Falskt tal um sátt (JGH)

Heldur misreiknaði ég mig í síðasta pistli þegar ég spáði fyrir um úrslit kosninga um tillögur stjórnlagaráðs og sagði að nei yrði ofan á. Úrslitin eru skýr varðandi já og nei í könnuninni þótt ekki sé ég sannfærður um að „vilji þjóðarinnar“ sé jafn afgerandi og menn vilja vera láta.

Kosningaþátttakan var léleg, jafnvel þótt um „svona kosningu“ hafi verið að ræða svo vísað sé í orð spekingana. Aðeins 49% kjósenda sáu ástæðu til að fara á kjörstað og taka þátt í kosningum sem ekki höfðu neitt lagalegt gildi. Af þeim sögðu 66% já (eða um þriðjungur allra kjósenda) og 34% nei. Það sem kom upp úr kjörkössunum eru skýr úrslit. Núna eru vandræðin fyrst að hefjast.

Samkvæmt stjórnarskránni er það Alþingis að breyta stjórnarskránni og eiga þingmenn að fara eftir eigin sannfæringu í þeim efnum en ekki utanaðkomandi þrýstingi. Þetta með „eigin sannfæringu“ er líka í tillögum stjórnlagaráðs - þannig að þingmenn eru ekki einu sinni samkvæmir hinum nýjum tillögum gleypi þeir þær hráar eins og sumir ætlast til og liggur jafnvel í niðurstöðunni við fyrstu spurningu þjóðaratkvæðagreiðslunnar.

Það er að vísu hæpið að Alþingi taki tillögur stjórnlagaráðs hráar og leggi þær fram sem nýja stjórnarskrá. Til þess eru þær of gallaðar. En það er kominn ákveðinn leiðarvísir, siðferðilegur – því verður ekki neitað – þótt hann hafi ekkert lagalegt gildi. Skaðinn er skeður og vinnan framundan er að draga sem mest úr honum.

Stjórnlagaráð afhenti Alþingi tillögur sínar fyrir einu og hálfu ári og áhuginn þar á bæ hefur ekki verið meiri en svo að þær hafa ekki einu sinni verið ræddar.

Núna segir Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra að nánast allt eigi að víkja á Alþingi til að að koma tillögum stjórnlagaráðs í gegn á mettíma – enda séu þær ótvíræður vilji þjóðarinnar. Það mun hins vegar taka tíma sinn: Stjórnarskrár eiga að vera einfaldar og skýrar og um ákvæði sem ekki á að þurfa að deila.

Að venju fer Jóhanna í þann leik að nauðsyn sé á „sátt“ og „breiðri samstöðu“ við að koma þessu áhugamáli hennar í gegn. Núna er það allt í einu „sáttin“ sem öllu skiptir hjá Jóhönnu, þ.e. sátt um að þingmenn hlýði henni og komi hennar áhugamáli í gegn í snatri.

Svona orðagjálfur um sátt hefur ekkert gildi þegar ekkert er meint með því. Það eru verkin sem tala. Þetta er svipað og þegar rætt er um vinveitt lönd.

Er maður sáttur ef manni er stillt upp við vegg?

Þess vegna hljómar það falskt, eða í besta falli hátíðleg óskhyggja, í leiðara Fréttablaðsins að núna sé „tækifæri til sátta“ og það sé „sáttatónn í talsmönnum jafnt stjórnar og stjórnarandstöðu“ á Alþingi eftir könnunina. Og verði breytingar á stjórnarskránni ekki afgreiddar í „sátt“ sé það „rétt hjá forsætisráðherra að slík niðurstaða sé ekki líkleg til að efla trúverðugleika Alþingis“.

Vandinn er sá að skipan stjórnlagaráðs og könnunin um síðustu helgi um tillögur þess byggist á reiði almennings sem Jóhönnu og núverandi stjórnvöldum er mikið í mun að ala á og viðhalda gagnvart fyrrverandi pólitískum andstæðingum.

Reiðin sem Jóhanna elur á er að hið alþjóðlega bankahrun hafi verið sjálfstæðismönnum að kenna. Og að hluti af uppgjörinu sé að fá nýja stjórnarskrá lýðveldisins en áður hafði uppgjörið m.a. gengið út á að setja fyrrum forsætisráðherra, Geir H. Haarde, á sakamannabekk. Sem betur komu dómstólar í veg fyrir að atlagan að honum gengi upp.

Þegar fólk segist vilja fá nýja stjórnarskrá er það að friðþægja sjálft sig með að hún sé nauðsynlegur hluti af uppgjörinu við hrunið - þótt hún hafi auðvitað hvergi komið þar nærri. Stjórnarskrár snúast hins vegar um almenn grundvallar mannréttindi og stjórnskipan. Núverandi stjórnarskrá hefur dugað vel.

Nær hefði verið að spyrja í hinni dýru skoðanakönnun um síðustu helgi hvort fólk vildi farga rótgróinni stjórnarskrá lýðveldisins frá árinu 1944 (með breytingum). Sjónvarpið og umræðuþættir hefðu þá verið uppfullir af umræðum og kynningu á gömlu, góðu stjórnarskránni.

Hvers vegna er ekki fyrst spurt að því hvort henda eigi lögvarðri stjórnarskrá áður en haldið er í leiðangur til að búa til nýja.

Úrslitin um síðustu helgi eru varla byrjun á mikilli sátt á Alþingi. Vegna þess að til þessarar könnunar var ekki efnt með sátt í huga. Þetta mál á eftir að þvælast fyrir á Alþingi á næstu mánuðum.

Vandinn er hins vegar sá að með frekju er búið að stilla Alþingi upp við vegg á kosningavetri. Sumum finnst að þingmenn eigi ekki annan kost í stöðunni en að samþykkja meira og minna orðrétt tillögur stjórnlagaráðs – ella væru þeir að ganga gegn fólkinu í landinu og „vilja þjóðarinnar“.

Það sem forsætisráðherra hugsaði með könnunina um síðustu helgi var að ná sér í stöðu; yrðu tillögurnar samþykktar af reiðri þjóð þá væri hún með gott kosningamál í hendi. Strategía hennar er að láta komandi kosningar snúast um tillögur stjórnlagaráðs því hún veit að umræðan um ESB og efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar er ekki vænleg til árangurs.

Þegar Jóhanna kallar á mikla „sátt og breiða samstöðu“ er hún í reynd að vonast til þess að stjórnarandstaðan maldi í móinn. Þá getur hún rifist við hana og slegið því upp að hún vilji ekki fara að vilja þjóðarinnar. Þar með er hún komin með spil á hendi.

Það verður alls ekki auðvelt fyrir þingmenn að taka á þessu máli úr því sem komið er og líklegast verða ýmsar nefndir og sérfræðingar að skoða málin í allan vetur.

Það er eflaust ýmislegt hægt að taka upp úr tillögum stjórnlagaráðs og sníða að núverandi stjórnarskrá. En umræðan á að vera vönduð og yfirveguð, taka allan þann tíma sem til þarf og með aðstoð löglærða spekinga. Það er rétta leiðin. Ekki sú sem valin var og getur aldrei orðið annað en jarðvegur ósættis.

Það verður líka fróðlegt að sjá hvernig þingmenn landsbyggðarinnar innan Samfylkingar og Vinstri grænna (sem og allra flokka) höndla það að keyra í gegn tillögu eins og ekkert sé um að jafna kosningaréttinn með því að fækka þingmönnum landsbyggðar og fjölga þeim á höfuðborgarsvæðinu.

Þjóðaratkvæðagreiðsla getur könnun tæplega talist nema hún hafi formlegt gildi og úrslitin séu fyrirfram bindandi. Það var þessi ekki.

Hér læt ég staðar numið: Samkvæmt tillögum stjórnlagaráðs á ég rétt á að vera hamingjusamur, fá sanngjörn laun, lifa með fullri reisn og svo líður mér auðvitað betur með að vita að náttúran sé undirstaða lífs í landinu.

Jón G. Hauksson

[email protected]