Ævintýri úr Þýskalandi nasista (BJ)

Í vikunni sem leið dó faðir minn, Jóhannes Zoëga, 87 ára að aldri. Hann hafði upplifað ýmislegt en ævintýralegust var eflaust dvölin í Þýskalandi á stríðsárunum. Í pistli vikunnar birti ég þrjá kafla um Þýskalandsdvölina úr óbirtum endurminningum hans, sem byggja á viðtölum sem Ólafur Hannibalsson tók við hann fyrir tveimur árum. Þessir kaflar hafa hvergi birst áður.

„Njósnaferð“ til Frakklands

Sumarið 1938 gerðu Þjóðverjar kröfu til Súdetalandsins og viðræður fóru fram í München milli Chamberlains og Hitlers. Urðu menn í Saarlandi mjög varir við stríðsóttann, þar sem örskammt var til landamæra Frakklands og voru komnar gaddavírsflækjur á eyrarnar við ána neðan við málmgrýtishauga verksmiðjunnar. Fólki létti mjög þegar samningarnir voru undirritaðir í München og gerðu margir sér glaðan dag. Einn sunnudagsmorgun á þessum tíma fór ég í skemmtigöngu inn í skóg ofan við þorpið Wehrden þar sem ég hélt til á suðurbakka árinnar. Gekk ég nokkuð lengi eftir skógarstíg þar til ég kem á malbikaðan veg, sem ég ákvað að fylgja til baka. Þegar ég hef gengið nokkra stund kem ég að þverslá yfir veginn með húsum báðum megin og standa hermenn fyrir utan húsin. Þykist ég sjá að þetta er landamærastöð, en búningur hermannanna kom mér ókunnuglega fyrir sjónir. Áttaði ég mig brátt á því að þetta voru franskir hermenn en það tók mig lengri tíma að skilja að ég kom öfugu megin að landamærunum og ég var að fara út úr Frakklandi og inn í Þýskaland. Ég hafði engin skilríki á mér svo að það tók allnokkra stund að skýra út ferðalag mitt. Að yfirheyrslunum loknum fóru verðirnir inn í hliðarherbergi og beið ég frammi á meðan milli vonar og ótta með tvo hermenn við dyrnar. Eftir nokkra stund kemur annar vörðurinn til baka og tilkynnir mér til mikils hugarléttis að ég megi halda áfram. Þegar ég kom að þýsku vörðunum hinum megin við slána tók við samskonar yfirheyrsla, svo að ég fór aftur að skjálfa og svitna. Mér létti því mikið þegar mér loks var leyft að halda áfram. Kom ég svo rétt eftir hádegi heim í þorp mitt eftir viðburðaríka morgungöngu. Þegar ég sagði félögum mínum í vinnunni þessa ferðasögu daginn eftir, áttu þeir bágt með að trúa því að ég hefði sloppið svona billega og fannst sú skýring líklegust að Frakkarnir hefðu talið mig franskan njósnara á leið til Þýskalands en Þjóðverjarnir álitið mig þýskan njósnara á heimleið frá Frakklandi.

Á veitingahúsi með Hitler og Lafði Mitford

Leið nú veturinn 1941 tíðindalítið og tók ég fyrri hluta prófið í lok vetrarannar rétt fyrir páska. Um sama leyti lauk Baldur Steingrímsson lokaprófi sínu. Á pálmasunnudag rétt fyrir hádegi kemur Baldur til mín og stingur upp á því að við fáum okkur eitthvað gott að borða í tilefni af prófunum. Við fórum á Osteria Bavaria, sem var einna besta veitingahúsið í háskólahverfi okkar, Schwabing. Við veljum okkur eitthvað gott að borða af matseðlinum og þóttumst hafa unnið til þess. En ekki líður á löngu áður en lítill hópur einkennisklæddra nasista marsérar inn í veitingasalinn og sest við borð skammt frá okkur. Meðal þeirra er enginn annar en Foringinn sjálfur, Adolf Hitler. Hitler borðaði oft í þessu veitingahúsi þegar hann var í München. Í hópnum var ung kona. Eftir nokkra stund stendur konan upp, gengur yfir að borðinu til okkar og heilsar upp á Baldur. Hann tekur henni kunnuglega og kynnir fyrir mér. Hún sest hjá okkur og talar við okkur stundarkorn, þ.e.a.s. hún talar mest við Baldur, þar sem þau voru kunnug frá fyrri skólaárum hans. Eftir nokkra stund kveður hún okkur og fer aftur að borði Foringjans. Þegar hún hafði kvatt okkur spurði ég Baldur hver þessi kona væri. Hann tók upp úr vasa sínum nýlega úrklippu úr norsku blaði og sýndi mér. Þetta var þá Lady Unity Mitford hin þekkta enska vinkona og aðdáandi Hitlers. Systir hennar Diana var gift nasistaforingjanum í Bretlandi, Oswald Mosley, en þessi var mikill áhangandi Hitlers. Það er frá henni að segja að seinna þetta sama ár þegar stríðið braust út og Bretar sögðu Þjóðverjum stríð á hendur, þá labbar Lady Mitford út í Enska garðinn í München og skaut sig í höfuðið. Hún dó þó ekki og lét Hitler færa hana á besta sjúkrahúsið í München, þar sem reynt var að fjarlægja byssukúluna úr höfði hennar. Hún var svo send til Sviss og þaðan til Bretlands. Hún var alltaf heilsuveil eftir þetta og dó skömmu eftir stríð.

Óvarlegt tal um Þjóðverja og afleiðingarnar

Veturinn 1941 fékk ég stundum send fjölrituð bréf með fréttum að heiman frá íslenska sendiráðinu í Stokkhólmi. Í ársbyrjun 1941 kom fréttabréf þar sem sagt var frá árás kafbáts á línuveiðarann Fróða frá Vestmannaeyjum. Ég tók bréfið með mér á veitingastað í götunni, Knesebeck Klause, þar sem ég hitti Gunnar og Stefán. Nokkrir Þjóðverjar sátu þarna líka, bæði kunnugir og ókunnir okkur. Las ég upp úr bréfinu og þýddi Fróða-fréttina fyrir Þjóðverjana. Vorum við hneykslaðir yfir hegðun kafbátsmanna. Skömmu síðar var auglýst hlutastaða við þýska áróðursútvarpið til Íslands, en Þórarinn Jónsson hafði verið þulur við það útvarp frá byrjun. Stefán Bjarnason sótti um þetta starf en var hafnað. Þegar hann spurðist fyrir um ástæðuna var honum sagt að hann hefði gagnrýnt þýska sjóhernaðinn, og var þar vísað til atviksins í veitingahúsinu, þegar ég las upp úr fréttabréfinu. Um þessar mundir varð ég þess var að brotin hafði verið upp læst skrifborðsskúffa í herbergi mínu. Þar sem mér var kunnugt um höfnun útvarpsins á Stefáni vildi ég ekki koma mínum góðu húsráðendum í vanda með nánari eftirgrennslan og lét kyrrt liggja.

Þetta átti eftir að draga dilk á eftir sér þegar ég fór til Münchenar til þess að leita að vinnu að loknu prófi vorið 1941.

Það voru mörg stór iðnfyrirtæki í München og ég fór til þeirra eins af öðru. Eftir hvert viðtal var mér sagt að ég fengi bráðlega svar, sem alltaf var á eina leið: „Við erum í stríðsframleiðslu og höfum ekki fengið leyfi til að ráða yður, þar sem þér eruð útlendingur“. Ég var búinn að fara til 5 eða 10 fyrirtækja og það var alls staðar sama sagan.

Ég var farinn að gerast órólegur þar sem þessi árangurslausa atvinnuleit hafði þegar tekið á annan mánuð og peningar mínir þrotnir. Þá sé ég auglýsingu í blaði frá litlu fyrirtæki, sem mér skildist að framleiddi potta og pönnur eða einhverskonar búsáhöld og vantaði verkfræðing eða tæknifræðing. Ég fer þangað og hitti eigandann sjálfan. Það var eldri maður, mjög viðkunnanlegur. Þegar hann sér að ég hef diplómpróf frá Tækniháskólanum í Berlín vildi hann undireins ráða mig en þurfti fyrst að fá atvinnuleyfi fyrir mig. Eftir nokkra daga hringir hann til mín mjög dapur og segist ekki hafa fengið leyfið. Mér fannst nú fokið í flest skjól, þar sem jafnvel þetta starf sem lítið hafði með stríðsrekstur að gera var mér lokað. En þegar hinn vinsamlegi atvinnurekandi hafði sagt mér þessi dapurlegu tíðindi bætir hann við að hann hafi verið beðinn að segja mér að ég ætti að koma til ákveðins herforingja í Reichsabwehr, en það er njósnadeild þýska hersins. Ég hugsa með mér: Hvað er nú á seyði?

Ég fer til Reichsabwehr og eftir stutta bið er mér vísað inn í skrautlega stofu eða sal og boðið sæti í þægilegum stól við lágt kaffiborð. Rétt á eftir kemur þessi herforingi, miðaldra maður, og heilsar mér mjög vingjarnlega og sest við borðið á móti mér. Í sömu mund kemur ung stúlka með kaffibakka og koníaksglös. Nú vaknaði hjá mér óþægilegur grunur: Hann ætlar að fá mig til að njósna! Eftir nokkrar kurteisis spurningar um mína hagi kemur hann að efninu og segir að ég geti því miður ekki fengið að vinna hjá pottaframleiðandanum, þeir hefðu mikilvægara starf fyrir mig. Ég náfölnaði og svitnaði. Þarna kemur það, hugsaði ég með mér. Hann hélt áfram: Ég hef hugsað mér að þér fáið verkfræðistarf hjá BMW (Bayrische Motoren Werke). Ég náði andanum aftur og eftir nokkra þögn segi ég honum að þangað hafi ég snúið mér skömmu eftir að ég kom frá Berlín en fengið afsvar eins og reyndar hjá mörgum öðrum fyrirtækjum líka. „Ég veit allt um það“, segir hann, „og þekki raunasögu yðar við atvinnuleit að undanförnu. Við höfum athugað mál yðar og þess vegna boðaði ég yður á minn fund. Ég get aðeins sagt yður eitt: Það er sitt hvað, Gestapo í Berlín og Reichsabwehr í München.“

Nú varð ég aftur orðlaus en á þægilegri hátt heldur en þegar mér var boðið kaffið og koníakið. Atvikinu í Knesebeck Klause sló niður í huga minn, svo að ég spurði einskis. Eftir notalegt spjall um daginn og veginn kvöddumst við og óskuðum hvor öðrum góðs gengis. Það var langt síðan ég hafði verið jafn léttur á mér eins og þegar ég gekk út í sólskinið frá heimsókn minni til Reichsabwehr. Þeir hafa ekki verið hrifnir af Gestapo. Það var oft, held ég, eldað grátt silfur á milli þessara sterku þýsku valdastofnana, þ.e. hersins og Flokksins.

Benedikt Jóhannesson