Kínverskir kommar eru seigir karlar

Þráinn Eggertsson hagfræðiprófessor er í yfirgripsmiklu viðtali í áramótablaði Frjálsrar verslunar. Mjög víða er komið við en við stingum hér niður fæti í kaflanum þar sem hann ræðir dómsdagsspár, bókina Heimur batnandi fer, hina kolgrænu kirkju umhverfissina, hagvöxt og hlýnun jarðar, samdrátt í Kína og hvort Bandarík

Alls kyns dómsdagsspár og bölsýni eru jafnan í mikilli tísku og jafnan vísað í hlýnun jarðar, losun loftmengunar og takmarkaðan hagvöxt vegna takmarkaðra auðlinda á tímum ört vaxandi mannfjölda. Er loksins komið að því að taka eigi mark á þessum dómsdagsspám?

Þráinn: Dómsdags- og heimsendaspár hafa alla tíð fylgt mannkyninu og tengjast líklega þeirri vitneskju sem vakir innra með okkur, að eitt sinn skal hver deyja, að lífið „á snöggu augabragði / af skorið verður fljótt“ eins og Hallgrímur orðaði það. Hinum döpru spám fylgir oft hugljómun um framhald í paradís fyrir þá sem breyta rétt í þessu lífi. Áður fyrr frelsuðust menn ef þeir trúðu á viðeigandi guði en á síðari árum ef þeir eru grænir og flokka sorp. Dómsdagsspár voru einkum tengdar trúarbrögðum en á 19. og 20. öld verður algengt að stjórnmál komi í stað trúarbragða, ekki síst meðal menntamanna. Karl Marx var kominn af gyðingaprestum og boðaði stéttabaráttu og dómsdag kapítalismans og síðan paradís allsnægta í sameignarbúskapnum. Einlægar væntingar um allsnægtir voru algengar í Ráðstjórnarríkjunum á fyrstu áratugunum eftir byltinguna 1918, eins og Francis Spufford segir frá í bók sinni Red Plenty (2012). Nýja hagkerfinu var líkt við allsnægtaborð þar sem maturinn birtist sjálfkrafa, eins og í ævintýri.

Á síðustu áratugum 20. aldar skiptu heimsendaspár um lit og urðu grænar, ekki rauðar eða fjólubláar eins og áður. Árið 1972, um svipað leyti og ég lauk námi, kom út bók sem vakti uppnám. Hún nefndist Limits to Growth (Endimörk vaxtarins) og var kennd við Rómarklúbbinn. Þar var því spáð að ýmsar helstu auðlindir jarðar yrðu fullnýttar um og eftir aldamótin 2000. Það reyndist orðum aukið, en dómsdagsspámenn gefast ekki upp. Falsspámenn skjóta oft aftur upp kollinum, kvarta undan mistúlkun og endurtaka leikinn. Limits to Growth: The Thirty-Year Update, aukin og endurbætt, var gefin út aftur árið 2004 með lúðrablæstri og söng.

Þú skrifaðir nýlega um bókina Heimur batnandi fer og hældir henni. Hvað er það í þessari bók sem þér finnst eiga mest erindi inn í þjóðmálumræðuna?

Þráinn: Þegar menn ræða hörmungar sem vofa yfir eru þeir oft daprir, jafnvel klökkir. Heimsendaspámenn eru yfirleitt upprifnir, eins og í trúarlegri gleðivímu, og eiga það einnig til að vera árásargjarnir – eins og vísindamenn komast að ef þeir leyfa sér á einhvern máta að velta vöngum yfir hlýnun jarðar. Matt Ridley segir frá því í bókinni sem þú nefndir, Heimur batnandi fer, hvernig upplýsingaöldin og breska iðnbyltingin breyttu lífskjörum almennings á betri veg. Frá því á 19. öld höfum við notið sífelldra framfara – þótt hægt gangi í fátækustu þróunarlöndunum. Þarna eru tímamót. Á rúmlega 200 árum hafa lifnaðarhættir breyst meira til batnaðar en á 5000 árum þar á undan. Í bókinni er Ridley einnig vonglaður um framtíð mannkyns.

Matt Ridley er raunvísindamaður að mennt. Var áður ritstjóri yfir vísindum hjá tímaritinu The Economist og síðar ritstjóri tímaritsins fyrir bandarísk málefni. Ridley er einnig vinsæll höfundur bóka og ritgerða um vísindalegt efni fyrir almenning, einkum í erfðafræði. En það sem ég vildi sagt hafa er að bjartsýnin sem birtist í Heimur batnandi fer hefur vakið heiftarleg og hatursfull viðbrögð bölsýnismanna. Ridley segir að glasið sé hálffullt, ekki hálftómt, og það þola þeir ekki. Hann er sammála þeirri kenningu að losun gróðurhúsalofttegunda stuðli að hlýnun jarðar en segir jafnframt að loftslagsbreytingar eigi sér margar orsakir, óvissa ríki um samspil hinna ýmsu þátta og rökstyður þá skoðun að áhrifin af hlýnun séu ekki öll skaðleg eða stórhættuleg. Ridley telur að rétt sé að leggja mikla áherslu á leit að nýjum hagkvæmum orkugjöfum og finna leiðir til að fyrirbyggja eða takmarka tjónið sem orsakast af hlýnun. Hann segir það réttlæta skoðun sína um breyttar áherslur að ríkjum heims gengur illa að ná samkomulagi um að draga úr útblæstrinum og skipta með sér kostnaðinum sem því fylgir.

Ég ræddi við Ridley þegar hann kom til landsins vegna útgáfu bjartsýnisbókarinnar í íslenskri þýðingu og þá sagði hann mér frá viðbrögðunum bölsýnismanna við verkinu. Þótt hann sé vel sjóaður eftir árin hjá The Economist og kynni af amerískum stjórnmálum var það óvænt og ógnvekjandi reynsla þegar hamslausar hatursbylgjur riðu yfir hann. Í hinni kolgrænu kirkju er þess krafist að allir trúi skilyrðislaust á helvíti og sértrúarmönnum, efahyggjumönnum og trúleysingjum er umsvifalaust varpað á bálið. Ridley hefur skoðað vandlega IPCC-skýrslur Sameinuðu þjóðanna. Þar er tónninn mildari en í yfirlýsingum talsmanna SÞ, segir hann. Til dæmis nefna talsmennirnir oft að 97% allra vísindamanna séu sammála um að gróðurhúsalofttegundir orsaki hlýnun jarðar. En þar eru allir taldir með sem segja að lofttegundirnar hafi einhver áhrif, örlítil eða mjög mikil, og í þeim flokki er Ridley sjálfur.

Hagvöxtur í Kína er að minnka og nýlega lækkuðu yfirvöld þar vexti. Hvernig meta hagfræðingar hagþróunina í Kína á næstu árum – er ekki verðlag þar að hækka og samkeppnishæfnin í utanríkisviðskiptum aðeins að versna?

Þráinn: Það er ekki svo vitlaust að snúa sér frá heimsendaspám að kínverska hagkerfinu, sem er nær einstakt fyrirbæri í hagsögunni. Reyndar liggur stærð kínverska hagkerfisins ekki á alveg hreinu. Ef við berum saman þjóðaframleiðslu Kína og BNA á nafnvirði, til dæmis í dölum, er kínverska hagkerfið 62% af stærð þess bandaríska og næststærsta hagkerfi í heimi. Ef reiknað er með kaupmáttarjöfnuði gjaldmiðla ríkjanna (PPP-leiðréttingu) er kínverska hagkerfið rétt aðeins stærra en hið bandaríska og þar með stærsta hagkerfi í heimi. Ef litið er á tekjur á mann í Kína kemur auðvitað annað út. Með PPP-leiðréttingu eru tekjur á mann í 89. sæti á lista yfir þjóðir heims. Í stærstu héruðum Kína er mannfjöldinn álíka mikill og í Þýskalandi og stærstu löndum Evrópu. Tekjur á mann eru breytilegar milli héraða og í sumum tilvikum er helmingsmunur. Spilling valdamanna er sögð mikil. Hagvöxtur í Kína síðastliðin 30 ár er talinn vera 10% á ári að meðaltali en það er einsdæmi. Sagt er að um 300 milljón manns teljist nú til millistéttar í Kína, búi einkum í borgum og njóti góðra lífskjara.

Ofurfjárfesting og útflutningur hafa knúið hagvöxt í Kína hin síðari ár. Um 50% af þjóðarframleiðslunni hefur verið sett í innlenda fastafjárfestingu, svo sem samgöngumannvirki og fasteignir. Fjárfestingarhlutfallið er ótrúlega hátt og hlutur kínverskra neytenda ótrúlega lítill. Fasteignabóla Kínverja virðist hafa sprungið, framleiðslukerfið er útblásið af lánsfé, bankakerfið valt vegna ótryggra lána, og offramboð af fasteignum af ýmsu tagi. Leiðtogum Kína er erfitt verk á höndum að koma á þolanlegu jafnvægi og forðast brotlendingu. Áframhaldandi áhersla á sparnað og útflutning leysir vandann aðeins til skamms tíma. Margir telja að leiðtogarnir eigi ekki annars kost en að umskapa hagkerfið og gera það neytendavænt í stað þess að keyra hagvöxtinn áfram með fjárfestingu í innviðum, fasteignum og útflutningi. Í þessari umsköpun bindur einræði Flokksins hendur umbótamanna. Þeim leyfist ekki að ráðast í breytingar sem gætu ógnað valdi hans. Það hefur heyrst, að lýðræðiskröfur og mótmæli íbúanna í Hong Kong kunni að setja strik í reikninginn og blása lífi í íhaldsöfl í Flokknum sem eru á móti umbótum. Rétt er að hafa í huga að samdráttur í kínverska hagkerfinu hefur áhrif um allan heim.

Satt að segja hef ég ekki hugmynd um hvernig þessi saga endar. Kínverskir kommar eru seigir karlar. Það má vel vera að þeim takist að halda hagvextinum á næsta ári í 5%, sem er góður árangur í stöðunni.

Kínverjar hafa lánað Bandaríkjamönnum stórfé. Er einhver ástæða fyrir Bandaríkjamenn til að óttast Kínverja og efnahagslegan styrkleika þeirra – jafnvel þótt þeir verði stærsta hagkerfi í heimi?

Þráinn: Allt frá því að kerfi fullvalda þjóðríkja varð til í friðarsamningunum í Vestfalíu 1648 hefur heimsfriðurinn verið háður flóknu jafnvægi valds milli ríkjanna og einnig sameiginlegum hugmyndum og hugsjónum sem styrkja jafnvægið. Þegar ný stórveldi rísa fyrirvaralítið er algengt að þau raski jafnvæginu og það náist ekki aftur fyrr en að loknum styrjöldum, stundum langvarandi. Sameiningu þýsku smáríkjanna undir Bismarck lauk árið 1871. Hið nýja sambandsríki virðist hafa raskað valdajafnvæginu í Evrópu allt fram til loka fyrri heimsstyrjaldarinnar eða jafnvel þeirrar síðari. Henry Kissenger heldur því fram í nýrri bók, Word Order (2014), að upphaflega hafi Bismarck tryggt valdajafnvægið í Evrópu þegar hann gerði bandalag við Austurríki og að auki leynilegan friðarsamning við Rússa árið 1887. Í þeim samningi lofa Rússar og Þjóðverjar hvorir öðrum að gæta hlutleysis ef hinn aðilinn heyr stríð við eitthvert þjóðríki, nema ef Rússar ráðist á Austurríki-Ungverjaland eða Þjóðverjar á Frakka. Samningurinn átti meðal annars að letja Rússa frá því að gera gagnkvæman varnarsamning við Frakka. Samningurinn leynilegi frá 1887 var ekki endurnýjaður þegar Bismarck fór frá völdum – menn vildu hafa meira gagnsæi. Gagnsæið var svo tært að það setti af stað röð árekstra milli Evrópuríkja, þróun sem náði hámarki með fyrri heimsstyrjöldinni, segir Kissinger. Ég nefni þessa kenningu Kissingers vegna þess að hann veltir því fyrir sér í umræddri bók, hvort það gæti bjargað heimsfriðnum ef Bandaríkjamenn, sem hafa heitið Japönum að verja þá gegn árásum annarra ríkja, mundu gera (leynilegan) samning við Kínverja í anda samnings Rússa og Þjóðverja frá 1887. Þar fengju Kínverjar væntanlega frítt spil í ýmsum málum, svo sem að taka yfir siglingaleiðir til Kína, en jafnframt væri Kínverjum ljóst að árás á Japan væri stríðsyfirlýsing við Bandaríkin.

Ég nefni þessa hugmynd Kissingers fyrst og fremst til að undirstrika hve brothættur heimsfriðurinn er og hve erfitt er að hemja nýtt stórveldi þegar sól þess rís. Það er ólíklegt að efnahagskerfi Kínverja hrynji eða ríkið leysist upp í smærri einingar og þess vegna vænti ég þess að utanríkisstefna Kínverja og viðbrögð við henni eigi eftir að setja sitt mark á kvöldfréttirnar næstu mannsaldrana.