Upplýsingar í belg og biðu

Það er einhvern veginn innprentað í mann að upplýsingar eigi að vera í röð og reglu, annars sé lítið gagn að þeim. Undanfarin ár hefur upplýsingatæknin hins vegar gert það að verkum - eins þversagnakennt og það kann að virðast - að við eyðum sífellt minni tíma í flokkun og kerfisbundna skráningu upplýsinga. Upplýsingar eru í sífellt meiri óreiðu en þótt ótrúlegt megi virðast hefur þrátt fyrir allt aldrei verið jafn einfalt að finna þær.

Í upphafi 20. aldar aðhylltust margir heimspekingar svokallaðan nýpósitívisma. Meðal fylgismanna hennar voru menn á borð við Bertrand Russell, langt frá því fjaðurvigtarmaður í heimspeki eða vísindum. Þetta var kenning sem gekk í stuttu máli út á það að alla þekkingu mannkyns væri hægt að setja fram með stöðluðu táknmáli sem síðan væri allt sannanlegt stærðfræðilega. Þannig mætti byggja alla vísindalega þekkingu í eitt tré þar sem hver staðreynd byggði á annarri og allt saman stæði síðan á traustum fótum grunnsanninda stærðfræðinnar. Það sem ekki passaði í tréið gátu talist áhugaverðar tilgátur en ekki vísindaleg sannindi fyrr en þessum tengslum hafði verið náð.

Þetta er vissulega falleg hugmynd, ekki síst fyrir okkur tölvunerðina sem erum flestir lítillega einhverfir og viljum helst hafa hlutina í röð og reglu (að minnsta kosti hugmyndir - skrifborðin okkar eru annað mál). Það reyndist hins vegar erfitt að finna þetta algilda táknmál og ómögulegt að stunda vísindi ef þau máttu ekki ná út fyrir þennan ramma. Heimurinn er svo flókinn að hann passar illa inn í svona þröngt sniðinn stakk. Enn eru menn sem gæla við að þetta sé hægt, en vísindin ganga sinn gang og skila okkur framförum og áhugaverðum niðurstöðum þó langur vegur sé oft frá stærðfræðilegum sönnunum.

Nokkrum áratugum áður hafði Melvil Dewey fundið upp ramma fyrir flokkun á upplýsingum - bókaflokkunarkerfi sem hefur verið kennt við hann síðan og er enn í notkun á bókasöfnum um allan heim. Þetta er á suman hátt sambærilegt kerfi. Hver bók á heima í ákveðnum flokki í tré sem allt byggir á 10 grunnflokkum. Þannig er t.d. flokkurinn 500 fyrir almenn rit um stærðfræði og náttúruvísindi, 520 fjallar um stjörnufræði og 527 um siglingafræði með hjálp stjörnuhiminsins. Með öðrum orðum þrengist umfjöllunarefnið eftir því sem talan verður nákvæmari. Þið vitið alveg hvernig þetta virkar.

Dewey kerfið gerbylti notagildi bókasafna. Með hjálp þessa staðlaða kerfis var hægt að ganga að bókum um ákveðin efni vísum. Spjaldskrár yfir bækur bókasafna, flokkaðar eftir Dewey kerfinu voru leitarvélar þessa tíma. Auðvitað var ekki alveg ótvírætt í hvaða flokki bækur áttu heima. Hvort er flokkarðu t.d. bók um þorramat undir þjóðlegan fróðleik eða matreiðslu? Eða bók um flugiðnaðinn undir viðskipti eða samgöngur? Eins stóðust flokkarnir misvel tímans tönn. Þannig eru t.d. flokkar 200-299 fyrir trúarbrögð. Þar af fjalla flokkar 200-289 um kristni og 290-299 um "hitt" - ofurlítil slagsíða þar kannski. Á sama hátt var erfitt að staðsetja ný vísindi. Erfða- og þróunarfræði, með öllu því sem henni tilheyrir er t.d. í undirflokknum 575 meðan steingerfingafræði (sem var heit vísindagrein þegar Dewey vann kerfið) tekur að mestu flokkana 560-569. Engu að síður var kerfið sem fyrr sagði alger bylting.

Þegar tölvurnar komu til sögunnar sáu menn þar tækifæri til allskyns flokkunar. Tölvur eru stórgóðar til að vinna með allskyns formuð gögn, spjaldskrár og því um líkt - og þannig er margt í tölvuheiminum hugsað. Skráakerfin okkar eru flokkuð í tré, póstforritin hafa möppur og undirmöppur og skjalaumsýslukerfi byggjast öll á agaðri flokkun skjala innan fyrirtækja eða stofnanna.

Það sama gilti líka í árdaga Vefsins. Flokkaða síðusafnið á Yahoo! var miðpunktur Vefins (svona leit það út 1997) og leiðin til að finna hluti á Netinu. Yahoo! kom reiðu á óreiðu upplýsinganna sem fólk sturtaði á Netið að því er virtist í algeru hugsunarleysi. Það gat að vísu tekið tíma að átta sig á undir hvaða flokki átti að leita, ekki síður en í Dewey kerfinu, eða hvaða orð starfsmönnum Yahoo! hafði dottið í hug til að lýsa því sem leitað var að - en þetta var komið í flokka: Regla verður að ríkja!

Svo kom Google. Smám saman tók flokkunaráráttan að víkja. Það er svo miklu einfaldara að slá bara inn eitt eða tvö orð sem koma upp í hugann og fá svarið um hæl, en að rekja sig eftir flokkatrjám sem passa misilla við hugmyndir manns sjálfs um það hvernig heimurinn er uppbyggður. Upplýsingatæknin var orðin svo öflug að hún réð við óreiðuna eins og hún kom fyrir. Hægt var að lesa í gegnum efni milljarða skjala á sekúndubrotum og þörfin fyrir flokkun var nánast horfin.

Í dag er það sama að gerast æ víðar. Leit af ýmsu tagi er sífellt mikilvægari og opnar nýja og áður óþekkta möguleika í upplýsingaöflun og úrvinnslu. Flokkakerfi eru jafnframt að víkja fyrir svokölluðum "tögum", efnisorðum eða orðasamböndum sem fólk hengir á gögnin sín: myndir, bókamerki, skjöl og fyrr en varir skrárnar á harða disknum. Það eru engar reglur - merktu myndina með þeim efnisorðum sem þér dettur í hug og öflug leitar- og úrvinnslukerfi sjá til þess að tengja saman skylda hluti og hjálpa þér að finna aftur á augabragði það sem þú ert að leita að.

Þessi þróun mun halda áfram. Óreiðan hefur aldrei verið meiri. Tugir milljarða skjala í einni súpu á Vefnum (Google leit), tugþúsundir skjala í skjalageymslukerfum einstakra fyrirtækja (Autonomy leit) og hudruðir skjala sem einstaklingar hafa skrifað geymdar á harða diski tölvunnar (Copernic og Google desktop). Og samt hefur aldrei verið einfaldara að finna það sem maður leitar að.

Litli einhverfupúkinn laumast samt upp á öxlina á manni og finnst þetta ekki fallegt - þetta er bara eitthvað svo einfalt.

Hjálmar Gíslason er stofnandi tölvufyrirtækisins Spurl ehf. og hefur skrifað um tölvur og tækni í hartnær áratug.