Sá sem notar á að greiða (JGH)

Í hagfræðinni er það grunnregla að sá sem notar þjónustu á að greiða fyrir hana. Bíleigendur eiga að standa undir vegagerð og viðhaldi vega og ferðamenn eiga að standa undir verndun náttúrunnar. Ég tel eðlilegt að ferðamenn greiði inn á helstu ferðamannastaði landsins; eins og inn á hverasvæðið við Geysi í Haukdal. Mikilvægt er að vernda náttúruna fyrir ágangi ferðamanna um leið og tekið er á móti þeim af reisn. Það kostar fé að halda úti góðri þjónustu og landvernd. Mér heyrist hljóðið í mörgum Íslendingum á þá leið að landeigendur, sem ætli að rukka inn á landsvæði sín, séu drifnir áfram af græðgisvæðingu fremur en landvernd.

Besta og auðveldasta leiðin er líklegast að hafa vönduð bílastæði og fyrsta flokks snyrtiaðstöðu við alla helstu ferðamannastaði á Íslandi og að ferðamenn þurfi að greiða fyrir bílastæðin og þjónustuna. Rútufyrirtækin, sem vel að merkja eru undanþegin virðisaukaskatti, hefðu þá bílastæðagjaldið, eða aðgöngumiðann inn á svæðið, innifalið í verði ferðarinnar. Auðvitað mætti líka hugsa sér að ferðamenn keyptu miða úr sjálfsala á svæðunum og færu í gegnum hlið líkt og er á lestarstöðvum í öllum helstu borgum heims.

Pass á náttúrupassann

Mér finnst umræða um gjaldtöku við helstu ferðamannastaði á Íslandi á algjörum villigötum og mér líst engan veginn á þá hugmynd Ragnheiðar Elínar Árnadóttur, ráðherra ferðamála, að koma með náttúrupassa sem á að vera eyrnamerktur uppbyggingu ferðamannastaða á Íslandi – en ríkið hyggst skammta úr miðstýrðum lófa sínum á einstaka staði. Þá er betra að ferðamenn greiði inn á þau svæði sem þeir sækja heim.

Það er löng reynsla fyrir því að allir skattar og gjöld sem fara í gegnum ríkissjóð eru fljótlega notaðir til annarra verkefna enda hítin djúp og stór. Eigendur lands eru best til þess fallnir að vernda land sitt fyrir ágangi. Það var nánast furðulegt að hlusta á umræður á Alþingi í vikunni þar sem hver þingmaðurinn af öðrum kom upp og agnúaðist út í að landeigendur rukkuðu fyrir aðgang að landi sínu. Einkaeignarétturinn er lögvarinn í stjórnarskránni og furðulegt að ráðskast sé með landeigendur.

Pompai og Vesúvíus

Þegar ferðast er um helstu ferðamannastaði í heiminum þarf alls staðar að greiða fyrir bílastæði og einnig inn á staðina – og engum finnst það athugavert. Við Pompai á Ítalíu kostar talsvert að fara inn á svæðið og þess utan þarf að greiða fyrir bílastæðið. Þegar ég gekk upp á fjallið Vesúvíus þurfti ég að greiða fyrir það – sem og aðrir – þótt, þrátt fyrir fallþunga yfir kjörþyngd, væri ég ekki líklegur til að valda stórskemmdum á fjallinu með göngustafnum sem ég leigði af gamalli konu á 1 evru. Það eru markaðar og vel lagðar gönguleiðir upp á fjallið. Í bænum Arona á Norður-Ítalíu þurfti ég að greiða nokkrar evrur fyrir að ganga sjötíu þrep upp að styttu dýrlingsins Santi Carlo. Ég stakk evrunum í maskínu, það var enginn vörður sem rukkaði. Auðvitað er engin tign yfir því að vera með skúra á ferðamannastöðum og rukka fyrir aðgang – bílastæðagjald eða maskína við hlið er málið. Fyrst og fremst verður ferðamaðurinn að skynja að hann fái einhverja þjónustu.

Þegar Ferðamálaráð var sett á laggirnar árið 1976 var ákveðið að 10% af sölu Fríhafnarinnar rynnu til ráðsins. En vandinn var bara sá að þetta fé rann í gegnum ríkissjóð og fyrr en varði var Ferðamálaráði skammtað fé af fjárlögum líkt og öðrum stofnunum. Tekjur þess hefðu verið miklu meiri ef það hefði fengið það fé frá Fríhöfninni sem búið var að eyrnamerkja. Ferðamannastaðirnir þurftu síðan að betla fé af Ferðamálaráði sem eyddi kannski talsverðum tíma í að afgreiða fé upp á nokkur hundruð þúsund til stígagerðar hér og þar.

Gullhringurinn á 9.100 kr.

Hótel og gististaðir greiða 7% í virðisaukaskatt og hópferðabílar og ferðaskrifstofur eru undanþegnar virðisaukaskatti. Þess vegna hljómaði það ankannalegt þegar Kynnisferðir mótmæltu gjaldtöku landeigenda við Geysi upp á 600 krónur. Gullhringurinn svonefndi kostar hins vegar 9.100 krónur miðinn með Kynnisferðum og 12.900 krónur ef komið er við á Laugarvatni. Kynnisferðir selja dagsferð um Snæfellsnesið á 18.900 krónur. Gott og blessað; komast færri að en vilja. En hvaða ferðamaður, sem kaupir slíka ferð á annað borð, setti það fyrir sig þótt verðið hækkaði aðeins og innifalið í verðinu væri aðgöngumiði að Geysi og Gullfossi? Þingvellir eru á heimsminjaskrá og auðvitað eiga þeir að hafa góðar tekjur en ekki notast við betlistaf þurfi að leggja göngustíga. Þingvellir ættu að hafa að minnsta kosti um 200 til 300 milljónir í tekjur á ári og ráðstafa til landverndar.

Gistináttagjaldið er m.a. tekjustofn Ferðamálastofu og Íslandsstofu. Gistináttagjald er rukkað út um allan heim. Gistináttagjaldið á Íslandi er 100 krónur nóttin. Þegar einstaklingur kemur inn á hótelið greiðir hann 100 krónur. Þegar greitt er fyrir hjón þarf einnig að greiða 100 krónur. Ef greitt er fyrir stórfjölskylduna, jafnvel nokkur herbergi, er gjaldið einnig 100 krónur. Undarlegt, ekki satt?

Ef einhver svæði á Íslandi þarf að vernda eru það Gullfoss og Geysir – og ef einhver svæði bera sérstaka gjaldtöku fyrir aðgang að náttúruperlunum eru það þessi svæði. En víða er brýn þröf. Landmannalaugar eru á sumrin eins og flóttamannabúðir, slíkur er fjöldinn sem sækir staðinn. Vonandi hefur hann ekki hlotið skaða sem ekki er enn hægt að bæta.

Einn anginn af umræðunni um náttúrupassann er hvort um hann verði stofnuð sjálfseignarstofnun sem ferðaþjónustan heldur utan um. Vandinn er sá að þegar miðstýra á fé á ferðamannastaði úti um allt land byrjar mismunun. Gjaldtaka á helstu og fjölmennustu ferðamannastaði landsins á að vera sjálfsögð og á meðan getur Framkvæmdasjóður ferðamannastaða lagt fram fé til að vernda aðra staði. Aðalatriðið er að gjaldið fari ekki í gegnum ríkissjóð. Ég er á hinn bóginn einnig á móti þessari útgáfu af náttúrupassanum.

Hagfræðin: Sá sem notar á að greiða

Í hagfræðinni eru kenningarnar skýrar þegar kemur að notkun á vegum eða ferðamannastöðum; það eru þeir sem nota sem eiga að greiða. Ferðamaðurinn sem traðkar niður við Gullfoss á að greiða fyrir stígagerð og aðra náttúruvernd. Skattar, óbeinir sem beinir, á bíleigendur á Íslandi nema á bilinu 50 til 60 milljörðum króna á ári, varlega áætlað, og upphaflega var hugsunin sú að skattur á bíleigendur færi í vegagerð. Vegagerðin fær hins vegar ekki nema hluta af fénu – á meðan safnast upp veruleg viðhaldsþörf úti um allt land. Ergó; eyrnarmerkt fé sem fer í gegnum ríkissjóð lendir alltaf í hítinni.

Ferðaþjónustan hefur staðið sig frábærlega í endurreisninni - og á eftir að gera miklu betur á næstu árum, ef fram fer sem horfir. Mikilvægt er að vernda náttúruna fyrir ágangi ferðamanna um leið og tekið er á móti þeim af glæsibrag.

Gjaldtaka á helstu ferðamannastaði er nauðsynleg. Það er eðlilegt að hún fari fram á hverjum stað fyrir sig en ekki í formi náttúrupassa sem allir þurfa að verða sér úti um.

Jón G. Hauksson

[email protected]