Norður og niður (BJ)

Kosninganóttin var býsna spennandi, um það verða menn sammála þó ágreiningur verði um flest annað. Samfylkingin bætti mestu við sig en Ingibjörg Sólrún féll af þingi með síðustu tölum í síðasta kjördæminu, eftir að hafa verið inni mestalla nóttina, en þó ekki alltaf. Sjálfstæðismenn töpuðu fjórum þingmönnum meðan Framsókn hélt sínu. Spurningin er þá hver vann kosningarnar og hvað svo?

Í sjálfu sér þarf ekki að deila um það hver vann. Sjálfstæðisflokkurinn fékk mest fylgi og hann er því sigurvegari kosninganna. Það er algengt að túlka úrslit kosninga með þeim hætti að horfa fyrst og fremst á fylgissveiflur, en kosningar eru eina keppnin þar sem menn eru ekki vissir um að sá vinni sem er fremstur. Í annarri keppni er það vissulega athyglisvert ef menn bæta sig, en þó hjálpar það mönnum ekki framúr þeim sem hefur forystuna á marklínunni, jafnvel þó að hann sé langt frá sínu besta. Þrátt fyrir allt er það augljóst að Sjálfstæðisflokkurinn er í sterkastri stöðu að kosningum loknum, en hún er ekki jafnsterk og eftir síðustu þingkosningar.

Samfylkingin

Samfylkingin bætir við sig þremur þingmönnum. Meðal þeirra eru Ágúst Ólafur Ágústsson og Jón Gunnarsson, sem báðir eru líklegir til þess að verða víðsýnir og umbótasinnaðir þingmenn. Aðrir nýliðar eru óþekkt stærð, en flokkurinn í heild hefur ekki það frjálslynda yfirbragð sem á honum var meðan Jón Baldvin og Jón Sigurðsson ráku Alþýðuflokkinn. En það má heldur ekki gleyma því að Samfylkingin er alls ekki framlenging af Alþýðuflokknum einum og sér, hún er líka framhald Alþýðubandalagsins, Kvennalistans og jafnvel Þjóðvaka (sem var kannski eins konar útibú úr Alþýðuflokknum). Þess vegna er ekki að undra að flokkurinn virðist afturhaldssamari en Alþýðuflokkurinn var á sínu síðasta stjórnarskeiði. Í ríkisstjórninni 1987-8 litu margir svo á að Sjálfstæðisflokkurinn væri miðjuflokkurinn í stjórninni. Samfylkingunni mistókst að fella ríkisstjórnina og líklega hefur áróður Ingibjargar um nauðsyn þess bjargað Framsóknarflokknum. Aðdragandi þess hvernig Ingibjörg kom inn á listann og Borgarnesræður hennar hafa þó orðið til þess að hvorki Halldór Ásgrímsson né Davíð Oddsson geta starfað með Samfylkingunni án þess að þurfa að þurrka út stóran hluta af skammtímaminninu. Það er ólíklegt enda stálminnugir báðir tveir.

Framsókn

Halldór þarf hins vegar að láta líta svo út í nokkra daga að hann sé í lykilstöðu, geti myndað stjórn með bæði Davíð og Ingibjörgu. Með því móti gæti hann halað meira inn við samningaborðið. En þó er erfitt að sjá hvað það ætti að vera. Framsókn fær ekki fleiri ráðherra en sex og líklega væri skynsamlegra að fækka þeim en fjölga. Enda á flokkurinn fullt í fangi með að manna þau sæti sem hann nú þegar á. Hann gæti reynt að krefjast forsætisráðherrastólsins, en Davíð lætur hann ekki svo glatt af hendi. Þó ættu menn ekki að útiloka það að Davíð semdi (hugsanlega leynilega) um að Halldór tæki við af sér eftir tvö ár eða svo. Margir telja að Davíð hafi áhuga á stól seðlabankastjóra, en hann fer einmitt að losna fljótlega og þar ætti að gefast góður tími til skrifta.

Sjálfstæðisflokkurinn

Fyrir Sjálfstæðisflokkinn er mikilvægt að ef Davíð hættir á tímabilinu að það gerist fyrr en seinna, því að nýr foringi þarf að geta styrkt stöðu sína og byggt upp flokksstarfið, en það er augljóslega nauðsyn ætli flokkurinn að vinna þingmennina aftur. Menn geta velt því fyrir sér hvers vegna flokkurinn tapar svo miklu fylgi, en hann tapar einum af hverjum sex kjósendum frá síðustu kosningum. Nokkur atriði blasa við:

1. Forystumenn eyddu talsverðum tíma í fundaherferð út um landið meðan kjósendur búa flestir á Reykjavíkursvæðinu og þar ræðst að stærstum hluta fjöldi þingmanna. Fundaherferð í höfuðborginni hefði skilað meiru.

2. Auglýsingar Sjálfstæðisflokksins voru margar hallærislegar og jafnvel viðvaningslegar.

3. Hlutur kvenna er of lítill. Flokksforystan verður að vinna að því að laða fleiri hæfar konur í framvarðasveit flokksins. Vel kann að vera að menn verði einfaldlega að raða á lista í stað prófkjara til þess að ná þessu markmiði.

4. Ekki var lögð næg áhersla á það fyrir kosningarnar hve tæpt flokkurinn stæði. Framsóknarflokkurinn gerði það með góðum árangri og minna má á að Sjálfstæðismenn gerðu það með góðum árangri árið 1995.

Hins vegar er það ólíklegt að það henti skapferli Davíðs að hætta þingmennsku sem annar þingmaður Reykjavíkur norður. Eftir hans glæsta feril er ekki ósennilegt að þetta áfall blási honum kapp í kinn og hann ákveði að halda áfram þátttöku í stjórnmálum fram á næsta kjörtímabil. Það gæti verið að hann freistaði þess að fá Frjálslynda flokkinn til þess að ganga til liðs við Sjálfstæðisflokkinn með því að slaka eitthvað til í kvótamálum (og gefa út tilskipun um að skattleysismörk og persónuafsláttur séu eitt og hið sama).

Frjálslyndir

Greinilegt er að það hjálpaði flokknum mikið að losa sig við arfleifð sína sem veiðileyfaflokkur utan um stangir Sverris Hermannssonar í hans eigin ám á kostnað almennings. Guðjón A. Kristjánsson er geðslegur þingmaður og líklegur til þess að vilja ná árangri, en hinir þingmennirnir eru lítt þekktir. Það veikir flokkinn að Margrét Sverrisdóttir er ekki á þingi, en hún virðist hafa mun meira fram að færa en margir aðrir frambjóðendur. Flokkurinn vann á, en er engu að síður smáflokkur. Með því að sameinast Sjálfstæðisflokknum gætu menn haft einhver áhrif.

Vinstri grænir

Þeir náðu ekki flugi og verða líklega lítill flokkur um langa framtíð nema sérstakar aðstæður skapist.

Hvað næst?

Framsókn og Sjálfstæðismenn hafa svo sterkan meirihluta að þeir þurfa ekki á Kristni H. Gunnarssyni að halda og því munu formenn flokkanna á næstu tveimur vikum ræða saman um skiptingu ráðuneyta. Líklega verður hún svona: Sjálfstæðismenn fá forsætisráðherra, fjármálaráðherra, dómsmál, heilbrigðis- og tryggingamál, félagsmál og viðskipta- og iðnaðarráðuneytið. Framsóknarmenn fá utanríkisráðherra, menntamál, samgönguráðuneytið, umhverfismál, landbúnað, sjávarútveg og Hagstofu Íslands. Sjálfstæðismenn halda forseta Alþingis. Þessi skipan mála heldur vissri festu en jafnframt sýnir hún að menn eru ekki fastir í núverandi skipan mála. Jafnvel er hugsanlegt (en ekki líklegt) að flokkarnir skipti á fjármála- og utanríkisráðuneyti.

Sjálfstæðismenn munu leggja áherslu á einkarekstur í heilbrigðismálum og heilbrigðari rekstur sjúkrastofnana en Framsókn dempa skattalækkanir og krefjast meira umburðarlyndis í Evrópumálum. Sameiginlega munu flokkarnir leita leiða til þess að sátt náist um fiskveiðistjórnun.

Kosningarnar snerust um það hvort stjórnin héldi meirihluta. Hún gerði það þannig að hún hlýtur að halda áfram. Menn verða þó að líta á úrslitin sem gula spjaldið.

Benedikt Jóhannesson