Upp komast svik. Sakamálasaga II. hluti (BJ)

Hér kemur annar hluti af sögunni um drykkfelldu hjónin í Reykjavík árið 1803 sem voru kærð fyrir að leggja hendur á dætur sínar. Sagan er frumsamin en sönn og samin jafnótt og hún birtist.

Umhugsun

Þar var komið sögu okkar þann 19. ágúst árið 1803, að Frydensberg bæjarfógeti hafði lokið yfirheyrslum yfir Grími kaupmanni, Þórunni konu hans sem var máttfarin eftir fósturlát og tengdaforeldrum hans, Páli Breckmann og Jarþrúði konu hans. Þetta var fyrsta mál lögreglustjórans á Íslandi og virtist liggja ljóst fyrir. Ekki var deilt um það að Breckmann hafði barið Þórunni stjúpdóttur sína. Yfirsetukona hafði séð fóstrið og vinnukona hafði séð hvernig allt bar að. Til að kóróna allt mætti hinn ákærði drukkinn í yfirheyrslu. Ekki voru hjónin sídrukknu hótinu betri við yngri dóttur sína sem hafði orðið ekkja aðeins 17 ára gömul. Fógetinn rifjaði upp frásögnina um árásina.

Tengdamóðirin hafði komið hálfdrukkin með öxi og hótað að brjóta upp dyrnar að herberginu þar sem dætur hennar voru inni. Þórunn þorði ekki annað en opna. Þau hjónin hjálpuðust að við barsmíðarnar, börðu Þórunni með hnúum og spörkuðu í hana. Það varð henni til lífs að hnífur fannst ekki á staðnum.

Samt ákvað lögreglustjórinn að „kæla“ málið aðeins og lét allan ágúst líða og allan september án þess að grípa til opinberra aðgerða. Hann nýtti tímann til þess að kynna sér betur bakgrunn þessa vansæla fólks. Jarþrúður og Páll höfðu farið til Danmerkur árið 1802 og dvalið í Kaupmannahöfn veturlangt. Ungu hjónin, Grímur og Þórunn, voru í húsi þeirra á meðan. Páll var þá þegar orðinn tortrygginn í þeirra garð því að hann hafði innsiglað geymsluna sína áður en þau lögðu í siglinguna. Hann hafði líka talað um það við yfirheyrsluna að innsiglið hefði verið rofið þegar þau komu tilbaka. Grímur neitaði því ekki heldur. Sagðist hafa farið í geymsluna og sótt sér eldivið. Hvernig maður ákveður að berja dóttur sína bara af því að hún hnuplar sér viði til upphitunar á köldu vetrarkvöldi?

Páll Breckmann var þekktur maður í Reykjavík, borgari og hafði rekið verslun á sínum tíma, hafði efnast vel og var talinn stöndugur. Kerlingin hún Jarþrúður var hins vegar talinn versta flagð. Það var enginn öfundsverður af því að þurfa að lynda við hana nótt sem nýtan dag. Hefði jafnvel rekið hörðustu bindindismenn að flöskunni, hvað þá karla eins og Pál sem höfðu gaman af því að fá sér neðan í því.

Það var eitt sem olli lögreglustjóranum hugarangri. Vinnumaðurinn hjá Breckmann hjónunum, hann Magnús Jónsson, hafði talað um að Grímur hefði tekið fleira en eldivið einan úr geymslunni. Tebollarnir væru komnir til Gríms líka. Jæja, þau söknuðu þeirra kannski ekki, en hefðu kvartað ef hann hefði stolið brennivínsstaupunum. Svo hafði hann verið að fjasa um einhvern pott sem þau hjón hefðu fundið undir súðinni á loftinu hjá sér. Loks var það saga um að Páli hefði orði illt af einhverri ólyfjan frá tengdasyni sínum. Ætli karlinn hafi ekki bara verið að staupa sig með tengdasyninum? Kannski flýtt sér um of að bragða á heimabrugginu.

Frydensberg hafði ekki náð að yfirheyra yngri dóttur Jarþrúðar, Þrúði. Líklega skírð í höfuðið á mömmu sinni. Hafi einhvern tíma verið hlýtt milli þeirra mæðgna var það löngu kulnað. Kerlingin hafði sagt í yfirheyrslunni orðrétt (og Frydensberg fletti aftur upp í skýrslunni til þess að vera viss um að hann myndi þetta rétt). Jarþrúður sagðist hafa sagt að hún „héldi að það væri satt, sem mér hefur verið sagt, að hún hefði drepið manninn sinn í óþrifaskap.“ Lögreglustjórinn ákvað að spyrjast fyrir um þennan eiginmann. Þegar Þrúður var 15 ára kom hún til Reykjavíkur, en hún hafði alist upp hjá föður sínum í Stafholtstungum. Ekki var hún fyrr komin á mölina en hún giftist dönskum beyki, Peder Nielsen Goitske að nafni. Strax var altalað í bænum að hann ætti ekki sjö daga sæla hjá konunni ungu. En að móðirin sakaði dóttur sína um að hafa drepið manninn, það var of langt gengið.

Skjótt skipast veður í lofti

Ekki varð beðið lengur en fram í október með að hefja réttarhöld yfir Breckmann hjónunum. Lögreglustjórinn sem líka var dómari byrjaði að yfirheyra Grím kjötkaupmann og Þórunni konu hans.

Þórunn kom fyrst fyrir réttinn enda fórnarlambið. Nú bar svo við að hún dró mjög úr frásögn af misþyrmingum en ekki dró hún alveg í land.

Grímur kom næstur fyrir dómarann. Nú var hann ekki nærri eins borubrattur og áður og bæði dró úr ásökunum og breytti framburði sínum. Kannski var hann búinn að heyra af því að fógetinn hefði spurst fyrir um hann í bænum. Samt hvarflaði ekki að honum að falla frá ákærunni. Smám saman varð hann var við að spurningar dómarans urðu hvassari en áður.

Talið leiddist að geymslunni innsigluðu og Grímur sagðist hafa komið að henni eftir að innsigli hefði verið af henni rofið. Ekkert hefði hann tekið nema eldivið enda neyðin verið stór og hann orðið að bjarga heilsu konu sinnar með því að hita upp.

Höfðu þau hjónin ekki átt að gæta bús fyrir tengdaforeldrana?

Víst var það.

Fannst Grími þetta eðlilegt varsla?

Ekkert svar.

Hvað um tebollana? Tók hann þá ekki líka?

Jú, ekki tjóaði að neita því.

Hvers vegna var það? Höfðu þau hjón verið í svo mikilli te-neyð að þau urðu að fá sómasamlega bolla?

Grímur var tunguheftur.

En voru ekki ýmsir fleiri hlutir sem verið höfðu verið í skattholi í geymslunni sem fundist höfðu hjá Grími?

Grímur fór að tafsa, en játti því loks líka.

Þegar yfirheyrslunni var lokið höfðu málin snúist svo að Frydenberg lögreglustjóri ákvað að Grímur hefði játað á sig þjófnað og skyldi því umsvifalaust settur í tukthúsið, sem hann hafði áður kynnst sem fyrr segir. Ákæran á hendur tengdaforeldrunum var umsvifalaust felld niður.

Líkamsmeiðingar og fósturlát voru úr sögunni í bili og málið snerist um að Grímur hefði tekið til við þjófnað á ný.

Danski lögreglustjórinn velti málinu fyrir sér. Fyrsta málinu sínu á Íslandi. Grímur, þessi ungi kaupmaður sem honum hafði fundist svo umkomulaus í sumar, kvalinn af drykkfelldum tengdaforeldrum, var sjálfur ekkert annað en ómerkilegur þjófur og ræfill.

Á þessari stundu hafði Frydenberg ekki hugmynd um það hvaða stefnu málið myndi taka daginn eftir. Síst af öllu datt honum í hug að það væri að breytast í eitthvert mesta sakamál sem menn höfðu kynnst á Íslandi á þeim tíma.

Framhald fljótlega

Benedikt Jóhannesson