Valkvíði (BJ)

Ég er ánægður þessa dagana. Bráðum verður kosið stjórnlagaþing. Þá verður gaman. Allir vita að er við hefðum haft almennilega stjórnarskrá hefðu Jón Ásgeir og Björgólfur ekki tekið svona mikil lán og sett okkur á hausinn. Það sér hvert barn.

Yfirkjörstjórn hefur óskað eftir því að ég sem stærðfræðingur útbúi einfalt og auðskilið kynningarefni svo að fólk geti áttað sig á kosningareglunum áður en það leggur á sig að velja frambjóðendur eða raða þeim á lista. Tilgangslítið er að kjósa ef menn skilja ekki reglurnar.

Svona námskeið er auðvitað ekki ókeypis. Áður en lengra er haldið bið ég lesendur að leggja 10 þúsund krónur (jú auðvitað er þetta nánast ókeypis) inn á reikning númer: 777-26-7913. Kt. 040555-2769. (Veittur er afsláttur fyrir sjö manna fjölskyldur og stærri, sem og innflytjendur).

Ekki lesa meira fyrr en gengið hefur verið frá greiðslu.

Námskeið til stjórnlagaþingskosninga

Sumir halda að það sé flókið að velja frambjóðendur á stjórnlagaþing, en það er ekki rétt. Atkvæðaseðillinn gæti varla verið einfaldari. Ekki nema 25 línur og bara fjögur box í hverri línu. Það þýðir að þetta eru ekki nema 100 kassar sem maður þarf að fylla.

Nokkrir gætu freistast til þess að setja í kassana eitthvert krosssaumsmynstur í tilefni jólanna, en það má alls ekki. Í kassana fara tölur, ein í hvern. Flóknara er það ekki.

Þeir sem hafa áttað sig á þessu eru komnir langleiðina með það að geta kosið. Samt eru nokkur atriði sem gott er að hafa í huga. Það geta verið ákveðnir „meinbugir á útfyllingu kjörseðils, t.d. ættu allir að varast að skilja efstu vallínu auða því telst kjörseðillinn ógildur“. (Þetta sést í lögum nr. 90/2010).

Samt sem áður skyldi enginn halda að með því að hafa einhverja vallínu auða(vallína er fjórir kassar í röð) sé seðillinn þar með ógildur. Þvert á móti gildir eftirfarandi einföld regla: „Sé vallína auð eða hún ekki rétt útfyllt telst seðillinn ekki ógildur af þeim sökum en aðeins skal taka tillit til útfyllingar í vallínum fram að auðu línunni en ekki til þeirra sem á eftir kunna að koma.“

Nú eru býsna margir í framboði og ólíklegt að menn velji sömu tölu tvisvar, nema menn séu mjög hrifnir af einhverjum frambjóðanda, en samt verður seðillinn alls ekki ógildur við það, „ en aðeins skal taka tillit til vallína fram að fyrstu endurtekningu tölunnar en ekki annarra lína.“

Hins vegar er margt að varast og grein 14. 1. d. tekur af allan vafa um það hvenær seðill er ógildur: „Ef ekkert val verður lesið af kjörseðli vegna atvika sem að framan greinir telst kjörseðillinn ógildur.“

Þeir sem hingað eru komnir í námskeiðinu geta bráðum farið að kynna sér blaðið handhæga sem borið var í hvert hús. En áður en menn ákveða hvern á að kjósa er rétt að hafa í huga að röðin skiptir miklu. Þá er fyrst og fremst litið á sætishlut á hverju atkvæði, en „ákvarða skal sætishlut með þeim hætti að deila fyrst heildartölu gildra kjörseðla með 26.“

Eins og glöggir reikningshausar sjá gæti komið brot út úr þeirri deilingu, en lögin sjá við því: „Tekið skal heiltölugildið af útkomunni, þ.e. leif skal felld brott.“ Til skýringar skal tekið fram að leif er það sem kallað var afgangur í deilingu í gamla daga.

Samt skyldu menn varast að nota töluna sem út kemur eftir að leifin er fallin brott því „að því búnu skal bæta einum við og nefnist sú útkoma sætishlutur.“

Þar er sem sé kominn sætishluturinn. Enginn skyldi byrja að lesa um frambjóðendur fyrr en hann er nokkurn veginn klár á sætishlutnum.

Einhver gæti haldið að atkvæði megi telja í einhverri röð, t.d. þeirri röð sem seðlarnir komi upp úr kössunum. En því fer fjarri enda gilda um það skýrar reglur: „Kjörseðlar skulu flokkaðir í bunka eftir nöfnum þeirra frambjóðenda sem tilgreindir eru að 1. vali á seðlunum.“

Ef einhver lesenda lendir í talningu skyldi hann hafa þetta í huga. Ef reiknað er með því að allir fái eitt atkvæði verða 522 bunkar. En þá er komið að því að ákveða atkvæðisgildi seðlanna í bunkanum: „ Í upphafi er atkvæðisgildi allra seðla jafnt einum en síðar fer að ákvæðum 6. tölul. um hugsanlegar breytingar á atkvæðisgildum.“ Leggja þetta á minnið.

Til skýringar skal tekið fram að „með atkvæðatölu frambjóðanda er átt við samtölu atkvæðisgilda allra kjörseðla í bunka hans á hverju stigi úthlutunarinnar.“

Ef maður hefur þetta í huga er einfalt að finna atkvæðistölu hvers um sig. Atkvæðistalan er þó ekki fjögra stafa talan sem stendur við nafn frambjóðandans í handbókinni. Það er auðkennistalan og þessum tveimur tölum má alls ekki rugla saman.

Sumir óttast að þeir átti sig alls ekki á því hver hafi unnið kosningarnar en „jafnóðum og í ljós kemur að atkvæðatala frambjóðanda er jöfn eða hærri en nemur sætishlutnum skal frambjóðandanum úthlutað sæti.“

Munið greiðslu á námskeiðsgjaldinu. Skilvísgreiðsla kemur í veg fyrir innheimtuaðgerðir

Ég hef heyrt að sumir haldi að þetta þýði að mismunandi reglu verði beitt eftir því hvar í talningarferlinu er reiknað, en eins og stendur í lögunum þá „á þetta við hvort sem er í upphafi eða síðar þegar beitt er ákvæðum 6. og 7. tölul.“

Ég veit að mörgum léttir við þetta.

Í Litlu kaffistofunni heyrði ég að nokkrir flutningabílstjórar voru að tala um hvað yrði gert við umframatkvæði. Tveir þeirra voru að hugsa um að sitja heima af ótta við að þeir greiddu aðeins umframatkvæði, en sá þriðji ætlaði að mæta snemma til þess að tryggja að sitt atkvæði félli ekki í þennan flokk.

Ótti þeirra er þó ástæðulaus því að „hafi frambjóðandi hlotið atkvæðatölu umfram sætishlut skal færa hvern einstakan kjörseðil hans í bunka þess frambjóðenda sem næstur er nefndur í forgangsröð á seðlinum og er meðal þeirra sem enn koma til álita að hljóta sæti.“

Þetta getur tekið svolítinn tíma því að í fyrsta sinn sem þetta gerist er úr 521 kjörseðli að velja. Vinkona mín ætlaði aðeins að kjósa einn (sig sjálfa, en það er aukaatriði við þessa skýringu) og velti því fyrir sé hvort hennar seðill færi þá í ruslafötuna. Það kemur í ljós að það var ekki fjarri lagi því að „Sé engan frambjóðanda að næsta vali að finna skal leggja slíkan seðil til hliðar.“

Annars er meðferð seðlanna rökrétt: „Ákvarða skal umframhlutfall hjá frambjóðanda sem seðlar eru færðir frá. Fæst það með því að deila þeim hluta af atkvæðatölu frambjóðandans sem er umfram sætishlut með óskertri atkvæðatölu hans.“ Þetta getur auðvitað hvert níu ára barn gert, en þó ber að hafa í huga að „endurmeta skal atkvæðisgildi viðkomandi seðla með því að margfalda fyrra atkvæðisgildi hvers þeirra með umframhlutfallinu.“

Í þessum kosningum reynir því ekki mest á samlagningu eins og í mörgum fyrri atkvæðagreiðslum sem byggjast á því að leggja saman atkvæði. Nú á fyrst og fremst að deila og margfalda. (Áður gilti orðtakið að deila og drottna, en nú á að deila fyrst, margfalda svo og síðast drottna).

Vigdís sagði mér að vinkona hennar hefði verið að velta því fyrir sér um daginn hvað gerðist ef fleiri en einn frambjóðandi hefur atkvæðatölu umfram sætishlut. Við vorum einmitt að ræða þetta í kaffinu í vinnunni hjá mér en þá „skal fyrst færa seðla frá þeim sem hæsta hefur atkvæðatöluna og síðan koll af kolli.“

Þetta þarf að gera varlega og ekki flýta sér um of því „að lokinni færslu skal aðgæta hvort þá hafi bæst í hóp þeirra frambjóðenda sem náð hafa sætishlut.“ Ef svo er þá er ferlið eins og maður hefði búist við því að þá skal „ganga úr skugga um hver umræddra frambjóðenda er nú með hæstu atkvæðatöluna áður en aftur er valinn sá þeirra sem næst skal færa seðla frá.“ Muna að gera þetta áður.

Sumir vilja beita útilokunaraðferðinni og hún er einkar hentug þegar ekki eru nema 522 í kjöri í 25 til 31 sæti. Talningaraðferðin gerir einmitt ráð fyrir þessu: „Komi að því að enginn frambjóðandi sem til álita kemur að hljóta sæti uppfyllir ákvæði 5. tölul. skal finna þann frambjóðanda sem þá hefur lægstu atkvæðatölu.“

Auðvitað er þetta súrt í broti fyrir þann útilokaða enda kemur sá frambjóðandi „ekki lengur til álita við úthlutun sæta, sbr. þó 2. mgr.“ Menn geta alltaf lifað í voninni með 2. mgr.

Nú þurfa talningarmennirnir aftur að fara að hreyfa sig því að „kjörseðlar í bunka hans skulu allir færðir í bunka þeirra frambjóðenda sem enn koma til álita og næstir eru nefndir í forgangsröð á umræddum seðlum, sbr. ákvæði 6. tölul.“ Þetta er öfugt við það sem áður sagði, nema hvað seðlarnir eru líka lagðir til hliðar í þessu tilviki. Heppilegt gæti verið að leggja suma seðla til hægri hliðar, en aðra til vinstri hliðar en lögin segja ekki hvaða seðill fer hvert. Þar segir aðeins: „Sé engan slíkan að finna skal leggja þann seðil til hliðar.“

Þó að ferlið hér að framan sé einfalt verður því auðvitað að ljúka fyrr eða seinna enda kveða lögin skýrt á um það: „Beita skal ákvæðum 6. og 7. tölul. svo lengi sem við á en þó þannig að ákvæði 6. tölul. hafi ávallt forgang.“ Þetta er náttúrlega mikilvægt því að það gæti ruglað ferlið ef menn beittu ákvæðunum jöfnum höndum.

Ferlinu lýkur svo „þegar tala þeirra frambjóðenda sem enn koma til álita að hljóta sæti er orðin jöfn tölu þeirra 25 sæta sem eftir er að ráðstafa skal sætunum úthlutað til þessara frambjóðenda án frekari útreikninga.“

Júlli í fiskbúðinni Hafrúnu var að spekúlera í því hvort talningin væri ekki nákvæmnisvinna og því er til að svara að „útreikningar á atkvæðisgildum, atkvæðatölum og umframhlutföllum skulu gerðir með fimm tugabrotsstöfum.“ Lögin er skýr í þessu efni: „Ekki skal taka tillit til tugabrotsstafa umfram fimm í útkomutölum.“ Það truflar mig svolítið að ekki er sagt hvort hækka eigi upp í fimmta aukastaf eða ekki. Þetta gæti lent fyrir dómstólum eins og oft vill verða þegar lög eru ekki nákvæmari en þetta.

Einhver gæti haldið að allt byggðist þetta á vísindunum og kjörþokka, en það er öðru nær. Heppnin getur skipt máli: „Reynist einhverjar atkvæðatölur sem hafa áhrif á framvindu röðunarinnar jafnstórar skal hluta um þær.“ (Að hluta þýðir að kastað er peningi).

Loks kemur að ákvæðinu sem mestu skiptir um möguleika karla á kjöri: „Hafi frambjóðendur af öðru kyninu [les karlar] fengið úthlutað færri en tíu sætum eða sem nemur tveimur fimmtu allra þingsæta skal úthluta sætum til þeirra frambjóðenda sem næstir eru í röðinni af því kyni, sé þá að finna, þangað til hlutfall þeirra nemur að minnsta kosti tveimur fimmtu allra fulltrúa.“

Þetta þýðir að ef 25 konur eru valdar ætti að finna 17 karla. En vegna þess að ólíklegt er að svo margi snjallir sveinar finnist hafa lögin séð við því og „heildartala þingfulltrúa skal þó aldrei vera hærri en 31.“

Eins og menn eflaust sjá í hendi sér skal „gert með því að horfa til atkvæðatalna frambjóðenda þess kynsins sem hallar á eins og þær voru næst á undan því að útilokunarákvæði 7. tölul. 1. mgr. var beitt hvað þá snertir. Sætum skal úthlutað til þeirra sem höfðu þessar atkvæðatölur hæstar.“

Þetta var allt og sumt. Rétt er að leggja áherslu á að enginn má kjósa fyrr en hann hefur tileinkað sér framangreindar reglur til fulls. Kjörstjórnarmenn munu láta kjósendur gangast undir próf í reglunum áður en þeir afhenda kjörseðla.

Benedikt Jóhannesson

PS. Athygli mín hefur verið vakin á því að einhver hefur ekki greitt fyrir námskeiðið. Sá hinn sami er vinsamlegast beðinn að gera það núna (eftirágjald er 15 þúsund krónur og þrír punktar í ferilskrá). Munið að ég veit hvar allir sem lesa pistlana eiga heima.

www.heimur.is/benedikt