Bagdad og grá svæði (JGH)

Siðferði í viðskiptum er „Málið“ með stóru emmi þessa dagana. Umræðan komst á flug sl. föstudagskvöld þegar greint var frá því að frumherjarnir á Skjá einum, þeir Árni Þór Vigfússon og Kristján Ra. Kristjánsson, hefðu verið hnepptir í gæsluvarðhald ásamt aðalgjaldkera Símans fyrir meintan fjárdrátt af óþekktri stærðargráðu og að óttast sé að fjárhæðin teygi sig vel á þriðja hundrað milljóna króna. Annar skellur kom svo í gær þegar sænska blaðið Dagens Nyheter upplýsti um rannsókn sænsku lögreglunnar þar sem sex menn, þar af fimm Íslendingar búsettir erlendis, eru grunaðir um innherjasvik í tengslum við yfirtöku Kaupþings á JP Nordiska sl. sumar og að þeir hafi haft nær 45 milljónir íslenskra króna upp úr krafsinu. Setning gærdagsins var ekki flókin: Er allt að verða vitlaust?

Umræðuefni gærdagsins var hvarvetna það sama; gæsluvarðhald frumherjanna á Skjá einum, þeirra Árna Þórs Vigfússonar og Kristjáns Ra. Kristjánssonar, og rannsókn sænsku lögreglunnar þar sem sex menn, þar af fimm Íslendingar búsettir erlendis, eru grunaðir um innherjasvik í tengslum við yfirtöku Kaupþings á JP Nordiska sl. sumar og að þeir hafi haft um 45 milljónir íslenskra króna upp úr krafsinu. Kaupþings banki er ekki til rannsóknar og virðist raunar vera þolandinn í málinu. Þegar þessar fréttir bætast við umræður síðasta árs um umfangsmikla lögreglurannsókn hjá Baugi, um allsherjar rannsókn á skattamálum helsta eiganda Norðurljósa, Jóns Ólafssonar, sem grunaður er um að hafa vantalið á bilinu 2 til 3 milljarða króna til skatts, og síðast en ekki síst; fjölmennar innrásir lögreglu og Samskeppnisstofnunar í fyrirtæki sem grunuð eru um brot á samkeppnislögum, eins og inn í olíufélögin og Eimskip, verður fólk auðvitað eitt stórt spurningamerki og spyr: Er allt að verða vitlaust? Eru stjórnendur í viðskiptalífinu glæpamenn? Varast ber að draga þá ályktun af fréttum gærdagsins og ættu menn ætíð að gæta þess að dæma ekki of fljótt í fjölmiðlahasar augnabliksins. Í það heila eru stjórnendur og starfsmenn fyrirtækja heiðarlegir og hafa það að leiðarljósi að „orð skuli standa“ og að „heiðarleiki borgi sig“. Það er hins vegar misjafn sauður í mörgu fé og svo hefur alltaf verið. Fjárdráttur og svik eru ekki eitthvað sem menn uppgötvuðu í gær. Svik og prettir hafa fylgt mannskepnunni frá örófi alda. Mannskepnan er breysk og þörfin á að verða milljóneri á einni nóttu er mikil. Fréttir síðustu daga eru engu að síður áfall fyrir íslenskt viðskiptalíf, hver sem dómur réttbærra dómstóla verður í þessum málum þegar þar að kemur. Alþýðudómstóllinn hefur slegið hamrinum í borðið og kveðið upp sinn úrskurð.

Siðlaust eða Bagdad-aðferðin?

Þótt ég hafi tekið þátt í umræðu gærdagsins í fjölmiðlum um meintan fjárdrátt þeirra Skjás eins manna undir yfirskriftinni „hnignandi viðskiptasiðferði“ þá finnst mér eiginlega rangt að hafa þetta undir þeim hatti. Þeir eru grunaðir um að hafa látið greipar sópa um fjársjóði Símans, nánast með Bagdad-aðferðinni, og á það ekkert skylt við þann skilning sem menn leggja í orðin „hnignandi viðskiptasiðferði“. Ég skil „slæmt viðskiptasiðferði“ sem eitthvað sem kunni að vera á gráu svæði laganna og sé því fremur siðlaust en löglegt. Það er meira þannig að menn standa ekki við orð sín í viðskiptum, séu ósvífnir, tilbúnir til að svíkja viðskiptafélaga sína fyrir skjótfengan gróða og svo framvegis. Hver þekkir ekki þá aðferð bílasala, fasteignasala og verðbréfasala þegar gengið hefur verið frá munnlegu samkomulagi að þeir tilkynna óvænt boð frá öðrum og biðja menn um að jafna það boð. Eða að verðbréfasalar séu grunaðir um að halda uppi gengi í ákveðnum fyrirtækjum í lok árs til að ársreikningur viðkomandi fyrirtækis líti betur út. Eða þegar banki gætir þess ekki nægilega að vera með sterka Kínamúra á milli útlána-, greiningar- og verðbréfadeildar.

Innrásir Samkeppnisstofnunar

Innrásir Samkeppnisstofnunar eru síðan sérstakur kapítuli. Þar hefur verið gagnrýnt að stofnunin fari með of miklum gassagangi inn í fyrirtæki. Sveitir lögreglumanna, gráar fyrir járnum, ryðjast inn í fyrirtækin með látum og ekkert vantar nema að þyrlur sveimi yfir svæðinu. Þegar gögn hafa verið tekin líða svo frekar ár en mánuðir þar til eitthvað fer að bóla á niðurstöðum rannsóknar – og hvort stofnunin hafi fundið það sem hún leitaði að, hvort hún hafi haft eitthvað upp úr krafsinu og grunur hennar reynst réttur. Aðferðafræðin við gagnaöflunina dugir ein og sér til að stimpla fyrirtækin sek. Húsrannsókn sænsku lögreglunnar í fimm löndum í gær í tengslum við yfirtöku Kaupþings á JP Nordiska og sá mikli gassagangur lögreglunnar sem þessum húsrannsóknum fylgdi var í ætt við áðurnefnda aðferðafræði. Bragurinn er svona eins og maður sér í góðum trylli frá Hollywood. Hvað ef grunur sænsku lögreglunnar reynist ekki á rökum réttur og ekkert sannast fyrir dómstólum um ólögmæt innherjaviðskipti. Er þá nóg að segja bara „sorrí“?

Viðskiptasiðferði á Íslandi er eflaust á svipuðu róli og í hinum vestræna heimi, það er sjálfsagt hvorki verra né betra. Siðferði verður aldrei neitt annað en það siðferði sem hver og einn hefur – og setur sér. Menn verða að finna sín eigin góðu gildi og bera ábyrgð á sjálfum sér. Frelsið í viðskiptum er nauðsynlegt og allra síst á að hefta frelsi manna vegna frétta um að einhverjir kunni að hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Það þarf að kunna að fara með frelsið og það þarf að kunna að umgangast nýjar og strangar reglur í viðskiptum. Hver er sinnar gæfusmiður.

Warren Buffett og Enron

Á Vesturlöndum var síðasta árs minnst sem ársins þegar viðskiptasiðferði fór hrakandi. Þetta er því ekki einhver séríslensk umræða. Skemmst er að minnast skandalsins í kringum Enron og World Com, tvö stærstu gjaldþrotamál sögunnar í bandarísku viðskiptalífi. Hver man ekki setningu síðasta árs: Stöðvið tætarann!? Hún var sögð af starfsmanni endurskoðandafyrirtækisins Arthur Andersen og varð tákn lyga og óreglu í ársreikningum stórfyrirtækja. Bandaríski hlutabréfamakaðurinn hefur enn ekki borið sitt barr eftir skandalana. Það lætur enginn plata sig tvisvar. Allra síst eru menn búnir að gleyma öllum þeim lygum og leiktjöldum sem ungir menn í viðskiptum viðhöfðu þegar netbólan blés út á árunum 1998 til 2000. Frægasti fjárfestir Bandaríkjanna, Warren Buffett, hefur beinlínis sagt að þessir ungu menn hafi gert út á netbóluna, fáfræðina og væntingarnar sem henni fylgdu. Að þeir hafi beinlínis tælt fjárfesta inn í net-fyrirtæki sín og aldrei ætlað sér neitt annað en að hafa af þeim hlutafé. Hann bætti því við að flestir frumherjanna í netbólunni hafi komið sínu fé í burtu í tæka tíð, sett það í stórhýsi, lystisnekkjur og aðrar lystisemdir. Buffett vandar netgaurunum ekki kveðjurnar og talar um þá sem glæpamenn.

Vandi ungs fólks

Vandi ungs fólks í dag er að það vill hagnast of hratt. Það vill verða milljónerar á einni nóttu. Það vill helst vera búið að eignast allt innan við þrítugt, eignast það sama á einni nóttu og það tók foreldra þeirra áratugi að eignast með mikilli vinnuhörku. Gallinn er bara sá að þegar hratt er ekið er hættan sú að farið sé út af sporinu. Mál þeirra Árna Þórs og Kristjáns Ra. Kristjánssonar er sprottið upp úr þessum jarðvegi óþolinmæðinnar á að verða ríkur.

Þeir voru fyrirmyndir margra ungra manna fram til síðasta föstudags. Þeir þóttu hugmyndaríkir og snjallir, ríkir og flottir. En þeir voru greinilega of hugmyndaríkir.

Jón G. Hauksson