Magnús Grímsson: Þjóðsagnasafnarinn og fjölfræðingurinn á Mosfelli

Magnús Grímsson prestur á Mosfelli var fjölfræðingur, listamaður og uppfinningamaður. Honum entist ekki aldur til þess að fylgja eftir hugmyndum sínum en hann virðist hafa verið haldinn ríkri þörf til þess að mennta, fræða og skemmta þjóð sinni ásamt því að leiða hana til upplýsingar á nýjum tímum. Magnús er flestum gleymdur en minning hans ætti skilið að lifa.

Hluti af sagnaarfi Íslendinga eru sagnir sem einu nafni eru kallaðar þjóðsögur. Þær skiptast síðan í ýmsa flokka s.s. ævintýri, sögur af álfum og huldufólki, tröllasögur, gamansögur og sögur af einkennilegum atburðum og fyrirbærum.

Oftast er uppruni þessara sagna óljós og hugsanlega hafa þær, líkt og annað menningarefni af áþekkum uppruna, varðveist í munnlegri geymd. Sumar þessara sagna hafa ef til vill ferðast milli kynslóða, frá ömmum og öfum til barna og barnabarna og þannig svifið gegnum tímann eins og eitthvert fis sem flögrar gegnum aldirnar sem eitt fiðrildi.

Íslendingar eiga ýmis þjóðsagnasöfn en þar ber hæst þjóðsögur Jóns Árnasonar sem eru kenndar við þann sem safnaði þeim. Þetta gerðist ekki í afkima eða tómarúmi í menningarlegu tilliti líkt og stundum er rætt um tilurð Íslendingasagna. Þvert á móti barst áhugi á söfnun þjóðsagna hingað til lands frá Evrópu á fyrri hluta 19. aldar en snemma á þeirri öld hófu bræðurnir Jakob og Wilhelm Grimm að safna ævintýrum og alþýðusögum í Þýskalandi. Safn þeirra hafa eflaust flestir heyrt nefnt enda ódauðlegt eins og nafn þeirra.

Áður en 19. öldin gekk í garð höfðu fáeinir Íslendingar lagt sig eftir því að safna saman þjóðsögum og er Eiríkur Eiríksson Laxdal einna athyglisverðastur þeirra og einnig mætti nefna Lárus Sigurðsson sem fékk Ólaf Sveinsson bónda í Purkey til að skrifa niður safn af álfasögum sem er stórmerkt.

Síðan koma fram á sjónarsvið í þessum efnum tveir ungir menntamenn, þeir Magnús Grímsson (1825-1860) og Jón Árnason (1819-1888), og hefjast handa við að safna saman sögum af þessu tagi.

Ekki var þeim alltaf vel tekið því Íslendingar voru ragir við að rekja fyrir menntamenn sögur sem þeir höfðu numið ungir af frásögnum annarra og óttuðust líklega að slíku efni yrði beitt til þess að hafa þá og fáfræði þeirra í skimpingum.

Sagnasöfnunin sóttist því fremur seint og vel getur verið að þeim félögum hafi nokkuð sigið larður við fálæti almúgans. Samt tókst þeim að koma á prent litlu kveri, Íslensk ævintýri, árið 1852 en því var fremur fálega tekið. Þeir Jón og Magnús lögðu í raun frekari söfnun á hilluna og sneru sér að búrekstri og daglegu amstri.

Þá barst þeim óvæntur liðsauki þegar þýski fræðimaðurinn Konrad Maurer kom til Íslands árið 1858. Maurer lagaprófessor var stórmerkur fræðimaður og Íslandsvinur sem hafði mikinn áhuga á málefnum Íslands og lagði sitt af mörkum til að styrkja réttarstöðu Íslands í þeirri sjálfstæðisbaráttu sem þá var að hefjast. Hann hafði dvalið lengi í Kaupmannahöfn við íslenskunám og varð aldavinur bæði Jóns Sigurðssonar forseta og Guðbrands Vigfússonar prófessors. Maurer mátti heita fullfær á íslenska tungu þegar hann kom til Íslands en hluti af verkefni hans var að safna þjóðsögum og margvíslegum fróðleik meðal alþýðu manna. Honum gekk líklega betur að mörgu leyti en þeim Magnúsi og Jóni og má ætla að Íslendingar hafi verið fúsari til þess að rekja sögur sínar fyrir erlendum fræðimanni sem talaði íslensku en einhverjum af þeirra eigin sauðahúsi.

Maurer hvatti Jón Árnason og Magnús ákaft til þess að gefast ekki upp við söfnunina og lofaði að styðja við frekari útgáfu á íslenskum þjóðsögum í fyllingu tímans. Vel má ímynda sér að þessi hvatningarorð hafi haft hressandi áhrif á þá félaga Jón og Magnús. Þeir sendu Hugvekju um alþýðlega fornfræði til mjög margra víða um land haustið 1858 og fengu ágæt viðbrögð og talsvert efni frá heimildarmönnum og konum.

Skömmu síðar lagðist Magnús Grímsson veikur og lést í ársbyrjun 1860, aðeins 35 ára að aldri.

Það kom því í hlut Jóns Árnasonar að halda áfram söfnuninni og svo fór sem Maurer hafði lofað að Íslenskar þjóðsögur og ævintýri komu út í tveimur bindum í Leipzig árin 1862 og 1864.

Í óprentuðum formála að þjóðsagnasafni sínu skrifar Jón Árnason:

„Tveir atburðir eru það sem hafa haft mikil áhrif á safn þetta. Það er fráfall sr. Magnúsar sáluga Grímssonar og útgáfa Dr. Maurers af „Íslensku alþýðusögunum“ sem nýlega var getið. Svo var sem sé til ætlazt að við Magnús yrðum báðir útgefendur safns þessa, en þegar hann var búinn að skrifa upp rúmlega það sem hann hafði safnað sjálfur, kvaddist hann héðan 18. janúar 1860 og má nærri geta hvað það hefur bæði tafið og bagað safnið, að missa þess manns sem svo margt var vel gefið, ástfólginn skólabróður og auk þess sem ég missti þar kæran vin.“

En hver var Magnús Grímsson?

Magnús var Borgfirðingur, fæddur á Lundi í Lundarreykjadal og alinn upp þar og á Síðumúla og Grímsstöðum. Foreldrar hans voru Grímur Steinólfsson og Guðrún Þórðardóttir. Hún var prestsdóttir frá Lundi en hann var bóndasonur.

Magnús lauk prófi frá Lærða skólanum 1848 og Prestaskólanum 1850. Hann fékk ekki ýkja háar einkunnir en virðist hafa haft áhuga á mjög mörgu.

Magnús fékk ungur áhuga á fornum fræðum og þjóðsögum. Þegar hann var við nám í Bessastaðaskóla 1845, aðeins tvítugur að aldri, efndi hann til bréfaskrifta við Finn Magnússon í Kaupmannahöfn. Magnús spurðist fyrir um rúnir og kvaðst vita um rúnastein á Hvaleyri við Hafnarfjörð þar sem hann hefði úr bandrúnum lesið nöfn manna, t.d. Þórólfs smjörs, sem varð ódauðlegur þegar hann sagði smjör drjúpa af hverju strái á Íslandi.

Magnús hneigðist ungur til ritstarfa og margvíslegra lista. Hann þýddi Mjallhvíti fyrir Íslendinga og leikrit eftir Holberg á skólaárum sínum. Hann fékkst við leiklist eftir að hann lauk námi, starfaði sem umsjónarmaður Lærða skólans og fékkst við ritstörf og þýðingar af margvíslegu tagi. Þess utan var hann fylgdarmaður erlendra náttúrufræðinga á ferð um Ísland meðan hann var sjálfur enn við nám sem bendir til þess að hann hafi haft meiri áhuga á náttúrufræði en almennt gerðist meðal skólapilta.

Skáld og hugvitsmaður

Árin 1851-52 gaf Magnús út blaðið Ný tíðindi. Þá var hann 25 ára gamall. Magnús skrifaði allt efni blaðsins og má sjá af efnistökum þess að ýmis framfaramál hafa verið honum hugleikin. Honum finnst dáðleysi og óregla setja of mikinn svip á bæjarlífið í Reykjavík og hvetur landa sína ákaft til árvekni og segir títt frá nýjungum erlendis eins og t.d. „fréttafleygi“ sem var hans orð yfir telegraf eða loftskeyti. Honum blöskrar hvernig eigendur hrossa láta þau ganga laus á götum bæjarins svo vegfarendur þurfa að stjaka við „þessum horgrindum“ til þess að komast leiðar sinnar.

Magnús var skáld og birti stundum kvæði eftir sig í Nýjum tíðindum. Hér er eitt dæmi:

„Þegar á kveldi sól til viðar svífur

og svalar unnir skreytir roða-faldi,

en norður-ljósin leiptra á skýja-tjaldi

og stjörnu-her á himin bláan drífur,

veistu þá næst hvar tindra mun frá tindi

tíbrá af þinni unaðs-stunda sól?

veistu hvar lauf þau léttum hreifast vindi;

ljá sem þjer að morgni kunna skjól“

Magnús þýddi Eðlisfræði eftir J.G. Fischer á íslensku sem kom út 1852.

Hann var fjölhæfur menntamaður, þýddi ljóð,bækur og leikrit sögur, fékkst við náttúru- og eðlisfræði og stundaði landkönnun og jarðfræðirannsóknir.

Hann orti m.a. kvæðið Bára blá sem lengi hefur lifað, ekki síst eftir að Sigvaldi Kaldalóns gerði lag sitt við það. Annað kvæði hans heitir Lóan í flokkum flýgur. Á sínum tíma munu margir Íslendingar hafa kunnað það þótt sú kunnátta sé nú horfin að mestu.

Lóan í flokkum flýgur,

fjarlægist sumar ból –

fyrri og fyrri hnígur

fögur að djúpi sól.

Sumarsins sæli ylur

svalauðga storma flýr,

blásnu í fjalli bylur

bálvindur eigi hlýr.

Þetta eru aðeins tvö erindi af mörgum úr þessum forna dægursmelli.

Uppfinningamaðurinn skammlífi

Magnús virðist hafa verið hæfileikamaður á mörgum sviðum og fékkst við uppfinningar og fær umsögnina „hugvitsmaður“ í Guðfræðingatali. Þar er hann sagður hafa búið til sláttuvél, vatnsvél og róðrarvél. Í Nýjum tíðindum er hægt að lesa það álit Magnúsar að róðrarvélar í fiskibátum séu framtíðin en hugmyndir manna um einhvers konar „sjálfhreyfivélar“ sem knýi bátana áfram geti aldrei orðið að veruleika. Sannast þarna nokkuð skýrt hve erfitt er að spá – sérstaklega um framtíðina.

Magnúsi var veitt Mosfellsprestakall árið 1855 og fluttist hann að Mosfelli og bjó þar til dauðadags. Eiginkona Magnúsar var Guðrún Jónsdóttir, dóttir Jóns Jónssonar kennara við Bessastaðaskóla. Hún var tíu árum eldri en Magnús og lifði 20 ár eftir fráfall hans. Hún giftist aftur og varð Björn Gunnlaugsson stærðfræðingur eiginmaður hennar síðari.

Guðrún og Magnús áttu tvær dætur. Önnur þeirra, Ragnheiður, náði fullorðinsaldri, var vinnukona í Borgarfirði en fluttist vestur til Ameríku í lok 19. aldarinnar og lést þar án þess að eignast afkomendur.

Á legsteini séra Magnúsar í kirkjugarðinum á Mosfelli stendur:

„Magnús Grímsson, prestur að Mosfelli í fimm ár, dáinn 1860. Hann var guðrækinn, hógvær, hugvitsmaður, góðmenni rart í gáfum mjög lipur. Til minningar settu mætum bróður elskuð systir og einkadóttir R.“

Þar fyrir neðan stendur á latínu: „Bona fama homine tutior est pecunia.“ sem þýðir: Góður orðstír er manninum auði tryggari.

Þessi grein birtist í 2. tbl. Skýja árið 2014.