Draumaland hátækninnar

Eins og svo margir Íslendingar hef ég verið að lesa Draumaland Andra Snæs Magnasonar síðustu dagana. Og kinkaði svo mikið kolli við lesturinn að ég fékk hálsríg, enda snertir Andri Snær í bókinni á málefnum sem ég hef oft velt fyrir mér og skrifaði öðru hvoru um í pappírsútgáfu Tölvuheims. Til dæmis þeirri spurningu af hverju stjórnmálamenn séu tilbúnir til að flæma hátæknifyrirtæki úr landi á kostnað orkufreks iðnaðs.

Það er engin launung að síðustu ár hafa verið erfið ýmsum fyrirtækjum, sérstaklega útflutningsfyrirtækjum, vegna hás gengis sem rekja má til stóriðjuframkvæmdanna. Nú hefur gengið lækkað, en á móti kemur að háir vextir hjálpa ekki sprotafyrirtækjum sem þurfa mörg hver lánsfé til að koma rekstrinum af stað. "En hvaða máli skiptir þetta, er ekki hátækni hvort eð er svo örlítill dropi í hafið á móti þeim gríðarlegu fjármunum sem þjóðin fær úr stóriðjunni?" gæti einhver spurt.

Það er hins vegar afskaplega mikill misskilningur - þótt vissulega virðist sem stjórnvöld virðist ætla að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að leggja stein í götu hátækniiðnaðarins. Það er nefnilega fleira flutt út frá Íslandi heldur en fiskur og þar á meðal hefur hátækni verið ört vaxandi útflutningsgrein. Árið 2004 var til dæmis fluttur út hugbúnaður fyrir u.þ.b. fjóra milljarða króna, samkvæmt tölum frá Samtökum iðnaðarins, en hátækniiðnaður (sem framleiðir m.a. lyf, lækninga- og stoðtæki, líftækni og hugbúnað) stóð fyrir rúmum 7% gjaldeyristekna Íslands það ár. Gjaldeyristekjur hátæknigreina hafa vaxið 125-falt frá árinu 1990, hvorki meira né minna.

Vöxturinn stöðvaður

Nú ætla ég ekki að þykjast vera spekingur í þjóðhagfræði, en erum við ekki að skjóta okkur í fótinn með því að leggja ofurkapp á stóriðjuna með þeim hamlandi áhrifum sem slík uppbygging hefur á önnur fyrirtæki í landinu? Ef einhver geiri 125-faldast á 14 árum hlýtur það að þýða að ef rétt er haldið á spöðunum geti hann orðið gríðarlega mikilvægur fyrir þjóðarbúið með áframhaldandi vexti á komandi árum. Ef sá vöxtur er hins vegar stöðvaður eða truflaður verulega gæti það haft mjög alvarleg áhrif á framtíðarmöguleika íslenska hagkerfisins.

Ættu stjórnvöld ekki að leggja enn meiri áherslu á að hjálpa hátækni- og sprotafyrirtækjum með því að leggja fjármagn í menntun, skynsamlegar ívilnanir fyrir sprota- og útflutningsfyrirtæki (þ.e. ekki bara fjáraustur í anda loðdýraræktar) og gera jarðveginn frjóari á annan hátt fyrir slík "mannauðsfrek" fyrirtæki í stað þess að sinna bara orkufrekjunni?

MIkilvægi nýrrar hugsunar eykst enn meira í ljósi þess að nágrannaþjóðirnar hafa margar hverjar komið auga á möguleikana sem þessir vaxtargeirar bjóða upp á og vinna að því hörðum höndum að laða til sín fyrirtæki og efla þar með samkeppnisstöðu sína. Það er hreinlega ekki hægt annað en hafa áhyggjur af því að eftir nokkur ár, þegar áhrif risauppbyggingarinnar fyrir austan hafa dvínað, verði flest önnur vestræn ríki komin langt á undan Íslendingum í hátækniiðnaði. Við virðumst nefnilega hafa ákveðið að sitja að mestu hjá í því kapphlaupi til að geta frekar einbeitt okkur að einu risavöxnu verkefni í álframleiðslu. Og hvar stöndum við þá? Telja kannski stjórnmálamennirnir þá að eina svarið verði að virkja enn meira?

Hugsað til framtíðar

Því miður er lítið sem bendir til þess að þetta ástand fari batnandi í þjóðfélaginu. Það er of seint að bakka með Kárahnjúkavirkjun úr þessu þótt vissulega sé hugmynd Andra Snæs um að byggja hana en láta svo standa ónotaða til minningar um stóriðjustefnuna frumleg sýn á þetta ferlíki sem stóriðjustefnan hefur skapað.

Enn verra er að ráðamenn þjóðarinnar virðast stöðugt leita nýrra stóriðjuverkefna. Hugmyndaauðgin er engin og hátæknin hefur ekkert með draumaland framtíðarinnar að gera - ef marka má fólkið sem stýrir landinu. Halldór Ásgrímsson, forsætisráðherra, sagði til dæmis í umræðum um væntanleg stóriðjuverkefni á Alþingi í vetur að andstæðingar stóriðju væru "bundnir af fortíðinni" og vildu ekki hugsa til framtíðar. Sérstaklega athyglisverð ummæli í ljósi þess að Andri Snær sýnir fram á í bók sinni hvernig stóriðjustefnan er byggð á fimmtíu ára hugmyndafræði.

Ef ráðamenn koma ekki inn í 21. öldina til okkar hinna er því miður ansi mikil hætta á að þeim takist að toga okkur aftur í 20. öldina. Og þá þurfum við svo sem ekkert að "hugsa til framtíðar" eins og forsætisráðherrann orðar það - við sjáum framtíðina hjá þeim nágrannalöndum sem á sínum tíma áttuðu sig á gildi mannauðs og hátækni. Á meðan við rífumst yfir því hvaða jökulá eigi að sjá okkur fyrir hagvexti næstu fimm ára.

Kristinn Jón Arnarson er almannatengslaráðgjafi hjá GCI, Grey Communications International, og fyrrverandi ritstjóri Tölvuheims.