Vit og strit (JGH)

Vit og strit er yfirskrift leiðara míns í nýjasta blaði Frjálsrar verslunar en þar fjalla ég um lífskjör og hvernig megi bæta þau. Um þetta efni var fjallað á aðalfundi Samtaka atvinnulífsins sem bar raunar þá hógværu yfirskrift Ársfundur atvinnulífsins. Lífskjör koma ekki af sjálfu sér. Það þarf vit og strit; færni og fjármagn.

Hér kemur leiðarinn: „Á ársfundi atvinnulífsins voru kynntar tíu leiðir til að bæta lífskjör á Íslandi. Það er vel. Að vísu komst einhver auglýsingastofa í tillögurnar og bætti inn hallærislegum frasa um tíu tillögur til að koma okkur á toppinn á tíu árum. Engu að síður var þetta mjög þarft umræðuefni hjá Samtökum atvinnulífsins á fundinum. Lífskjör koma ekki af sjálfu sér og detta ekki af himnum ofan. Þau „eiga ekki að vera“ þau sömu og erlendis, líkt og samkvæmt einhverri reglugerð – en geta orðið það með aukinni vinnusemi, færni og dugnaði. Ný kynslóð á vinnumarkaði leggur hins vegar meira upp úr frítíma en forverar hennar. Lífskjör snúast ekki bara um laun heldur líka um hreint loft, heitt vatn, friðsæld, frelsi, fjölskylduvænt umhverfi og gönguferðir úti í náttúrunni; svo eitthvað sé nefnt. Milljónir manna deyja árlega af völdum mengunar.

Formúlan fyrir hagvexti á Íslandi undanfarna áratugi er auknar fjárfestingar atvinnulífsins og sterkar útflutningsgreinar. Við Íslendingar vorum fátæklingar langt fram á síðustu öld með frumstæða innviði, einhæft atvinnulíf og fleiri vinnustundir á bak við landsframleiðsluna en nágrannaríkin. Stökkbreyting varð síðasta fjórðung síðustu aldar í lífskjörum þjóðarinnar. Við erum samt ennþá að vinna þennan aldagamla mun upp gagnvart nágrönnum okkar. Lífskjör batna aðeins með aukinni verðmætasköpun en fámenni þjóðarinnar gerir það að verkum að við njótum ekki hagkvæmni stórrekstrar hér á landi.

Lífskjör snúast um sniðugar viðskiptahugmyndir og færni í að útfæra þær. Því miður er ekki hefð fyrir því að atvinnulífið setji eitthvert fjármagn að ráði í nýsköpun og sprotafyrirtæki. Núna greiða fyrirtækin í Kauphöllinni hátt í 10 milljarða króna arð til hluthafa í stað þess að fjárfesta í nýsköpun. Þau telja sig ekki geta stækkað í bili. Þá er sömuleiðis erfitt að sjá fyrir sér að lífskjör næstu tíu ára batni að einhverju ráði nema skuldir þjóðarinnar lækki.

Lífskjör eru ekki eitthvert varanlegt fyrirbæri og ósnertanlegt. Efnahagslegur búskellur þjóðarbús skerðir lífskjör; hver sem myntin er. Þegar hagkerfi verður fyrir búsifjum og skreppur saman verður ekki hjá því komist að laun lækki með innri (bein launalækkun) eða ytri gengisfellingu þegar yfir helmingur landsframleiðslunnar er laun – og hvað þá eigi að nást jafnvægi á vinnumarkaði. Það má líkja þessu við einstakling sem kýs fremur að lækka í launum en missa vinnuna. Í kreppu ganga flestar aðgerðir þjóða út á að aðstoða atvinnulífið svo það geti ráðið fólk í vinnu og staðið undir opinberri þjónustu.

Ríkið voldugur athafnamaður?

Þær raddir verða æ háværari sem halda að hægt sé að bæta lífskjörin með því að ríkið auki álögur á atvinnugreinar, eins og sjávarútveg og stóriðju – og hætti helst að virkja. Hinir sömu halda að ríkið hafi byggt upp glæstan sjávarútveg á tímum harðrar fiskverndunar. Það er rangt. Sjávarútvegsfyrirtæki hafa skapað stærstan hluta verðmæta með fjárfestingum, kaupum á aflaheimildum, hagræðingu, nýjungum, bættri nýtingu og verðmætu sölu- og markaðsstarfi. Þegar kvótakerfið var sett á fyrir þrjátíu árum voru fiskstofnarnir að hrynja og allt of mörg fiskiskip og fiskvinnsluhús í greininni. Með leikreglum ríkisins um framseljanlegar aflaheimildir byrjaði atvinnugreinin sjálf að hagræða og eyða offjárfestingunni – og koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot og hrun bankakerfisins á þeim tíma. Yfir 90% aflaheimilda hafa skipt um eigendur.

Hugmyndin um að ríkið sé voldugur athafnamaður, sem fær útgerðir landsins til að skutlast fyrir sig í róðra gegn föstu gjaldi, er til komin vegna áróðurs um „sægreifa“ sem eiga víst að stinga gróðanum í vasann án þess að ríkið fái krónu af auðlindinni. Þó berast strax hljóð úr horni þegar fréttir eru sagðar af fjölda útgerða sem gefast upp undan of háu veiðigjaldi. Ríkið fær tugi milljarða af auðlindinni í gegnum tekjuskatta, veltuskatta og mikið umfang annarra atvinnugreina í tengslum við glæsta frammistöðu sjávarútvegsins.

Laun hækki ekki umfram hagvöxt

Ekki verður rætt um lífskjör án þess að minnast á raunhæfa kjarasamninga. Það er ekki svigrúm til að hækka laun í landinu umfram hagvöxt – og í raun þarf verðmætaaukningin að koma fyrst og svo launahækkunin. Þá fer það illa saman að hækka laun og auka fjárfestingar á sama tíma. Samtök atvinnulífsins og ASÍ, ásamt fleirum, hafa því miður samið um tugi prósenta innstæðulausra launahækkana í gegnum tíðina og dengt öllu út í verðlagið. Auk þess að biðja stjórnvöld um að koma að samningum með pakka upp á tugi milljarða fyrir ríkissjóð – þótt í prinsipinu séu forkólfar atvinnulífsins auðvitað allir á móti auknum ríkisafskiptum. Í Þýskalandi er þjóðarsátt um að hækka ekki laun nema innstæða sé fyrir hendi og þar hugsa fyrirtæki sig tvisvar um áður en þau hækka vöruverð um 2 til 3%. Hér dengja fyrirtæki 10 til 20% hækkunum út í verðlagið án þess að blikna og vísa í ónýtan gjaldmiðil þegar verðbólgan fer af stað. Laun eru langstærsta breytan í formúlunni yfir verðbólgu.

Á Íslandi þykja háir raunvextir og mikill fjármagnskostnaður eðlilegt fyrirbæri. Bankakerfið er of dýrt og rekið með hærri vaxtamun en þekkist erlendis og bankastarfsmenn eru stærra hlutfall af vinnumarkaði en annars staðar. Hvernig getur það talist eðlilegt að fyrirtæki og einstaklingar þurfi að greiða yfir 8 til 10% í raunvexti af lánum í marga áratugi – líka í lítilli verðbólgu, djúpri efnahagskreppu og lokuðu hagkerfi?

Lífskjör koma ekki af sjálfu sér. Það þarf vit og strit; færni og fjármagn. Allra síst batna lífskjör líti fólk svo á að ríkið sé stærsti viðskiptajöfur landsins og með atvinnulífið í vinnu sem verktaka fyrir sig.

Jón G. Hauksson

[email protected]

Útdráttur:

Lífskjör koma ekki af sjálfu sér. Það þarf vit og strit; færni og fjármagn.