Norðan við sólina (BJ)

Við ræddum um það á föstudegi við Páll Stefánsson hvað alla Íslendinga langaði til þess að gera einhverntíma á lífsleiðinni, hvort sem af því yrði eða ekki. Ég nefndi það að fara til Færeyja eða Grænlands. Á listanum voru tíu atriði sem ég hafði öll gert nema farið til Grænlands.

Hvers vegna skellum við okkur ekki til Grænlands í tvo daga? Flugfélag Íslands flýgur til fimm staða á Grænlandi, fleiri en á Íslandi.

Þetta var ekki það vitlausasta sem frá Páli hafði komið. Það væri einmitt eðlilegt að skrifa greinar um Grænland í blöðin okkar fyrst Flugfélagið var farið að sinna landinu svona vel. Svo var það bónus að ég kæmist þangað í fyrsta sinn.

Páll þuldi alls kyns nöfn á bæjum á Grænlandi. Af 18 stærstu stöðum landsins hafði hann komið til ellefu. Nöfnin á þeim öllum gat hann þulið. Öllum 18. Á grænlensku. Að vísu hefði hann getað verið að skálda þau, því að ekki þekkti ég nöfnin á þessum bæjum. Nuuk kannaðist ég við og Kulusuk. En aðrar ekki.

Förum til #u$at, sagði Páll.

Ha?

Ilulissat, endurtók hann.

Hvort er hún á austur- eða vesturströndinni?

Páll svaraði ekki svona vitlausri spurningu.

Þú verður heillaður af staðnum, ég lofa því.

Á meðan hann talaði fletti ég upp hvenær flogið væri til Ilulissat. Þriðjudagur var næsti praktíski tími. Við pöntuðum flug.

---

Það var flogið klukkan 12 á hádegi. Ég vissi ekkert um staðinn þegar við lögðum af stað, fjórum dögum eftir að ég hafði fyrst heyrt á hann minnst. Flugið er frá Reykjavík og getur ekki þægilegra verið. Nema fyrir framan okkur var kerling sem var að lesa rafbók. Mig langaði til þess að spyrja hana hvort þetta væri Ipad eða Kindle, en beið eftir hentugu tækifæri. Það kom ekki.

Eftir að við Páll höfðum talað saman í fimm mínútur leit kerlingin við og setti fingurinn á munninn, Ég lækkaði róminn, en datt ekki í hug að hætta að tala. Klukkan var hálf eitt og hún virtist ekki þurfa mikinn svefn. Við héldum okkar striki.

Tíu mínútum seinna sneri konan sér við og bað okkur að þegja. Ég hélt nú ekki. Þetta væri reyklaust flug en ekki mállaust. Við töluðum hærra og hraðar.

Ég veit ekki enn hvort þetta var Ipad eða Kindle.

Við spurðum flugfreyjuna hvort þetta væri órólegt flug, en hún taldi að við Páll værum órólegustu mennirnir. Hún vissi ekki af rafbókardólgnum. Leiðinda amerískri kerlingarsnift.

Þetta var annars þægilegt flug. Ilulissat er á vesturströndinni og flugið er þrír tímar og tuttugu mínútur. Það þýðir að við lentum þar klukkan rúmlega eitt.

Ilulissat er á 70 breiddargráðu. Ég hef aldrei komið svona norðarlega. Í flugstöðinni er engin tollgæsla, a.m.k. ekki þegar við vorum. Við smygluðum samt engu. Á Íslandi komst ég ekki gegnum vopnaleit með hálfa diet kók. Það hefði verið nóg fyrir mig, diet kók og samloka.

Flugvöllurinn er einfaldur. Einhver vinsamlegur starfsmaður hringdi á leigubíl fyrir okkur. Hann kom fljótlega. Í útvarpinu hljómaði bítlalag. Við vissum þá að 1963 menningin var að minnsta kosti komin til Grænlands.

---

Við gistum á Farfuglaheimilinu. Posi leigubílstjórans tók ekki kortið mitt gilt fyrir 100 krónu túr (100 danskar) svo hann varð að keyra mig í næsta hraðbanka. Þar var mér vel tekið og vélin dældi út peningum eftir mínum þörfum. Þetta var taldverður krókur, en samt borgaði ég bara hundraðkall.

Stúlkurnar á farfuglaheimilinu sögðu að ég yrði að borga strax, því að þær yrðu ekki við næstu tvo daga. Á Grænlandi er margt óvenjulegt. Þeirra posi virkaði vel. Páll sagði mér að þetta hefðu verið snotrar stúlkur, en ég tók ekki eftir því.

Það var ekki til setunnar boðið. Strax farið út á Laugaveginn sem Páll kallaði svo. Hann ákvað að við skildum fara til vinstri og eftir skamman spöl vorum við komnir í matvörumarkað staðarins, Pisifik. Það var reyndar augljóst að við höfðum farið í ranga átt, en til þess að gleðja Pál fór ég með honum inn í búðina og svo gengum við þar um spekingslegir og kinkuðum kolli þegar við gengum framhjá slá með buxum sem ég stakk upp á að hann keypti sér (hann sagði að þetta væru náttbuxur, en mér fannst þetta einmitt hans stíll). Páll vildi að ég sparaði 200 krónur danskar með því að kaupa þrjár rauðvínsflöskur (hugsaðu þér, 4.000 íslenskar!) en hvorugur okkar keypti sér flatskjá. Þeir minnstu voru 40 tommur, sem er stærsti skjár sem ég hafði séð á Íslandi.

Ég held að engu sé logið þegar ég segi að úrvalið hafi verið jafngott og í Krónunni, ef ekki betra og maturinn var þannig að maður gat vel hugsað sér að borða hann.

Eftir smátíma var það ekki lengur pínlegt að við höfðum gengið í ranga átt, þannig að við snerum tilbaka og fórum niður í bæinn. Ilulissat er ekki stórborg þannig að við vorum fljótir í förum. Veðrið var gott, þurrt og sólin lét öðru hvoru sjá sig.

Við ströndina var lítill ísjaki og tvær danskar konur Gytte og Grete. Bakvið okkur var kirkja Síons, sem var lokuð. Páll sagði mér frá vini sínum Silvo. Silvo er Ítali sem hafði unnið sem píanóleikari í Grikklandi þegar hann sá auglýsingu eftir píanóleikara „í litlum bæ í danska konungdæminu.“ Hann sló til og endaði hér. Síðan hafði Silvo gifst grænlenskri konu, eignast börn og farið að reka sitt eigið fyrirtæki, sem seldi minjagripi og skoðunarferðir. Það síðasta sem hann hafði frétt af Silvo var að hann væri sestur í helgan stein og synir hans teknir við rekstrinum.

Markmiðið var að fara í skoðunarferð með báti um ísjakana. Rétt suður af bænum er fjörður, fullur af ís sem þeir hafa nefnt því frumlega nafni Ísafjörður. Árið 2004 var hann settur á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna rétt eins og Þingvellir. Við botn Ísafjarðar er jökull sem framleiðir jaka af krafti. Hann hefur hopað af miklum hraða undanfarin ár, sem sumir telja að sanni hnattræna hlýnun. Aðrir benda á að jaðar jökulsins var á sama stað fyrir nokkur þúsund árum. Hlýnunin þá var líklega ekki af manna völdum.

Í miðbænum fengum við okkur snarl á Café Illiaq. Það var alveg sæmilegt brasarí. Stelpa á næsta borði var í bol frá Dolce & Gabbana.

Kona í minjagripabúð sagði okkur að hvergi nema hjá henni gætum við keypt siglingar um kvöldið. Ég hef það fyrir reglu að kaupa aldrei að svoleiðis fólki svo að við gengum út. Við röltum aðeins hvor sínum megin við götuna (en hún var ekki breið) þegar Páll kallaði til mín: Hér er Silvo!

Það leyndi sér ekki. Hér var kappinn kominn og mundi ekkert eftir aldavini sínum frá því fyrir fimmtán árum. Tók okkar samt vel og staðfesti sögu Páls í aðalatriðum. Heitir reyndar Scivoli Silverio, kallaður Silver. Var búinn að búa á Grænlandi í 29 ár af 62 sem hann hafði lifað. Hann skiptist á ítölskum orðum við ungan mann sem greinilega var líka að vinna hjá kompaníinu.

„Er þetta sonur þinn?“ spurði ég.

Nei, nei, sonur minn er klassískur tónlistarmaður í Kaupmannahöfn.

Við sögðum Silver að við ætluðum að kaupa okkur skoðunarferð milli ísjakanna um kvöldið af honum.

„Blessaðir gerið það ekki. Það er miklu betra fyrir ykkur að fara niður á höfn og kaupa af fiskimönnunum sem eru að koma í land. Þeir taka miklu minna fyrir ferðina en ég og þið eruð ykkar eigin herrar. Að vísu fáið þið ekkert úr tryggingunum ef þið missið myndavélina eða dettið útbyrðis, en samt margborgar sig fyrir ykkur að fara með þeim.“

Eftir nokkurt þóf var hann búinn að sannfæra okkur um að skipta ekki við sig.

Ég var með svo mikið samviskubit yfir því að við fórum inn í sjoppuna við hliðina á sem mér sýndist að tilheyrði sama viðskiptaveldi og keypti mér íspinna. Þeir reru greinilega svo vinsæl fæða á Grænlandi að sá eini sem var til var Anton Berg ís. Hann var ekki með marsípanbragði.

---

Við höfnina voru margir smábátar. Flestir fullir af lúðu, - helligfisk eins og þeir sögðu. Það veiðast 13 þúsund tonn af lúðu á hverju ári þarna fyrir utan. Einn veiðimaðurinn virtist átta sig vel á því hvað við værum að spekúlera og þegar við spurðum hann hvort hann væri til í að sigla með okkur út að ísnum sagði hann: „Fyrir þrjú hundruð krónur á mann. Er það of mikið?“

Fimmhundruðkall fyrir tvo og ferðin var slegin. Ferðin hjá Silver kostaði 500 krónur á manninn.

Þetta var ekki lúxussnekkja. Öðru megin var fata full af síld í beitu, aftaná kar fullt af heilagfiski.

Við sigldum framhjá skemmtiferðaskipi og litlum ísjaka við hafnarminnið. Bærinn er litskrúðugur frá sjó. Húsin minna á Kardimommubæinn í öllum regnbogans litum. Byggingarlist Grænlendinga er einföld og þarna þarf ekki að grafa ofan á klöpp. Húsin eru einfaldlega reist ofan á klöppinni, oft á stólpum til þess að rétta af gólfflötinn.

Hafflötinn þurfti ekkert að rétta af. Framtannalausi skipstjórinn okkar, Jens-Peter Olsvig sagðist eiga norska forfeður. Maður þurfti ekki að horfa oft á hann til þess að sjá að norska blóðið í honum var álíka þykkt og það ítalska í mér. Hann var góður kall og sýndi okkur myndir af barnabörnunum sínum sem voru fimm mánaða. Hann var 41.

„Hér er paradísin mín,” sagði hann og drap á vélinni, þegar við vorum komnir inn á milli ísjakanna. Þetta var svo sannarlega paradís, sléttur sjór, algjör þögn og furðulegar klakamyndir. Ótrúlegur staður. Það var freistandi að sigla milli jakanna og inn í íshellana. Freistandi og heimskulegt. Jens-Peter tók það ekki í mál.

Myndirnar segja meira en þúsund orð. Þær eru líka 18 milljón pixlar. Flestar myndirnar eru þess virði að smella á þær til þess að stækka þær.

Skömmu síðar kom sjómaður siglandi á trillu, stillti sér upp í mynd og kastaði út bjóði. Okkar maður þekkti kauða:

„Han kan ikke li mig,“ sagði hann. Engin skýring.

Við duttum ekki í sjóinn og misstum ekki myndavélar þannig að okkar ferð var miklu betri en hópferðin. Páll tók mynd af honum að skilnaði.

---

Daginn eftir rigndi. Við ákváðum að hitta bæjarstjórann. Hvort ætli maður spyrji um bymester eða borgmester í 4.546 manna bæ? Til að vera viss spurði ég um hvort tveggja.

Jess Svane reyndist vera borgmester. Hann tók fyrirvaralausu viðtali vel. Grænlendingar eru sveitamenn eins og við. Þó að hann talaði dönsku amk eins vel og við var hann með túlk.

Jess var hreykinn af borginni sinni. Þarna lifa menn á fiski og túristum. En fjölbreytnin eykst. Nú eru komin þrettán störf sem tengjast leit að olíu og málmum. „Það minna upp úr því að hafa að fá 4.000 manna skemmtiferðaskip í dag en 200 túristum sem koma á veturna.“

Sumu svaraði hann ekki og önnur svörin voru diplómatísk eins og pólitíkus sæmir. Hann sagði að þeir sem væru í landsmálunum yrðu að svara því hvort landið ætti að fá frelsi. Ekki væri ástæða til þess að óttast fólksfækkun og bæjarbúar héldu fast í uppruna sinn þó að þeir yrðu sífellt alþjóðlegri. Hann var ekki hræddur við það.

Hann átti líka barnabörn, en hann var orðinn 51 árs. Þau búa í nokkur hundruð manna borg suður af Ilulissat. Hann var borgarstjóri þar áður en hann varð borgarstjóri í Ilulissat eftir sameiningu borganna.

Stjórnmálamenn geta verið erfiðir. Þegar við spurðum hann hver væri besti veitingastaðurinn í bænum sagði hann að þeir væru allir bestir.

Það var svolítið virðulegt að heyra hann velta á grænlensku vöngum yfir spurningunum sem hann skildi allar vel.

Í hádeginu átum við á Café Hong Kong. Eins og nafnið bendir til er þar boðið upp á tælenskan mat. Við spurðum gestgjafana sem töluðu ensku og sögðust hafa komið til landsins fyrir tveimur árum hvers vegna staðurinn héti ekki Bangkok. „Það segja þetta allir,“ svöruðu þau en virtust alls ekki ætla að gefa sig. Túristar af skemmtiferðaskipinu komu inn og keyptu sér tælenskt kaffi. Létu strauja kortið fyrir 20 krónum.

Eftir hádegi gengum við að Ísafirði. Á leiðinni hittum við Hollendinga sem sögðu okkur nákvæmlega hvert við ættum að fara og spurðu okkur hvort við hefðum séð ísjaka áður. Páll sagði nei, ég er frá Keníu. Það fannst þeim ekkert skrítið og héldu áfram að leiðbeina okkur af mikilli vinsemd.

Aftur segja myndirnar mest.

Á bakaleiðinni skildu leiðir. Ég fór fyrir nesið og sá ýmis náttúruvætti, til dæmis helli sem ég fór inn í.

Páll hitti einhverja lettneska krakka af skemmtiferðaskipi og þau gáfu honum bjór frá Akureyri. Ekkert varið í það.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt