Fylgsni fortíðar (BJ)

Þessa dagana er ég í hjáverkum að vinna að svolitlu verkefni. Fyrir mörgum árum vorum við Vigdís á ferðalagi um Vestfirði. Þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég fór vestur. Þar var ég brúarsmíðasumarið 1975. Svo fór ég á Ísafjörð árið 1987 til þess að líta eftir skólahaldi í menntaskólanum sem umboðsmaður menntamálaráðherra. Ólíkt Umba Laxness var ég ekki einn á ferð, við vorum tveir á ferð frændur, Baldur Hafstað og ég. En í þetta sinn var Vigdís að kynna fyrir mér og börnum okkar sínar ættarslóðir.

Í Vatnsfirði komum við að presthjónum og dóttur þeirra við hreinsun á æðardúni, ef ég man rétt. Ég hafði meiri áhuga á því að kynna mér slóðir Fóstbræðrasögu og sjá hvar Þormóður Kolbrúnarskáld hefði ort mansöngva sem hann sneri til ýmissa kvenna með góðum árangri meðan ekki komst upp um strákinn Tuma. Tómas Guðmundsson sagði löngu síðar frá því að hann hefði farið með sama ástarljóðið fyrir tvær vinkonur sínar, sem síðar báru saman bækur sínar. Hann fór ekki jafnilla út úr því og Þormóður, en mælti ekki með slíku háttalagi.

Í Vatnsfirðinum benti Vigdís mér á bæ sem heitir Þúfur og sagði að þar hefði Þorkell ömmubróðir sinn búið. Þar bjó enginn árið 1990, en bærinn kemur við sögu í Sturlungu þegar sagt er að Þorvaldur Vatnsfirðingur hafi flúið undan árás á sig í kvenskikkju „á þann bæ er í Þúfum heitir“. Sagan hefði líklega ekki orðið lengri ef ég hefði ekki komist að því löngu síðar að Páll Ásgeir Ásgeirsson blaðamaður er einmitt uppalinn á Þúfum. Spjall okkar leiddi þangað að hann sendi mér stutt ábúendatal á Þúfum sem pabbi hans, Ásgeir Svanbergsson, tók saman. Þar er sagt frá Kela í Þúfum og Petrínu konu hans: „Þau áttu ellefu börn og náðu átta fullorðinsaldri. Þau voru fátæk enda var rýrt ábýlið, átta hundruð að fornu mati og túnið fóðraði eina kú. En Keli var ánægður, spilaði á harmoniku og var oft glaumur á baðstofuloftinu í Þúfum.“ Þess vegna kom það á óvart að í framhaldinu segir: „En svo skildu Þúfnahjónin, Petrína fór burtu en Keli varð húsmaður í Þúfum.“

Þetta varð til þess að ég velti því fyrir mér hvað hefði valdið þessum skyndilegu breytingum á högum Þúfnahjónanna, sem bæði lifðu rúman aldarfjórðung eftir þetta. Grunsemdir vöknuðu um að glaumurinn á baðstofuloftinu á Þúfum hefði ef til vill stundum verið óhóflegur og ekki sjálfsprottinn. Foreldrar Páls voru ekki fædd þegar þessir atburðir gerðust og gátu aðeins komið með getgátur um málið. Þorkell hafði flutt frá Þúfum að prestsetrinu í Vatnsfirði og var þar vinnumaður hjá séra Þorsteini Jóhannessyni. Séra Þorsteinn er reyndar látinn fyrir ekki svo löngu, 102 ára að aldri. Hann hefði maður getað spurt ef það hefði verið gert í tæka tíða, en um það er ekki að fást.

Þá datt mér í hug að Tryggvi sonur Þorsteins er enn á lífi. Tryggvi er frægur læknir og afrekaði meðal annars að tjasla saman á mér hendinni þegar ég setti hana af slysni gegnum rúðu. Ég man vel eftir því þegar Tryggvi var við saumaskapinn og sagði oftar en einu sinni: „Mikið svakalega er þetta illa farið, miklu verra en ég hélt.“ En allt hangir saman enn þann dag í dag og fyrir það er ég honum ævinlega þakklátur. En ég vissi náttúrlega ekki hvernig heilsufari Tryggva væri háttað.

Þá datt ég í lukkupottinn. Páll Ásgeir sagði mér að Tryggvi hefði skrifað æskuminningar sínar og þar væri kafli um Þorkel Guðmundsson. Bókin sem kom út hjá Vestfirska forlaginu er að vísu uppseld, en þó til á bókasöfnum. En þó að Tryggvi segi margt fallegt um Þorkel var ekkert sem varpaði ljósi á skilnaðinn.

Það var ekki annað að gera en hringja í Tryggva. Hann tók mér vel, sagðist kannast við mig en þó ekki af slysavarðstofunni. Um tíma voru tíðar fréttir af Tryggva í Vísi sem kraftaverkamanni eða því sem næst. En hann er prúður maður og hógvær og gumar lítt af afrekum sínum. Ég vatt mér beint að efninu, ráðgátunni um skilnað þeirra hjóna.

Tryggvi hafði oft velt þessu fyrir sér, en um þetta var samt aldrei talað. Það var svo margt í gamla daga sem ekki var talað um. Ég man að í bók Jakobínu Sigurðardóttur um heimahagana í Hælavík, Í barndómi, segir hún frá því að þegar bróðir hennar dó var aldrei um það talað við börnin. Hann bara dó og var úr sögunni. Sama var uppi á teningnum með hjónaband Þorkels.

Tryggvi sagði það af og frá að óregla hefði valdið. Þorkell hefði að vísu haft gaman af því að fá sér í staupinu, en það hefði allt verið í hófi. Í afskekktum firði inni í Ísafjarðardjúpi draup ekki áfengi af hverju strái. Þorkell hefði að vísu verið upp á kvenhöndina á yngri árum en ólíklegt þótti honum að það hefði valdið sambandsslitum þegar bæði hjónin voru á sjötugsaldri eða þar um bil. Líklegra væri að einhvers konar stífni hjónanna beggja hefði valdið. Þorkell hefði stundum farið í heimsókn til Gunnars sonar síns í Reykjavík þar sem Petrína bjó. Þar hefði hann búið í nokkrar vikur og sambandið ekki verra en svo að þau hefðu verið undir sama þaki allan tímann. Tryggvi benti mér á að sonarsonur Þorkels, Albert Stefánsson, gæti vitað eitthvað um afa sinn.

Ég hringdi í Albert. Óneitanlega var ég örlítið hræddur um að viðmælendum mínum kynni að þykja það einkennilegt að maður úti í bæ væri að hringja og spyrjast fyrir um skilnaðarmál frá því fyrir tæplega 90 árum. En Albert tók mér jafn ljúfmannlega og Tryggvi. Um skilnaðinn hafði aldrei verið talað og Albert engan spurt meðan tækifæri var til. Hann sagði mér margt um föður sinn og bræður hans. Þeir voru sumir dverghagir og áttu auðvelt með að laga bæði hluti og vélar sem höfðu bilað. Það kemur heim og saman við lýsingu á Þorkeli sem öllu hélt í lagi á prestsetrinu.

Eftir nokkra stund mannaði ég mig upp í að spyrja hvort kvennafar hefði getað verið ástæðan fyrir því að hjónabandið fór í vaskinn. Albert hafði heyrt að afi hans hefði verði „vífinn“ og kunnað mikið af vafasömum kveðskap. Engar sögur kunni hann þó að neinni ákveðinni konu sem hefði getað valdið usla á heimilinu. Kenningin um stífni gömlu hjónanna taldi hann að væri líklegust. Öll börnin hefðu verið farin að heiman og flutt suður. Petrína hefði viljað vera nálægt börnunum en Þorkell viljað vera í sveitinni sinni. Oft hefði verið talað um Seljavegsstífnina, (eða var það þvermóðskan?) en bræðurnir byggðu sér hús að Seljavegi 7. Ég lokaði að mér áður en ég svaraði því hvort ég kannaðist við þetta lundarfar ættarinnar.

Margt fleira spjölluðum við Albert. Við vorum sammála um að oftast hefur fólk ekki áhuga á sinni eigin sögu fyrr en það er orðið of seint. Manni finnst ættingjar sínir og umhverfi svo hversdagslegt að ótrúlegt virðist að það sé sögulegt eða veki áhuga einhvers. Söguna af Þorkeli og þremur systkinum hans ætla ég að segja í Skýjum fyrir jólin.

Nú ætla ég í lokin að segja litla sögu af sjálfum mér svo að hún hverfi ekki í gleymskunnar dá. Vigdís dótturdóttir mín var hjá okkur í heimsókn einu sinni sem oftar. Hún var að leika sér að taflmönnum og ég reyndi að ná athygli hennar með því að segja sögu sem ég skáldaði upp úr mér, en byggðist á sögunni af græna hattinum, sem enn er lesin fyrir ung börn.

Í minni sögu var söguhetjan litabók sem var í búð og spurði þá sem komu í búðina hvort þeir vildu kaupa sig. Meiningin var sú að allir neituðu þangað til Vigdís litla kæmi í búðina og bjargaði bókinni úr prísundinni.

Fyrst kom ungur maður í búðina og bókin spurði hvort hann vildi kaupa sig. Vigdís sem kann svona sögur svaraði réttilega: Nei, nei, nei, ég vil ekki kaupa þig.

Næst kom ung stúlka og allt fór á sömu lund með sömu svörum.

Þá kom gömul kona inn í búðina. Þá segir Vigdís: „Var það amma Vigga?“

Sagan endaði snögglega og enginn gamall maður kom í búðina eins og áður var ákveðið.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt