1961-1970

Viðreisnarstjórnin, undir forsæti Ólafs Thors, tók við völdum síðla árs 1959 sem leiddi einhverjar þær umfangsmestu efnahagsráðstafanir sem nokkur ríkisstjórn hefur staðið fyrir. Gengi krónunnar var fellt árið 1960 tvisvar, og aftur minna árið 1961, um 34% ef miðað er við meðalgengi í innflutningi, vextir voru hækkaðir úr 7 í 11%, bótakerfið var afnumið og innflutningur var að lokum gefin frjáls. Viðskiptafrelsi breytti viðskiptaháttum mikið til hins betra þar sem geysileg mismunum og spilling hafði þrifist og póltískt spottatog réði því hver árangur fyrirtækja gat orðið. Hagvöxtur á mann var 3,6% frá 1961 til 1968 og 4,8% að jafnaði til 1975.

Grundvöllurinn undir að hægt var að hrinda svo miklum breytingum til batnaðar í framkvæmd var að kjördæmaskipan var breytt árið 1959. Í skjóli óréttlátrar kjördæmaskipanar höfðu landsbyggðarþingmenn, einkum úr Framsóknarflokki en einnig úr öðrum flokkum, staðið vörð um meinta hagsmuni dreifbýlisins. Þessi togstreita milli dreifbýlis og þéttbýlis hefur sett svip sinn á öldina alla. Leiðréttingar hafa smám saman rétt hlut þéttbýlis. Í aldarlok hefur verið samþykkt kosningaskipulag sem í fyrsta sinn færir meirihluta þingmanna til þéttbýlisins á Suðvesturhorni, en talsvert vantar þó á að höfuðborgarsvæðið fái þingstyrk í samræmi við íbúafjölda.

Deilurnar við Breta út af útfærslu landhelginnar í 12 mílur voru til lykta leiddar árið 1961. En þá brá svo við að þorskveiði minnkaði. Það hljóp hins vegar á snæri þjóðarinnar þegar síldveiði jókst ár frá ári fyrri hluta áratugarins. Sóknin færðist yfir í síldina og síldarævintýrið var í blóma. Margar útgerðir efldust mjög á þessum tíma, einkum þær sem einbeittu sér að þessu silfri hafsins. Útflutningstekjur þjóðarinnar tvöfölduðust.

Ríkisstjórnin vildi beita sér fyrir breytingum á uppbyggingu atvinnulífsins. Útflutningur var nær allur fiskur og sjávarafurðir. Að undangengnum viðræðum við ýmis erlend stórfyrirtæki var stefnan tekin á samninga við Swiss Aluminium um 60.000 tonna álverksmiðju í Straumsvík. Áform um stóriðju voru mikið í umræðunni, hafinn var undirbúningur Kísilgúrverksmiðju árið 1961 og Búrfellsvirkjun var vígð 1970.

Kaupmáttur jókst mikið og víða mátti sjá merki um velmegun. Húsbyggingar jukust stórlega og bíleign landsmanna tvöfaldaðist. En eins og fyrri daginn var ekki slakað á kaupkröfum og á þessum árum áttuðu fáir sig á því að mestu skipti að ná sem mestri raunhækkun launa. Verðbólgan var jafnvel litin hýru auga af ungu fólki sem sá að skuldir vegna húsbygginga minnkuðu hratt og greiðslubyrðin léttist sífellt. Þó var verðbólgan á þessum árum vart mælanleg miðað við það sem kom í kjölfarið.

Segja má að fyrstu skref tölvubyltingarinnar hafi verið tekin árið 1964 en þá var fyrsta IBM tölvan flutt hingað til lands. Fyrirtækið stofnaði útibú hér á landi árið 1967. Upplýsingamiðlun gerbreyttist með tilkomu Sjónvarpsins, sem var deild í Ríkisútvarpinu, sem hóf útsendingar árið 1966, tvö kvöld í viku. Áður höfðu þó margir horft á sjónvarpsútsendingar varnaliðsins en menningarvitar þjóðarinnar þóttust sjá landann fara í hundana ef hin íslenska tunga og menning væru ekki í öndvegi þessa miðils.

Unga fólkið setti mikinn svip sinn á áratuginn og tískusveiflur breyttu ásýnd menningarinnar. Sveiflan frá bítlatísku til hippamenningar gerði það að verkum að margir hárskerar urðu atvinnulausir. Tískuverslanir eins og Karnabær sáu um að ungviðið væri nýmóðins.

Í samræmi við stefnu sína um að aflétta hömlum á viðskipti gerði ríkisstjórnin samkomulag um gagnkvæmar tollalækkanir á grundvelli GATT sáttmálans, almenna tolla- og viðskiptasáttmálans. Árið 1967 varð Ísland fullgildur aðili að GATT. Stjórnvöld ákváðu að ganga skrefi lengra og árið 1970 gengu Íslendingar í fríverslunarsamtökin EFTA. Aðildin var samþykkt með atkvæðum stjórnarflokkanna gegn sjö atkvæðum Alþýðubandalagsmanna, en Framsóknarmenn sátu hjá. Athygli vakti að tveir forystumenn í verkalýðshreyfingunni og fyrrverandi Alþýðubandalagsmenn, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, studdu aðildina. Ísland fékk 15 ár til þess að létta tollum af innflutningi og var það gert til þess að vernda iðnað gegn samkeppni. Engu að síður jókst hún mjög í kjölfar samningsins, auk þess sem Íslendingar nutu þess að fá tolla lækkaða í ríkjum EFTA.

Árið 1967 brást síldveiði og árið eftir varð mönnum ljóst að hvarf hennar af miðunum væri ekki tímabundið vandamál. Á sama tíma lækkaði verð á útflutningi á erlendum mörkuðum og þjóðarframleiðsla minnkaði tvö ár í röð. Ríkisstjórnin brást við með því að fella gengið tvívegis, árið 1967 og aftur ári síðar. Verð bandaríkjadals hækkaði úr 43 krónum í 88 á rúmu ári. Seðlabankinn hafði verið aðskilinn frá Landsbankanum árið 1961. Atvinnuleysi sem hafði nær ekkert verið á síldarárunum jókst stórlega og skyndilega urðu þúsundir manna án launa. Margir urðu til þess að leita að vinnu utan landsteinanna og um mörg hundruð Íslendinga fluttu til Svíþjóðar til þess að fá vinnu við skipasmíðar. Er talið að með fjölskyldum verkamanna hafi milli tvö og þrjú þúsund Íslendingar flutt til Malmö í lengri eða skemmri tíma.