11. tbl. 2005 Hús rifið á Seltjarnarnesi

Það hefði einhvern tíma tíma þótt lítil frétt að rífa ætti hús á Seltjarnarnesi. En ekki í þetta skiptið. Fólk lagði við hlustir og margir hneyksluðust. Fréttin var um að tiltölulega nýlegt og glæsilegt nokkur hundruð fermetra einbýlishús á sjávarlóð hefði verið keypt á 100 milljónir króna og að kaupandinn ætlaði að jafna það við jörðu til þess að reisa nýtt hús á lóðinni. „Er fólkið gengið af göflunum?“ Þannig verður viðbrögðunum við þessari frétt best lýst.

En til hvers að hneykslast? Er ekki í lagi að einhver ríkur maður kaupi sjávarlóð á Seltjarnarnesi fyrir 100 milljónir og setji aðrar 150 milljónir í að rífa húsið og byggja nýtt við hans hæfi. Hverjum kemur það við? Engum. En hvað er þá að? Er þetta tuð og öfund? Svarið er að ótrúlega mörgum finnst sem þarna sé hinu nýja íslenska samfélagi á hinu herrans ári 2005 lýst í hnotskurn; að allt gangi núna út á hreinræktaða peningahyggju, bruðl hinna ríku, fullkomið virðingarleysi þeirra fyrir verðmætum - og að verið sé að senda börnum og unglingum kolröng skilaboð um gildi lífsins og þjóðfélagsins.

Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna,UNICEF, hefur meira að segja blandast inn í umræðuna. Greint var frá því að 90 milljónir hefðu safnast í kvöldverðarboði til styrktar UNICEF í tengslum við komu leikarans Roger Moore hingað til lands. Hann er velgjörðarsendiherra UNICEF og kom hingað þegar fyrirtækin Baugur Group, FL Group og Fons gáfu mjög svo höfðinglega 135 millljóna króna gjöf til verkefnis UNICEF í Gíneu-Bissá. Það hefur farið fyrir brjóstið á mörgum að í kvöldverðarboðinu með hjónunum Roger og Kristina Moore greiddi einhver 21 milljón fyrir ómálað málverk eftir Hallgrím Helgason, rithöfund og myndlistarmann, og einhver annar 2,5 milljónir fyrir að fá að starfa sem veðurfréttamaður á sjónvarpsfréttastofunni NFS í einn dag.

Það er full ástæða fyrir okkur frjálshyggju- og markaðsmenn, sem styðjum af festu og einurð algert frelsi í viðskiptum, að staldra við svo sterk viðbrögð fólks við fréttum um niðurrif húss á sjávarlóð á Seltjarnarnesi og 21 milljóna króna boð í ómálað málverk eftir Hallgrím Helgason á styrktarhátíð fyrir Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna. Það er augljóslega eitthvað að gerast. Það er hins vegar mikilvægt að fólk missi ekki sjónar af stóru myndinni, sem ekki er ómálað málverk, að sterkir vindar frelsis og markaðshyggju í viðskiptum hafa galopnað íslenskt viðskiptalíf á síðustu fimmtán árum og leitt til stórstígra framfara; bætt efnahag og kaupmátt almennings stórlega. Bætt hag langflestra umtalsvert - þótt gæðunum í slíku kerfi sé óhjákvæmilega misskipt þar sem þeir sem taka áhættuna njóta bæði ágóðans og taka á sig tapið fari allt á versta veg.

Velmegun á Íslandi sést alls staðar í kringum okkur. Hún hefur aldrei verið meiri og sést á bílaflotanum, húsnæðinu, utanlandsferðunum og kaupgleðinni. Hún sést líka á því að í fyrsta sinn í íslensku samfélagi eru komnir fram ríkir Íslendingar; athafnamenn sem hafa dregið vagninn og gert í leiðinni marga almenna hluthafa vel stæða vegna margföldunar á hlutabréfaverði á síðustu þremur árum. Nýlundan - sem stendur augljóslega í mörgum - er að margir venjulegir launþegar eru að auðgast fyrst og fremst af fjármagnstekjum en ekki hefðbundnu striti sem launamenn. Íslenskt samfélag er raunar orðið einhvers konar fyrirbæri í augum heimsins; miklar fjárfestingar, mikil neysla, hár kaupmáttur, full atvinna, lítil verðbólga. Stórauknar skuldir þjóðarinnar og viðskiptahalli valda að vísu áhyggjum en á móti koma stórauknar eignir - ekki síst erlendis. Útrásinni fylgja augljósir vaxtarverkir.

Stóra spurningin er auðvitað í hvers konar þjóðfélagi við viljum búa. Hvort viljum við njörva allt með lögum, reglugerðum, höftum og hindrunum í nafni jafnaðarmennsku eða leyfa vindum frelsis að blása hressilega þar sem fjárfestar njóta afraksturs áhættu og fjárfestinga sinna umfram aðra? Með öðrum orðum: Hvort viljum við að þjóðarkakan stækki og allir fái stærri bita þótt fjárfestar fái stærri bita en aðrir - eða minni köku og minni sneið handa öllum? Ég hef aldrei verið í vafa um svarið.

Umræða um tekjuskiptingu og stéttaskiptingu er klassískt umræðuefni í hagfræðinni. Ótrúlega sterk viðbrögð við niðurrifi húss á Seltjarnarnesi benda til þess að þetta umræðuefni verði fyrirferðarmeira á næstunni í einu ríkasta landi heims, Íslandi.

Jón G. Hauksson