Árásir Ekstrablaðsins: „Vertu orðvar!“

„Vertu orðvar!“ Þannig var fyrirsögn á netpósti sem ég fékk nýlega frá lesanda Frjálsrar verslunar sem sagðist sammála mér að mestu leyti um að skrif Ekstrablaðsins um íslenska athafnamenn væri óvönduð blaðamennska. Hann hafði lesið pistil eftir mig um þetta mál á vefsíðunni heimur.is. Hann bað mig samt um að „vera orðvar“ og taka ekki of afdráttarlausa afstöðu gegn dönsku blaðamönnunum þar sem Danirnir væru að spyrja spurninga sem við Íslendingar hefðum ekki „viljað eða þorað að spyrja“.

Hann hélt því líka fram að það væri rétt hjá Dönunum að svörin, sem hingað til hefðu verið gefin, væru ófullnægjandi – og ergó: Þegar svörin væru ófullnægjandi, eða snúið væri út úr, væri ekkert að því að spyrja: „Hvað er verið að fela?“ Hann bætti síðan við að það væri alla vega ágæt blaðamennska að þora að spyrja spurninga.

Ég staldraði við þennan póst og velti honum fyrir mér. Ég hafði sagt í pistlinum að skrif Ekstrablaðsins væru óskiljanleg, þau væru uppspuni og að um „einbeittan brotavilja“ væri að ræða, eins og lögfræðingar orða það. En sem betur fer tækju fáir mark á Ekstrablaðinu – þótt alltaf væru einhverjir tilbúnir að trúa því sem „hljómaði vel“, eða veltu því fyrir sér hvort ekki væri eitthvað til í þessum skrifum.

Ég ákvað að svara þessum pósti og sagðist sammála honum í því að það væri gott að vera orðvar – og spurði hann að því hvort hann hefði sagt blaðamönnum Ekstrablaðsins frá því.

Íslendingar hafa undanfarin ár spurt sig að því á hverjum einasta degi hvernig útrásin sé fjármögnuð og hvernig hægt sé að kaupa og kaupa fyrirtæki án þess að þurfa nánast nokkurn tíma að losa eignir á móti.

En hvaðan koma peningarnir? Með lánum og eigin fé – sem að vísu hefur byggst hratt upp á allra síðustu árum vegna verðhækkana á hlutabréfum. Bankarnir hafa tekið erlend lán. Og íslensku fjárfestarnir hafa tekið lán, bæði hér heima og milliliðalaust erlendis. Þegar íslenskir fjárfestar hafa keypt erlend stórfyrirtæki hafa heilu staflarnir af fréttatilkynningum farið í að útskýra hvaða bankar fjármagni kaupin.

Íslendingar eru núna með allra skuldugustu þjóðum – á hvern íbúa. Bankarnir hafa stækkað og bólgnað út af tekjum, m.a. við „að pakka inn dílum“. Skuldir þjóðarinnar hafa aukist vegna þess að erlendu bankarnir hafa ausið í okkur fé.

Það þarf ekki annað en að benda á nýlegt lánshæfismat Fitch Ratings á ríkissjóði þar sem segir að Ísland sé skuldugast af öllum löndum sem Fitch meti til lánshæfis. Bent er á að erlendar skuldir hafi numið 357% af erlendum tekjum þjóðarbúsins árið 2005 og að það hái Íslendingum hvað þeir séu orðnir skuldugir.

Orð Fitch Ratings um að við séum skuldugasta þjóð, sem fyrirtækið meti til lánshæfis, er engin ný bóla. Þetta hefur verið á allra vitorði – líka Dana. Fyrr á árinu gekk öll umræðan í Danmörku einmitt út á það hvernig okkur tækist að endurfjármagna skammtímalán okkur. Hvar voru blaðamenn Ekstrablaðsins þá?

Var það ekki einmitt Den Danske Bank sem snemma á árinu spáði ragnarökum í íslensku efnahagslífi og hafði miklar áhyggjur af skuldum þjóðarinnar og viðskiptahalla? Var það ekki einmitt Den Danske Bank sem spáði því að íslensku bankarnir gætu lent í vandræðum með endurfjármögnun á skammtímalánum? Núna hafa íslensku bankarnir leyst það verkefni þótt lánsféð sé dýrara en áður.

Erlendu bankarnir hafa treyst íslenskum fjárfestum og íslenskum bönkum. Hvers vegna ættu virtir bankastjórar erlendis – með allt sérfræðingastóðið í kringum sig – að vera svona óttalega vitlausir að lána Íslendingum?

Það er vissulega ágæt blaðamennska að „þora að spyrja spurninga“. Það er hins vegar enn betri blaðamennska að svara ekki eigin spurningum með einhverju rugli og getgátum – og vísa til þess að engin svör sé að fá.

Einhver orðaði það svo að blaðamenn hefðu vinnu af því að „láta ljúga í sig“ og mættu því ekki vera of trúgjarnir. En til hvers eru blaðamenn að hringja í viðmælendur sína ef þeir trúa ekki orði af þeim svörum sem þeir fá vegna þess að þau „hljóma ekki nægilega vel“.

Dönsk kímni hefur þótt góð. En danskir blaðamenn – sem allt þykjast vita um blaðamennsku – eru ekki fyndnir; þeir eru hlægilegir.

Jón G. Hauksson