Áframhaldandi mistök í efnahagsstjórn

Ragnar Árnason, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, er einn fimmtán reglulegra álitsgjafa Frjálsrar verslunar. Í áramótablaðinu ræðir hann um áframhaldandi mistök í efnahagsstjórn landsins.

„Árin í kjölfar fjármálahrunsins 2008 voru íslenskum efnahag erfið. Fjármálaáfallið hlaut auðvitað að minnka íslenska þjóðarframleiðslu tímabundið. Efnahagsstefna sú, sem fylgt var frá árinu 2009, gerði hins vegar illt verra. Hinar stórkostlegu skattahækkanir, gjaldeyrishöftin og fjandsamleg stefna stjórnvalda í garð atvinnuveganna drógu bæði mátt og vilja úr atvinnulífinu með þeim afleiðingum að dýpt og lengd kreppunnar urðu miklu meiri en efni stóðu til. Peningastefna Seðlabankans, sem í aðalatriðum var sú sama og fyrir hrun, bætti ekki úr skák. Gríðarleg skuldsöfnun ríkisins, sú langmesta í Íslandssögunni, hélt áfram óslitið allt fram til ársins 2013 og mun veikja efnahag þjóðarinnar og hagstjórnarsvigrúmið til frambúðar.

Með nýrri ríkisstjórn frá árinu 2013 var að nokkru leyti breytt um efnahagsstefnu. Skiptir þar mestu að hin fjandsamlega afstaða til atvinnuvega og fyrirtækja var aflögð, hallarekstri ríkissjóðs hætt og skattar lækkaðir lítillega og fyrirheit gefin um áframhaldandi lækkanir. Hins vegar var ekki hróflað við gjaldeyrishöftunum og peningastefna Seðlabankans hélt áfram óbreytt.“

Ragnar segir að þegar á heildina er litið sé ekki unnt að segja að þáttaskil hafi orðið í efnahagsstefnunni. „Enn er í aðalatriðum fylgt efnahagsstefnu hárra skatta, gjaldeyrishafta, miðstýringar og óviðeigandi peningastefnu sem fyrri ríkisstjórn mótaði. Breytingar hafa verið gerðar til batnaðar en þær eru enn of fáar og smáar.

Engu að síður varð góður hagvaxtarkippur á árinu 2013. Afar líklegt er að hann hafi að hluta stafað af aukinni bjartsýni fyrirtækja og heimila vegna kosninganna og nýrrar ríkisstjórnar. Þvert ofan í opinberar spár virðist hafa dregið úr þessum hagvexti á árinu 2014. Kemur þar ugglaust margt til, þ.á m. erfitt efnahagsástand í Evrópu.“

Það sem ræður þó úrslitum að áliti Ragnars er að hagstjórnarmistökin hafa haldið áfram. „Seðlabankinn fylgir enn rangri peningastefnu. Hann hefur haldið stýrivöxtum sínum langt yfir verðbólgu, þannig að raunvextir hafa verið mjög pósitífir og mörgum sinnum hærri en hjá erlendum keppinautum íslenskra fyrirtækja, og hann hefur leyft gengi krónunnar að styrkjast án innistæðu í utanríkisviðskiptunum alveg eins og á árunum fyrir 2008. Þessi stefna hefur minnkað fjárfestingar í atvinnulífinu, dregið úr útflutningi, aukið innflutning og minnkað hagvöxt. Þá eru skattar enn skaðlega háir og gjaldeyrishöftin halda áfram að sjúga máttinn úr atvinnulífinu. Fyllsta ástæða er til að hafa í huga að gjaldeyrishöftin brengla uppbyggingu atvinnulífsins þannig að áhrif þeirra safnast upp og valda vaxandi tjóni eftir því sem lengra líður.

Segja má að Seðlabankinn hafi sjálfur þegar viðurkennt mistökin í peningastefnunni. Vaxtastefna sú sem hann hefur fylgt byggðist á spá hans um nær 3% hagvöxt árinu 2014. Gangi það eftir sem nú eru horfur á, að hagvöxturinn á árinu 2014 verði aðeins 1-2%, er því ljóst að peningastefna bankans hefur verið alltof aðhaldssöm að hans eigin mati.

Ísland er harðbýlt land. Það er nógu erfitt að halda uppi góðum lífskjörum í landinu þótt vandinn sé ekki margfaldaður með síendurteknum og nánast kerfisbundnum hagstjórnarmistökum. Ástæða er til að grafast fyrir um orsök þessara mistaka svo að þau verði unnt að leiðrétta svo þau verði okkur ekki til trafala í framtíðinni.“