leysa upp fjölskylduna hans, stinga honum í fangelsi ef að hann hlýddi ekki. Amma kenndi Hannesi alla tíð um dauða bróður síns." Þetta er harkalegt en því miður staðreynd. Þannig heyrði maður þetta alltaf þegar maður var krakki og unglingur að Hannes hefði ekki verið sem best á sig kominn þegar hann kom.

SPYRILL: Þeir róa svo með hann út. Hverjir voru það svo fyrir utan Jóhannes?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Það voru skal ég segja þér, það var Jóhannes sem var búandi á Bessastöðum, nýbúinn að byggja upp bæinn þar, það var mágur hans sem var í vinnumennsku í Meiragarði hjá Kristjáni Ólafssyni og það var vinnumaður frá Lækjarósi, Guðmundur Jónsson, og það var vinnumaður frá Mýrum og fimmti maðurinn, hann var frá Sjávarborg í Mýrarhreppi. Það hefur verið smábýli sem ég átta mig ekki á hvar hefur verið. Þessi maður neitar að fara, hafði dreymt illa áður en hann fór í sjóferðina og sagðist eiga mörg ung börn og fór hvergi og þess vegna fór Guðjón Friðriksson, sendimaðurinn með. Þegar þeir komu að togaranum, nú er ég að tala um það sem að ég... og þetta er ekki það sem ég hef lært þó að ég sé búinn að lesa og bera saman við það sem var í huga mínum. Þá segir að það hafi verið spotti sem hafi legið út að togaranum og þeir hafi tekið hann...

SPYRILL: ...hann er á Haukadalsbótinni...?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...hann er mjög grunnt á Haukadalsbótinni og er að toga út fjörðinn. Nú þegar að... þar er maður um borð sem þekkti Hannes

og er í frásögnum Eggerts Ólafssonar í Haukadal að hann hafi verið búinn að vera vinnumaður hjá Hannesi hér á Ísafirði um tíma, þekkir Hannes, og tilkynnir skipstjóra að þarna sé sýslumaðurinn kominn. Hannes var klæddur frakka og hafði skipt um húfu svo að þeir þekktu hann ekki en þegar hann kallar bæði á ensku og dönsku um að fá að fara upp á skipið þá ráðast hásetarnir á þá með bareflum og einn skutlar ár sem honum er ætluð og þá láta þeir bátinn síga aðeins aftur með skipshliðinni og taka um togvírinn. Þar ber, finnst mér, verulega á misskilningi. Þær segja að hann slaki ofan á bátinn togvírunum, það er ekki rétt. Skipið er að toga. Þetta er síðutogari náttúrulega og þeir slá vírnum úr blökkinni. Og hann kemur með ógnarhraða á bátinn, mannskapurinn hrekkur allur í sjóinn og barnabörn Jóhannesar eða barnabarnabörn hans sögðu mér að þau hefðu alltaf heyrt talað um að afi hefði dáið strax. Vírinn hefði lent á honum. Tveir af þeim hefðu komist... Friðrik og vinnumaðurinn á Mýrum, hann kemst á að hanga við bátinn en mágur Jóhannesar hann hangir á ár en gefst upp, ég heyrði það í útvarpi að 1999 þegar lesnir voru upp allan daginn ýmsir þættir, það kemur ekki fram í þeim gögnum sem ég er með að Guðmundur frá Lækjarósi 18 ára, hann nær taki á Hannesi og þetta er líka það sem ég heyrði talað um. Og ber þ.a.l. saman við það sem skráð er á einstöku stað og það sem var í munnmælum. Til þess að losa sig við Guðmund, því að hann var [Hannes] náttúrulega í stígvélum og hann var í þykkum frakka yfir sýslumannsbúningnum og þegar að Guðmundur Jónsson hékk á honum líka, til þess að losa sig við hann þá stingur hann sér með hann. Það er bara sagt að þeir hafi horfið strax, Jóhannes og Guðmundur. Það er ekki rétt, Guðmundur fór ekki strax. Mig langar að vitna í framhaldi af þessu í smávegis orðalag eftir Ólaf Ólafsson, skólastjóra á Þingeyri þar sem hann vitnar í bók eftir Valtý Stefánsson „Myndir úr þjóðlífinu" viðtal við Matthías Ólafsson sem hann segir...

SPYRILL: ...Matthías Ólafsson ritstjóri...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, og Matthías Ólafsson er sá sem að hýsir Hannes Hafstein meðan að hann dvelst þarna í heila viku eftir slysið og hann segir að þetta sé mjög greinargott eftir Matthías Ólafsson en talar um að mörgu megi þar við bæta um viðburðinn frá fyrsta til hins síðasta svo að náist saman í heild og það er einmitt það sem ég er að tala um. Og þetta er ástæðan fyrir því að það kviknaði í mínu hjarta og huga að fá að ræða þessi málefni er fyrst og fremst að heyra í útvarpi og sjá og heyra í sjónvarpi þegar talað er um, skal ég segja þér, í Morgunútvarpi að það er maður sem ætlar að fara að skrifa ævisögu Hannesar Hafsteins, sérfræðingur í málefnum Hannesar Hafsteins, hann segir í Morgunútvarpi að Hannes hafi smalað saman nokkrum mönnum og farið fram í togarann. Þegar maður heyrir þetta og talað um sérfræðinga þá svona aðeins finnst mér að ég hljóti að spyrja þig eða hvern sem er eða jafnvel sjálfan mig: Hvað er sagnfræði? Þetta er sagnfræðingur, hann er sérfræðingur,

SPYRILL: Hann er nú ekki búinn að skrifa bókina.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Nei, hann er á leiðinni að skrifa bókina. Og til þess að geta sagt að hann sé sérfræðingur og geta svo sagt alþjóð það í útvarpi að Hannes hafi smalað saman nokkrum mönnum, þá held ég að sé nú full ástæða til þess að bjóða þessum manni að tala við þá sem þekkja til heimildanna; heimild eftir svona lítinn og stuttan tíma er í mínum huga eiginlega ábyggilegri í mörgum tilvikum heldur en það sem er skráð þegar maður sér missagnirnar sem maður er að lesa.

SPYRILL: En það er reyndar sett sjópróf eða það er settur réttur vegna þessa máls á sínum tíma árið 1999, Einar Benediktsson er fenginn...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, akkúrat...

SPYRILL: ...dómari eða rannsóknari...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...sko, þeim ber nú ekki saman um það að... sumir segja að það hafi skeð fjórum dögum seinna sem að hafi verið settur réttur í Haukadal, aðrir segja í viku, það er nú líklegra, finnst þér það ekki, vegna þess hvernig það var að ferðast á þessum tíma?

SPYRILL: Og Hannes liggur líka...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, hann liggur veikur. Nú, þeir eru vinir, þeir eru skáld, sjálfsagt einhvern tíma skemmt sér saman. Einar Benediktsson hann er dómari, hann er líka... hann er líka ritari í dómnum. Er hugsanlegt að það hafi komið allt fram þar sem hefði þurft að koma? Það er settur réttur í Haukadal og það er settur réttur á Mýrum og síðan á Ísafirði.

SPYRILL: Og vitnisburð.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: En mig langar til... af því að við vorum að tala um réttarhöldin, þá var dæmt í þessu í Hæstarétti og konunni, Sólveigu, henni...

SPYRILL: ...það hlýtur að hafa verið hæstiréttur Dana...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, já, hæstarétti í Danmörku, henni eru dæmdar bætur, 3.600 krónur sem hún fékk aldrei.

SPYRILL: Sem er stórfé þá.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Og ég spyr: Var Hannesi ekki í lófa lagið, ekki síst eftir að hann var orðinn heimastjórnarráðerra að sjá til þess að konan fengi þessa peninga. Mér er sagt að hann hafi fengið hærri greiðslu fyrir stígvélin sem að fóru í sjóinn heldur en bæturnar sem ekkjunni voru dæmdar. Og það væri full ástæða til þess fyrir þennan sérfræðing og sagnfræðing að leita uppi hvað varð af þessum peningum sem ekkjan átti að fá.

SPYRILL: Þetta er staðreynd í huga fjölskyldunnar?

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Þetta er staðreynd í huga fjölskyldunnar og þetta er staðreynd í huga allra þeirra sem einhvern tíma hafa heyrt talað um þetta. Henni voru svo dæmdar bætur frá Alþingi, nokkrar krónur sem féllu niður þegar síðasta barnið fermdist. En hún var það óheppin að hún missti dóttur sína 12 ára gamla úr berklum. Þannig að hún átti ekki nema tvö börn en Ingimar Jóhannesson, mig langar til að skjóta því hér inn, það sýnir kannski best hvað það hefur verið góður efniviður í þessu fólki að þegar að Guðmundur Franklín frá Mýrum veikist og verður að hætta kennslu að þá er það Ingimar Jóhannesson, 18 ára gamall, sem tekur við farskólakennslunni í Mýrarhreppnum.

SPYRILL: Hann fer síðan til náms og gerist kennari...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...og ég kynntist Ingimari Jóhannessyni einmitt, skal ég segja þér, á heimili Jóns Bjarnasonar, föður Bjarna Jónssonar sem ég var að vitna til...

SPYRILL: ...frá Ingjaldssandi...

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: ...já, því að Ingimar Jóhannesson... því að Jóna, amma Bjarna, er móðursystir hans Ingimars Jóhannessonar. Þau voru yfir 20 systkinin og það er ótrúlegt að systkini Jóhannesar Guðmundssonar að það sé ekki rétt sem þau segja.

SPYRILL: Nú, Ingimar Jóhannesson hann er kannski þekktastur fyrir það að starfa á fræðsluskrifstofunni og það er heilmikill ættbogi frá þessu fólki kominn.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: En það er eitt sem mér finnst en það hefur verið undanfarið og ekki síst eftir 1999 og 2000 að þá var sett á sjóminjasýning

í sambandi við bátinn Ingjald, þar eru sýndir munir tengdir Hannesi Hafstein. Þar eru gerðar teikningar af slysinu; það segir nefnilega í þessum skráðu heimildum að þeir hafi slakað vírnum ofan á bátinn og þannig hafi hann hvolfst en þær teikningar sem eru gerðar á þann hátt þær sýna ekki það sem ég heyrði talað um og ég fullyrði að það var slegið úr blökkinni.

SPYRILL: Viltu útskýra það nánar fyrir þjóðinni.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Ja, togarinn er að toga. Og stjórnborðsvírinn, þeir eru tveir vírarnir og til þess að geta híft inn vírana, ég hef ekki verið á togara en þannig hafa menn lýst þessu fyrir mér, ég hef bara verið sem sagt á netabát, að það þarf að slá úr blökkinni til þess að það sé hægt að hífa. Blökkin er til þess að vírinn haldi úti, sko, opinni vörpunni í hlerana og það þurfti að slá úr blökkinni til þess að það væri hægt að hífa og það gerðu þeir, skilurðu. Og ef það hefur verið teiknað eftir því, þessar teikningar hafa verið gerðar til þess eftir því sem er skráð að hann hafi slakað niður á bátinn, þá passa þessar teikningar ekki.

En svo eru sýndir munir frá Hannesi Hafstein en það er ekki minnst á fórnarlömbin. Það er ekki minnst á það að það væru sendar myndir af fórnarlömbunum eða eitthvað sem er tengt þeim. Hannes er settur á stall en þeim sem búa enn þá við sviðann þeim er ekki hampað. Og ég, sko, ég get ekki sætt mig við það, alla þessa umræðu annað en það að þetta sé tekið inn í myndina, þessi atburður. Og ef að þessi ágæti maður ætlar að fara að skrifa ævisögu Hannesar Hafstein þá á hann að gjöra svo vel og tala við það fólk sem man þessi munnmæli því að þau eru ekki ómerkara en það sem hann gæti fundið.

SPYRILL: Vafalaust gerir hann það nú.

GUÐMUNDUR B. HAGALÍNSSON: Ja, ég ætla að vona að guð gefi það."

Benedikt Jóhannesson