Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Jeg á hjer á þskj. 299 brtt. við brtt.hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) á þskj. 290,XLIIII, sem fer fram á styrk til lendingarbóta í Grindavík. Brtt. mín fer fram á að auka nokkuð útgjöld þessa liðs, til þess að verja til varnargarða og lendingarbóta í Árnessýslu. Eins og við vitum allir, urðu miklir skaðar nýlega þarna fyrir austan af sjávarflóðum. Hefir tjónið í Stokkseyrarhreppi, Eyrarbakkahreppi og Selvogshreppi verið metið á 55 þús. kr. En margt er enn ómetið, sem sjálfsagt skiftir tugum þúsunda. Þetta er vitanlega óviðráðanlegur skaði fyrir hjeraðið og alveg óvenjulegur. Það er víst, að annar eins sjógangur hefir ekki komið þar í síðustu 130 ár. Nú hefir það verið venja hjer á landi, þegar hjeruð verða fyrir miklum skakkaföllum af völdum náttúrunnar, að hið opinbera hefir sýnt einhvern lit á að taka þátt í skaðanum. Fram á þetta er farið hjer, og jeg skal þegar taka það fram, að jeg kom með þessa brtt. sökum þess, að jeg leit svo á, að Árnessýsla ætti eins mikinn rjett til að fá þátttöku ríkisins eins og Grindavík. Og því fremur er ástæða til þess að bæta eitthvað sjávarskaða í Árnessýslu, þar sem fyrir skaðanum hafa orðið opinber fyrirtæki. Það hefur fyrir löngu verið stofnað til sandgræðslu á svæðinu frá Eyrarbaaka til Óseyrarness, sem hreppurinn á að nokkru og kaupfjelagið Hekla að nokkru. Sandgrðslan hefir gengið mjög vel; var svæði þetta vel gróið orðið, og sumstaðar eru menn jafnvel farnir að taka bletti til ræktunar við kauptúnið. Hefir kaupfjelagið látið landið með mjög góðum kjörum, fyrir ekki neitt fyrstu 10 árin, en síðan með 10 kr. árgjaldi fyrir hverja dagsláttu eða svo. Eins og menn sjá, ætlar kaupfjelagið ekki að gera þetta að fjárspursmáli fyrir sig, heldur vill það hjálpa mönnum til að græða landið og leigja það fyrir sama og ekkert. Verði ekki reynt að bæta úr skemdum þessum, er það vitanlegt, að sandgræðslan hlýtur að leggjast niður, því hún hefir einmitt verið gerð í skjóli sjógarðann í, er þarna voru. Þá þarf ekki nema frá því að segja, að hið opinbera á nokkra sök á, hvernig þarna er komið. Sjógarður, sem þorpsbúar gerðu sjálfir, hefir staðist vel þessi sjóflóð og mjög lítið skemst. En þegar garðurinn var gerður fyrir sandgræðsluna, var ákveðið að hafa hann veigaminni og grjótið miklu smærra. Og það hefir komið fram, sem Guðmundur Ísleifsson á Háeyri hafði bent á, að garðurinn væri of veigalítill. Þess vegna á hið opinbera sök á þessu og því er skylt að skerast í leikinn. Ennfremur er þess að geta, að leiðin frá Eyrarbakka austur á Stokkseyri er sýsluvegur, sem hefir orðið fyrir þeim áföllum, að sýslubúar urðu að borga þegar í vetur 500 kr. til þess aðeins að gera hann færan. En það sýnist þýðingarlítið að reyna að halda þeim vegi færum, nema því aðeins, að garðurinn á því svæði sje settur í samt lag aftur. Þarna liggur mjög sterk ástæða fyrir því, að þingið eigi að taka þátt í þessum sköðum. Þá hefi jeg verið meðflutningsmaður að annari brtt., um að hækka styrk til bryggjugerðar úr 15 þús. kr. upp í 20 þús. kr. Þingið hefir ætíð tekið vel í það að bæta hafnir og lendingar, og jeg verð að segja, að mjer finst það ekki mega minna vera en 2 tugir þúsunda, sem varið er alls og alls til slíks á ári. Geta má þess, að þessi 5 þús. kr. hækkun er aðeins hluti úr eldri fjárveitingu. 1923 voru 10 þús. kr. veittar til bryggju á Eyrarbakka og 8 þús. kr. til lendingarbóta á Stokkseyri. Hvað bryggjuna snertir, þá er þegar búið að draga að alt grjót, sem þarf til hennar, svo menn eru viðbúnir að byrja á því verki þegar á næsta sumri. Það er vert að taka það með í reikninginn, að bryggja þessi er ekki eingöngu nauðsynleg lendingarbót, en hefir einnig þá þýðing að bæta vörugæði saltfisksins, sem vill annars verða sandborinn. En eins og við vitum, þá eru lög sett um það að vanda þessa vöru; svo að með því að veita styrk til þessa er ekki annað gert en að fullnægja þeim lagafyrirmælum, sem til eru um það efni. Það er því nær sjálfsögð skylda fyrir þingið að gera þetta. Hvað snertir lendingarbót á Stokkseyri, þá hefir til hennar verið varið alls 55 þús. kr. frá því um aldamótin. Upp í þetta hafa þeir fengið aðeins 13 þús. kr. úr ríkissjóði; ekki 1/4 hvað þá 1/3, eins og venjulegt er að veita. Síðast 1923 gerðu þeir við þessa lendingarbót fyrir 7 þús. kr. og fengu rúmlega 2 þús. kr. styrk. Nú vilja þeir halda áfram þessu verki og hafa þegar 1924 gert talsverða lendingarbót og engan styrk fengið til. Það er því sýnt, að þeir vilja hjálpa sjer sjálfir í þessu efni og að þeir eru fullkomlega styrks verðir. Annars álít jeg rjett að taka það fram, að þessi lendingarbót er gerð meðfram til þess að bjarga mannslífum. Eins og stendur er ekki hægt að komast inn á leguna á Stokkseyri nema þegar er hálffallinn sjór. Kom eitt sinn fyrir, að bátur með 6 mönnum fórst af þessum ástæðum; og eftir það tóku menn það ráð að reyna að dýpka álinn með því að sprengja sker við lendinguna. Hv. samþm. minn (JörB) hefir flutt till. um það, að ríkið kaupi nokkuð af húsum á prestssetrinu Torfastöðum í Biskupstungum. Jeg skal aðeins leyfa mjer að undirstrika þessa hans till. Það er þá frá því að segja, að húsakynni þarna hafa verið afarvond og óholl í alla staði. Það er enginn vafi á, að presturinn hefir fyrir þessa sök mist fósturson sinn; sonur hans er nú dauðvona og kona hans og dóttir eru skemdar á heilsu vegna húsakynna. Það var því óumflýjanlegt fyrir prestinn að ráðast í að byggja í dýrtíðinni, þótt hann hefði alls engin efni á því. Svo mætti kannske virðast eftir till., að kaupa skyldi öll hús af presti, en það er ekki meining okkar flm., heldur það, sem hæfilegt þætti fyrir jörðina. Og jeg vænti þess, að það verði litið svo á, að það minna felist þarna í því meira. Hvað snertir húsakynni á prestssetrum að öðru leyti, verð jeg að líta svo á, að það sje miklu rjettara að láta fjárfúlgu fylgja prestssetrunum, en ekki láta ríkið eiga einstök hús. Húsakynni eru sem óðast að breytast, og jeg hygg það ekki holt, að ríkið eigi hús í vissu formi, heldur vissa fjárfúlgu. Jeg vil ekki láta það liggja í láginni, að þessi prestur hefir bætt staðinn feikimikið, bygt allmikið af öðrum húsum en íbúðarhúsum, stórkostlega bætt túnið og girt það; einnig girt nokkuð af engjum. Hefi jeg ekki sjeð öllu meiri stakkaskifti á prestssetri á 20 árum en þarna urðu milli þess er jeg kom þangað. Áður var túnið nær alt þýft, þar sem nú er alt aðaltúnið sljett. Presturinn hefir því lagt. mikið fje í að endurbæta jörðina, sem svo aðrir njóta síðar. Annars vil jeg að síðustu benda á það, að hjer er ekki um bein fjárútlát eða neina fjáreyðslu að ræða, þar sem húsin auðvitað verða eign ríkisins.

Magnús Jónsson Það bregður svo undarlega við, að jeg á hjer eina brtt. á þskj. 303. Jeg hefi annars setið algerlega hjá öllum þeim sæg brtt. - eitthvað á 3. hundrað -, sem hafa komið fram við fjárlagafrv., og ekkert lagt til í þær mörghundruð blaðsíður í væntanlegum þingtíðindum þessa þings, setið algerlega hjá því mikla og dýrmæta fræðslustarfi í fjármálaspeki, sem hv.þm. hafa unnið fyrir þjóðina. Sú till., sem jeg ber fram, fer ekki heldur fram á aukin útgjöld ríkissjóðs að neinu leyti. Jeg hefi vanalega ekki verið talinn með þeim, sem taldir eru mestir sparnaðarmenn hjer á þingi, - heldur í hina áttina, - en jeg held, að jeg hafi við meðferð fjárlaganna í þetta skifti verið mesti sparnaðarmaðurinn. Það er nokkuð mikill misskilningur að miða sparnað eða ekki sparnað við það, hvað menn eru með mörgum till. um útgjöld. Það yrði áreiðanlega besti sparnaðurinn að því, að hv.þm. gengju í dálítið bindindi hvað snertir að bera fram till. Þegar hv.þm. bera fram legíó af brtt., er það auðvitað, og ekki nema eðlilegt, að svo og svo mikið af þeim kemst fram, hversu miklir sparnaðarmenn, sem eiga í hlut. Jeg hefi ekki að þessu leyti átt þátt í þeim hækkunum, sem á þennan hátt komast inn á fjárlögin nú í ár. Jeg ætlaði sem sagt alveg að leiða hjá mjer að leggja nokkuð til þessara umr., en nokkrar brtt.hv.fjvn. hafa komið mjer af stað. sjerstaklega þær, sem lúta að hinu mikla málhreinsunarstarfi, sem hv. nefnd hefir tekið sjer fyrir hendur. Á jeg hjer við allar nafnabreytingarnar og svigana, eða öllu heldur svigurmælin, sem hv. nefnd vill koma inn í fjárlögin. Jeg hafði jafnvel hugsað mjer að halda dómadagsræðu yfir hv. nefnd út af þessu tiltæki hennar, en skal hætta við það að sinni og hafa það heldur eins og Njáll, að láta segja mjer það þrem sinnum áður en jeg trúi því, að hv. nefnd standi öll og óskift að þessum ófögnuði. Að vísu er engin ástæða til að rengja hv.frsm. síðari kaflans (TrÞ) í þessu efni, en fordæmið er gott: að láta segja sjer þrisvar, áður en maður leggur trúnað á svo ólíklega hluti. Frá fyrstu tíð hefir þessi nefnd verið álitin virðulegasta nefnd þingsins. Hefir altaf þótt vegsauki mikill að því að eiga sæti í þessari nefnd, sem áður hjet fjárlaganefnd, og sjerstök meðmæli með hverjum þm., sem það hnoss hefir hlotið. Þessu er enn svo varið og í nefndina valdir alvörugefnir menn, sem finna til hinnar þungu ábyrgðar að halda fjárreiðum landsins í horfinu. Enda er ekki annað sjáanlegt en að hv. nefnd treysti sjálfri sjer fullvel í þessum sökum, þar sem hún er stöðugt að færa út kvíarnar og draga fleiri og fleiri mál undir starfsvið sitt. Hún hefir náð tekjubálki fjárlaganna í sínar hendur frá annari nefnd, sem áður hafði hann til meðferðar, og er í sjálfu sjer ekkert við því að segja. Ennfremur hjó jeg eftir því í ræðu hv.frsm. fyrri kaflans (ÞórJ), að hann mæltist til þess, að fjvn. fengi til meðferðar málefni, sem hingað til hafa heyrt undir samgmn., og er jeg fyrir mitt leyti samþykkur þeirri breytingu. En þar sem hv. nefnd hefir svo vandasömum störfum að sinna, sem stöðugt fara vaxandi, þá er það þeim mun furðanlegra, ef satt væri, að hún skuli einhuga geta fengið sig til að uppnefna ýmsa merkismenn þjóðarinnar. Því venjulega eru þeir menn ekki með öllu ómerkir, sem þingið sýnir þann sóma að veita styrk í fjárlögum. Það er því leiðinlegt í meira lagi, að hv. nefnd skuli hafa flanað út í þetta nafnabreytingafargan að þessu sinni. Jafnþjóðkunnur maður og vígslubiskupinn á Stóra-Núpi má ekki heita Valdimar Briem lengur, ef hv. nefnd fengi að ráða, og jeg er viss um, að margir munu reka upp stór augu, þegar þeir heyra sagnfræðinginn Boga Jónsson nefndan, ekki óþektari maður en Bogi Th. Melsteð þó er. En ekki er nóg með það, að nöfnum lifandi manna á að umvenda eftir geðþótta hv.þm., heldur er jafnvel lagst á náinn líka. Jón heitinn Aðils fær ekki lengur frið í gröf sinni; hann á að fæðast aftur í endurnýjungu lífdaganna og heita nú Jón Jónsson. Þetta minnir mig á sögu af manni, sem fyrir nokkru síðan ferðaðist um og sýndi skuggamyndir, m. a. af merkum útlendingum, eins og t. d. Goethe, Schiller, Bismarck og fleirum. Þegar hann skýrði myndirnar fyrir áhorfendum, þá kallaði hann þessa menn Jóhann, Ottó, Friðrik o. s. frv., en forðaðist að nefna nöfn þeirra eins og þau eru í raun og veru. Um þetta var gerður bragur, sem jeg man því miður ekki nema tvær vísur úr, en þær hljóða svo: Mynd af Göethe meðal annars maðurinn sýndi, þarfa skýring þar til bjó hann: Þessi maður heitir Jóhann. Friðrik, þýskur (það eru fleiri þundar stála), þessi Ottó, þýskur líka. Þjóðin undrast visku slíka. Já, þjóðin mun áreiðanlega undrast visku slíka, þegar hún frjettir um ættfræðiþekkingu háttv.fjvn. og þá ræktarsemi, sem hv. nefnd hefir sýnt íslensku máli, með því að verja tíma og fyrirhöfn til svo hjegómlegra hluta, vægast sagt. En á þessu máli er einnig önnur hlið, og hún er lakari, ljettúð hv.fjvn. Það, sem hv. nefnd leggur hjer til, eru ekkert annað en hrein lögbrot. Árið 1913 voru sett lög um mannanöfn, þar sem mönnum m. a. var gert að skyldu að skrifa nöfn sín altaf eins, og menn væru þá um leið væntanlega verndaðir gegn því, að hinir og þessir gætu komið og párað nöfn þeirra og rangfært eftir eigin geðþótta. Jafnframt var mönnum með lögum þessum heimilað að taka sjer upp ættarnöfn, ekki í sviga aftan við föðurnafnið, heldur skyldu menn þá einungis rita skírnarnöfn sín og ættarnöfn þar á eftir athugasemdarlaust. Jeg skal ekkert fara út í það, hvort lög þessi sjeu í sjálfu sjer rjett. Um það geta verið skiftar skoðanir, enda hefir hv. deild nú til meðferðar frv. um mannanöfn, þar sem m. a. bannað er að taka ættarnöfn. Jeg segi nú ekkert um, hvort jeg muni fylgja því frv., þegar til kemur, en þó að jeg væri því eindregið fylgjandi, þá mundi jeg vera jafneindregið á móti þessum nafnabreytingum hv.fjvn., sem að mínu viti fara í bága við gildandi lög. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir talað mjög fyrir þessum brtt.hv. nefndar, enda munu þær undan hans rifjum runnar. Menn þekkja skoðun hans á þessu máli. Hann hefir altaf verið eldheitur andstæðingur ættarnafnanna og talið að þeim málspillingu, sem væri þjóðarskömm. Og í baráttu sinni við ættarnöfnin hefir hv.þm. sagt svo marga hluti skemtilega, að menn hafa tekið vægar á honum en hann í raun og veru ætti skilið, þegar hann hefir verið að flytja till. um, að ættarnöfn manna væru sett í sviga aftan við föðurnafnið. En málið horfir nokkuð öðruvísi við, þegar öll hv.fjvn. plokkar út úr fjárlögunum alla þá, sem bera fullkomlega lögleg ættarnöfn, og ætlar sjer að breyta nöfnum þeirra með fjárlagaákvæði, algerlega að þeim fornspurðum. Þó að þingið hafi áður samþykt svipaða till. frá hv.þm. Dala. (BJ), þá hefir í raun og veru aldrei verið samþykt neitt um þessar nafnbreytingar, heldur eingöngu fjárveitingar til hlutaðeigandi manna, eins og t. d. þegar samþyktar voru við 2. umr. fjárveitingar til Sigurðar Jóhannessonar (Nordals) og Halldórs Guðjónssonar (Kiljan Laxness). En úr því að hv.fjvn. hóf þessa málhreinsunarstarfsemi sína á annað borð, þá furðar mig á, að hún skyldi ekki fara enn lengra. Hvers vegna brá hún sjer ekki út fyrir pollinn líka? Það er þó sannarlega óskemtilegt að sjá útlend mannanöfn í íslenskum fjárlögum. Hvaða vit er t. d. í því að veita Bjarna Jónssyni frá Vogi styrk til þess að þýða Göcthes Faust? Þetta er hrein óhæfa, í stað þess að veita Bjarna Jónssyni frá Vogi styrk til að þýða Hinrik Hansson eftir Jóhann Jóhannsson! Get jeg ómögulega sjeð, að íslensku máli sje fullkomlega borgið, þó að till.hv.fjvn. verði samþyktar, meðan slíkt er látið standa óhaggað í íslenskum lögum. En nú skulum við snúa blaðinu við og hugsa okkur, að í fjvn. sætu eingöngu tryltir ættarnafnamenn, sem tækju rögg á sig og gæfu hverjum manni, sem í fjárlögum er nefndur, ættarnafn. Þá kæmi Bjarni Vogan, ótal „sen“ o. s. frv. Og það er alveg jafnheimilt að taka föðurnafn af manni eins og ættarnafn, eða m. ö. o., hvorttveggja er jafnóheimilt. Jeg skal ekki fara mörgum fleiri orðum um þessar brtt., en vil vona, að hv. deild felli þær miskunnarlaust, ef hv.fjvn. sjer ekki sóma sinn í að taka þær aftur. Enda mun höggva nærri, að ekki sje einu sinni leyfilegt að bera þær undir atkvæði, þar sem þær fara í bága við gildandi lagaákvæði, en þeim verður ekki breytt með fjárlagaákvæðum, eins og kunnugt er. Þó að jeg hafi borið fram brtt. á þskj. 303, þá er það ekki beinlínis gert vegna þessara brtt.hv.fjvn., en mjer sýnist samt rjettast, úr því að mál þetta er orðið svo „actuelt“, að þeir liðir, sem jeg vil breyta, verði einnig lagfærðir, ef brtt.hv.fjvn. verða feldar. Mjer virðist engin ástæða til annars en þeir Sigurður Nordal og Halldór Kiljan Laxness fái að halda nöfnum sínum rjettum og óbreyttum, eins og aðrir menn, sem getið er í fjárlögunum.

Vill ekki hv.þm. taka upphæðina af þeim líka?

. Ef hv.þm. Dala. vill ekki veita þessum mönnum styrk úr ríkissjóði, nema þeir leggi niður sín rjettu nöfn, þá ræður hann því auðvitað og greiðir atkv. þar eflir. En jeg þykist vita, að margir hv.þm. geti unnað þeim einhvers styrks án þess að skipa þeim að afbaka nöfn sín um leið og þeir kvitta fyrir móttöku fjárins.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi leyfa mjer að segja nokkur orð um brtt. við 13. og 16. gr. frv., en skal þó ekki tala um þær allar. heldur aðeins þær, sem mestu máli skifta. Hv. fjvn. leggur nú til að hækka styrkinn til bátaferða um 4000 kr., sbr. XV brtt. á þskj. 290. Mjer skildist á háttv.frsm. fyrri kafla (Þór.J), að hv. nefnd legði þetta til með sjerstöku tilliti til ákveðins báts, en mjer er ekki kunnugt um, að hv. nefnd hafi rannsakað þessi mál betur en hv. samgmn., sem hefir geri ákveðnar till. um styrk til bátaferða yfirleitt. Jeg mun því ekki telja mig bundinn við orð hv.frsm. (Þór.J), en mun þó að sjálfsögðu taka eins mikið tillit til þeirra og sanngirni segir til. Jeg leyfi mjer að þakka hv.fjvn. fyrir að hafa bætt við liðinn um kaup á húsum og lóð við Garðskagavita. Jeg tel víst, að þessar eignir muni fást keyptar fyrir 2250 kr., en þær hefðu ekki fengist fyrir 1500 kr., eins og lagt var til að veita í þessu skyni við 2. umr. Um símana í Dalasýslu skal jeg vísa til þess, sem jeg sagði við 2. umr. Að því er snertir XXVII. brtt., frá hv.þm. Dala. (B.J), um aukinn styrk til búnaðarfjelaga, skal jeg geta þess, að jeg sje naumast ástæðu til að hækka hann svo mjög, vegna þess fyrst og fremst, að nú er veittur styrkur til jarðabóta á öðrum stað í fjárlögunum, og þó sá styrkur gangi ekki beint til búnaðarfjelaganna, þá fá hann nær eingöngu menn, sem eru í einhverju slíku fjelagi, og kemur það því í sama stað niður. Þá er að minnast á Skeiðaáveituna. Eins og að hefir verið vikið, fór jeg með þrjár till. um þetta mál til hv.fjvn., en hún vildi ekki taka eina þeirra upp, sem sje þá, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) flytur nú á þskj. 299, um að ríkissjóður greiði 6 þús. kr. árlega næstu 5 árin upp í vexti og afborganir af veðdeildarlánum áveitunnar. Þessi till. er flutt með sjerstöku tilliti til klapparinnar, sem varð í vegi aðalskurðsins og enginn vissi áður um, og er fjárhæðin miðuð við helming þess sjerstaka kostnaðar, sem varð við að sprengja klöppina. Fyrir mjer vakir, að fjárreiðum áveitunnar verði skipað til fullnustu á viðunandi hátt, og vil jeg því mælast til, að brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB) verði samþykt, svo að þingið hafi hjer eftir frið fyrir þessu máli og þurfi ekki að verja miklum tíma árlega til þess að ræða það. Full sanngirni mælir með því, að ríkissjóður taki einhvern þátt í þessum kostnaði, og jeg held, að nauðsyn beri til að styrkja hlutaðeigandi bændur, til þess að þeir geti stækkað bú sín. Fái þeir frest til þess, munu þeir geta annað skuldbindingum sínum, svo sem samningar segja til. Einnig verður aðstaða stjórnarinnar gagnvart Landsbankanum, til þess að fá hann til að gefa eftir eitthvað af veðdeildarláni áveitunnar, ljettari, ef svo er tilskilið, að ríkissjóður leggi eitthvað af mörkum á móti. Það má ganga að því vísu, úr því að Landsbankinn hefir ekki viljað fara eftir yfirlýstum vilja Alþingis í fyrra, að hann verði ekki fúsari til þess nú, nema ríkissjóður veiti áveitufjelaginu einnig einhvern styrk. Þá verður erfiðara fyrir bankann að neita alveg. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) var á móti brtt.hv.fjvn. á þskj. 290, XXX,l.b, vegna þess að ekki kæmi skýrt fram, hvort veðdeildin eða Landsbankinn ætti að gefa greiðslurnar eftir. Í till. stendur „stjórn Landsbankans“, og þá er það auðvitað bankinn sjálfur, sem á að inna eftirgjöfina af hendi, enda væri ekki hægt að leggja veðdeildinni slíka skyldu á herðar. Áveitulánin voru upphaflega útborguð í veðdeildarbrjefum, sem bankinn keypti síðan með afföllum. Nú þarf bankinn hvort eð er altaf að hafa fyrirliggjandi talsvert mikið af veðdeildarbrjefum, og þó að vextir þeirra sjeu ekki háir, þá er aðgætandi, að þau verða að lokum innleyst með nafnverði, svo að ekki er hægt að segja, að bankinn tapi á þessum kaupum. Ef jeg væri bankastjóri, mundi jeg vera feginn því að fá slíka yfirlýsingu Alþingis, sem í till. felst, því ekki getur komið til mála, að gengið verði að bændunum, sem hjer eiga hlut að máli, enda yrði áreiðanlega tekið í taumana, ef til þess kæmi. M. a. þess vegna þykir mjer miður, að hv. nefnd skyldi ekki geta fallist á till.hv. 2. þm. Árn. (JörB), sem í mínum augum er fult eins mikils virði eins og till. um, að bankinn gefi eftir hluta af láninu. Það mun vera tilætlun hv. nefndar að gera ekkert við þá hlið þessa máls, sem að ríkissjóði snýr, fyr en á næsta þingi, nema að veita bændunum dálítinn styrk til flóðgarðahleðslu. En sá styrkur nemur ekki nema fjórðungi kostnaðar, og hefir það verk þegar verið unnið að mestu leyti, svo að ekki verður sú fjárveiting notuð til vaxtagreiðslu og afborgana á næsta ári. Og jeg verð að segja, að ef till. um framlag úr ríkissjóði nær ekki samþykki, þá er til lítils að skipa mann til eftirlits með fjárreiðum áveitunnar, því að jeg efa stórlega, að hægt verði að safna saman því fje, sem nú þarf til greiðslu vaxta og afborgana. Jeg vil því óska, að hv. deild gangi svo frá máli þessu nú, að ekki þurfi að taka það til meðferðar þegar á næsta þingi. Þá hefir hv. sjútvn. samkv. tilmælum mínum flutt brtt. um að hækka fjárveitingu til eftirlits með bátum og skipum og öryggi þeirra um helming, og er jeg þakklátur hv. nefnd fyrir það. Jeg skal aðeins geta þess, að ekki verður komist af með minni fjárveitingu í þessu skyni en 6000 kr. Þetta er lögmælt greiðsla, sem ríkissjóður getur ekki skotið sjer undan, enda er hjer um mikið og nauðsynlegt starf að ræða, að hafa eftirlit með öllum skipum og bátum í landinu. Háttv. þingmenn Árn. (MT og JörB) fara fram á, að 16. liður 16. gr. verði hækkaður um 5000 kr., og skilst mjer, að aukning þessi eigi að ganga til lendingabóta, en ekki hefi jeg heyrt, hvar þær lendingabætur eigi að gera, enda heyrði jeg ekki ræðu háttv. 1. þm. Árn. (MT).

Við höfum hugsað okkur, að 2000 kr. gangi til að dýpka innsiglingarleiðina til Stokkseyrar

. Þá verða ekki eftir nema 3000 kr. af þessari hækkun, sem koma til skifta til bryggjugerða, ef 2000 kr. eiga að ganga til þessarar ákveðnu lendingarbótar. Þá eru fluttar brtt. um styrk til Lúðvíks Jónssonar, til að endurbæta jarðyrkjuverkfæri, sem hann hefir látið smíða. Jeg mun verða fylgjandi fjárveitingu í þessu skyni, a. m. k. till.hv.fjvn., en vel getur verið, að jeg greiði hærri fjárveitingunni atkvæði, því að maður þessi hefir sýnt stórmikinn áhuga á þessu starfi sínu, og er ekki annað hægt að sjá en að hann sje á rjettri leið, eftir því sem nákunnugir menn, sem hafa notað verkfæri hans, hafa tjáð mjer. Enn er að minnast á þriðju brtt. á þskj. 299, um fjárveitingu til byggingar á Stóruvöllum vegna sandgræðslunnar. Það er að vísu rjett, að töluvert stórfeld sandgræðsla hefir verið gerð á þessum slóðum, en þó lít jeg svo á, að enn sje of snemt að byggja þarna. Jeg get því ekki fylgt þessari brtt. nú, þar sem jeg vil leggja enn meiri áherslu á græðsluna fyrst um sinn, enda má nota hið grædda land á annan hátt til að byrja með, t. d. til slægna, eins og nú er gert. Þarna er geysimikið landfhvmi, sem má og á að græða áður en hugsað er til bygginga. Þá ætla jeg að nefna till. um að kaupa hús prestsins á Torfastöðum. Það vill svo til, að jeg er kunnugur þarna og get því undirskrifað, að það er rjett, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði um jarða- og húsabætur þessa prests. Og mjer finst, að það sje ekki nema eðlilegt, að þegar svo mikið er unnið að jörðinni, en staðurinn á ekki hús, að þá sjeu staðarhúsin gerð að sem mestu leyti eign jarðarinnar og fylgi henni. Það segir sig sjálft, að þegar fátækir prestar koma að jörðum, sem engin hús fylgja, þá geta þeir ekki keypt húsin. Það má nú vera, að svo megi líta á, að stjórnin hafi heimild til þess að gera þetta án þess að samþykki þingsins komi til, og þætti mjer æskilegt að heyra, hvaða álit hv.fjvn. hefir á því. Því að sje svo, að þingið líti svo á, að stjórnin hafi heimild til að gera þetta, þá er náttúrlega ekki bein ástæða til þess að samþykkja þessa till. Og um leið væri sagt, að þótt liðurinn yrði feldur, þá væri ekki bannað eða hindrað, að þetta megi ekki og eigi ekki að gera. Og það er auðvitað alveg rjett, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) sagði, að í því meira liggur hið minna. Ef stjórnin hefur heimild til að kaupa öll húsin, þá er henni að sjálfsögðu heimilt, ef henni sýnist svo, að kaupa aðeins eitthvað af þeim.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg þarf aðeins að ávarpa örlítið þrjá hv.þm. Vil jeg þá fyrst taka þann, sem næst mjer situr, hæstv. fjrh. (JÞ). Hann virtist ekki vilja fallast á þá litlu brtt. mína, að á meðal gildandi ákvarðana skyldu talin fyrirheit þingsins. Er þó þessi viðbætir nákvæmlega eftir skýringum hæstv. ráðherra (JÞ) sjálfs á greininni. Hann vildi nú halda fram, að fyrirheit þingsins væru altaf löglegar ákvarðanir. En svo er alls ekki altaf. Fyrirheit Alþingis koma fram á ýmsan hátt. Jeg skal nefna eitt dæmi: Þegar Bjarni Sæmundsson hættir kenslustörfum og tekur að sjer annað starf með fullum launum, þá verð jeg að líta svo á, að um leið og þingið gengur inn á þetta, hafi það gefið það fyrirheit, að við svo búið skyldi standa, meðan Bjarni væri fær um að halda þeirri stöðu, er hann tók að sjer. En eftir hinni skoðuninni er álitið, að hæstirjettur geti dæmt af manninum launin, eða stjórnin hætt að setja þessa upphæð hvenær sem er í fjárlögin, sökum þess, að menn segja, að fjárveitingar í fjárlögum sjeu ekki skuldbindandi fyrir þingið nema eitt ár. Margt fleira mætti nefna þessu líkt, t. d. að þegar maður er tekinn úr fastri stöðu og fenginn til þess að gegna öðru starfi fyrir landið, þá er, þótt ekki sje skrifað eða jafnvel orðað, gefið fyrirheit af þingsins hálfu um það, að maðurinn haldi starfinu áfram. Því svo fávís er enginn lifandi maður, að hann sleppi stöðu til þess að taka aðra aðeins eitt ár, svo að hann fengi það eitt fram, að annar væri kominn í stöðu hans, er hann ætli að hverfa í hana aftur. Jeg sje, að hæstv. fjrh. (JÞ) hlær. En honum er ekki til neins að hlæja, því að það er tóm vitleysa, sem hann ætlar að segja við þessu. Nei. Hjer er um bein loforð að ræða, því að mennirnir hafa fulla ástæðu til að halda, að Alþingi ætli ekki að gabba þá úr launuðum stöðum til þess að hafa annað starf aðeins eitt ár. Þó hefir Alþingi leyft sjer slíkt. Það má benda á Einar Erlendsson, sem eitt ár var í fjárlögum. Hann var áður byggingarfulltrúi hjer í bænum og fjekk sæmileg laun, en misti þau fyrir bragðið. Fleiri dæmi gæti jeg nefnt, en kæri mig ekki um það. Menn, sem hafa skifti við ríkið, hafa fulla ástæðu til þess að halda, að áframhald verði á. Því enn bera menn, sem betur fer, það traust til þings og stjórnar, að það standi við gerðir sínar án þess að tekin sjeu af því skrifleg og vottfest loforð. En ef sá siður á að halda áfram, sem Alþingi tók upp í fyrra, að brigða orð sín, þá mun hjeðan af ekki finnast sá aulabárður í landinu, að hann treysti nokkuð fyrirheitum Alþingis, nema hann hafi fengið það skriflegt og vottfest, svo að enginn dómstóll geti þar neinu um haggað. Það getur nú vel verið, að hv.þm. haldi, að allir tortryggi svo Alþingi, að engin undur væru, þótt menn vildu, að það gerði við sig skriflega samninga, ef nokkur skifti ættu að takast. En jeg hefði talið heiður þingsins meiri, ef menn ljetu sjer nægja að treysta orðum þess einum. Hefi jeg aldrei farið fram á við neina stjórn eða þing, að þau gæfu mjer neitt vottfast loforð eða annað, sem jeg gæti hengt hatt minn á, er jeg hefi við þau skift, því að mjer hefir aldrei til hugar komið, að Alþingi vildi brigða orð sín. Og þetta vildi jeg taka fram. Þegar loforð er án votta og loforðsþiggjandi á alt undir loforðsveitanda, hvort hann efnir heit sitt eða ekki, þá tel jeg þann meiri drengskaparmann, sem aldrei gengur á slík heit, en hinn, sem lætur sjer nægja að uppfylla vottfest loforð. Því að maður, sem hefir vottfest loforð í höndum, getur farið til dómstólanna og rekið rjettar síns; en hinn, sem aðeins styðst við munnlegt heit, á alt undir drengskap þess, er hjet. Slíkum efndum hafa menn búist við af þingi og stjórn, og er því ilt til þess að vita, að þau hafa hvað eftir annað brotið slíka samninga á mönnum. Þetta vildi jeg sagt hafa út af ummælum hæstv. fjrh. (JÞ) um till. mína. Þá reis mikill spámaður upp á meðal vor, hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hefir hann verið að safna í sig veðrinu allan þingtímann, þar til nú að hunangssæt orð flutu af vörum hans. Hann byrjaði á því að raupa af því, að hann væri mesti sparnaðarmaður þingsins. Fann jeg ekki, að hann færði fyrir þessari staðhæfing önnur rök en þau, að hann hefði enga brtt. borið fram við fjárlögin. En jeg ætla nú, að þetta lýsi síður sparsemi hv.þm. (MJ) en hirðuleysi, því jeg tel sjálfsagt, að það hefði verið margt, sem hann hefði viljað styðja og hefði átt að bera fram, ef hann hefði haft dug til. Annars skal jeg geta þess honum til hugnunar, að jeg er mesti sparnaðarmaður þingsins, og að mitt á milli okkar hv.þm. (MJ) hossast hæstv. fjrh. (JÞ), sem þó að líkindum hrekkur af baki áður en lýkur. Jeg er mesti sparnaðarmaður þingsins, af því jeg horfi aldrei í eyrinn, þegar um langtum meira verðmæti er að ræða á móti. Jeg er mesti sparnaðarmaðurinn, af því að jeg kann best að eyða fjenu. Jeg eyði peningum til þess að vernda líf manna og bjarga því. Jeg eyði peningum til að vernda og stuðla að andlegu lífi í landinu. Og jeg eyði fje til þess að halda við lífinu í nokkrum gáfumönnum, sem vinna þjóðinni margfalt gagn. Jeg fylgi yfir höfuð þeirri reglu að nota fjeð vel og að líta á dýrmæti þau, sem á að spara - eyða fremur eyrinum en sóa því, sem er verðmætast. Þess vegna er jeg mesti sparnaðarmaður þingsins. Hv. þm. (MJ ), sem svo fagurlega talaði um sparnað sinn, sýndi hann nú lítt í verki, er hann fór að vekja hjer umr. um nafnatill. fjvn. Honum fanst það fjarskalega undarlegt, að hann skyldi finna föðurnafn fáeinna manna, þótt danskurinn hafi kent þeim að japla á þeim eftir sínum venjum, en ekki eftir fornum landsvenjum og eðli málsins. Hann kvað það þyrfti að segja sjer það þrisvar áður en hann tryði því, að öll fjvn. vildi kenna menn við föður þeirra. Það er nú búið að segja honum það einu sinni, og jeg segi honum það hjer með aftur. Vonandi fær hann svo að heyra það í þriðja sinn, en enginn Njáll verður hann við þetta samt. Hann talaði mikið um, hvað fjvn. væri virðuleg og sjer hefði altaf þótt, að það væri virðulegt að vera kosinn í þá nefnd. Jeg vil ekki mótmæla þessum virðulegheitum. Það er vant að velja heldur góða menn í fjvn., þótt þeir auðvitað gefist misjafnt eins og aðrir. En honum fanst það virðulegast við nefndarmenn, að þeir ættu að halda í landsfje. Þetta þótti mjer sitja heldur illa á honum, því að jeg ætla, að ef hann talaði eins og honum býr í brjósti og segði satt frá, þá myndi hann líta líkt á fje og jeg. Síðan kom hann með hið mjúka guðspjall sitt hið nýja um uppnefnin. Mjer kemur það einkanlega kynlega fyrir, að maður, sem hefir verið prestur, skuli kalla það uppnefni að kenna menn við föður þeirra. En jeg verð líklega að trúa, að hann hafi ekki gerst svo hótfyndinn í prestskapnum að spyrja konur um feður barna sinna, svo að hann yrði ekki að uppnefna blessuð börnin. Hann bygði ræðu sína á fremur veikum grundvelli. Hann kom með vísur, sem áttu að sanna mál hans. Hafði ort þær sjálfur eða einhver annar.

Halldór Gunnlaugsson orti þær

. Jeg kann líka vísu eftir mann, sem er enn frægari og ágætari. Gröndal kvað: Íslendingurinn ætla jeg sje illa fær til að dríva handel, þótt sumir heiti Hermann Per og Wandel. Nefndin hefir, eins og jeg sagði, ekki gert annað en tilnefna föðurnöfn fólks. Hv. þm. (MJ) kvað það lögbrot, en í þeim lögum, sem hann vitnaði í, stendur ekki stafur um, að menn megi ekki kenna menn við föður þeirra. Og enginn lifandi maður getur meinað mjer að rita föðurnafn einhvers, fremur en eitthvert orðskrípi, sem hann hefir skreytt sig með Alþingi vill, að fólk sje ættfært rjett; því setur það Eggert Eiríksson Briem í fjárlögin, svo að enginn skuli ætla, að átt sje t. d. við Eggert Gunnlaugsson Briem. Ef hjer er um lagabrot að ræða, þá er það fólgið í svigunum, sem settir eru um ættarnöfnin. En jeg man ekki til, að það sje bannað í neinum lögum að nota slíka sviga. Hv. þm. (MJ) hjelt endilega, að það myndi baka mönnum ógurlega skapraun, þegar þeir ættu að fara að kvitta fyrir fjárhæðirnar, að þurfa að skrifa nafnið sitt öðruvísi en vanalega. En þetta er tóm vitleysa og kemur sjálfsagt af því, að hv.þm. (MJ) veit ekki, hvernig afhending þessa fjár er varið. Hver og einn verður aðeins að sanna, að hann sje sá, er upphæðin er ætluð, og síðan má hann skrifa nafnið sitt á kvittunina alveg eins og hann er vanur að rita það. Jeg man það, að jeg fylgdi fast fram styrk til Jóns sagnfræðings Jónssonar frá Ráðagerði, og styrkur sá hljóðaði upp á nafn Jóns sagnfræðings Jónssonar. Víst er það, að hann fjekk hann, hvernig sem hann ritaði nafn sitt á kvittunina, en jeg geri ráð fyrir, að hann hafi aðilsað sig þar. Hv. þm. (MJ) talaði um, að lengra þyrfti að fara og koma öllum útlendum nöfnum á íslensku. Við í fjvn. höfum ekki viljað gera það, en ef málhreinsunarandi knýr hann til þess, þá er sjálfsagt, að hann taki það að sjer. Annars er nú Íslendingum ekki tamt að nefna útlenda staði með íslenskum nöfnum. Því ef manni varð t. d. á að nefna Osló, þá var undir eins hrópað: Veistu ekki, að hún heitir Kristianía. Og ef nefnd er Björgvin, leiðrjetta menn og segja Bergen. Og ekki má kalla Niðarós annað en Trondhjem. En þar sem menn fást ekki til að nefna forna staði útlenda fornum íslenskum nöfnum, ætla jeg að erfiðlega gangi fyrir hv.þm. (MJ) að skíra upp alla útlendinga og útlenda staði. Fjvn. hefir aldrei farið fram á slíkt og mun aldrei gera, því að hún veit, að þetta er ekki sambærilegt. Útlendingar mega heita sínum nöfnum; við eigum að bera okkar kinnroðalaust. Hv. þm. (MJ) hjelt, að ef ættarnafnamenn kæmust í fjvn., þá myndu þeir setja ættarnafn á hvern mann. Hann hefir sjálfsagt lesið það í náttúrufræði þeirri, er hann lærði, að ættarnöfn væru mönnum eins eðlileg og það að eiga einhvern föður. Jeg hygg, að hann muni nú sjálfur sjá, hvílík fjarstæða ræða hans var. Jeg vil því snúa mjer að miklum mælskumanni, sem mintist mín í gær, og er jeg honum þakklátur fyrir. Það var hinn mikli mælskumaður hv.þm. Mýra. (PÞ), sem eins og allir vita sigraði með mælskunni við síðustu kosningar. Hann kvartaði um, að jeg hefði ekki mælt nógu vel með till. um styrkinn til búnaðarfjelaganna. Það er rjett, að mjer er ekki mælskan eins lagin og honum, en jeg reyndi að gera fulla grein fyrir þessari till. við 2. umr. og var því stuttorður um hana í gær. Við 2. umr. benti jeg á, að jeg tryði búnaðarfjelögunum best til þess að fara með þá peninga, sem ætlaðir væru til framkvæmda í búnaði. Og jeg taldi rjett að byrja við uppsprettuna og láta þá menn hafa fjeð, sem næst standa verkinu, vita hvað þarf að gera og geta keypt sjer í sameiningu, með nokkrum styrk, nauðsynleg verkfæri til framkvæmdanna. Mjer er það fullljóst, að partur af 10 þús. til hvers fjelags er alt of lítið. Jafnvel þó að um part úr 20 þús. væri að ræða, væri það of lítið. Það hefði þurft 30 þús. kr. til þessa, eins og jeg og fleiri lögðum áherslu á, að veittar væru þessum fjelögum fyrir nokkrum árum og fengum þá framgengt. Hæstv. atvrh. (MG) talaði um, að miklar styrkveitingar væru veittar eftir jarðræktarlögunum og að þær fengju sumir þeirra manna, sem eru í búnaðarfjelögunum. En þetta kemur ekki málinu við, því að jeg býst við, að þessir menn vilji eiga sína peninga sjálfir og leggi þá ekki í sameiginlegar framkvæmdir. Jeg veit nú, að háttv.þm. Mýra. (PÞ) hefði getað mælt miklu betur fyrir till. en jeg hefi gert, og jeg furða mig á, að hann skyldi ekki gera það, úr því hann stóð upp og bar á mig ljelegan málaflutning í þessu máli. Úr því að honum er svo ant um þessar framkvæmdir, hefði hann ekki átt að setja ljós sitt undir mæliker, heldur láta það skína, svo að allir greiddu þessari till.atkv. Hv. þm. (PÞ) var að tala um virðingu og sóma þingsins. Lagðist hann þá svo djúpt, að vart mátti skilja meininguna. Hafi hann ætlað að lofa þingið, kann jeg honum þakkir, en hafi hann ætlað að hnjóða í hv.þm., þá vil jeg og fyrir mitt leyti þakka honum tilsögnina. Það er ekki nýtt, að hann ræðst í að endurbæta menn og flokka. Er mönnum vel kunnugt, að seinast skifti hann um skoðun til þess að endurbæta Tímaflokkinn. Jeg vona, að sú tilraun hans gangi vel, og eins mun jeg fúslega taka allri tilsögn, er hann vill láta mjer í tje. Hann sagði, að mjer væri gjarnt að tala um, hvað öðrum hv.þm. gengi til, er þeir greiddu atkvæði. Vitanlega dreg jeg mínar ályktanir. En jeg verð að játa, að jeg ályktaði skakt síðast, er jeg ætlaði, að hann greiddi atkvæði á móti styrknum til búnaðarfjelaganna af því, að hann ynni þeim ekki fjárins. Nú sje jeg að hann gerði það af því jeg mælti svo illa fyrir tillögunni. Er jeg hróðugur yfir, að orð mín mega sín svo mikils hjá hv.þm. (PÞ), og þar sem jeg nú hefi endurbætt og aukið ummæli mín um þennan lið, þá ætla jeg, að hv.þm. (PÞ) geti nú verið ánægður og láti búnaðarfjelögin njóta þess með því að greiða atkv. með till. Jeg ætla nú að ljúka máli mínu, en vil biðja hv.þdm. að láta mig njóta tilsagnar sinnar framvegis, engu síður Framsóknarmenn en aðra.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf að minnast hjer á tvær tillögur vegna sjútvn. Fyrir síðustu umræðu þessa máls ritaði hún fjvn. um laun fiskiyfirmatsmanna, en hv.fjvn. treystist ekki til að bera bað erindi fram. Þó kom fram tillaga um að hækka laun þessara manna, en hún fjell. Nú hefir það orðið að samkomulagi milli nefndanna að hækka launauppbót þeirra upp í 8200 kr. Að vísu er þetta heldur lítið, en þá ætti þó fremur að vera von um, að brtt. yrði samþykt hjer í þessari hv. deild. Önnur brtt. er um það að hækka um helming fje það, sem ætlað er til eftirlits með skipum. Jeg býst nú við, að sumum kunni að þykja hækkunin nokkuð mikil, en þegar þess er gætt, að fje þetta er ætlað til þess að greiða umsjón með skipaskoðun um land alt, og einnig skrifstofufje og ferðakostnað umsjónarmanni, þá er auðsætt, að það er síst of mikið. Og þegar tekið er tillit til þess, að þessari hækkun fylgja meðmæli hæstv. stjórnar, vona jeg, að brtt. nái samþykki háttv. deildar. Auk þessa eru þrjár brtt., sem jeg vil minnast á. Er jeg ýmist aðalflutningsmaður þeirra eða þá meðflutningsmaður. Er það þá fyrst XXX. brtt. á þskj. 290, um að veita Fornleifafjelaginu 800 kr. styrk. Styrkur þessi var feldur á síðasta þingi, þegar alt annað var skorið niður. Hjer er aðeins um litla fjárhæð að ræða, og býst jeg við, að það sje fremur af gleymsku, að aðrir hv.þm. hafa ekki orðið á undan mjer til þess að bera till. fram. Landið stendur í þakklætisskuld við fjelag þetta fyrir útgáfu þess á Árbók þess. Mun þetta fjelag og hafa gefið landinu Fornmenjasafnið. Á fjelagið því þennan litla styrk skilinn, og þótt meira væri, og vona jeg, að hv. deild verði mjer samþykk um það. Þá skal jeg geta tveggja brtt., er snerta atvinnulíf þjóðarinnar. Er það þá fyrst brtt. á þskj. 290, liður XXXIX, um 2600 kr. viðbót handa efnarannsóknarstofunni. Það mun flestum ljóst, hvert gildi efnarannsókn hefir fyrir vöruvöndun og verðhækkun útflutningsvara. Þeir framleiðendur, sem kunna að nota slíkar stofnanir, geta selt vörur sínar miklu hærra verði en ella. Annað höfuðatriði er og það, að þegar skýrsla um efnagreining fylgir útflutningsvöru, má selja hana í landinu sjálfu, og þarf ekki að bíða þess, að hún komi til kaupenda. Jeg skal í þessu sambandi minna á lýsið. Það er dýr vara og er að vísu metin, en það mat, sem á henni er nú, er ekki nægilegt, því að ýmislegt fleira kemur til greina en núverandi matrannsókn. Lýsi er svo mismunandi, að ekki er hægt að flokka það rjettilega nema með efnarannsókn. Vegna þess að efnarannsókn hefir vantað hjer á ýmsum vörum, hafa þær ekki komist í fult verð. Af þeirri ástæðu hefi jeg flutt þessa brtt. Verði þessi styrkur veittur, fær efnarannsóknarstofan betri áhöld en áður og getur haft meiri starfskröftum á að skipa. Og það mun eggja menn á að nota efnarannsóknarstofuna meira en áður til þess að leiðbeina um vöruvöndun. Fyrir landbúnaðinn eru slíkar rannsóknir mjög nauðsynlegar, og erlendis hafa mestu framfarir í búnaði og iðnaði einmitt orðið á grundvelli efnafræðinnar. Brtt. þessi, sem hjer er um að ræða, miðar til þess að efla bæði landbúnað og sjávarútveg. Ef þingið vill fylgja tillögunni, er jeg viss um það, að forstöðumaður efnarannsóknarstofunnar er svo framtakssamur og áhugasamur, að hann mun taka vel á móti þeirri útrjettu hönd. Þá er brtt. LVI á þskj. 290, um 30 þús. kr. ríkisábyrgð fyrir tóvinnufjelag Vestur-Ísfirðinga, gegn tryggingu, er stjórnin tekur gilda. Fjelag þetta ætlar að reyna að koma upp kembivjelum og lyppivjelum fyrir Vestfirðinga. Jeg hefi leitast fyrir um þetta mál hjá hv.fjvn., og hýst jeg við, að hún sje því meðmælt. Ennfremur býst jeg við, að hefði nefndin ekki komið fram með tillögur sínar um frystihús, þá hefði hún tekið þetta mál að sjer og fylgt þá láni til fyrirtækisins, þar sem hjer er aðeins farið fram á ábyrgð. Fjelagið er ekki þannig statt, að það geti ráðist í framkvæmdir, nema því aðeins, að það fái stuðning ríkisins. En það er hið mesta nauðsynjamál, að slíkar tóvinnuvjelar komist upp á hverju landshorni. Þær eru undirstaða spunavjela, en þær vjelar eru aftur undirstaða prjónavjela og vefstóla. Hjer er því um að ræða endurnýjun hins íslenska heimilisiðnaðar, og vona jeg, að tillagan hljóti fylgi hv.þdm.

Þorleifur Jónsson Mjer þykir leitt, að hæstv. atvrh. (MG) er nú svo langt í burtu, að hann getur ekki heyrt mál mitt út af athugasemdum hans við brtt. XV á þskj. 290, um aukinn styrk til bátaferða. Háttv. frsm. fyrri kaflans (ÞórJ) talaði að vísu svo vel fyrir þessari brtt., að óþarfi er að bæta þar miklu við, en mig langaði til þess að víkja nokkrum orðum að hæstv. atvrh. Við 2. umr. fjárlagafrv. bar jeg fram brtt. um 10 þús. kr. styrk til Hornafjarðarbáts. Hv. frsm. samgmn. (SvÓ) óskaði, að jeg tæki hana aftur þangað til sjeð væri, hvernig færi um hækkun þá til bátaferða, er hv. samgmn. fór fram á. Háttv. samgmn. gerði ráð fyrir, að Hornafjarðarbáturinn fengi 4000 kr. styrk, en háttv.frsm. og ýmsir aðrir litu samt svo á, að þetta væri hið minsta, er um gæti verið að ræða, og þyrfti því að hækka styrkinn. Þessi brtt., sem hjer er um að ræða, er miðuð við það, að styrkur til þessa báts verði hækkaður upp í 7–8 þús. kr. Og eins og jeg tók fram við 2. umr. þessa máls, þá er ekki hægt að bæta úr samgönguvandræðunum þar eystra með 4000 kr. Þetta, sem hjer er farið fram á, er hið allra minsta, sem komist verður af með, og þykir mjer vænt um, að tveir hv.þm. úr samgmn. hafa talað vel fyrir brtt. Í sambandi við þetta - og til þess að sýna hv.þdm., að hjer er ekki ofmælt um það, hve háan styrk þarf, - skal jeg geta þess, að hjer í bænum er nú staddur maður frá Austfjörðum, og á hann mótorbát, sem er vel hæfur til flutninga. Jeg hefi átt tal við þennan mann og spurt hann að því, hvort hann mundi vilja taka að sjer ferðirnar milli Hornaf jarðar og Austfjarða frá því fyrst í maí og fram í júlí, og svo frá miðjum september til októberloka. Kvaðst hann viljugur til þess að gera það fyrir 7–8 þús. kr. styrk. Af þessu sjer maður, að það er ekki hægt að komast af með litla fjárupphæð, ef nokkur bót á að verða á samgöngunum. Helst þyrfti styrk til þess að halda þarna uppi stöðugum ferðum frá því í mars og til októberloka, ef vel ætti að vera. En þó tel jeg enga frágangssök að semja um bátaferðir þannig, að þær sjeu strjálli um hásumarið, enda mun erfitt að fá bát um síldveiðitímann. En á vorin og seinni hluta sumars er bráðnauðsynlegt að hafa stöðugar samgöngur milli hafnanna þarna eystra. Undanfarin ár hefir sýslunefnd Austur- Skaftafellssýslu ráðstafað styrk þeim, sem veittur hefir verið til bátaferða þarna, en það gæti líka vel komið til mála, að sýslunefndir Múlasýslna hefðu þar hönd í bagga með, ef um verulegan styrk er að ræða. En jeg vil láta þess getið, að verði þessi brtt. um hækkun á styrk til bátaferða samþykt, þá lít jeg svo á, að hæstv. stjórn sjeu gefnar frjálsar hendur og að vilyrði sje gefið fyrir því, að varið skuli líkum styrk til Hornafjarðarbátsins í ár eins og þeirri upphæð nemur, sem veitt er til ferðanna 1926. Jeg hefi viljað fara hóglega í þetta mál, til þess að fá samkomulag um það. Vona jeg, að allir sjái, að hjer er ekki fram á mikið farið, þegar tillit er tekið til þarfa og nauðsynja þeirra hjeraða, sem eiga að njóta góðs af bátaferðum þessum. Á þingmálafundum í A.-Skaftafellssýslu var farið fram á miklu hærri upphæð en hjer er gert, en hjeruðin mundu þó þykjast góðu bætt, ef þau fengju þennan styrk, heldur en ekkert. Það getur verið, að ýmsir háttv.þdm. sjeu þeirrar skoðunar, að þörfin sje ekki eins brýn og jeg hefi haldið fram. En það stafar þá af því, að þeir eru ókunnugir öllum staðháttum á Austurlandi. Jeg skal hjer geta um eitt dæmi um samgöngurnar þar eystra. Í ágústmánuði í fyrra voru sendir frá Hornafirði til Akureyrar 10–20 „ballar“ af ull, sem tóvinnuverksmiðjan Gefjun átti að kemba í lopa. Verksmiðjan sendi ullina aftur suður til Fáskrúðsfjarðar með seinustu ferð Esju í október í haust, og þar situr hún enn, því að þá var lokið öllum ferðum milli Hornafjarðar og Austfjarða. Í vetur hefir því kvenfólk í þessum sveitum ekkert haft að tæta og orðið að sitja auðum höndum, og sjá allir, hve heppilegt þetta er. Til þessa tíma hafa engar ferðir fallið milli Austfjarða og Hornafjarðar, nema hvað Þórhallur Daníelsson kaupmaður hefir haft bát í förum fyrir sjálfan sig. En það er ekki að búast við því, að einstakur maður geti haldið uppi þeim ferðum styrklaust ár eftir ár. Vona jeg því, að hv.þdm. fylgi þessari brtt. og sjái, að það er bráðnauðsynlegt fyrir hjeraðið að fá þessa samgöngubót. Þá voru það nokkur orð, sem jeg vildi segja við hæstv. atvrh. Mjer heyrðist hann segja, að óvíst væri, hvað Hornafjarðarbáturinn fengi, þótt brtt. mín yrði samþykt. Ljet hann þess getið, að samgmn. hefði ekki ætlað þessum bát meira en 4000 kr., og hún myndi þó hafa haft betri tök á að rannsaka alt slíkt heldur en fjvn. En það er nú svo, að betur sjá þó augu en auga, og svo er hitt, að jeg er kunnugastur þeim samgönguvandræðum, sem Hornfirðingar hafa við að búa, og var því ekki svo mikil furða, þótt hv.fjvn. tæki nokkurt tillit til tillagna minna um þetta mál. Og er jeg auðvitað þakklátur hv. nefnd fyrir það. Hæstv. atvrh. sagðist ekki vera bundinn við ákveðnar upphæðir, þótt þessi brtt. yrði samþykt. Jeg skal játa það, að það er ekki auðvelt fyrir þingmenn að binda hendur hæstv. stjórnar í þessu máli, því að ef hún leti sig engu skifta hag þeirra hjeraða, sem verst eru stödd í þessu tilliti, þá væri ekki hægt að gera neitt við því. En jeg er svo bjartsýnn, að jeg vona, að hún sýni okkur rjettlæti eins og öðrum. Þessi hækkun til bátaferða hefir verið svo skýrð af frsm.fjvn., að hún eigi að ganga til Hornafjarðarbátsins, og vænti jeg þess því, að hæstv. stjórn taki það til greina og láti okkur njóta þess. Í fjárlögum þessa yfirstandandi árs kom jeg fram fjárhækkun til bátaferða þar eystra, og væri ekki ósanngjarnt að ætlast til þess, að hæstv. stjórn ljeti bátinn nú njóta þess styrks, sem þá var ákveðinn. Að öðru leyti tel jeg ekki nauðsynlegt að fara fleiri orðum um þetta mál, því að jeg treysti hv. deild til að samþykkja þetta, og verð að treysta hæstv. stjórn til þess að skifta styrknum þannig, að miðað verði við tillögur þær, sem jeg hefi komið með.

Frsm. fyrri kafla (Þórarinn Jónsson) Það hefir ekki verið hallað neitt á fjvn. fyrir till. hennar við fyrri hluta fjárlagafrv., en vegna þess, að jeg hefi ekki gert grein fyrir afstöðu nefndarinnar til ýmsra brtt., skal jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir borið fram nokkrar brtt. um hækkun á tekjuliðum. Nefndin áleit, að það væri ekki rjett að hækka hjer meira. Vill hún fara varlega í slíkar hækkanir, því að þótt hún telji, að vel geti verið, að sumir liðir geti orðið hærri en áætlað er, vill hún ekki samsinna þessu og er því á móti þessum brtt. Skal jeg hjer geta þess, að eins og till. eru nú, ættu tekjurnar að vera komnar upp fyrir meðaltal áranna 1922–'24. Vil jeg þar benda á það, að áfengistollurinn varð að meðaltali 480 þús. kr. þessi árin, en hv. 3. þm. Reykv. gerir ráð fyrir, að hann verði 550 þús. kr. Kaffi- og sykurtoll vill hann líka áætla hærri, 975 þús. kr., í stað 920 þús. kr., sem hann hefir verið að meðaltali. Sömuleiðis hefir vörutollurinn ekki orðið nema 1308 þús. kr., en er eftir till. áætlaður 1400 þús kr, Það sýnist því varlegra eftir þeirri venju, er þingið hefir ávalt viljað fylgja, að láta við þá hækkun sitja, sem nefndin gerði við 2. umr. En ef tekjuhliðin þætti alveg sjerstaklega varlega áætluð, mætti taka það til athugunar við eina umr. fjárlaganna hjer í hv. deild og hækka þá tekjurnar, ef ástæða þætti til. Nú eru eftir 3 umr. í hv.Ed. og ekki sjeð fyrir, hvaða meðferð frv. fær þar. Þá er hjer smábrtt., sú V. í röðinni á þskj. 290; er hún orðabreyting, eða miðar að því að færa til betra máls, og býst jeg við, að allir geti greitt henni atkvæði sitt. Svo er hjer ein brtt. á minni landareign, við fyrri hl. fjárlaganna, um að Ísafjörður skuli nefnast aftur sínu forna heiti: Skutilsfjarðareyri. Þó að jeg segi um hana fáein orð, þá þarf ekki að skilja það svo, að nefndin sje óskift um hana, enda hefi jeg fylgt þeirri reglu sem frsm., að mæla fyrir þeim brtt., sem meiri hl. nefndarinnar hefir orðið ásáttur um að fylgja, og aldrei látið koma annað í ljós en að meiri hl. stæði mjer að baki. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) feldi sig ekki við Skutilsfjarðareyri, heldur vildi hann hafa það Eyri við Skutilsfjörð. En þetta er ekkert aðalatriði og ekki heldur það, að þess mun ekki kostur að breyta lögum með fjárlagaákvæði. Aðalatriðið er, að hjer er verið að færa til forns og fegra máls nafn, sem afbakað hefir verið öldum saman. Slík nafnabreyting sem þessi er heldur ekkert einsdæmi. Þarf þar ekki annað en minna á Norðmenn, sem hafa nú í vetur breytt nafninu á höfuðstað sínum, og uppi er nú, að þar verði ekki staðar numið, heldur muni fleiri bæjarnöfnum verða breytt. Það þarf því engan að undra, þótt við Íslendingar fylgdum dæmi Norðmanna í þessu efni og tækjum aftur upp fornhelg nöfn, er Danir hafa afbakað í fyrstu. Þeir, sem ekkert nafn vilja nema Ísafjörður, þeir mundu kannske vilja vinna að því að fá Akureyri breytt í Eyjafjörð, til þess að ná þar meira samræmi. En jeg verð að telja að það sje landshamingja, að nafnið Eyjafjörður (Öfjord) hefir ekki fest þar. En það er vitanlegt, að Akureyri og Skutilsfjarðareyri er ekki voðfelt í danskri tungu, og því er það, að Ísafjörður hefir orðið ofan á. Yrði till. þessi samþykt, mætti skoða hana sem undirbúning þess, að horfið yrði að því að færa til eldra og betra máls nöfn, sem afbökuð hafa verið eða lögð niður. Næsta brtt. er frá hv. 1. þm. S.-M. (Svo) um styrk til farlama manns. Hann hefir nú talað fyrir brtt. og lýst ástæðum þessa manns, og þykir mjer sennilegt, að þessa væri full þörf, ef ríkissjóður gæti litið til allra slíkra þarfa. Annars hefir nefndin óbundið atkv. um brtt., og læt jeg því úttalað um hana. Þá kem jeg að stærstu brtt., um 100 þús. kr. til landsspítalans, og skal jeg þá lýsa því strax yfir, að nefndin hefir þar óbundið atkvæði. En út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að gera megi fyrir þessar 100 þús. kr. jafnmikið og fyrir 150 þús. eftir till. hans við 2. umr., þá býst jeg við, að hann ætlist til, að fje það, sem safnað hefir verið í sjerstakan sjóð til landsspítalans, verði þá látið ganga alt til byggingar hans, en um það hefir farið tvennum sögum, hvort fje það ætti að ganga til byggingarinnar. Mjer er nú ekki ljóst, hvað mikið hefir safnast með samskotum, en gera má ráð fyrir, að bygging þessi standi yfir nokkur ár og að 1927 verði búið að byggja fyrir 400 þús. kr. og þá alt fje landsspítalasjóðs komið þar í. Þá er þó eftir samkvæmt áætlunarkostnaðinum að byggja fyrir 600 þús. kr., er yrði að leggja fram á næstu árunum úr ríkissjóði, svo þetta verður þá rúm 1/2, miljón króna, sem ríkissjóður verður að leggja til eftir 1927, sje miðað við orðalag brtt. Er nú ýmislegt að athuga í þessu efni. Fyrst og fremst er hjer tept fje ríkissjóðs í stórum stíl á því tímabili, sem ætlunin var að hafa það sem mest laust í ákveðnu augnamiði. Og einnig er líklegt, að þessi 600 þús. kr. útgjöld, sem þá er eftir að leggja í bygginguna, geti orðið ríkinu of þungur baggi. Þess vegna væri rjettara að bíða enn um stund og halda áfram með sama dugnaðinum og áhuganum að afla fjár í sjóðinn. Það eru líka skiftar skoðanir um þessa síðustu teikningu, eða síðari. Þannig hefi jeg heyrt, að próf. Guðmundur Hannesson telji ekki álitlegt að byggja við eftir þessari minni teikningu, ef stækka ætti síðar, og sje því með stærri byggingunni. Og meðan menn koma sjer ekki saman um þetta, virðist ekki úr vegi að fresta byggingunni um óákveðinn tíma og ofhlaða ekki ríkissjóð. Auk þess verður nefndin að líta svo á, að það sjeu aðrar byggingar, sem ganga eigi fyrir þessum, eins og t. d. stækkun Klepps. Að vísu skal jeg játa, sem mitt álit, að landsspítali hefði átt að ganga fyrir heilsuhali á Norðurlandi. En jeg hefi áður gert það að umtalsefni, og skal því ekki dvelja við það nú, enda orðið að því kappsmáli, að geta ríkissjóðs er þar að engu metin. Næsta brtt. er frá háttv. 2. þm. Árn. (JörB). um styrk til læknisbústaðarins í Laugarási. Þetta læknishjerað er nú orðið svo þekt hjer í þinginu og um þetta mál hefir staðið sá styr á undanförnum þingum - en mest þó vegna þess, hversu klaufalega það var upp borið í fyrstu - að vonandi er, að því geti nú verið lokið. Nú hefir nefndin fallist á, eftir upplýsingum landlæknis og víðar frá, að fullmikið muni hafa verið haldið í við þetta læknishjerað með styrk til byggingarinnar, samanborið við önnur hjeruð, og vill því láta hjeraðið fá þennan styrk. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) bar fram brtt. um nokkuð hærri styrk við 2. umr., eða 7000 kr., en tók hana þá aftur. Nefndin telur þessa upphæð sanngjarna og leggur til, að hún verði samþykt, en fellir af 2000 kr., með hliðsjón af því, er hún leggur til, að feldar verði viðbótarkröfur frá Síðuhjeraði o. fl. Um 10. brtt., frá hæstv. fjrh. (JÞ), er fátt að segja. Hún er aðeins um að bæta í fjárlög upphæð, sem ekki verður komist hjá að greiða, og er nefndin því að sjálfsögðu með þessu. Um 11. brtt., frá hv.þm. Barð. (HK), um 300 kr. hækkun á styrk til umbúðasmiðs, hefir nefndin óbundin atkvæði. 13. brtt., frá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), er sú sama og hann flutti við 2. umr. Um hana er ekkert að segja annað en vísa til atkv. nefndarinnar um hana við 2. umræðu, enda hefir nefndin eins og þá óbundin atkvæði um hana. Sama er að segja um 14. brtt., frá hv.þm. Str. (TrÞ), að jeg get vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt. Nefndin getur ekki fallist á, að ríkissjóði beri nein skylda til þess að styrkja húsbyggingu á þessum stað, þó að töluverð gestnauð sje þar með köflum. 15. brtt. hefir samnefndarmaður minn, hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), gert að umtalsefni og tekið fram, að frá hálfu fjvn. ætti þessi hækkun að miðast við Hornafjörð. Það kom líka fram í nefndinni frá háttv.þm. Borgf. (PO), að hann óskaði eftir, að Hvalfirði yrði ekki gleymt, en nefndin fjellst samt á, að Hornafjarðarbáturinn væri maklegri nokkurrar hækkunar, þó hún vilji ekki með því spilla fyrir Hvalfjarðarbátnum. Þá kem jeg að 16. brtt., frá hv. minni hl. fjvn. (BJ), og er það sama brtt., er hann tók aftur við 2. umr. af því að hann taldi hv. deildarmenn þá orðna blóðuga til axla af drápi brtt. hans. Hann hefði ekki átt að æsa blóðþorsta deildarinnar á ný í þessu efni, því að vita má hann hug meiri hl. nefndarinnar, að hann er hinn sami og áður. Eftir upplýsingum, sem nefndin hefir fengið, eru það ýmsar aðrar símalínur, sem þegar eru teknar inn í símalög og hljóta að ganga fyrir. Og á meðan þær símalínur verða ekki bygðar vegna fjárskorts ríkissjóðs, virðist óþarfi að taka upp sjerstakar línur í fjárlög, sem eiga þar engan rjett á sjer. Þá held jeg, að fleiri brtt. einstakra þingmanna sjeu ekki í þessum kafla, er sjerstök ástæða væri að minnast á. Get jeg því látið máli mínu lokið hjer með og vona, að jeg hafi ekki hagað orðum mínum svo, að nokkur hv.þm. gefi mjer tilefni til að standa upp aftur.

Frsm. síðari kafla (Tryggvi Þórhallsson) Jeg ætla að reyna að fylgja dæmi hv.frsm. fyrri kaflans (ÞórJ) og vera stuttorður. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir, að mjer takist ekki að ljúka máli mínu á jafnskömmum tíma og hann, enda brtt. fleiri í þessum síðari kafla. Um brtt. nefndarinnar hefir mjög lítið verið rætt af einstökum þm. Má því skoðast sem svo, að þögn sú, er um þær hefir verið, sje sama og samþykki, svo að jeg þarf ekki að eyða löngu máli um þær. Það eru aðallega málhreinsunartillögur nefndarinnar, er sætt hafa nokkrum andmælum. Hv. 2 þm. Rang. (KIJ) mælti á móti þessum nafnabreytingum, en kvaðst þó að ýmsu leyti vera nefndinni sammála. Hann vildi ekki leyfa að láta taka upp fáránleg nöfn, eins og t. d. að kalla Einar skáld Hjörleifsson Einar Kvaran. Hv. 2. þm. Rang. er líka mikill ættfræðingur og skilur, hvað hjer er í húfi, ef mönnum á að haldast uppi að villa á sjer heimildir ættfræðilega. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) var einna þungorðastur um þessar brtt. nefndarinnar, og var það ekki nema það, sem búast mátti við, eftir framkomu hans áður, er mannanafnafrv. var hjer á ferðinni; en honum sleppi jeg samt í bili og kem að honum síðar. Þá var það hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), sem gerði Skutilsfjarðareyri að umtalsefni. Það mun líklega rjett hjá honum, að tíðara sje að nefna Eyri við Skutilsfjörð en Skutilsfjarðareyri, og líklega eldra og rjettara. En það var annað, sem jeg hjó eftir hjá honum í sambandi við þetta mál. Hann sagði, að aldrei væri skift um nöfn nema með samþykki þeirra manna, er hlut ættu að máli, og vildi því láta Ísfirðinga skera úr um þetta mál. En það er einmitt það, sem ekki hefir verið gert í upphafi. Það eru Danir, sem hafa tekið það upp hjá sjálfum sjer að kalla Eyri við Skutilsfjörð Ísafjörð eða Isafjord, og án þess að leita samþykkis þeirra manna, er hlut áttu að máli. Hjer er því ekki um annað að ræða en að færa til íslensks máls fornt og rjett nafn, sem Danir hafa afbakað. Annars skildist mjer, að hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) væri þessu ekki mótfallinn, og svo munu fleiri verða vestur þar. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) ætlaði að halda dómadagsræðu, að mjer skildist, bæði smellna og fyndna, en enginn varð var við púðrið og ræðan öll sauðmeinlaus. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir tekið af mjer ómakið og svarað því, sem svara þurfti, Annars var hv. 4. þm. Reykv. að miklast yfir því, að þetta hefði verið eina ræðan, sem hann hefði flutt í fjárlögunum. Átti það víst að sanna sparnað hans á landsfje, þótt undarlega væri þar að orði komist. En brosleg var sú staðhæfing hans, að Alþingi hefði ekki leyfi til að veita þeim andans mönnum styrk, sem kendir væru í brtt. til feðra sinna, eða jafnvel, að styrkurinn yrði ekki sóttur af þeim, vegna þess að nafni þeirra Væri breytt. Ef Alþingi hefir ekki leyfi til þess að veita Theódóru Guðmundsdóttur eða Einari Hjörleifssyni styrk, eða hverjum öðrum þeim manni, sem er rjett feðraður, og afleiðingin yrði sú, að styrkurinn yrði ekki hafinn, þá væri aðeins um sparnað fyrir ríkissjóð að ræða, og hann ekki svo lítinn. Ekki hræðist jeg þær afleiðingar. En nú geri jeg ekki ráð fyrir, að svo verði. En sje það sama og að vera settur á svarta listann, að taka upp ættarnöfn, þá skal jeg að minsta kosti ekki lasta það. Jeg mun þá ekki lengur dvelja við till. nefndarinnar, en snúa mjer að brtt. einstakra þm. Mun jeg taka þær í þeirri röð, sem þær eru í á þskj. 290. Verður þá fyrst fyrir mjer brtt. frá hæstv. fjrh. (JÞ), um hluta ríkissjóðs af lífeyrisgjaldi presta. Nefndin hafði ekki athugað málið, en nú hefir hæstv. fjrh. gefið upplýsingar um það, sem jeg tel víst, að verði taldar fullnægjandi. Þá kemur till. frá hv.þm. Dala. (BJ), um Vá styrks til stúdentagarðs í Reykjavík. Mun sú till. eiga litlu gengi að fagna, enda er allur meiri hl. fjvn. henni andvígur, eins og sakir standa. Jeg mun síðar víkja að till. um ríkisábyrgð fyrir stúdentagarðinn. Skal jeg geta þess, að meiri hl. nefndarinnar er líka andvígur þeirri till., enda þótt um hana sjeu óbundin atkvæði. Kemur þá till. frá hv.þm. Múlasýslna um styrk til Eiðaskólans. Hefi jeg ekkert um hana að segja, nema að nefndarmenn hafa óbundin atkvæði um hana. Þá er till. frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um að hækka styrk til iðnskólans. Meiri hl. nefndarinnar er andvígur till. þessari, en gögn öll lágu þó fyrir nefndinni. Næsta brtt. er frá hv. 3. þm. Reykv. og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), og fer hún fram á að hækka styrk til samvinnu- og verslunarskólanna. Nefndin er klofin um till. þessa og atkv. óbundin. Þá er brtt. frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt) og hv.þm. Barð. (HK) um fjárveitingu til að reisa barnaskóla utan kaupstaða. Höfðu þessir þm. áður flutt brtt. hvor í sínu lagi, en hafa nú sameinast. Nefndin leggur öll á móti brtt. þessari. Þá er næsta brtt. einnig afturganga, um styrk til kvöldskóla verkamanna, frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald). Meiri hl. nefndarinnar er á móti, en annars eru óbundin atkvæði. Næst er till. frá hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um að hækka styrk til húsmæðraskóla um 500 kr. Fjvn. lagði til að veita í þessu skyni 2000 kr., en er andstæð hækkun, eins og við 2. umr. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) flytur brtt. um 2000 kr. styrk til sundlaugarbyggingar og varatill. um 1850 kr. Fjvn. vill veita fastan styrk í þessu skyni í fjárlögunum, og getur því ekki fylgt brtt. þessum. Hv. flm.brtt. (JAJ) hefir mælt röksamlega fyrir henni, og persónulega er jeg henni hlyntur, en nefndin hefir þó lagt á móti henni. Kemur þá till. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) jeg fleirum um styrk til Fornleifafjelagsins. Jeg man ekki eftir, að umsókn lægi fyrir nefndinni um styrk þennan, en í nefndinni eru óbundin atkvæði um hann. Sama er að segja um brtt. frá hv.þm. Dala. (BJ), sem fer fram á styrk til Guðbrands Jónssonar, að um hana eru óbundin atkv., en meiri hl. leggur á móti. Hv. sami þm. (BJ) flytur og brtt. um 4500 kr. styrk til að gefa út vísindarit á tveggja alda afmæli Eggerts Ólafssonar Enda þótt æskilegt hefði verið að verða við þessu, leggur þó allur meiri hl. nefndarinnar á móti. Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) flytur þá till um að hækka styrk til Frímanns Arngrímssonar um 400 kr. Nefndin leggur á móti þessu, af því að hún telur víst, að fleiri slíkar hækkanir muni á eftir fara. Nefndin lætur afskiftalausar till. þriggja þm. Austfjarða og Vestfjarða um skiftingu styrksins til alþýðufræðslunnar. Þá kemur brtt. frá minni hl. fjvn. (BJ) um tvöföldun á styrk til búnaðarfjelaga Reynir hv.þm. Dala. (BJ) að slá sig þar til riddara með sínu eigin priki og þykist standa vel að vígi. Vildum við víst allir nefndarmenn gjarnan fylgja þessari tillögu, en það varð að samkomulagi að láta aðrar tillögur um fjárframlög til landbúnaðarins sitja fyrir. Þá flytur hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) till. um fjárveitingu til áhaldakaupa og aukningar starfrækslu efnarannsóknarstofunnar. Nefndinni var ókunnugt um þetta mál, uns brtt. kom fram. Nefndin álítur, að slíka till. sem þessa um fjárveitingu til opinberra stofnana eigi stjórnin sjálf að bera fram, og æskir þess, að hún geri það, ef um þörf er að ræða. Þá kemur brtt. frá sjútvn. um að hækka fjárveitingu til eftirlits með skipum. Býst jeg við, að nefndin fallist á þá till. Hv. þm. Árn. (MT og JörB) flytja till. um hækkun á styrk til bryggjugerðar. Hafa þeir talað við fjvn., og hefi jeg leyfi til að lýsa yfir fyrir hönd nefndarinnar, að hún sje málinu hlynt. Þá kemur brtt. frá hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) um fjárveitingu til lendingarbóta í Grindavík. Var önnur till., er gekk í sömu átt, flutt við 2. umr. af hv.þm. Dala. Hv. 1. þm. G.-K. hefir sýnt fram á, að menn þar syðra hafi beðið mjög tilfinnanlegt tjón. En fjvn. vill leggja áherslu á, að þegar um slíkar fjárveitingar sem þessa er að ræða, þá verður jafnan nokkur hluti fjárins að koma frá hlutaðeigandi hjeraði. Fjvn. lítur svo á, að ekki sje fremur ástæða til að veita styrk þennan í Grindavík en á Eyrarbakka, og auk þess vanti málið þann undirbúning, sem nauðsynlegur sje. Þá eru till. frá meiri og minni hl. fjhn. um styrk til mjólkurverksmiðjunnar Mjallar í Borgarfirði. Báðar fara till. fram á 8000 kr. styrk, en minni hl. gerir að skilyrði, að verksmiðjan njóti ekki sjerstakrar tollverndar. Finst mjer, að þeir, sem vilja styrkja verksmiðjuna, geti sætt sig við að greiða till. meiri hl. atkv., með því að ákvæðið um tollinn verður útkljáð á öðrum vettvangi. Þá flytur hv.þm. Mýra. (PÞ) brtt. um fjárveitingu til að gera tvo fossa í Norðurá laxgenga. Hafði hann áður farið fram á að fá helming kostnaðar, en nú þriðjung. Er það í samræmi við það, sem veitt var í fyrra til að gera annan foss í Borgarfirði laxgengan. Mun nefndin geta fallist á þessa till. Þá flytur hv. 3. þm. Reykv. (JakM) till. um að veita Þorvaldi Egilson 1500 kr. til að nema hænsnarækt til fullnustu. Nefndin hafði skjöl um þetta til yfirlits og fanst allar fyrirætlanir þessa manns vera allmjög í lausu lofti, og getur því ekki mælt með styrkveitingunni. Þá ber hv. 2. þm. Reykv. (JBald) fram á ný till. um styrkveitingu til styrktarsjóðs verkamannafjelaganna. Nefndin telur enn sem áður rjett að bíða með þetta, því að ef frv. það um slysatryggingar, sem nú liggur fyrir, verður samþykt, þá ljettir það mikið undir með styrktarsjóði þessum. Hæstv. fjrh. flytur till. um að taka lífeyri fyrv. skrifstofustjóra Einars Þorkelssonar upp í fjárlög. Hjer er um lögmælt útgjöld að ræða, og er því sjálfsagt, að þessi liður komi inn í fjárlögin. Þá flytur hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) till. um, að ríkið ábyrgist 120 þús. kr. lán fyrir Búðahrepp. Þetta hefir nefndinni ekki gefist tækifæri til að athuga, og get jeg ekki lýst afstöðu hennar. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) flytur till. um, að stjórninni sje heimilað að kaupa húsin á Torfastöðum í Biskupstungum, sem eru eign prestsins þar. Hefir hæstv. atvrh. (MG) stutt þessa till. Jeg hefi áður minst á, að biskup hefir lagt til, að þetta mál yrði ekki lagt fyrir þingið, þar sem vani væri að afgreiða slík mál administrativt. Væri til þess fje í kirkjujarðasjóði. Vildi jeg því leggja til, að till. væri tekin aftur. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) flytur till. um ríkissjóðsábyrgð á 30 þús. kr. láni fyrir tóvinnufjelag Vestur-Ísfirðinga. Um þessa till. eru óbundin atkv. í nefndinni. Þá fer og hv.þm. Ak. (BL) fram á ríkisábyrgð á 150 þús. kr. láni fyrir Akureyri til hafnarbóta. Nefndin hefir ekki getað fengið nægilegar upplýsingar um þetta mál, og get jeg því ekki lýst afstöðu hennar. Síðustu brtt. á þskj. 290 á hv.þm. Dala. (BJ). Hefir hann átt í orðakasti við hæstv. fjrh. út af henni, og held jeg, að mjer sje óhætt að segja, að meiri hl. fjvn. hallist að skoðun hæstv. fjrh. Kem jeg þá að þskj. 299. Verður þar fyrst fyrir till.hv. 2. þm. Rang. (KIJ). Frá Búnaðarfjelaginu lágu fyrir mjög ákveðnar till. um þetta mál. Meiri hl. treystir sjer þó ekki til að vera því fylgjandi. Annars eru óbundin atkvæði um málið, og fyrir mitt leyti hefi jeg tilhneigingu til að vera því fylgjandi, enda á jeg sæti í stjórn Búnaðarfjelags Íslands, er bar þetta mál upp. Hv. 2. þm. Árn. á næst till. um hækkaðan styrk til Skeiðaáveitunnar. Nefndin stóð á þeim grundvelli í máli þessu, að skipulagi yrði að koma á fjárreiður fyrirtækisins og að bændur sýndu fullan vilja á að standa við skuldbindingar sínar, áður en farið er að veita frekari hjálp. Lengra vill fjvn. ekki ganga. Hún leggur á móti því, að veittar verði þegar á næsta ári 6 þús. kr. til þessa. En hinsvegar vill nefndin, ef staðið er við þau skilyrði, sem hún vill setja, að komið verði fullkomnu skipulagi á fjárreiður fyrirtækisins, þá verði byrjað árið 1927 að greiða þetta tillag, jafnhátt. Milli fjvn. annarsvegar og tillögumanns og hæstv. atvrh. hinsvegar ber ekki annað en það, að fjvn. vill ekki, að byrjað sje á þessari greiðslu fyr en árið 1927. Hún gerir þær kröfur til aðilja þessa fyrirtækis, að þeir komi því fjárhagslega á heilbrigðan grundvöll, og þá verði veittar til þess 6 þús. kr. á ári í 5 ár. Næst er till.hæstv. forseta (BSv) um fjárveitingu til lendingarbóta á Skálum á Langanesi. Nefndin hefir engin skjöl sjeð þessu viðvíkjandi, og hæstv. forseti (BSv) er veikur, svo að hv. deild hefir ekki gefist, og gefst sennilega ekki nú við þessa umræðu, kostur á því að heyra röksemdir hans fyrir þessari fjárveitingu. Nefndin hefir því ekki tekið neina afstöðu til þessarar tillögu. Þá ber jeg hjer fram till. um að veita ungum pilti styrk til þess að ljúka námi í vegagerð. Fjvn. leggur á móti þessar till., bæði af því að hún vill halda spart á fje, og líka vegna þess, að vegamálastjóri lýsti því yfir, að þessi piltur hefði ekki verið neitt í samvinnu við sig um námið, og taldi því ekki næga tryggingu fyrir því, að hann hefði gengið í þá skóla, sem vera ætti. Hinsvegar leyfi jeg mjer sem þm. að mæla með þessum pilti. Mjer er kunnugt um það, að hann er duglegur námsmaður og þori að segja, að hann muni nota þennan styrk vel. Jeg lít svo á, að ekki sje síður þörf á að fá mentaða menn í þessu efni en ýmsum öðrum. Þá er till. frá hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) um að hækka styrkinn til Lúðvíks Jónssonar vegna umbóta á verkfærum úr 3 þús. í 5 þús. kr. Nefndin vill veita þessum manni 3 þús. kr., en jeg held, að hún sje öll á móti því að veita 5 þús. kr. Hinsvegar veit jeg, að alt, sem hv.þm. (ÁJ) sagði um þennan mann, er rjett. Hann hefir fengið prýðilega mentun á þessu sviði. En jeg skal segja það fyrir mitt leyti, að jeg er principielt á móti því að fara inn á þessa braut. Það er kunnugt, að til er prestur vestur á Barðaströnd, sem fundið hefir upp umbót á sláttuvjelum, og víðsvegar um land eru menn, sem fundið hafa ýmsar slíkar umbætur á verkfærum. En það er regla t. d. Búnaðarfjelagsins að verðlauna ekkert slíkt fyr en fullreynt er, að það komi að gagni. Við, sem viljum gera miklar kröfur um styrki til landbúnaðarins, verðum jafnframt að gera kröfur um tryggingu fyrir því, að þessu fje sje vel varið. Og það á að vera eitt af verkefnum Búnaðarfjelags Íslands að leggja úrskurð á um slíkt og styrkja slíkt, ef til kemur. Þetta segi jeg frá mínu eigin brjósti. En meiri hluti fjvn. vill veita þessum manni 3 þús. kr. styrk. Þá hefi jeg ekki fleira að segja sem frsm.fjvn. En að lokum vildi jeg beina fyrirspurn til hæstv. fjrh. (JÞ) vegna till.hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um fjárveitingu til landsspítala, sem jeg hefi enn ekki tekið fulla afstöðu til. Það, sem jeg vil spyrja hæstv. fjrh. um, er þetta: Er það fullráðið að drepa landsverslunina, til þess meðal annars að til falli á árinu 1926 11/2 miljón kr. eða meira af varasjóði þessarar stofnunar? Og ætlar þá hæstv. stjórn, eins og mjer fanst mega ráða af ræðu hæstv. fjrh., að nota sjer þá heimild, sem hún hefir í lögum um ýmsar framkvæmdir, til þess að leggja fram meira eða minna fje til þess að reisa landsspítala ? Jeg hefi þessa fyrirspurn ekki lengri. En jeg skal bæta því við, að ef sá grunur minn er rjettur, að þetta eigi að gera, þá vil jeg fyrir mitt leyti heldur fylgja þeirri reglu, sem hæstv. fjrh. hefir líka tjáð sig alment fylgjandi, að fá þessa fjárveitingu heldur inn í fjárlögin. Hæstv. fjrh. ræður náttúrlega, hverju hann vill svara þessu. En jeg endurtek það: ef þessi grunur minn er rjettur, þá eigi fjárveitingin að koma inn í fjárlög.

Björn Líndal Hv. frsm. (ÞórJ) hefir misskilið mig. Jeg sagði, að stundum yrði að nota sóttvarnarhúsið á Akureyri, sem bæði fennir og rignir inn í, til þess að koma þar fyrir sjúklingum, sakir þrengsla í sjúkrahúsinu. Um læknana þarf jeg ekki að tala frekar. Jeg þóttist tala þar svo varlega, að jeg sje ekki ástæðu til að taka neitt af því aftur. Mjer er persónulega kunnugt um, að margir læknarnir eru ágætismenn, en jeg álít þá ekki svo hátt yfir aðra menn hafna, að þeir kunni ekki að geta látið freistast af þeim þessa heims gæðum, sem meistari Jón kallar hinn þjetta leir. Mjer virðist ekki blása byrlega fyrir brtt. minni, þar sem jeg fer þess á leit, að ríkið ábyrgist alt að 150000 kr. lán fyrir Akureyrarkaupstað. Jeg leyfi mjer að fullyrða, að það sje algerlega áhættulaust fyrir þingið að samþykkja þetta, þar sem Akureyrarkaupstaður er svo fjárhagslega vel stæður, að aldrei getur verið að tala um neina byrði fyrir ríkissjóð af þessari ábyrgð. Kaupstaðurinn á nú kost á hagkvæmu láni og mjög hóflegum vaxtakjörum, ef ríkissjóðsábyrgðin fæst. En ef hún fæst ekki, er ver farið en heima setið, því að slík neitun getur gert lánveitendurna tortrygga að ástæðulausu og öll lánskjörin erfiðari. Akureyrarkaupstað er brýn þörf á þessu láni, til þess að stækka og bæta skipakví, þar sem skip geta legið tryggilega yfir veturinn. Þeim fjölgar stöðugt þar fyrir norðan, og ekki er unt að setja nema fá þeirra á land, og þau minni. Jeg á bágt með að trúa því, að þessu verði neitað, þar sem það er svo gersamlega áhættulaust að samþykkja það. Hvað búnaðarfjelögin snertir, get jeg tekið undir það, sem hv.þm. Dala. (BJ) sagði, að þessi styrkur hefði altaf gert mikið gagn og hvatt bændur til verklegra framkvæmda. Þessi fjárupphæð er ekki stór, og henni væri áreiðanlega betur varið til frekari styrktar búnaðarfjelögunum heldur en til hækkunar á styrknum til Búnaðarfjelags Íslands. Fje til þess hefir mjer fundist oft koma að litlu gagni, eða að minsta kosti ekki að eins miklu gagni og æskilegt er og við hefði mátt búast. Fer þar miklu meira en góðu hófi gegnir í stjórnarkostnað og ýmiskonar skriffinsku.

Klemens Jónsson Jeg ætla að gera nokkuð nánari grein fyrir brtt. minni á þskj. 299 um fje til byggingar á Stóruvöllum. Jeg verð að segja, að mjer brá í brún, þegar jeg heyrði, að bæði hæstv. atvrh. (MG) leggur á móti þessu og einnig að hv.fjvn. var á móti því. Hæstv. atvrh. lýsti því yfir, að fyrst þyrfti að græða upp landið, áður en farið væri að byggja húsin yfir sandgræðslumennina. Getur verið, en þó verður að athuga, hvað sjerfræðingarnir segja um þetta. Þessi mál hafa verið lögð fyrir Búnaðarfjelag Íslands, og jeg verð að álíta, að taka verði meira tillit til þess, sem sjerfræðingar segja um þetta, en aðrir. Jeg tók fram í gær, eftir ummælum búnaðarmálastjóra sjálfs, hvaða rök væri hægt fram að færa í þessu máli, en jeg hefi víst ekki gert það nægilega skýrt, og ætla jeg því, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp eigin orð búnaðarmálastjóra: „Til bygginga á Stóruvöllum er ætlað alt að kr. 25000,00. Sandgræðslan hefir nú starfað í nær 20 ár. Á þessum árum hefir unnist töluverð reynsla með eitt og annað, sem hefir sannað það, að möguleikar eru til að stöðva sandfok og græða upp sanda. En á hinn bóginn hafa ekki verið ástæður til að gera neinar ítarlegar og ábyggilegar tilraunir. Sandgrðslustaðirnir eru dreifðir, sandgræðsluvörðurinn verður að ferðast á milli þeirra og dvelja um tíma á hverjum stað, meðan verið er að framkvæma aðalstörfin. Flestar tilraunir þurfa stöðugt eftirlit og athugun, ef ábyggilegar eiga að vera. Þetta er því aðeins framkvæmanlegt, að til sje ein aðalstöð, bar sem sandgræðsluvörðurinn sje búsettur og geti haft, eða látið hafa, eftirlit alt árið. Á Stóruvöllum í Landmannahreppi er ágætlega vel fallið að stofna slíka stöð“. Jeg álít, að taka verði meira tillit til þess, sem svona maður segir, en aðrir, sem ekki bera fult skyn á málið. Jeg ímynda mjer, að hæstv. atvrh. hafi ekki talið fært að taka þetta upp í fjárlagafrv. vegna fjárhagsvandræða, af því að upphæðin var þetta há, 25 þús. kr. Nú hefi jeg borið fram 10 þús. kr. Jeg hefi borið mig saman við búnaðarmálastjóra, og hann álítur, að þessa upphæð megi nota. Það, sem hæstv. atvrh. segir um, að stöðin eigi ekki að koma fyr en búið sje að græða upp landið, er því þvert ofan í álit búnaðarmálastjóra. Jeg játa, að jeg hefi enga sjerþekkingu á þessu máli, og það hafa sjálfsagt fæstir hjer, en þessa sjerþekkingu hefir búnaðarmálastjóri, og ætti það að nægja. Jeg spurði hæstv. atvrh., hvort hann vildi lofa að taka þessa upphæð upp í næsta fjárlagafrv. Það gæti jeg vel sætt mig við. En hæstv. atvrh. vildi ekki gefa neitt ákveðið loforð, en hinsvegar tók hann því ekki ólíklega. Jeg vil þó ekki taka tillögu mína aftur, en tel rjettast að láta það ráðast, hvernig fer um þetta núna, og gefst hv.þdm. þá tækifæri til þess að sýna með atkvgr., hversu ant þeim er um ræktun landsins. Hjer er um svo þýðingarmikið atriði að ræða, að því verður að gefa nánari gætur en áður hefir verið gert. Jeg finn ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Afstöðu mína gagnvart hinum brtt. mun jeg sýna með atkvgr.

Sveinn Ólafsson Mjer hefir gefist sjerstakt tilefni til að kveðja mjer hljóðs aftur. Hæstv. fjrh. (JÞ) átaldi ógætileg orð hjá mjer við 2. umr. fjárlaganna um fjárhagsástæður ríkissjóðs og upphvatningu hjá mjer til þess að auka útgjöld og samþykkja útgjaldatill., sem þá lágu fyrir. Jeg heyrði að vísu ekki ræðu hans, en jeg hygg, að mjer hafi verið skýrt rjett frá efni hennar. Að minsta kosti ljet hann á sjer skilja, að kent hefði ljettúðar hjá mjer um þessa hluti. Jeg hef orðið var við, að svipuð ummæli út af sama tilefni hafa gengið aftur tvisvar í hv.Ed. Mjer þykir samt ekki ástæða til að endurtaka nú þau orð, sem jeg við 2. umr. hafði um þessi efni og gáfu hæstv. fjrh. tilefni til áfellisdómsins. Jeg tók fram við 2. umr., að sjáanlegt væri, að tekjuafgangur yrði mikill á yfirstandandi ári að öllu óbreyttu, og að eftir till., sem þá lágu fyrir um tekjuáætlun komandi árs, yrði þá líka tekjuafgangur. Loks tók jeg það fram, með þetta fyrir augum, að jeg óttaðist ekki, þótt nokkrar brtt. til útgjalda yrðu samþyktar, jafnvel þótt um 300–400 þús. kr. væri að ræða, af því að jeg taldi og tel tekjuáætlun beggja ára svo varlega, að treysta megi þessum tekjuafgangi, og auk heldur meiri. Þetta eru þá þau ummæli, sem gáfu hæstv. fjrh. tilefni til að átelja mig. Jeg tek nú ekkert aftur af því, sem jeg sagði við 2. umr. um þessi efni, og vil ekkert úr því draga. Hins er að minnast, að eins og hv. deildarmenn vita, voru bornar fram við fyrri hl. þessarar umr.brtt. við tekjuhlið fjárlaganna, um hækkanir á tekjuliðum frumvarpsins, sem námu samtals kr. 275 þús., og virðast allar þessar brtt. til hækkunar vera á góðum rökum bygðar. Till. eru flestar á þskj. 290, og hefir flm. þeirra, háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), mælt vel og skörulega fyrir þeim. Jeg er ekki í neinum vafa um, að þessar brtt.háttv.þm. eru á ágætri undirstöðu bygðar. Ein þeirra, sem reyndar skiftir litlu, kann að vera eitthvað hæpnari en hinar, þ. e. brtt. um hækkun aukateknanna, en allar hinar munu vafalaust reynast varlegar eftir reynslu undanfarinna ára. Að því er tóbakstollinn snertir, er háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefir lagt til, að hækkaður verði úr 450 þús. í 475 þús. kr., má geta þess, að síðastliðið ár varð hann yfir 550 þús. kr., og þarf ekki þar að tala um óvarlega áætlun. Jeg tók eftir því, að háttv.frsm. fyrri kafla (ÞórJ) dró í efa, að þessar brtt. til hækkunar á tekjuliðum frv. væru á rökum bygðar, og vildi hann sanna þetta álit sitt með því að vitna í meðaltal tekna undanfarinna ára, sem hann taldi lægra en áætlanir hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Þessi samanburðaraðferð háttv.frsm. (ÞórJ) var allsendis fráleit að því er kemur til tolls og söluhagnaðar af tóbaki, og mjög athugaverð um tekjuskatt o. fl. Innflutningur tóbaks 1922 og '23 varlangt undir venjulegu meðaltali, bæði vegna mikilla tóbaksbirgða í landinu, er landsverslun hófst, og vegna tóbakssparnaðar almenns á krepputímanum. Þess vegna er alls ekki rjett að miða við meðaltal frá þeim árum, og sjálfsagt að miða við 1924, sem er fyrsta reglulegt viðskiftaár tóbakssölu landsverslunar. Líkt má um innflutning á kaffi segja. Um tekjuskattinn þarf ekki að tala, eftir góðærið og verðhækkanirnar 1924. Það er fyrirsjáanlegt, að hann nær áætlun, fer líklega talsvert þar yfir, samkvæmt reynslu síðustu ára, auk heldur þótt lögleidd verði meðaltalsreglan um tekjuskatt hlutafjelaga. Jeg verð því fyrir mitt leyti að mæla með öllum þessum brtt.hv. 3. þm. Reykv. og óska þess, að þær verði samþyktar, þar eð jeg er sannfærður um, að þær eru allar vel ábyggilegar. Sama er að segja um brtt. okkar háttv.þm. X.-M. (HStef) á þskj. 299,1, um hækkun á tekjum af tóbakseinkasölunni úr 275 þús. kr. í 325 þús. kr. Þær tekjur urðu á síðasta ári hátt á 4. hundr. þús., og virðast ætla að verða meiri á þessu ári. Vitanlega verður þó ekki á þessum tekjum bygt, ef landsverslun verður lögð niður á næsta sumri, en þar ætti að vera hægur nærri fyrir Alþingi að varna því og láta hana halda starfinu áfram. enda þá auðvelt, ef þörf þætti, að auka tekjur hennar með meiri álagningu á tóbak, sem ennþá er langt undir hámarksálagningu. Segi jeg það ekki vegna þess, að jeg álíti, að þess verði þörf, heldur til að benda á það hagnaði, sem að landsverslun er, að með henni má fyrirvaralítið auka tekjur ríkissjóðs, ef þörf krefur, og án þess að þjóðin finni mikið til þess. Hjer er líka um fleiri leiðir að velja til tekjuauka, ef óttast þyrfti óvarlega áætlun tekna fyrir næsta ár. Þar til má telja samþykt á till.fjhn. um breytingar og framlengingu á verðtollslögunum, sem í sambandi við afnám innflutningshafta hljóta að hleypa fram þeim tekjulið. Ennfremur liggur fyrir þinginu enn frv. okkar hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um sameiningu víneinkasölu og landsverslunar og tollun lyfjaáfengis, frv. sem hlýtur að gefa miklar tekjur, ef samþykt verður. Það er þess vegna ástæðulaust að fárast um, að svo þröngt sje í búi hjá ríkissjóði, ef rjett er á haldið, að þörf sje til þess að vísa á bug nauðsynlegustu og þörfustu fjárveitingum þess vegna. Hitt er sjálfsagður hlutur, að gera verður glöggan mun þarfra og óþarfra fjárveitinga, og mun jeg með atkvæði mínu sýna, að jeg vil ekki láta hvern ósóma, sem til útgjalda horfir, fljóta inn með sjálfsögðum og nauðsynlegum fjárveitingum. Þetta var það, sem jeg, að gefnu tilefni, vildi sagt hafa. En jeg ætla um leið að nota tækifærið til að minnast lítillega á brtt. á þskj. 290.XV, frá hv.fjvn., sem að vísu er búið að mæla fyrir áður. í nál. samgmn. var á það drepið, að fjárveiting sú, sem ætluð væri til samgangna milli Hornafjarðar og Austfjarða, væri of lág. Jeg hafði áður haldið því fram, að þarna þyrfti að veita til meira fje, og gef jeg því þessari brtt.fjvn. mín meðmæli, með það fyrir augum, að ef þessi fjárveiting fæst, þá bæti hún dálítið úr samgangnaskortinum á Austfjörðum, þar sem strandferðir eru minstar. Á ferðaáætlun Esju standa 4–5 hafnir þar eystra, sem aðeins fá 5 –6 skipsviðkomur á árinu. Jeg held, að allir verði að kannast við, að það er æðistirt póstsamband og ófullnægjandi viðskifti, sem með því fást, og þetta er tilfinnanlegra víða á þessum slóðum, vegna þess, að á landi getur ekki heldur verið um neinar samgöngur að ræða. Þær hafnir á Austfjörðum, sem verst eru farnar í þessu efni, og því ættu að njóta góðs af þessari fjárveitingu. eru syðstu hafnirnar í Suður-Múlasýslu, svo sem Breiðdalsvík og Stöðvarfjörður, og nyrstu hafnirnar í Norður-Múlasýslu, svo sem Loðmundarfjörður, Bakkafjörður og Skálar á Langanesi. Ef þetta fæst samþykt, bætir það að nokkru leyti út einangrun fólksins á þessum stöðum, auk þess sem það mundi veita Hornfirðingum það samband við Austfirði, sem þeim er nauðsynlegt. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að brtt. á sama þskj., XLV. lið, frá minni hl. fjhn., sem einnig hefir verið talað fyrir af öðrum. Er þar um að ræða styrk til mjólkurfjelagsins Mjallar, ef ekki verður fjelaginu veitt önnur eða meiri tollvernd á mjólk en nú er. Í þessu sambandi verð jeg að minna á brtt. frá minni hl. nefndarinnar við verðtollsfrv., þar sem farið er fram á 10% verðtoll á innfluttri niðursoðinni mjólk, en fjárveitingin til Mjallar fellur niður, ef sú till. verður samþykt. Mjer skilst eftir innflutningi fyrri ára og af magni þeirrar innlendu framleiðslu, að hin innlenda framleiðsla (Mjöll) fullnægi einum þriðja af neysluþörf landsmanna. Það, sem er fram yfir innlendu framleiðsluna, mun þá vera nálægt 12 þús. kassar árlega, og ætti verðtollurinn af því að nema um 36 þús. kr. tekjuauka. ef tillagan verður samþykt, en sparar um leið þær 8000 kr., sem annars er ráðgert að veita Mjöll, ef fyrnefnd till. XLV verður samþ. Jeg áleit, að þetta þyrfti að koma fram í sambandi við fjárlagaumr. þessa, þótt verðtollsmálið liggi hjer ekki fyrir. Öðrum brtt., sem fyrir liggja, og sem jeg hafði ætlað mjer að minnast á, verð jeg að sleppa, með því að nú er svo langt á kvöldið liðið og margir eiga eftir að taka til máls.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv.frsm. síðari kafla fjárlagafrv. (TrÞ), sem jeg þarf að segja. Háttv. frsm. segir, að fjvn. hafi slegið því föstu, að Skeiðaáveitufjelagið skuli fá 6 þús. kr. styrk frá og með árinu 1927, en ekki 1926, vegna þess að nefndin leggi sterka áherslu á að koma lagi á fjárreiður fjelagsins. Út af þessu vil jeg þá benda á, að samkvæmt tillögum fjvn. á stjórnin að sjá um, að áveitubændum verði gefið eftir vextir og afborganir af lánum þeirra úr Landsbankanum árin 1924 og 1925. Ef nú þetta verður samþykt, en ekki brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB), þá fer svo, að 1926 fá áveitubændurnir enga hjálp, því að flóðgarðastyrkinn geta þeir ekki notað til greiðslu í bankann. Hann þurfa þeir að nota til flóðgarðahleðslu, og hann er ekki nema 1/1 þess kostnaðar. Nú sjá það allir, að það er ákaflega óhentugt fyrir áveitubændurna að láta þá vera styrklausa 1926, en styrkja þá bæði fyrir og eftir, en ríkissjóði er sama, hvort hann byrjar að styrkja 1926 eða 1927. Orð hv.frsm. (TrÞ) hljóta því að vera á misskilningi bygð. Hann heimtar lag á fjárreiður áveitubænda, en gætir þess ekki, að það getur ekki komið fram fyr en 1926, hvort þeir geta staðið í skilum. Úr því að viðurkent er, að bændur þessir eigi að fá styrk í 5 ár, þá er best að byrja strax að styrkja þá, en vera ekki að seigpína þá fyrst og hjálpa þeim svo, þegar þeir eru komnir yfir örðugasta hjallann. Jeg skora því á hv. deild að samþykkja till.hv. 2. þm. Árn. (JörB).

Pjetur Ottesen Jeg á engar brtt. við þennan kafla fjárlaganna framar því, seni jeg á hlutdeild í tillögum fjárveitinganefndar, en það eru þó tvær brtt. á þskj. 290, XLIV. og XLV., sem jeg vil fara nokkrum orðum um. Þessar till. báðar fjalla um að veita mjólkurniðursuðufjelaginu Mjöll í Borgarfirði nokkurn fjárhagslegan stuðning. Eins og menn vita, hefir á undanförnum árum flust inn niðursoðin mjólk fyrir mörg hundruð þús. kr. á ári; samkvæmt verslunarskýrslum frá 1922 var það þá nær 1/2 miljón kr., en sum árin hefir þessi innflutningur komist upp undir 1 milj. Þetta hefir vitanlega orðið til þess að vekja athygli framtakssamra manna á því, að þetta er ekki gott eða eins og það ætti að vera, heldur væri nauðsynlegt að gera eitthvað til að draga úr, ef ekki stöðva alveg innflutning niðursoðinnar mjólkur, þar sem vitanlegt er, að næg og góð mjólk er til í landinu, þótt sökum erfiðra samgangna hafi ekki verið hægt að fullnægja mjólkurþörfinni á hverjum stað. Þess vegna var það, að nokkrir framtakssamir menn í Borgarfirði stofnuðu fjelag með það mark fyrir augum að brjóta ísinn á þessu sviði, og rjeðust þeir í það að koma á fót mjólkurniðursuðuverksmiðju þar í hjeraðinu. Því var það, að stjórn þessa fyrirtækis leitaði til síðasta þings um að fá ábyrgð fyrir 40 þús. kr. láni í þessu skyni, og varð þingið við þeirri beiðni, og laust eftir áramótin veitti núverandi ríkisstjórn fjelaginu þessa umbeðnu ábyrgð. Þá var og verksmiðjan byrjuð að starfa, hafði byrjað nokkru fyrir síðastl. jól. Verksmiðjan kostaði alls um 130 þúsund krónur, þar af er 60 þús. kr. útborgað hlutafje. Kostnaðurinn við að koma þessari verksmiðju á laggirnar varð að mun meiri en ráð hafði verið fyrir gert upphaflega, og ollu því að sumu leyti óvæntir örðugleikar, sem þó hefir tekist að sigrast á. Það er gömul reynsla, þegar um ný fyrirtæki er að ræða, og þá sjerstaklega þar sem farið er inn á nýjar brautir eins og hjer, að það er erfiðast að koma þeim af stað, en hjer var þess þó gætt að hafa allan undirbúning sem gaumgæfilegastan og hægt var, og var ekkert til þess sparað, að alt yrði sem best undirbúið. Fór þó stofnkostnaðurinn allmikið fram úr upphaflegri áætlun. Það er því eðlilegt, að erfiðleikarnir á rekstri verksmiðjunnar verði mestir fyrstu árin. Svo kemur og fleira til greina, er veldur því að þröngt er fyrir dyrum hjá þessu fyrirtæki eins og stendur. Síðan þetta fyrirtæki tók til starfa, hefir orðið mikil breyting á verðgildi peninganna í landinu. Síðan fyrsti grundvöllur þessa fyrirtækis var lagður, hefir íslenska krónan hækkað í verði um 1/5 hluta, en hinsvegar hefir framleiðslukostnaðurinn ekkert lækkað, heldur þvert á móti hækkað nokkuð. Fyrir gengisbreytinguna hefir erlend niðursoðin mjólk fallið í verði. Þetta hefir ennfremur orðið þess valdandi, að verksiniðjan á eins og stendur allerfitt uppdráttar í samkeppninni við erlendu mjólkina. Það hefir verið athugað, að verðlækkunin á erlendu mjólkinni síðan á áramótum, þegar íslenska mjólkin kom á markaðinn, er mun meiri en sem nemur gengisbreytingunni, og þar sem kunnugt er um, að mjólkin hefir ekki lækkað á erlendum markaði á þessu tímabili, þá verður ekki annað sjeð en verðlækkunin sje að nokkru leyti sett til höfuðs hinni íslensku mjólkurframleiðslu. Þetta hvorttveggja: að stofnkostnaðurinn hefir orðið mun meiri en búist var við, og svo hitt, hversu samkepnin er örðug við erlendu mjólkina af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú lýst, veldur því, að eins og sakir standa á þetta fyrirtæki í vök að verjast. Af því var það, að stjórn fjelagsins sneri sjer til fjárhagsnefndar neðri deildar og fór fram á það við nefndina, að hún í sambandi við verðtollslögin bæri fram tillögu um að láta ákvæði verðtollslaganna ná til innfluttrar mjólkur. Um þetta fjekst ekki samkomulag í nefndinni; meiri hlutinn var því mótfallinn að setja verndartoll á mjólkina, en minni hlutinn, tveir nefndarmanna, fjellust á og töldu heppilegast að fara þá leið. En hinsvegar var öll nefndin á einu máli um það, að veita bæri fjelaginu fjárhagslegan stuðning meðan það væri að komast yfir mestu byrjunarörðugleikana. Varð það því að ráði, eins og tekið hefir verið fram af frsm. fjhn, að leggja til að veita fjelaginu 8000 kr. styrk á árinu 1926. En nefndin hefir ekki getað komið sjer saman um að bera fram tillöguna í einu lagi, því minni hl. hefir hnýtt athugasemd aftan í sína tillögu, þess efnis, að ef settur verði verðtollur á innflutta mjólk, falli styrkurinn niður, og hefir þegar komið fram frá þeim brtt. við verðtollslögin um að setja verðtoll á innflutta mjólk. Þegar svo fjvn. fór að athuga þessar till, þá var það samhuga álit nefndarinnar, að styrkja bæri þetta þarfa fyrirtæki. Það, að nefndin hallaðist að till. minni hl. var af því, að þótt hún vildi styrkja fjelagið, sá hún ekki ástæðu til þess að samþykkja sjerstaka fjárveitingu, ef tillagan um að setja verðtoll á mjólkina yrði samþykt, enda hefði fjelagið þá fengið fullnægingu óska sinna. Jeg vona, þó þannig sjeu fram komnar tvær tillögur um þetta efni, að það valdi ekki neinum misskilningi, þannig að þó tillaga meiri hl. verði feld, að þeir meirihlutamenn og aðrir deildarmenn greiði þá atkvæði með tillögu minni hl. Með því er ekki tekin nein afstaða til tollverndarinnar hvort sem er. Jeg vænti þess því, og skýt því til hv. deildar að láta ekki þá örðugleika, sem orðið hafa nú í byrjun á vegi þessa fjelags, verða valdandi þess, að gott og nytsamt fyrirtæki verði að draga saman seglin og máske leggja árar í bát. Mjer er kunnugt um það, að stjórn fjelagsins mun gera alt, sem í hennar valdi stendur, til þess að draga úr kostnaðinum við rekstur verksmiðjunnar; enda standa þeir menn þar að, sem fullkomlega má treysta til allrar hagsýni og varfærni um þessa hluti. Þess er einnig að vænta, að íbúar kaupstaðanna, sem mikið nota niðursoðna mjólk, styrki þetta innlenda iðnfyrirtæki og láti það njóta viðskifta, og það því fremur, sem þeir hafa þá tryggingu fyrir því að fá góða, holla og næringarmikla mjólk. Jeg leyfi mjer því að vænta þess fastlega, að fjelaginu verði veitt þessi upphæð, af því að jeg geri naumast ráð fyrir því, samkvæmt áður fenginni reynslu hjer á þingi, að tollverndin nái fram að ganga. Jeg get ekki varist að drepa á þau um mæli hv.frsm. síðari kafla fjárlagafrv (TrÞ), að hreppabúnaðarfjelögin sjeu langveigaminsti þátturinn í búnaðarstarf sje minni hjer á landi. Þessi ummæli eru samkvæmt þeirri þekkingu, sem jeg hefi af starfsemi hreppabúnaðarfjelaganna fyr og nú, gersamlega röng og ómakleg í garð þessa fjelagsskapar. Með hreppabúnaðarfjelögunum er fyrsti grundvöllurinn lagður að verulegri framkvæmd í jarðrækt hjer á landi. Stofnun þessa fjelagsskapar leiddi til fyllri skilnings á nauðsyn og þýðingu jarðræktarinnar. Fjelagsskapurinn hefir glætt áhuga manna í þessum efnum, komið á stað kappi milli manna um framkvæmdir innan fjelaganna og svo milli þeirra. Fjelögin hafa komið upp sjóðum, sem orðið hafa að miklu liði við endurbætur og framfarir í jarðræktinni. Eftir því sem fjelögunum óx fiskur um hrygg, var starfið fært út, meiru varið til verkfærakaupa, og eru hreppabúnaðarfjelögin hornsteinn og grundvöllurinn undir starfsemi búnaðarsambandanna, sem hafa leitt til þess, að meiru hefir orðið áorkað. Sum hreppabúnaðarfjelögin halda úti vinnuflokkum haust og vor. Það má, að jeg hygg, með fullum sanni segja, að hreppabúnaðarfjelagsskapurinn hafi verið og sje einhver verulegasti þátturinn í jarðræktinni hjer á landi, og það einmitt þeim jarðræktarframkvæmdum, sem að mestu gagni hafa komið. Það er alls ekki fyrir þær sakir, að jeg, ásamt meiri hl. fjvn., hefi ekki fallist á að hækka styrkinn til hreppabúnaðarfjelaganna, að jeg líti smáum augum á þessa starfsemi, heldur af hinu, að með jarðræktarlögunum er stórum aukinn styrkur til jarðabóta, og það ýmsra þeirra umbóta, sem búnaðarfjelagastyrkurinn gekk til, og svo líka því, að mín stefna er að halda til sparnaðar í hvívetna um útgjöld ríkissjóðs.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil byrja á því að svara fyrirspurn hv.þm. Str. (TrÞ), sem hann bar fram út af till. um styrkveitingu til landsspítala. Hann spurði, hvort ákveðið væri að drepa landsverslunina til þess að losa varasjóð hennar. Um þetta efni hefir engin ákvörðun verið tekin, eins og gefur að skilja. En jeg er samþykkur því, sem hann sagði, að ef þetta ætti að gera, þá ætti það að koma fram í fjárlagafrv. Annars þykist jeg ekki þurfa að endurtaka það, sem jeg hefi sagt um þetta mál í heild sinni, að ef menn vilja taka í fjárlög meiri útgjöld en tekjurnar leyfa, þá er þessi möguleiki til. Þá ætla jeg mjer að snúa mjer lítillega að till., sem fram er komin frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um að hækka tekjuáætlunina. Jeg vil byrja á að svara fáum orðum ummælum hans frá 2. umr. Hann kvaðst ekki vita, hvaðan mjer kæmi vitneskja um kreppu á næstu árum, og gat þess til, að jeg hefði einhver ráð undir rifjum að knýja hana fram. Það er gamalt orðtæki, að ekki veldur sá, er varir. Það er víst upprunalega komið fram sem andmæli gegn svona löguðum ósanngjörnum ummælum. En ef háttv.þm. (JakM) vill vita, hvaðan mjer kemur vissa um kreppu, þá er því að svara, að hún er sama eðlis og sú vissa hans, að nótt kemur á eftir degi. Það veit hann, að ekki bregst, og jeg veit heldur ekki til, að það bregðist, að kreppa kemur á eftir uppgangstíma. Hv. þm. getur rakið, að svo hefir það gengið ávalt í öllum löndum, og á þessu byggi jeg þá vissu mína, að kreppan kemur. Hvort það verður 1926 eða síðar. er ekki unt að segja, en eins og horfir er ekki líklegt, að það dragist lengi. Hitt er líka rjett, að eins og næturnar eru misdimmar, svo eru kreppurnar misharðar. Það er í mannanna valdi að afstýra verstu afleiðingunum með því að vera undirbúnir. Og það, sem jeg fer fram á, er, að þessi hv. deild taki tillit til þess, að kreppan hlýtur að koma. En að jeg hafi ráð til þess að framkalla hana og muni beita því, nær engri átt, ekki fremur en ef sagt væri, að nóttin kæmi af því að hv.þm. (JakM) hefði hnýtt spotta upp í sólina og teymt hana burtu. Þá kem jeg að till.háttv.þm. Eftir þær hækkanir, sem samþyktar voru við 2. umr. að till.fjvn., þá er áætlunin orðin jafnhá og tekjur urðu 1923, að viðbættum þeim tekjuauka, sem síðan hefir orðið samkvæmt breyttri löggjöf. Og það er ekki hægt að neita, að það er mjög ógætilega áætlað, að tekjur verði hærri 1926 en þær urðu 1923, vegna þess að engin vissa er fyrir því, að næsta ár verði betra tekjuár en 1923. En öll vor reynsla heimtar, að tekjur fari 15% fram úr áætlun. Það þarf gott tekjuár 1926 til þess að svo verði. Jeg skal láta þetta nægja og þreyta ekki með tölum. En viðvíkjandi hækkunartill. á þskj. 299,1, um tekjur af tóbakseinkasölu, þá er tekjuáætlunin komin svo langt fram úr því, sem reynslan gefur tilefni til, að hún er 125 þús. kr. hærri en 1923 og 100 þús. kr. hærri en meðaltal síðustu þriggja ára. Þetta er ekki sú varfærni, sem ríkja á, ef vel á að fara. Þá vil jeg minnast á till., sem kend er við hv.fjvn. á þskj. 290,VI, um aðstoðarlækni á Skutilsfjarðareyri. Sá læknir er ekki til. En aðstoðarlæknir á Ísafirði er skipaður með lögum. Ef þetta á að vera sami maðurinn, þá er hjer farið fram á að breyta gildandi lögum með fjárlagaákvæði. Á síðasta þingi vísaði hæstv. forseti (BSv) tillögu hjer frá af þessari ástæðu, og orkar því mjög tvímælis, hvort þessi till. á að koma til atkv. Að öðru leyti skal jeg ekki út í þessi nafnaskifti fara. Þá skal jeg minnast á örfáar till., sem fara fram á að auka útgjöldin um stórar upphæðir. Þar koma landsspítali, stúdentagarður, Eiðaskólinn og barnaskólar. Jeg er því samþykkur, að þetta sjeu framkvæmdir, sem eigi að bíða, og skal nú fara nokkrar ástæður fyrir því. Það er kunnugt bæði innanþings og utan, að ýmsir menn hafa orðið fyrir ámæli fyrir það að ráðast árið 1920 í framkvæmdir, sem þá urðu nokkru dýrari en síðar varð. Og ámælið byggist auðvitað fyrst og fremst á því, að sú breyting hefir orðið síðan, að ef framkvæmdirnar hefðu beðið þessa tíma, þá hefðu þær orðið nokkru, já, það er óhætt að segja nálega 1/4 ódýrari en þegar þær voru gerðar 1920. Það hefir oft verið kastað ómaklegum hnútum að þeim mönnum, sem rjeðu því, að ráðist var í þessar framkvæmdir 1920. Þær voru sem sje flestar afráðnar fyr, eða í stríðslokin 1919. Og ef segja á sannleikann, þá var í rauninni ófyrirsjáanlegt þá, að verðlagið myndi halda áfram að hækka. Allir bjuggust sem sje við, að verðlagið hefði náð hámarki sínu við stríðslokin haustið 1918 og myndi svo lækka og fara sílækkandi úr því. Sú von brást. Nú horfir svo við, að svo framarlega sem það er vitanlegt og sjáanlegt, að gengi peninganna á að halda áfram að hækka, þá hækkar verðlagið, og að það lækkar nokkurnveginn jafnört og peningarnir hækka. Enn er ekki unt að synja fyrir það, að við þykjumst tilneyddir til þess að láta peningagildið hækka alt upp í gullverð, og það á ekki mjög löngum tíma, en þetta þýðir það, að alt verðlag lækkar um 50% frá því, sem nú er. Og ef það er ámælisvert, að ráðist var í framkvæmdir 1919, þegar alment var ekki annað sjáanlegt en að verðlækkun væri fyrir hendi, ætli þá að svo geti ekki farið, að einhverjir hljóti ámæli, ef þeir eru of örir til að ráðast í framkvæmdir 1925, þegar allmikil líkindi eru til, að mikil verðlækkun sje framundan, og hún mjög nálæg, vegna lækkandi gengis. Jeg held, að meðan engin ákvörðun er tekin viðvíkjandi peningamálum okkar yfir höfuð, þá sje ekki hyggilegt fyrir einn eða neinn að ráðast hvatvíslega í framkvæmdir, sem unt er að fresta. En alveg af sömu ástæðu gera kringumstæðurnar, meðan svo stendur á, það nauðsynlegt fyrir hvern og einn að losa sig úr skuldunum eftir allri getu sinni. Því alveg eins og framkvæmdirnar verða því auðveldari sem peningarnir hækka meira, alveg eins verða skuldirnar því þungbærari, sem þeir hækka meira. Það er þess vegna í mínum augum alment tekið ekki annað en sjálfsögð varfærni, eins og nú stendur á, að fresta framkvæmdum eftir því, sem forsvaranlegt er, og að borga skuldirnar eftir því, sem getan leyfir. Þar með hefi jeg ekki tekið neina afstöðu til þess, inn á hvaða leið jeg vil fara í peningamálum okkar, eða að því er snertir gildi peninganna. Um þessar einstöku till. skal jeg ekki fara mörgum orðum. Um landsspítalann vildi jeg segja það, að nú eru byrjaðir samningar milli landsstjórnarinnar og forráðamanna landsspítalasjóðsins um framkvæmd á þessu máli. Jeg get ekki sagt, hvernig þeim lyktar, en skal aðeins geta þess, að sá möguleiki virðist ekki útilokaður, að það mál geti komið til framkvæmda eftir allra óskum 1926, án framlags úr ríkissjóði. Meðan svo er, sje jeg ekki að ástæða sje til að samþykkja till.hv.fjvn. um fjárveiting til þessa fyrirtækis á árinn 1926. Mun nógur tími til þess við síðari umr. fjárlaganna, ef þess sýnist þörf. Um till. XXII á þskj. 290, til viðbótarbyggingar við skólann á Eiðum 56 þús. kr., vil jeg segja það, að við 2. umr. var hjer borin fram og feld till. um að veita 60 þús. kr. til að byggja hús á þessum sama stað á tiltekinn hátt, sem þá var lýst. Nú er ekki leyfilegt að bera tvisvar upp samskonar till., og verð jeg því að gera ráð fyrir, að þessi till. sje miðuð við aðra byggingu en ákveðin var og teiknuð hefir verið. Því að vitaskuld er það sama till., þó að upphæðin sje hækkuð, ef átt er við sömu bygginguna, því að þá verður ríkissjóður að greiða allan kostnaðinn, sem verkið hefir í för með sjer. Jeg verð þess vegna að líta svo á, úr því hin till. var feld við 2. umr., að þá sje stjórninni heimilt, þó að þessi till. verði samþykt, að nota ekki þessa fjárveitingarheimild, ef sjáanlegt er, að fyrir hana er ekki hægt að koma upp forsvaranlegri byggingu. Um fjárveitingu til stúdentagarðsins get jeg ekkert sagt fyrir stjórnarinnar hönd; hún hefir enga afstöðu tekið til hans. En mitt álit einvörðungu er það, að því málefni sje mestur greiði ger með því að halda áfram fjársöfnuninni nokkurn tíma enn. Hún var hafin, eins og kunnugt er, þegar nokkur fjárþröng ríkti í landinu. Nú í bili hefir breyst til batnaðar, og jeg vona því, að fjársöfnunin muni nú bera tiltölulega betri árangur en þegar hún var hafin. En af sömu ástæðu er og hentugast fyrir fyrirtækið að gera sem mest úr fjársöfnuninni með því að velja frekar þann tíma til framkvæmda, þegar verðlagið er lægra. Og svo vil jeg bæta því við, algerlega frá eigin brjósti, að jeg get ekki horft á það með sjerlegri ánægju, að til annars eins fyrirtækis og þessa sje stofnað með skuld á baki. Jeg álít, að það beri að stefna að því, að þessari byggingu verði komið upp algerlega skuldlausri, og þess vegna get jeg að sjálfsögðu ekki fylgt þeirri till. að veita henni ábyrgð ríkissjóðs fyrir 100 þús. kr. láni. Aftur á móti get jeg sagt fyrir mína hönd, en ekki stjórnarinnar, að ekki skal standa á mjer, þegar tími er til kominn, að styðja að því, að þessari byggingu verði komið upp skuldlausri með ríflegu fjárframlagi úr ríkissjóði. Um fjárveitingar til barnaskólabygginga hefi jeg ekki annað að segja en það, að mjer finst þær geti eins vel beðið eins og margar aðrar framkvæmdir, sem nú verður að fresta. Um till.hv. minni hl. fjvn. (BJ) um að hækka styrkinn til búnaðarfjelaganna verð jeg að segja, að jeg er sammála öllu og einu, sem hann hefir sagt um þetta mál, og jeg vil taka undir það, sem hv.þm. Borgf. (PO) sagði um gagnsemi þessa fjelagsskapar. Og þegar háttv.þm. Str. (TrÞ) segir, að búnaðarfjelögin hafi verið veigaminsti þátturinn í búnaðarframkvæmdum hjer á landi, þá neytir hann ekki söguþekkingar sinnar eins vel og honum er títt. Því að það vita allir, sem kunnugir eru til sveita, að framfarir í jarðrækt hjer á landi alt frá því um 1880 til 1914, er styrjaldarvandræðin stöðvuðu þær, voru svo að segja allar eingöngu búnaðarfjelögunum að þakka. Og það er ekki lítill þáttur, sem þau hafa átt í því að halda landbúnaðinum uppi á þeim krepputímum, sem nú hafa gengið yfir. Mjer hefir oft fundist hjer á Alþingi í seinni tíð, að starfsemi búnaðarfjelaganna hafi ekki verið fyllilega viðurkend, og jeg ætla, að fjárveitingum til landbúnaðarins væri betur varið á þann hátt að lækka styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands, en hækka hann að sama skapi til búnaðarfjelaganna. Ef gera ætti búnaðarfjelögin að engu, en láta Búnaðarfjelag Íslands hafa alt með höndum, sem að landbúnaðinum lýtur, þá væri það líkt og að skipa kirkjumálum á þann hátt, að hafa hjer dómkirkju með kórdjáknum og nokkrum hóp af klerkum, en sleppa guðsþjónustuhaldi úti um land alt. Eða að skipa heilbrigðismálum svo, að láta sjer nægja, að hjer væri landsspítali og landlæknir, en hirða ekki um svipaðar framkvæmdir úti um land. Og jeg held, að slík samsöfnun á eina hönd á einum stað á landinu, eins og nú er verið að stuðla að í þessu efni, jeg held, að hún leiði ekki til góðs árangurs. Þá kem jeg að brtt. minni á þskj. 317 við brtt.hv. 2. þm. Árn. (JörB) um framlag til Skeiðaáveitunnar. Eins og háttv.þdm. sjá, fer brtt. mín ekki fram á annað en að hnýtt sje aftan við brtt.hv. 2. Fjárlög 1926 þm. Árn. sem skilmálum þeim atriðum, sem hv.fjvn. hefir tekið upp í till. sína á þskj. 290, brtt. XXXVIII, viðvíkjandi Skeiðaáveitunni. Jeg þarf ekki að tala fyrir till.Hæstv. atvrh. (MG) benti á, að svo framarlega sem það á að koma skipulagi á fjárreiður áveitunnar á þeim grundvelli, að ríkissjóður greiði í 5 ár 6 þús. kr. upp í veðdeildargreiðslurnar, þá er ekki hægt að gera það með öðru móti en því, að greiðslan úr ríkissjóði byrji þegar á árinu 1926. Það mælir líka engin sanngirni með því að heimta, að fjelagið greiði á fyrsta ári 6 þús. kr. meira en hin árin. Hitt er miklu eðlilegra, að stuðningur ríkissjóðs byrji strax og leiði til að koma skipulagi á fjárreiður fjelagsins. Jeg tel nú viðkunnanlegra form að gera eftirgjöf Landsbankans að skilyrði fyrir framlaginu úr ríkissjóði, og það, að komið sje skipulagi á fjárreiður fyrirtækisins, eins og hv.fjvn. vill. Jeg fyrir mitt leyti tel það rjett og sanngjarnt, að áveitufjelaginu sje veittur þessi styrkur, ekki eingöngu vegna klapparinnar, sem varð fyrir mönnum við skurðgröftinn, því að þó að hún hafi kostað fje, hefir framkvæmd verksins ekki orðið dýrari en ætlað var, ef reiknað er með rjettu verðlagi hvers árs. En framkvæmdin varð svo dýr af því, að verðlagið fór síhækkandi frá því hún var byrjuð, og þess vegna verður hún miklu þungbærari en ráð var fyrir gert. Jeg álít nú, að það sje fyrsta og sjálfsagðasta verkefnið, sem liggur fyrir hinni fjárhagslegu endurreisn nú, að bætt sje úr og bundinn endi á þau skakkaföll, sem orðið hafa á hverju sviði undanfarið. Um þessa framkvæmd er það að segja, að afstaða ríkisins til hennar. er þannig, að ekki er hægt að skjóta sjer undan því að rjetta hjer hjálparhönd. Þess vegna mæli jeg með þessari till. og vona, að með samþykt hennar sje málinu lokið. Þá vil jeg aðeins minnast á till.háttv.fjhn. um styrk til mjólkurfjelagsins Mjallar. Jeg vil ekki mæla á móti henni, þótt jeg sje sannfærður um, að óheppilegt er að miða framlag ríkissjóðs við tiltekna krónutölu fyrir hvern mjólkurkassa, sem framleiddur er. Það gætu komið þær kringumstæður, að best væri fyrir alla málsaðilja, að fjelagið stöðvaði starfsemi sína nokkra hríð, og er þá með þessari till.hv.fjhn. fyrirbygt, að fjelagið njóti þá styrksins. Jeg skal útskýra þetta betur. Það er nú varla ársfjórðungur síðan forgöngumenn fyrirtækisins komu til mín til þess að biðja um ábyrgð ríkisins fyrir 40 þús. kr. láni. En það hafði stjórninni verið heimilað að veita. Þá var fyrirtækið komið alveg í kring og jafnvel byrjað á dálítilli starfrækslu til reynslu. Var búið að leggja fram 60 þús. kr. í hlutafje og sýslufjelög Mýra- og Borgarfjarðarsýslu höfðu tekið á sig ábyrgð fyrir 40 þús. kr. Var þá ekki unt að neita um bakábyrgð ríkissjóðs. En jeg benti forgöngumönnunum á þá örðugleika, sem fyrirtækið myndi eiga framundan fyrst í stað, því að peningarnir fóru hækkandi og verð innfluttrar mjólkur hlaut að lækka. En áætlun þeirra sýndi, að ekki mátti við því, að innflutta mjólkin lækkaði í verði, nema þá að mjólk sú, er úr er unnið, lækkaði líka. Jeg verð nú að segja, að mjer finst nokkuð snemt fyrir svona fyrirtæki að leita hjálpar ríkissjóðs, svo skömmu eftir að það er stofnað. Jeg veit heldur ekki til, að neinn hafi fullyrt, að verðfall útlendrar mjólkur haldi ekki áfram. Hjer er farið fram á framlag á árinu 1926. En hvar stendur fjelagið, ef frá þessum tíma og til 1926 verður eins mikið verðfall á útlendri mjólk og orðið hefir frá því fyrirtækið byrjaði og þar til nú? Þá sýnist mjer, að þessar 2 kr. á kassann verði hefndargjöf. Jeg mæli nú samt ekki á móti því, að fjelaginu sje veittur nokkur styrkur úr því sem komið er. En jeg tel rjett að benda á þetta, þeim til viðvörunar, sem ráðast í fyrirtæki, sem eiga að gefa seintekinn arð, á tímum eins og nú er. Þá ætla jeg að minnast á till.hv.fjvn. um nýjan lið við 25. gr. II, um að gefa Hólshreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu upp viðlagasjóðslán að upphæð 16 þús. kr., enda kosti hreppurinn aðgerð og viðhald á brimbrjótnum í Bolungarvík. Við 2. umr. fjárlagafrv. kom fram till. frá hv.þm. kjördæmisins (JAJ) um 10–12 þús. kr. fjárveiting til viðgerða á þessum brimbrjót. Jeg get ekki annað sagt en að mjer finst, að skynsamlegra væri að veita 10 þús. kr. í þessu skyni með sæmilegri tryggingu fyrir því, að verkið verði framkvæmt, heldur en að veita 16 þús. kr. og eiga það alveg undir getu lántakenda, hvort viðgerðin kemst í framkvæmd eða ekki. Nema meiningin sje sú, að láta sig framvegis engu skifta, hvort mannvirki þessu er haldið við eða sjórinn fær að brjóta það. En eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi um gagnsemi brimbrjótsins, tel jeg ekki rjett að láta hann verða að engu. Og ef svo er, skil jeg ekki í því, að farið er fram á að veita hærri upphæð með minni tryggingu fyrir því, að það verði gert, sem gera þarf í þessu efni. Jeg skal svo að lokum minnast á þær till., sem fara fram á að veita ríkisstjórninni heimild til að ábyrgjast lán, er fyrir liggja Jeg vil segja um þær tillögur alment, að háttv. þingmenn mega ekki gera sjer neinar vonir um, að jeg láti í tje slíkar ábyrgðir, ef til kemur, meðan horfur breytast lítið eða ekkert frá því, sem nú er. Ríkissjóður borgar nú sem stendur upp undir 100 þús. kr. á ári vegna ábyrgða, og mjer þykir sem stendur ekki bætandi á þá áhættu. Jeg get þessa til varhygðar, svo að ef einhver slík ábyrgð þykir nauðsynleg, þá sje gerð bein ákvörðun um það efni, en ekki aðeins veitt heimild. Þá þarf jeg að segja örlítið við háttv.þm. Dala. (BJ) út af ummælum hans, sjerstaklega út af brtt. hans við 26. gr. Jeg var raunar búinn að segja við 2. umr., að ef fyrirheit Alþingis væru ekki gildandi eftir þeim lögum, sem nú eru í landi, þá þyrfti ekki heldur að auka þessu þarna við, og get jeg því að mestu slept að minnast á, hvað hv.þm. sagði um það, hvernig ætti að líta á slík loforð. En þegar loforð eru hvergi skrifuð, er ekki einungis hætt við heldur víst, að einhver ágreiningur verður um það síðar, hvort loforð hafi verið gefið eða ekki. Það væri holt að temja sjer þá reglu á Alþingi, sem álitin er nauðsynleg í viðskiftaheiminum, að staðfesta loforð með brjefi. Þá er um leið kominn samningur. Jeg benti á það við 2. umr., að svona ætti að ganga frá bindandi loforðum, svo gilt væri. Loforð án votta getur verið gott og gilt meðan sami maður er samningsaðili, en það getur verið erfitt fyrir þann, sem við tekur, að binda sig við munnleg loforð fyrirrennara óstaðfest, og því rjettara að hafa alt vottfast. Jeg veit ekki, hvað jeg á að leggja upp úr því, sem hv.þm. (BJ) sagði, að jeg mundi bráðum detta af prikinu. Jeg get sagt honum, að það er ekki vant að saka lítinn dreng, þó að hann detti af priki. Og jeg býst ekki við, að það mundi saka mig heldur, þó að jeg dytti af þessu priki, sem hv.þm. stakk milli fóta mjer á dögunum, þegar hann af almætti sínu gerði mig að litlum dreng. Jeg vona að minsta kosti, að það verði ekki þeim til falls, sem þykjast ríða góðhestum, sitja fæstir í söðli og standa vel í ístöðunum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg skal reyna að vera fáorður. Jeg get verið þakklátur hv.fjvn. fyrir þær viðtökur, sem þær tillögur hafa fengið, sem jeg er flm. að. Viðvíkjandi þeirri till., sem er á þskj. 290 undir tölulið LV. get jeg verið hv.fjvn. þakklátur fyrir undirtektir hennar. Hv. frsm. síðari kaflans (TrÞ) lýsti því yfir, að nefndin hefði átt tal við biskup og hefði hann sagt, að stjórnin í samráði við sig gæti keypt byggingarnar á Torfastöðum án þess að samþykki Alþingis kæmi til, og væri hann því hlyntur. Og hv.frsm. ljet í ljós sem skoðun nefndarinnar, að hún væri þessu hlynt. Mjer nægir algerlega þessi yfirlýsing hv.frsm., og tek því till. hjer með aftur. Þá er brtt. mín á þskj. 299, undir tölulið IV, um Skeiðaáveitunar sem hv.frsm. gerði að umtalsefni. Hæstv. atvrh. (MG) hefir þegar gert svo glögga grein fyrir þessari tillögu, að jeg þarf þar litlu við að bæta. Hæstv. fjrh. (JÞ) tók í sama strenginn, og flytur hann brtt. við þessa till., og get jeg lýst því yfir, að jeg get vel fallist á þá brtt. Jeg get búist við, að stjórn Landsbankans þyki þetta viðfeldnari leið og eigi hægra með að sætta sig við þá tilslökun, sem bankinn þarf að gera, ef þetta verður samþykt svona. Annars legg jeg þann skilning í þessa tillögu, að ekki sje með henni lögð minni áhersla á að koma málinu í rjett horf heldur en með þeirri till., sem hv.fjvn. flytur á þskj. 290 undir tölulið XXXVIII. Jeg er báðum hæstv. ráðherrum þakklátur fyrir stuðning þeirra í þessu máli og tel mjög hyggilegt að koma því á þann rekspöl nú, að það þurfi ekki altaf að vera að tala um þetta mál. Jeg vona, ef tekst að koma fjárhagnum í gott horf, að bændur geti sjálfir annast þetta og þurfi ekki oftar að leita á náðir þingsins. Þá voru nokkur ummæli hv.frsm. síðari kaflans (TrÞ), sem jeg get ekki látið alveg ómótmælt. Hann drap sem sje á það, að þegar búið væri að koma fullu lagi á fjárreiður fjelagsins, væri nefndin fús á að veita frekari stuðning, og þegar bændur hefðu sýnt fullan vilja á að standa í skilum, mundi hún vilja styðja áveitufjelagið. Þetta er nú gott og blessað, en jeg hefi það við það að athuga, að það er ekki rjett, að bændur hafi ekki sýnt fullan vilja á að hafa fjárreiðurnar í sem bestu lagi. Þeir hafa þvert á móti viljað standa við allar sínar skuldbindingar, en fyrirtækið varð svo kostnaðarsamt, að þeir hafa ekki getað staðið í skilum með alt fjeð, og hafa því í tæka tíð leitað til þingsins. Þingið hefir sint þessum málaleitunum. Það er því ekki að ræða um neitt tómlæti eða hirðuleysi af hálfu bænda í þessu efni. Nú mætti ef til vill segja, að fjelagið hefði verið einrátt um, hvort það legði út í þetta fyrirtæki; en þeir vissu ekki, að þetta mundi verða eins kostnaðarsamt og raun hefir á orðið, og eftir að verkið var byrjað og komið á góðan rekspöl, var ekkert vit í að hætta við alt saman. Þeir voru þá heldur ekki einráðir orðnir um það. Jeg er viss um, að ef búendur á þessu svæði hefðu haft hugboð um, hversu dýrt þetta yrði, þá hefðu þeir ekki lagt út í það, þó að þeir hefðu verið vissir um að fá þann stuðning, sem hjer er farið fram á. Mjer þykir leitt, að hv.fjvn. skyldi ekki fallast á þá tillögu, sem hæstv. atvrh. (MG) kom fram með. Eins og hv.þm. vita, er bústofn bænda ekki nógu mikill til þess að geta borið uppi svona mikinn kostnað; en þeir eru að hugsa um að stækka bú sín. En einmitt meðan verið er að koma þessu í kring, er mest nauðsynin á að fá fjárhagslegan stuðning. Þess vegna er hyggilegast að veita hann strax, enda eru þeir þá færari um að geta borið meira síðar. Hv. þdm. verða, um leið og þeir greiða atkvæði, að hafa það hugfast, að bændum er ekki sjálfrátt, á hvaða grundvelli þeir standa nú. Ef þeir hefðu vitað og fyrirsjeð þetta alt saman, væri eðlilegt, að þingið væri á móti. En þeir ákváðu að leggja út í þetta, þegar ekki var unt að sjá fyrir þá dýrtíð og fjárhagslega erfiðleika, sem síðan hafa orðið. Jeg vona, að háttv.þdm. gangi svo frá þessu máli, að ekki þurfi á næsta þingi að bera fram þessar sömu óskir. Jeg skal geta þess viðvíkjandi brtt., sem jeg flyt á þskj. 299, undir tölulið IV, að jeg get tekið fyrri lið hennar aftur, þar sem hann stendur í fjárlögunum frá 2. umr., og það breytir engu, þó að tillaga hæstv. fjrh. (JÞ) verði samþykt sem viðauki við b-lið minnar tillögu. Þá ætla jeg að víkja örfáum orðum að því, sem hæstv. fjrh. sagði um tillögu mína og tveggja annara þm., á þskj. 299, undir tölulið l, um að hækka tekjur af tóbakseinkasölunni úr 275000 kr. upp í 325000 kr. Hæstv. ráðherra sagði, að þessi till. gengi of langt og ætti ekki rjett á sjer að verða samþykt. Hann lagði til grundvallar, að ef tekið væri meðaltal af tekjum 2–3 síðastliðinna ára, færi þetta fram úr því. Þetta er rjett, og við vissum það ofurvel, en þess ber að gæta, að 2 árin er ekki hægt að taka til samanburðar, sökum þess, að þegar landsverslunin byrjaði tóbakseinkasöluna árið 1922, var innflutningur lítill af tóbaki og tóbak dýrt, og 1923 var rekstur verslunarinnar tæpast kominn í rjetta rás. Ef nokkuð er til að miða við, þá er það árið 1924. Hagnaðurinn var þá 350 þús. kr., auk varasjóðs, sem nam 35 þús. kr. Þessi upphæð er 60 þús. kr. minni en arðurinn af versluninni, og áætlunin er fullum 15% lægri en tekjur síðastliðins árs. Því get jeg ekki sjeð að þetta sje óvarlega áætlað. Jeg vil bæta því við, að með því að áætla þetta svona hátt er gefin bending til forstjóra um að leggja það mikið á tóbakið, að verslunin gefi þennan arð. Þó mörgum kunni að þykja það slæmt, finst mjer minna til um, þótt lagt sje mikið á tóbak en ýmsar aðrar vörutegundir, sem skattaðar eru hátt. Þó að tóbak sje fyrir marga eins og nauðsynjavara, er jeg í engum vafa um, að menn mundu heldur neita sjer um að kaupa það en mat til heimilisins. Annars er mjer þessi tillaga ekkert kappsmál, en jeg legg meiri áherslu á, að þessar tekjur standist áætlun en af öðrum nauðsynlegri vörum, sem ekki er hægt að komast af án.

Ingólfur Bjarnarson Jeg vildi aðeins gefa nokkrar upplýsingar viðvíkjandi brtt.fjvn. á þskj. 290 um fjárveitingu til Vaðlaheiðarvegar, í viðbót við það, sem hv.frsm. (ÞórJ) þegar hefir tekið fram. Jeg ætla þó ekki að fara að tala um nauðsyn vegarins; það er þegar búið að upplýsa það, og jeg hygg, að ekki þýði að bæta miklu þar við. En þau ummæli munu hafa komið fram við 2. umræðu fjárlaganna, að vegamálastjóri hafi álitið upphæð þá, sem fjvn. fór þá fram á, sem var 20 þús. kr., alt of lága. Er mjer ekki grunlaust um, að sá skilningur hafi komist inn hjá sumum hv.þdm., að vegamálastjóri væri þar af leiðandi á móti tillögunni, og að sá skilningur hafi máske ráðið þeim úrslitum, að tillagan var feld hjer í deildinni við 2. umr. fjárlagafrv. Jeg vildi þess vegna skýra frá því nú um þessa till., sem fjvn. ber fram að nýju um tillag til þessa vegar, sem er 18000 kr., að till. er borin fram í samráði við vegamálastjóra. Hann hefir að vísu í áliti sínu til stjórnarinnar um vegagerð 1926 látið skýrt uppi, að mikla nauðsyn bæri til, að lagning Vaðlaheiðarvegar; yrði hraðað sem mest, og mætti alls eigi fresta lengur en til 1927, og lagningin fullgerast - mig minnir að hann nefndi á 3–4 árum. Hefir mjer skilist, að hæstv. atvrh. hafi fallist á þá till. vegamálastjóra. Er þessi skoðun vegamálastjóra vitanlega óbreytt, en þó álítur hann, að till., sem hjer liggur fyrir um 18000 kr. fjárveitingu til þess að byrja á veginum árið 1926, sje mjög æskileg, og hann býst við að haga þeirri fjárveitingu á þann veg, að unnið verði að þessum vegi vorið og haustið 1926, og hann telur, að þessi byrjun mundi verða á neðsta kafla vegarins, þar sem hann liggur með bæjum, og þess vegna hægt að framkvæma vinnuna að vorinu og haustinu. Telur hann, að þessi byrjun myndi greiða mjög fyrir framhaldi vegargerðarinnar, sem talið er að muni öll kosta um 190 þús. kr., eftir hans áætlun. Jeg ætla ekki að tefja tíma hv. deildar með því að ræða mikið um þetta mál vildi aðeins gefa þessar upplýsingar um till., að hún er alveg í samrými við álit vegamálastjóra og borin fram í samráði við hann.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm. meiri hl. fjhn. (KIJ) hefir skýrt frá þeim ástæðum, sem vöktu fyrir minni hl. nefndarinnar um að bera fram styrk til mjólkur fjelagsins Mjallar, og hv.frsm. (KIJ) hefir lýst því, að minni hl. vilji sjerstaklega hlynna að þessu fyrirtæki með því að samþykkja 10% verðtoll á innfluttri mjólk, en það viljum við, meiri hl. nefndarinnar, með engu móti samþykkja, vegna þess að í sjóþorpum landsins er oft ekki með nokkru móti hægt að ná í innlenda mjólk, og þó að það sje kannske hægt, þá er hún svo dýr, að ekki er hægt fyrir fátækt fólk að nota hana. Auk þess er varla hægt að geyma innlenda mjólk nema svo sem eitt dægur; en eins og allir vita, er hægt að geyma útlendu mjólkina í fleiri daga, ef dósin er látin standa í köldu vatni. Þess vegna er það, að meiri hl. nefndarinnar vill veita verðlaun fyrir niðursuðu mjólkur hjer á landi, en alls ekki stuðla að því, að fátækum þurrabúðarmönnum sje gert enn erfiðara fyrir með að afla sjer þessarar nauðsynlegu fæðutegundar. Jeg var andvígur þessu fyrirtæki, þegar til þess var stofnað og sótt um styrk til ríkissjóðs handa því. Jeg þóttist sjá það fyrir, að erfitt yrði að sjóða niður mjólk og keppa við hina erlendu, vegna þess að þeir, sem sjóða niður í útlöndum, fá hráefnin miklu ódýrara, og svo er ýms kostnaður miklu minni en hjer. En þar sem fjárveitingavaldið hefir að nokkru leyti hvatt þessa menn til þess að stofna þetta fyrirtæki, þá finst mjer ekki nema sjálfsagt, að fjárveitingavaldið styrki það í byrjun, því að það er ábyggilegt, að þeir geta ekki soðið niður mjólk þar í Borgarfirði, nema með því að selja hana nokkru dýrara en útlenda. Það eina, sem gæti hjálpað þeim, er, að þeir fengju verðlaun fyrir framleiðslu sína, en þó er hvorugur kosturinn góður, að leggja fram fje úr ríkissjóði, nje heldur að hækka verðið um 10 aura á dósinni fyrir þeim, sem þurfa að nota útlenda mjólk hjer. Jeg hygg því, að meiri hl. fjhn. verði andvígur þessari till. og haldi fast við till. sína á þskj. 290, að minsta kosti veit jeg það um flesta hv.þm. í meiri hl. nefndarinnar. Hæstv. fjrh. (JÞ) gat þess, að svo gæti farið, að verðfallið yrði það mikið á erlendri niðursoðinni mjólk, að þetta fyrirtæki gæti ekki unnið á árinu 1926; en verði það, þá verða heldur ekki greidd nein verðlaun fyrir framleiðsluna. Það er aðeins með því skilyrði, að þeir vilji og geti haldið áfram, að þeir fá þessi verðlaun, sem hjer er um að ræða. Þá mintist hæstv. fjrh. á till.fjvn. um eftirgjöf á láni til brimbrjótsins í Bolungarvík, og virtist mjer sem hann teldi, að þessi till. ætti ekki að ná samþykki hv. deildar. Mjer þótti það því undarlegra, sem hann í öðru máli, Skeiðaáveitumálinu, talaði svo sem hann áliti best að taka sem fyrst eitthvað af þeim sköðum, sem orðið hefðu á fyrirtækjum einstakra hjeraða sem stofnað hefði verið til á stríðsárunum, og vil jeg taka undir það með hæstv. fjrh., því að þeir, sem búa í Hólshreppi og á Skeiðaáveitusvæðinu, líða mikið við þessar ráðstafanir, sem án þeirra tilverknaðar urðu stórum dýrari en áætlaðar voru í upphafi, og álít jeg því rjett, að þingið taki nokkurn þátt í þeim erfiðleikum, sem þessi hjeruð eiga við að búa, og mig furðar á því, að hæstv. fjrh. virtist líta svo á, að brimbrjóturinn væri ekki hliðstæður við Skeiðaáveituna. Hæstv. fjrh. sagði, að það væri komið undir fjármagni hreppsins, hvort hann gæti gert við brimbrjótinn. Jeg hygg, að hæstv. fjrh. myndi neita um eftirgjöfina, þangað til hann væri viss um að endurbótin væri gerð, og það tel jeg líka rjett og sjálfsagt, að þá fyrst komi eftirgjöfin, þegar búið er að endurbæta brimbrjótinn. Í sambandi við þetta mál vil jeg geta þess, að jeg get fylgt vatill. hæstv. fjrh. á þskj. 317, um að binda styrkveitinguna til Skeiðaáveitufjelagsins því skilyrði, að veðdeildarlánsgreiðslur fyrir árin 1924 og 1925 verði eftirgefnar af Landsbankanum. Þetta er einmitt sú leið, sem jeg benti á við 1. umr. þessa máls, og tel jeg, að Landsbankinn geti tæplega skorast undan því að veita þessa eftirgjöf, þar sem ríkissjóður jafnframt gefur fyrirheit um styrk eða aukið fjárframlag. Viðvíkjandi brtt. minni á þskj. 290 um styrk til ábúandans á Arngerðareyri, til að halda uppi gistingu, vildi jeg aðeins bæta því við, að það eru komin meðmæli og eindregnar áskoranir frá sýslunefndarmönnum í Norður-Ísafjarðarsýslu um að veita þennan styrk. Mjer þykir það dálítið undarlegt, ef veittir eru styrkir í sama augnamiði þar, sem jeg get sýnt, að þörfin er minni, en látið sitja á hakanum þar, sem hún er meiri. Trúi jeg því ekki fyr en jeg sje atkvgr., að hv.þdm. sýni slíkt misrjetti í styrkveitingum.

Jón Baldvinsson Jeg ætla að víkja ofurlítið að þeim till., sem jeg á við þessa umr. fjárlagafrv. Út af því, sem fram hefir komið viðvíkjandi styrk til kvöldskóla verkamanna, hefir hv.frsm.fjvn. (TrÞ) sagt, að einhver hluti fjvn. væri á móti honum. En jeg býst ekki við, að við þurfum að ræða það frekar; atkvgr. mun skera úr um það, hvernig fer með þessa litlu fjárveitingu. Viðvíkjandi styrknum til styrktarsjóðs verkamanna verð jeg að segja, að mjer þykir það undarlegt, að hv.frsm.fjvn. (TrÞ) skuli ekki vilja láta þennan styrk ná fram að ganga, vegna þess að ef slysatryggingar komist á, þá sje þessi sjóður óþarfur. Jeg vona nú, að þær komist á og að nauðsynlegar breytingar verði gerðar á þeim í Ed., því að ef frv. nær fram að ganga eins og það er nú, þá verður það til þess, að nær helmingur þeirra manna, sem vinna við uppskipun hjer í Reykjavík, getur ekki fengið styrk.

Veit hv.þm. (JBald), hvernig lögin verða afgreidd?

. Nei, við erum báðir, hv.frsm. (TrÞ) og jeg, að tala um það, sem nú er. (TrÞ. Er þá ekki gott að bíða og sjá, hvernig fer?). Mjer þætti miklu vissara að fá fjárhæð þessa, sem brtt. mín fer fram á, inn í fjárlögin nú, heldur en bíða þar til frv. um slysatryggingar hefir gengið í gegnum hreinsunareldinn í hv.Ed., þó að jeg auðvitað taki fegins hendi á móti stuðningi hv.fjvn. í þessari hv. deild við eina umr. fjárlaganna. Þá till., sem jeg er hjer við riðinn um landsspítalann, þarf jeg ekki að segja neitt um; aðeins vil jeg, út af því sem hv.frsm. fyrri hluta fjárlagafrv. (ÞórJ) sagði, að það skifti ekki miklu, þó að það biði 1–2 ár enn, geta þess, að jeg held, að menn sjeu nú orðnir sammála um það yfirleitt, að þetta mál þoli ekki lengri bið. Á tveimur undanförnum árum hefir verið sagt á þinginu: það er svo erfiður fjárhagur enn, að þetta verður að bíða. En við getum ekki haldið áfram að skjóta þessu fram af okkur þing eftir þing, og þar sem ástæðumar hjá ríkissjóði eru sæmilegar nú, finst mjer, að við ættum að leggja út í þetta, einkum þar sem telja má víst, að það verði gott samkomulag við landsspítalanefndina um þann sjóð, sem safnað hefir verið; tel jeg því varasamt að skjóta því lengur á frest. Þá ætla jeg lítillega að nefna till., sem útbýtt hefir verið hjer í deildinni nú undir umr. og jeg hefi leyft mjer að bera fram. Þar er ætlað fyrir samningu á efnisyfirliti yfir Stjórnartíðindin 1916–1925 2500 kr. Jeg þykist vita það, að flestir hv.þm. hafi orðið varir við það, hve erfitt er að leita í mörgum árgöngum Stjórnartíðindanna, sem ekki er til efnisyfirlit yfir, - en það, sem til er, nær fram að árinu 1915; þegar þarf að leita að einhverjum yngri lögum, verða menn að leita í gegnum þessa tíu árganga, sem ekki er til efnisyfirlit yfir, því að menn hafa ekki leitað af sjer allan grun, fyr en alt er blaðað í gegnum. Annars sýnist það hafa átt að vera venjan að gefa út efnisyfirlitið á 10 ára fresti, en síðan 1916 hefir það ekki verið gert. Í landsreikningunum 1916 sjest, að greiddar hafa verið 500 kr. í þessu skyni, en síðar hafa verið greiddar 300 kr. umfram, og hefir þannig fyrir 15 arkir af þessu yfirliti verið greitt alls 800 kr., og hefi jeg miðað þessa till. mína á þskj. 318 við þetta og þær breytingar á verðlagi, sem síðan hafa orðið. Jeg geri ráð fyrir, að efnisyfirlit fyrir síðustu 10 árin verði nokkru meira að vöxtum en fyrir næstu 10 árin á undan, nálægt 20 örkum, og hefi jeg reiknað út, að hæfilegt mundi að greiða 125 kr. fyrir að semja hverja prentaða örk í þessu efnisyfirliti, og myndi það verða um 2500 kr. Jeg ímynda mjer, að ekki þurfi að mæla neitt með þessari till.; hv.þm. finna það sjálfir, að nauðsynlegt er að koma slíku í verk. Mjer hefir ekki dottið neinn sjerstakur maður í hug, sem ætti að gera þetta, enda er best til fallið, að hæstv. stjórn ákveði það, en það þarf sjálfsagt að vera mjög vandlega gert og væri mjög gott, ef hægt væri að njóta aðstoðar skrifstofustjóra Alþingis, enda datt mjer fyrst í hug að fela honum þetta, en hvarf frá því aftur og legg það nú í vald hv. stjórnar. Jeg skal taka það fram, að hjer er eingöngu átt við kostnaðinn við að semja þetta yfirlit, en svo bætist við kostnaðurinn við útgáfu þess, sem sjálfsagt verður nálægt 3000 kr., og mundi þá allur kostnaðurinn verða nær 5000 kr., en þetta er óhjákvæmilegt verk, sem ekki má dragast lengur að gera.

Árni Jónsson Það var viðvíkjandi þeirri till., sem jeg á hjer á þskj. 299, sem jeg ætlaði að segja nokkur orð, í sambandi við það, sem hv.frsm. síðari kafla fjárlagafrv. (TrÞ) sagði í dag. Eins og menn rekur minni til, gat jeg um undirbúningsmentun þessa manns, Lúðvíks Jónssonar, og sýndi fram á, að hann mundi vera betur mentaður í sinni grein en nokkur annar maður hjer á landi. Eftir að hann kom hingað var hann fyrst í þjónustu Búnaðarfjelags Íslands, og síðast sem ráðunautur í sauðfjárrækt. Veit jeg ekki betur en að hann hafi leyst starf sitt mjög vel af hendi, og kom mönnum því mjög á óvart, þegar honum var sagt upp starfi sínu hjá Búnaðarfjelaginu. Annars ætla jeg ekki að tala um það, heldur hvernig þessu málefni Lúðvíks Jónssonar er fyrir komið. Þessi maður skrifaði ritgerð um búnaðarmál, þar sem hann gerir ítarlega grein fyrir skoðun sinni á jarðyrkjuverkfærum, sem við ættu hjer á landi, en þau hefir hann kynt sjer í Danmörku og Englandi, en þar var hann á stríðsárunum. Hefir hann komist að þeirri niðurstöðu, að vinnuvjelar, sem hestum væri beitt fyrir, mundu eiga best við hjer, því að það er aðeins á stærstu búum, að vinnuvjelar dregnar af aflvjelum geta átt við. Aflvjelarnar eru auk þess mjög dýrar og erfitt að koma þeim hjer um, og þar á ofan oft mjög erfitt að ná til verkstæða, sem geta gert við stykki úr þeim, ef eitthvað bilar, en það hefir mikið að segja hjer á landi, þar sem alt er yfirleitt í svo smáum stíl, að rekstur slíkra vjela getur ekki borið sig, og jarðvegurinn allur annar en í þeim löndum, sem hann hefir kynst. Nú hafa menn ekki kynst nema útlendum verkfærum hjer á landi, og af því að þau útlendu verkfæri, sem menn hafa kynst hjer, hafa ekki reynst vel, hafa margir komist á þá skoðun, að hjer myndi það borga sig best að nota verkfæri, sem knúin væri af aflvjelum, en það segir hann, að geti alls ekki borgað sig hjer. Nú er einnig bent á í þessari ritgerð og færð góð rök fyrir því, að hestaflið verður okkur Íslendingum langódýrast, en þá þurfi líka að gera vjelarnar svo úr garði, að þær verði við hæfi okkar smáu hesta. Hefir hugur þessa manns því hnígið að því að finna upp hentugar vjelar eða breyta öðrum til mikilla bóta, og er nú komið svo langt, að hann hefir látið smíða vjel, sem hann telur, að geti komið jarðyrkjunni að miklu gagni. Háttv. frsm. síðari kafla (TrÞ) sagði það reglu Búnaðarfjelags Íslands að styrkja aðeins menn í þessu efni, ef vjelar þær, er þeir hefðu uppfundið eða breytt, reyndust vel. Þess vegna vil jeg leyfa mjer að skýra lítilsháttar frá viðskiftum þessa manns og Búnaðarfjelags Íslands. Hann sótti um 2000 kr. styrk fyrir 2 árum til fjelagsins, en fjekk það svar, að Búnaðarfjelagið mundi telja sjer skylt að veita honum 1000 kr. viðurkenningu, ef verkfæri þetta reyndist vel. Búnaðarsambandið á Austurlandi ljet reyna verkfæri þetta og komst að raun um, eftir því sem vottorð herma, er jeg hefi hjer fyrir framan mig, að það mundi gefast vel og svara ágætlega til staðhátta allra á landi hjer. Aðeins var tekið fram, að þetta verkfæri, sem reynt var, væri of veikt, og þess vegna er það, að maður þessi sækir um þennan styrk, að hann vill fullkomna vjel þessa og gera hana svo úr garði, að hún reynist nógu sterk. Annars skal jeg ekki eyða fleiri orðum að þessu. Vænti jeg, að hv.þdm. sjái nauðsyn þá að bæta vjelar og jarðyrkjuverkfæri, svo að landinu verði að sem mestu gagni, og geti því fallist á að greiða þessum styrk atkv. sín.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg ætla að byrja að lýsa því yfir, að jeg ætla að vera með styrk þeim til sandgræðslu, sem nefndur er á þskj. 299. Mjer blæðir ávalt í augum, er fjárveitingavaldið veitir meira fje til að stjórna einhverju verki en til sjálfra framkvæmdanna. En svo er um sandgræðsluna, að þar fer meira fje til að stjórna framkvæmdunum en þær kosta. Nú er vitanlegt, að mikið nauðsynjaverk er að græða upp sandana austur þar, og því á Alþingi ekki að skera svo mjög við neglur sjer fje það, er fara á til framkvæmdanna. Jeg ætla líka að fylgja brtt. þess hv.þm. (AJ), er nú var að ljúka máli sínu. Jeg man eftir því, að Cicero segir á einhverjum stað, að betra sje að 10 sekir sleppi en að einn saklaus sje dæmdur. Sama er álit mitt í þessu efni; jeg vil hjálpa þeim mönnum, er bæta vilja verkfæri eða finna önnur hentug upp, er verða megi bændum að sem mestu gagni í ræktun landsins. Jeg vil styrkja 10 menn til slíkra starfa, þó jeg viti, að 9 verði ónýtir, svo vissa sje fyrir því, að sá eini hæfi geti notið sín. Þá ætla jeg að snúa mjer að hv.frsm. síðari kaflans (TrÞ) og ummælum þeim, er hann hefir haft um brtt. mínar. Um stúdentagarðinn talaði hann harkalega, lagði á móti mínum brtt., en talaði þó ekki mikið fyrir sinni brtt. Geymi jeg því að svara honum þangað til jeg kem að hæstv. fjrh. (JÞ) og ummælum hans í þessu sambandi. Jeg get þá eins minst á Skeiðaáveituna, ekki þó til þess að andmæla brtt., því með henni er jeg, heldur er það eitt atriði í því máli, sem mjer er farið mjög að leiðast og hv.frsm. síðari hlutans (TrÞ) kom ennþá að. Það er þetta eilífa tal um „klöppina óbilgjörnu“. Mjer finst undarlegt, þó að menn hafi rekið sig á þessa klöpp, að vera altaf að tala um hana, eða að ríkissjóður beri sjerstaka ábyrgð á verkfræðingunum, sem ekki ráku sig á hana í öndverðu. Jeg hefi allaf verið þessari áveitu fylgjandi. Og nú vita allir, að hún hefir kostað margfalt meira en ætlast var til í upphafi og að bændunum, sem eiga að njóta hennar, er ofvaxið að standast kostnaðinn. Jeg vil styrkja bændurna, svo þeir geti aukið bú sín og margfaldað arðinn af þeim og áveitunni. Þá er einhver von um, að þeir geti, er stundir líða fram, greitt kostnaðinn og klöppina. En eins og málið horfir nú við, þá leiðist mjer þetta „klappartal“. Jeg vil bjarga bændunum til þess að auka arð sinn, svo að þeir lendi ekki á vonarvöl. Þá mintist hann á styrkinn til búnaðarfjelaganna, og kom þá með prikið, af því að jeg hafði sagt í gamni um þá fjármálastefnu þingsins að greiða upp lausu skuldirnar á næstu árum, að það væri eins og þegar krakkar ætluðu að ríða á priki. Jeg hefi játað, að jeg hafi jafnan viljað styrkja Búnaðarfjelag Íslands, þó jeg hinsvegar væri ekki viss um, að styrk þeim væri altaf sem best varið eða hann notaður sem skyldi. En hitt veit jeg, að búnaðarfjelögin hafa ætíð varið þeim litla styrk vel, er til þeirra hefir hrotið frá Alþingi, og svo mun enn verða, eins og bæði hv.þm. Ak. (BL) og fleiri hv.þm. hafa tekið fram, að þeir telja, að styrkur þessi hafi orðið til mikilla búnaðarbóta og örvað marga bændur til þess að bæta jarðir sínar á ýmsa lund. Hann sagði, hv.frsm. síðari hl. (TrÞ), að sumstaðar ætu búnaðarfjelögin styrkinn upp; en þó að hann þekki einhver slík dæmi, sem jeg efast þó um, þá eru hin fjelögin miklu fleiri, sem styrkurinn hefir orðið að miklu gagni. Hann sagðist vera þessu kunnugri en jeg og vita betur, en því svara jeg, að hvorugur okkar mun vita, hvað mikið hinn veit í þessu efni. Annars hefir hv.þm. Borgf. (PO) andmælt þessari skoðun hv.frsm. (TrÞ), eins og hans var von og vísa, svo jeg þarf ekki miklu þar við að bæta. Slíkur styrkur, sem hjer er nefndur, mun reynast fjelögunum hollur og bændum til bjargar, því þá þurfa þeir ekki að taka lán, eins og vaxtakjörin eru erfið nú um stundir. Þess vegna ætti hv.frsm. (TrÞ), ef hann er slíkur stuðningsmaður landbúnaðarins eins og hann vill vera láta, að greiða þessari brtt. minni atkvæði. Enda er mjer óskiljanlegt, hvernig hv.þdm., þeir sem landbúnaði unna, vilja skuldbinda sig til þess að vera móti þessari styrkhækkun. Jeg er ekki að koma neinum í vanda með þessu; það er hægurinn hjá að samþykkja brtt. Jeg hefi borið fram þessa fjárveitingu vegna þess, að það hefir gefist vel að trúa búnaðarfjelögunum fyrir fje til jarðabóta. Hitt er ekki víst, að Búnaðarfjelag Íslands, sem forstöðu hefir allra stærri ræktunarmála í landinu, hafi að jafnaði augun opin fyrir því, hvað arðberandi sje eða hvað gera þurfi til þess að jafnhliða og ræktun eykst í stórum stíl, þá þurfi bústofninn að aukast, svo arður fáist af því mikla starfi, sem búið er að vinna. Það er ekki einhlítt að gera stórar og víðáttumiklar áveitur, ef pening vantar á eftir á jarðirnar til þess að jeta grasið. Það má vera, að búmenn þessarar hv. deildar hlæi að þessum kenningum mínum, og læt jeg mjer það á sama standa, en jeg treysti mjer að finna marga góða bændur og búmenn þessa lands, sem hlusta mundu á þetta án þess þeim kæmi hlátur í hug. Það var margt í ræðu hæstv. fjrh. (JÞ), er jeg sje ástæðu til að svara, og ætla jeg þá að byrja á kreppunni, sem honum virðist mesta alvörumálið. Mjer skildist eftir kenningu hans, að kreppunni væri líkt háttað og snúningi jarðarinnar, eða, að eins víst væri og að jörðin snerist, að kreppa kæmi á eftir góðæri. Jeg þori ekki að vjefengja slík vísindi og þetta, en bæti þó við, að ef snúningur jarðarinnar er sambærilegur í þessu efni, þá verður kreppan að vera jafnfljót, og ætti þá eftir því að vera kreppa á hverju ári. Nú er liðið ár síðan kreppunni lauk, og varla að búast við, að hún hefjist aftur á næsta ári. Það skiftir engu máli, hvort sú kreppa, sem stóð fyrir nokkrum árum, stafaði af klaufaskap eða óáran. Stjórn og bankar sáu ekki fyrir hana í það sinn, og það gat enginn sjeð; þess vegna er óþarfi að tala um klaufaskap. En hvað sem því líður, þá er ástæðulaust að gera ráð fyrir, að kreppan þurfi að koma strax, hvað þá að telja það óyggjandi, að svo muni verða. Þá þótti mjer undarlegt það, sem hæstv. fjrh. sagði um Skutilsfjarðareyri. Hann sagði, að það væri lagabrot, sem farið væri fram á með brtt. Jeg get ekki sjeð, að það sje lagabreyting, að staður þessi fái aftur sitt forna nafn, er Danir hafa afbakað á seinni öldum; en hann hjet áður og frá öndverðu Eyri við Skutilsfjörð. Hjer er því ekki um neina lagabreytingu að ræða, þó nafnið sje fært til rjetts máls í fjárlögunum. Nema hæstv. fjrh. álíti, að lögin eigi við þann Ísafjörð, sem Laugaból stendur við, þá er það breyting á lögum. En sá Ísafjörður er einn af þeim mörgu fjörðum, er skerast suður í landið úr Ísafjarðardjúpi, og heita þeir þetta: Álftafjörður, Seyðisfjörður, Hestfjörður, Skötufjörður, Mjóifjörður og Ísafjörður. Hjer er því alls ekki um neitt lagabrot að ræða. Þessi staður er Eyri við Skutilsfjörð, sem áður var jafntítt að nefna Skutilsfjarðareyri, en Ísafjörður eða Ísafjord er seinni alda uppnefni. Þá var ekki síður brosleg sagan, sem hann var að segja um strák, sem hafði í frammi nafnagiftir og var sóttur að lögum fyrir tiltækið. Gerðist þetta víst í hjeraði hans á Vatnsnesi eða í Vesturhópinu, og er ekki annað að sjá en að mjög hafi þeir menn verið strangir í siðum, er þessu gamni vildu hegna. En dæmi þetta sannar ekkert um, að fjvn. hafi ekki á rjettu að standa. Í brtt. hennar er ekki um neinar nafnagiftir að ræða, þó að maður sje kendur við föður sinn. Sjerhver maður heitir skírnarnafni, en er sonur föður síns. Jeg hefi sjeð svo marga skírnarseðla og veit, að þetta er rjett. Jeg heiti Bjarni og er Jónsson, og hæstv. fjrh. heitir Jón og er Þorláksson. Hann um það, hvort hann vill láta framfylgja því, að höfðað verði sakamál gegn fjvn. fyrir að tilgreina feður þeirra manna, er styrks eiga að njóta í fjárlögum. Jeg er að minsta kosti óhræddur við þá sakamálsrannsókn og býst ekki heldur við, að stjórnin sýni þá rögg af sjer. Þá talaði hæstv. fjrh. um stúdentagarðinn og mælti á móti brtt. minni. Mjer kom þetta dálítið á óvart, vegna þess að hann þekkir, engu síður en jeg, hve nauðsynlegt það er ungum námssveinum að vera saman í heimavist. Við höfum báðir alist upp í heimavistarskóla og munum, hvað það laðaði sveinana saman að sofa undir sama þaki og tala um áhugamál sín hvenær sem færi gafst við sjer snjallari og þroskaðri. Þetta var talin góð mentun og um þetta höfum við verið sammála. Síðan við fengum háskólann hafa stúdentarnir lítið kynst nema í tímunum, en þar er ekki tækifæri til að ræða um áhugamál sín nje fræðast af þeim skólabræðrum, sem betur vita. Þess vegna er það, að áhugasamir menn hafa barist fyrir því að koma upp stúdentagarðinum. Nú þykist jeg vita, að hæstv. fjrh. viðurkenni nauðsyn þessarar byggingar, en það hlýtur þá að vera af umhyggju hans fyrir landssjóðnum, að ekkert megi úr honum taka, að hann er á móti því, að hafist verði nú þegar handa og stúdentagarðurinn látinn rísa af grunni. Nú hafa menn verið ámintir um að borga sem mest af skuldum sínum og ráðast ekki í nein fyrirtæki, af því að samhliða gengishækkuninni komi verðlækkun. Hvort gengishækkunin byggist á kreppunni, veit jeg ekki. En sennilega yrði frestun á öllum framkvæmdum nú til þess eins, að þær lentu í kreppunni. Jeg skil því ekki annað en hæstv. fjrh. verði með till. minni, þegar hann fer að athuga þetta betur. Þá sagði hæstv. fjrh., að sjálfsagt væri að halda áfram fjársöfnuninni, því að hún myndi ganga betur her eftir en hingað til. Þetta skil jeg ekki hjá hæstv. ráðherra, þegar hann segir líka, að von sje á fjárkreppu. Annars finst mjer, að þessar kenningar um fjárkreppuna og frestinn stangist hvor á móti annari. En jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að samskotin gangi því aðeins greiðlega, að Alþingi gangi á undan með góðu eftirdæmi og sýni röggsemi og skilning í málinu, ekki minni en sumir einstaklingar hafa sýnt, því að eins og allir vita hefir einn alvinnurekandi gefið 10 þús. kr. Og maður skyldi því ætla, að landið hefði 10 sinnuni meiri efni og 10 sinnum meiri skyldu en þessi einstaklingur, og legði því fram 100 þús. kr. til styrktar fyrirtækinu. En þrátt fyrir þetta hefi jeg þó ekki farið fram á nema 1/3 af þessari upphæð, af hræðslu við það, að sú upphæð náði ekki fram að ganga. Býst jeg því við, að allir verði með þessari till. minni og lofi jafnframt hinum 2/3 hlutum, til þess að fjársöfnunin geti gengið svo greiðlega, að stúdentagarðurinn geti komist upp skuldlaus innan skamms. því að það er stórskaði, ef bygging hans dregst lengi úr þessu. Er því mikil nauðsyn, að Alþingi gangi hjer á undan. Því að þá koma hinir á eftir. En aftur er vafasamt, hvort menn telji sig skylduga til þess að halda áfram að styðja þessa fjársöfnun, ef Alþingi sýnir engan áhuga eða skilning í málinu. Jeg vil nú vona, að bæði þeir ræðumenn, sem jeg hefi nú talað við um stund, og sömuleiðis allir hinir, samþykki þessa till. og lofi stúdentunum að koma þessu hæli upp nú þegar, því að jeg hefi enga trú á því, að ódýrara verði að reisa hús á næstu árum en það er nú. Því að reynslan hefir sýnt, að verð lækkar lítið sem ekkert, þó að gengið hækki. Vel má samt vera, að það lækki eftir 8–9 mánuði, en eftir þeim spádómuni, sem jeg hefi nú heyrt, á þá ný kreppa að byrja, og því ekkert ósennilegt, að gengið falli þá aftur. Mjer líkar vel svar hæstv. ráðherra um fyrirheit þingsins að því leyti, að þar var hann ekki myrkur í máli, þar sem hann vildi ekkert tillit taka til fyrirheita eða loforða þingsins, nema þau lægju skrifleg fyrir. Þetta var skýrt sagt hjá honum og gott til eftirbreytni fyrir eftirkomandi stjórnir. En jeg fyrir mitt leyti verð að telja það ósóma, ef stjórn eða þing vekur vonir hjá mönnum, sem það vill ekki standa við á eftir. Upp á þetta þekki jeg eitt sláandi dæmi, einmitt dæmi, sem hæstv. fjrh. rakti hjer svo rækilega um daginn. Það var meðferðin á aukalækninum á Skutilsfjarðareyri.  (Fjrh. JÞ: Aðstoðarlækninum á Ísafirði)  . Hæstv. fjrh. sagði, að maður þessi hefði haft beint fyrirheit um 2500 kr. laun, hækkandi upp í 3500 kr. með dýrtíðaruppbót. En nú hafa laun hans verið skrúfuð niður í 1700 eða 1800 kr. uppbótarlaust. Með því að brigða þessi loforð þingsins hafa hv.þm. þóst vera að bjarga fjárhag landsins. Þetta sýnir því, hvernig ekki á að fara “með sóma þingsins. Mjer þykir leitt, að hæstv. forseti (BSv) er ekki viðstaddur hjer í dag, því að hann hefir flutt hjer brtt. á þskj. 290, um 10 þús. kr. styrk til lendingarbóta að Skálum á Langanesi. Hann hefir öll gögn viðvíkjandi þessu máli hjá sjer. og er því ekki gott fyrir mig að gefa nákvæmar upplýsingar. Þarna að Skálum er mjög brimasamt. Ströndin liggur fyrir opnu hafi, og er þar því mjög brimasamt í landnyrðingi og erfitt að lenda. Er því mikil nauðsyn að gera brimbrjót þarna. En sá vandi er á, að þarna búa mjög fáir menn, og því ekki hægt að ætlast til, að þeir leggi mikið af mörkum móts við landssjóðsstyrkinn. Væri því sú leið hugsanleg, að leggja lendingarskatt á báta þá, er þaðan stunda fiskiveiðar á sumrum. Annars get jeg ekki talað um þetta mál eins og sá, sem vald hefir.  (Forseti ÞorlJ: Tillaga þessi verður tekin aftur núna)  . Þá sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta nú.

Halldór Stefánsson Jeg vildi mega leyfa mjer að minnast örfáum orðum á einstaka brtt., sem hjer liggja fyrir, og sömuleiðis á nokkur ummæli einstakra þingmanna. Vil jeg þá fyrst minnast á ummæli háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um tillögu okkar minni hluta fjhn. um stuðning til mjólkurfjelagsins Mjallar í Borgarfirði. Þessi háttv.þm. gat ekki fallist á tillögu okkar fyrir þá sök, að hann taldi það ekki sanngjarnt, að niðursoðin mjólk fjelli undir verðtoll, eins og þó ýmsar aðrar sambærilegar vörutegundir, og færði það til meðal annars, að mjólkin yrði of dýr, þar sem hið fátækara fólk notaði hana mestmegnis. Þessa sömu ástæðu má færa um allar almennar þurftarvörur. Jeg get tæplega búist við, að því verði neitað, að það sje engu síður sanngjarnt að láta þessa vörutegund komast undir verðtollinn en t. d. smjörlíki, sem háttv.þm. hefir þó ekki talað um að skjóta undan honum. Hvorttveggja eru almennar þurftarvörur. Það verður engan veginn svo, að þessi vörutegund verði ófáanleg, þó að hún hækki um það, sem verðtollinum nemur. Jeg lít svo á, að sú verðhækkun myndi verða til þess, að menn færu frekar að afla sjer náttúrlegrar mjólkur, sem að allra dómi er miklu hollari en niðursoðin mjólk; því að niðursoðin mjólk er talin tapa miklu af bætiefninn, og er því ekki eins holl fyrir ungbörn eins og náttúrleg mjólk. Þá vjek þessi hv.þm. að því sama og hæstv. fjrh. (JÞ), að þessi stuðningur væri í ófullnægjandi fyrir fjelagið, af því að hann kæmi ekki að notum á yfirstandandi ári. Út af þessum ummælum vil jeg benda á það, að tillaga okkar minnihlutamanna bætir þó mun betur úr fyrir fjelagið en tillaga meiri hlutans. Því að eftir þeim tillögum, sem fyrir liggja um verðtollinn, fellur hann á niðursoðnu mjólkina 1. júlí þessa árs. Nær því tollverndin yfir allan síðari hluta ársins. En till. meiri hlutans er miðuð við næsta ár, og veitir fjelaginu því engan stuðning alt yfirstandandi ár. Þá vil jeg örlítið minnast á ummæli hv.frsm. síðari hluta fjárlagafrv. (TrÞ), sjerstaklega að því er snertir ummæli hans um styrkinn til búnaðarfjelaganna. Háttv. frsm. taldi hann koma að litlu gagni, því að búnaðarfjelögin gerðu ekkert annað með hann en skifta honum milli fjelagsmanna. Þetta þóttu mjer röng og ómakleg ummæli, því jeg er í vafa um, að aðrar fjárveitingar til landbúnaðarins sjeu betur notaðar. Þar sem jeg þekki til, er þessu fje varið til þess að efla fjelagsskapinn og styðja að framkvæmdum í búnaði. fyrst og fremst með því að kaupa verkfæri, til þess að menn geti komið meiru í verk en annars. Fjárveiting sú, sem er í fjárlagafrv. í þessu skyni, er 10 þús. kr. Mjer fyrir mitt leyti finst hún svo hlægilega lítil, að nær því megi á sama standa, hvort hún stendur þar eða ekkert. Og úr því að komin er fram tillaga um hækkun á þessari fjárveitingu, mun jeg að sjálfsögðu fylgja henni, og gæti fremur fallist á, að dregið yrði aftur að sama skapi úr fjárveitingunni til Búnaðarfjelags Íslands. Jeg vil þá víkja nokkrum orðum að hæstv. fjrh. (JÞ). Hann taldi vafasamt, hvort það væri formlega rjett að bera nú fram tillögu um 56 þús. kr. til viðbótarbyggingar við Eiðaskólann, þar sem 60 þús. kr. till. var feld við 2. umr. fjárlagafrv. Jeg get alls ekki sjeð, á hverju þetta er bygt, því hjer er aðeins um áætlunarupphæð að ræða, og því ekki hægt að segja, hvort 56 þús. sjeu nær hinu rjetta en 60 þús. Þá kom fram sú nýstárlega skoðun hjá hæstv. ráðh., að hann teldi stjórnina ekki skylda að borga þetta fje út, þó að fjárveitingin yrði samþykt, ef fje væri ekki fyrir hendi. Jeg fæ nú ekki skilið, hvernig hægt er að segja þetta um eina fjárveitingu frekar en aðra. Því jeg lít svo á, að hið sama hljóti að gilda um allar fjárveitingar, sem ekki eru sjerstaklega lögbundnar annarsstaðar en í fjárlögum. En um þessa fjárveitingu stendur þó það sjerstaklega á, að stjórnin hefir heimild til þess að taka lán til að inna hana af hendi, ef fje er ekki til. Er því síst ástæða til þess að hafa þessi ummæli um þessa fjárveitingu. Þá vil jeg víkja örfáum orðum að till. um styrk til Lúðvíks Jónssonar, til þess að fullkomna jarðyrkjuverkfæri þau, er hann hefir í smíðum. Þegar maður þessi kom frá útlöndum eftir framhaldsnám þar í búfræði, kom hann fljótlega auga á það, sem ýmsir aðrir höfðu bent á áður, að hin útlendu jarðyrkjuverkfæri ættu ekki við okkar staðhætti. Fór hann því að hugsa um, hvaða umbætur hann gæti gert á verkfærunum, svo að þau ættu við okkar staðhætti. Og til þessara athugana hefir hann varið miklu fje og miklum tíma. En nú stendur svo á, að hann er búinn að smíða verkfæri, sem gerir hvorttveggja í einu, það sem plógur og herfi gerðu áður, og þarf auk þess minni kraft. Búnaðarþingið hafði heitið verðlaunum fyrir uppgötvun þessa, ef hún reyndist vel, og ljet því dómnefnd reyna tæki þetta. Var það álit nefndarinnar, að árangurinn væri góður og verðlaunaverður. En auk þess er það einróma álit allra þeirra manna á Austurlandi, er reynt hafa jarðyrkjutæki þetta, að það gefist ágætlega. Eini gallinn hefir verið sá, að smíðin hefir ekki verið nægilega örugg, og það, sem nú er um að gera, er því að fá betra efni og gera auk þess nokkrar smáumbætur, og í því skyni er farið fram á fjárveitingu þessa. Verkfæri þetta er einskonar íslenskur þúfnabani, sem plægir og herfar í einu og lætur grassvörðinn verða ofan á eftir plæginguna. Þennan þúfnabana er hægt að nota með hestafli á hverjum bæ, og getur því komið að almennum notum. Jeg get bætt því við, að danskur jarðyrkjumaður, sem vann með plógherfi þessu í sumar þar eystra, gaf því mjög svo lofsamlegan vitnisburð. Jeg held því, að þegar á alt er litið, verði það enginn sparnaður landinu, ef ekki er brugðist vel við styrkbeiðni þessari og manni þeim, sem í hlut á, ekki gert fært að fullkomna þetta verkfæri sitt. Fjárveiting þessi mun áreiðanlega borga sig síðarmeir.

Jakob Möller Það svarar nú ef til ekki kostnaði að tala hjer langt mál. Mun jeg þó víkja að ýmsu, er fram hefir komið á víð og dreif í umræðunum. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ), sem því miður er nú ekki viðstaddur hjer, vjek að þeirri brtt. minni, er fór fram á að hækka tekju- og eignarskatt. Taldi hann slíka hækkun með öllu óverjandi, og taldi jafnvel, að fjvn. hefði sett markið þar of hátt. Þetta er þó næsta furðuleg staðhæfing, því að verstu árin hafa tekjurnar verið um 800 þús. kr. Háttv. þm. (JAJ) bygði þessar hrakspár sínar á því, að sá hái tekju- og eignarskattur, sem útgerðarfjelögin gyldu með þessum hætti, yrði dreginn frá næsta ár. Það er að vísu satt, að fjelög þessi greiða háan skatt, en það eru heldur engin smáræðisáhrif, sem honum er ætlað að hafa, þar sem hann á ekki aðeins að koma til frádráttar hjá útgerðarmönnum, heldur einnig að lækka skatt á öðrum. Það eru líka fleiri en útgerðarfjelögin, sem skatt greiða. Undanfarin ár hafa útgerðarfjelögin sama sem engan skatt greitt, og hefir tekjuskatturinn þó numið um 800 þús. kr., og það þrátt fyrir frádrátt tekjuskatts frá skattskyldum tekjum. Hv. þm. sagði, að útgerðarmenn ættu að stríða við aukinn kostnað sökum hækkandi kaupgjalds. Ekki ætti það að koma eingöngu að sök, því að afleiðingin er þá sú, að verkamenn þeirra hafa á þann hátt hærri tekjur en áður, og greiða þeir þá nokkru hærri skatt. Yfirleitt var speki þessa hv.þm. (JAJ) ærið torskilin. Því hefir ekki verið mótmælt enn, sem jeg sagði í gær, að sú myndi verða raunin á, að tekjurnar yrðu hærri en þetta, enda mun það sannast áður en lýkur. Hæstv. fjrh. (JÞ) vjek líka að þessari till. minni og talaði eins og við 2. umr. um kreppu þá, er myndi koma yfir land og lýð árið 1926. Reyndar var hann ekki alveg jafnviss um það nú eins og áður, að þessi kreppa kæmi, en þó var hann við það heygarðshornið. En það var og næsta eftirtektarvert, að þótt hann talaði jafnan annað veifið um þessa óskaplegu kreppu, þá var altaf viðkvæðið, að tap væri að ráðast í nokkrar framkvæmdir nú sem stæði, vegna þess, að gengið myndi hækka á næstu árum. En þessar röksemdir stangast, og það er sannarlega ekki gott að fást við slíka rökfærslu. Ef gengi hækkar, hlýtur það að stafa af góðæri, en ekki af kreppu. Jeg veit ekki, hvoru hæstv. fjrh. trúir. En það voru helstu mótbárur hans gegn fjárveitingunni til landsspítalans, að ráðlegra væri að bíða eftir verðfalli heldur en að ráðast þegar í framkvæmdir. En skyldi kreppan ekki geta dunið yfir, ef það verður dregið lengur. Ef ekki má ráðast í slíkt, þegar vel gengur, verður það aldrei hægt. En ef kreppan er hinsvegar á næstu grösum, þá ætti einmitt nú að ráðast í spítalabygginguna, samkv. orðum hæstv. ráðherra sjálfs um það, að í slíkar framkvæmdir eigi að ráðast á „mögru“ árunum. Háttv. frsm. fyrri kafla fjárlagafrv. (ÞórJ) taldi rjett að bíða í 1–2 ár ennþá með byggingu landsspítalans. Eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, er búið að segja þetta svo oft áður, að hægt er að segja það í 10–20 ár enn. Jeg hefi ekki fleira að segja um þessar brtt. mínar, brtt. um að hækka tekju- og eignarskatt og um fjárframlag til landsspítala, því að jeg hefi svarað þeim helstu mótbárum, sem fram hafa komið gegn þeim. Hvað hækkunartill. mínar við tekjuhliðina snertir yfirleitt, læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvort samþyktar verða. En hitt veit jeg, að þær ganga síst of langt. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hafði að athuga við till. mína um að hækka aukatekjurnar um 25 þús. kr., upp í 325 þús. kr., er það að segja, að tekjur þessar hafa tvö undanfarin ár numið 330 þús. kr. og 400 þús. kr. Hjer er því varlega farið í sakirnar, enda eru aukatekjurnar samkv. till. minni ofan við meðaltal, enda þótt gengislækkunin sje ekki öll lögð við. Um aðrar brtt. mínar var lítið annað sagt en það, að fjvn. treysti sjer ekki til að mæla með þeim. Það spáir að vísu ekki góðu um afdrif þeirra, en jeg vænti þess, að hv. deild athugi, hvað á bak við liggur. Jeg vildi hjer sjerstaklega minnast á eina brtt. mína, um styrk til iðnskólans. Jeg býst við, að hv.þm. hafi sjeð af skýrslu þeirri, er hjer hefir verið útbýtt, að tekjuhalli hefir orðið á rekstri skólans undanfarið ár, sem svarar þeirri upphæð, sem fram á er farið í till. minni. Fræðsla sú, sem þessi skóli veitir, er lögskipuð, og má því ekki niður falla. En hinsvegar er auðsætt, að skólinn getur ekki haldið áfram að starfa með tekjuhalla ár eftir ár, og skólagjöld eru það há, að ekki er á bætandi. Þá vildi jeg víkja nokkuð að brtt.hv.fjhn. viðvíkjandi mjólkurverksmiðjunni Mjöll í Borgarfirði. Ágreiningur er um það í nefndinni, hvort verksmiðjan skuli njóta tollverndar eða styrks. Munurinn er sá, að með verndartolli eru þeir menn skattlagðir, sem síst mega við því, og er það hart aðgöngu, þegar er um að ræða iðnfyrirtæki í landinu sjálfu, í stað þess að láta kostnaðinn af slíkum styrk koma eftir efnum og ástæðum á bak allra landsmanna. Slíkir verndartollar eru ekki vel sjeðir við sjávarsíðuna, og það er mjög vafasamt, hvort verksmiðjan græddi nokkuð á þeirri tollvernd. Vitanlega skiftir það ekki miklu máli í sjálfu sjer, hvort fjárveitingartill. meiri eða minni hl. fjhn. verður samþykt. Það er till. minni hl. í sambandi við verðtollsfrv., sem hjer er inn deilt. En rjett er að vekja athygli hv.þdm. á því, að máli þessu er stofnað í hættu með þessum reipdrætti.

Fjármálaráðherra (JÞ): Vegna þess að tveir hv.þm., hv.þm. Dala. (BJ) og hv. 3. þm. Reykv. (JakM), hafa talað um, að þær röksemdir mínar reki sig hvor á aðra, að kreppa sje fyrir dyrum og að ráðlegra sje að bíða eftir verðfalli með framkvæmdir, vildi jeg gefa nokkra skýringu. Verðlækkun kemur af gengishækkun. Gengishækkun hefir nú staðið yfir eitt ár og gerir enn, en verðlækkun gerir enn lítið vart við sig. Hún fylgir líka sjaldan á eftir gengishækkuninni fyr en jafnvel ári seinna. Ef vjer hugsum, að gengishækkunin haldist til ársloka 1925, er óvíst, hvort búast má við samsvarandi verðlækkun fyr en í árslok 1926. Þeirri kreppu, sem á eftir kemur, fylgir verðlækkun, án tillits til pappírspeninga, sem breyta verðlagi. Kreppa byrjar jafnan þegar verðlag er hátt, og henni samfara er ávalt verðlækkun. Þetta hefir jafnan gengið svo til. Það er því alls ekkert ósamræmi að gera ráð fyrir hvorutveggja í kreppu verðlækkun og nokkurri kreppu fyrir atvinnuvegina.

Pjetur Þórðarson Mjer fanst það ekki mega minna vera en að jeg ljeti í ljós þakklæti mitt við hv.fjvn. fyrir það, hve vel hún hefir tekið hinni einu brtt., sem jeg átti hjer. Þykir mjer það bera vott um, að nefndin sje sjálfri sjer samkvæm og gæti þess hvorstveggja í senn, að hver fjárveiting sje sanngjörn og að tilsvarandi hagsmuna sje af henni að vænta. Jeg býst við, að það sje mín sök, er jeg talaði fáein orð í dag, sem hafa gefið hv.þm. Dala. (BJ) tilefni til þess að misskilja þau þannig, að jeg hafi sagt, að hv.þm. hafi ekki talað nægilega skörulega fyrir sínum till., og þó einkum einni, þ. e. styrknum til búnaðarfjelaganna. Hafi verið hægt að skilja orð mín svo, þá hefir það orðið þvert á móti því, sem jeg ætlaðist til. Jeg vildi einmitt halda því fram, að þessi hv.þm. (BJ) talaði allra manna snjallast fyrir till. sínum, enda er hann kunnur að ræðusnild og rökfimi. Ekki vantar það, enda datt mjer ekki í hug að kvarta undan neinu. En hins mun jeg hafa getið, sem hann hefði getað kallað kvörtun, að jeg skildi ekki vel í, hve mikið ósamræmi væri í úrslitum mála og breytinga þeirra, er hann flytti, og hinum skörulega flutningi hans. En það er líklega af því, að mig skorti greind til að skilja það. Jeg vil þó gera grein fyrir nokkrum atriðum þessu máli viðvíkjandi. Hjer hefir verið rætt um það, hvort styrkurinn til búnaðarfjelaga hafi komið að notum. Jeg viðurkenni, að hv.þm. (BJ) hefir rjett fyrir sjer, er hann sagði, að til þess að hann gæti komið að sömu notum og áður, þyrfti hann að vera þrefalt hærri en till. hans fer fram á. Jeg er kunnugur reynslunni í þessu efni og veit, að þessi styrkur kom áður að mjög miklum notum. En á síðari árum, þegar farið var að skera hann við neglur sjer, hefir hann komið að mjög litlum notum. Það er stundum hálfhlægilegt, þegar 20–25 bændur í einni sveit fá til samans 3–6 lambsverð sem styrk fyrir fjelag sitt. Það mundi sannarlega ekki raska búnaðarframkvæmdum þeirra, þótt styrkur þessi fjelli niður. Jeg álít, að þetta sje hvorki heilt nje hálft, jafnvel þótt upphæðin væri hækkuð upp í 30 þús. kr., og væri betra að fella styrkinn niður ár og ár í bili heldur en að búta hann svona niður á hverju ári. Annað atriði, sem jeg vildi benda á, er það, að mjer virtist ekki koma að notum þessi rökstudda skoðun hv.þm. Dala. (BJ) um 32. lið á þskj. 290, 2. tölulið. Það er styrkur til að gefa út vísindarit til minningar um Eggert Ólafsson á 200 ára afmæli hans. Jeg er alveg viss um það, að svo má heita, að hverju barni, sem komið er yfir 12 ára aldur, og hverjum manni, sem hefir getað lært venjulegar námsgreinar undir fermingu, er mjög vel kunnug og kær minning þessa ágætismanns, svo að hún er í engri hættu stödd, þótt ekki sje nú farið að gefa út vísindarit til þess að heiðra hana. Jeg er sannfærður um það, að þessi minning er mótuð svo að segja í hvers manns hjarta og á ekki fyrir sjer að þróast betur, þótt þetta vísindarit verði gefið út á ákveðnum degi. Þá vildi jeg aftur minnast ögn á þennan mismun á rökfimi og málsnild háttv.þm. Dala. (BJ) annarsvegar og úrslitanna á ýmsum till. hans um fjárveitingar hinsvegar. Jeg játa, að jeg finn ekki samræmi þar á milli, og jeg held, að það eigi rót sína að rekja til þess, að þessar till. sjeu ekki á eins miklum og staðgóðum rökum reistar eins og hv.þm. tekst að sýna að ytra útliti með orðum sínum. Jeg ætla ekki að fara út í ýmislegt, sem hv.þm. beindi til mín í ræðu sinni. En þó vil jeg drepa á eitt að lokum. Hann var að tala um siðbótarstarfsemi hjá mjer í sambandi við það, sem jeg talaði áður um siðbótastarf hans hjer í þinginu. Jeg get sagt honum það, að hvað snertir starfsemi mína innan Framsóknarflokksins, þá skoða jeg það ekki skyldu mína að gefa honum neina skýrslu. En þess má geta, að þessi hv.þm. hefir ekki sparað að nota ýms vel valin orð, sem jeg gæti tekið mjer til fyrirmyndar til þess að brýna flokkinn til siðbótar, svo sem það að bera honum á brýn, að hann „ráðist á saklausa menn“, „rjúfi gerða samninga“, „svíki gefin loforð“, „skeri niður menn“ o. s. frv. Jeg get þessa hv.þm. til fróunar, ef honum fyndist það dragast fyrir mjer að gefa skýrslu um mína siðbótarstarfsemi innan flokksins. Loks ætlaði jeg að drepa lítilsháttar á till. á þskj. 290, XLTV. lið, um styrk til mjólkurniðursuðufjelagsins Mjallar. Jeg vil ekki reyna um of á þolinmæði háttv.þm. með því að fara langt út í það mál, en jeg álít, að till. frá minni hl. fjhn. í XLV. lið mundi koma fjelaginu betur, ef till. um aukinn toll kynni að ganga fram hjer í þinginu, því að þótt svo færi, að fyrri till. yrði samþykt, en tollurinn ekki, þá er mikið spursmál, hvort það kæmi að nokkrum notum fyrir fjelagið, þó samþyktur yrði slíkur styrkur því til handa, sem ekki kæmi í gagn fyr en á árinu 1926. Jeg hygg, að svo sje ástatt fyrir fjelaginu, að því aðeins komi því slík hjálp að notum, að hún komi nú þegar. Jeg hygg, að það sje alveg rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að það sje bara til að sýnast að samþykkja þennan styrk, ef hann kemur ekki að notum þegar á þessu ári. Ef þingið vill styrkja fjelagið í vandræðum þess, þá verður hjálpin að koma sem fyrst, og einmitt, að mínu áliti, sem till. minni hl. fjhn. bendir til: með verndartolli.

Jakob Möller Hæstv. fjrh. (JÞ) tókst ekki að komast úr þeirri röksemdakreppu, sem hann er nú kominn í. Síðustu orð hans voru á þá leið, að áður en byrjað yrði á framkvæmdum, yrðu menn fyrst að hafa notið um hríð væntanlegrar verðlækkunar, sem kæmi af lækkandi gengi. En bersýnilegt er, að ef nú á að bíða, þá er slept góðu tækifæri, og sje beðið meðan gengið er að hækka, svo og svo lengi, þá gæti svo farið, að kreppan kæmi einmitt á framkvæmdirnar og það lækkandi gengi, sem gera mætti ráð fyrir, að henni fylgdi, og yrði þá að minsta kosti enginn vinningur að biðinni, en ef til vill skaði.

Frsm. fyrri kafla (Þórarinn Jónsson) Það eru aðeins örfá orð, sem jeg ætla að segja, enda er fátt af hv.þm. í salnum, og hv.þm. Ak. (BL) sje jeg ekki. En við hann vildi jeg segja það, vegna þeirra orða hv.þm., er hann sagði við 2. umr. þessa máls og jeg vildi þá ekki lengja umr. með að svara, að læknar hjeldu sjúklingum í hagsmunaskyni í sjúkrahúsum lengur en þörf væri. Vil jeg bera slíkt ámæli bæði af Jónasi lækni Kristjánssyni, sem þessum ummælum virtist einkum stefnt til, og öðrum læknum, er jeg þekki. Hjer var minst á tekjuhlið fjárlagafrv. af hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem vildi halda því fram, að meðaltal mitt væri ekki rjett, af því að gengisviðaukinn væri ekki lagður við. á fyrri árin og væri ekki nema á 3/4 ársins 1924. En hjer ber þess að gæta, að í fyrsta lagi hækkaði jeg upp alt árið 1924 fyrir gengisviðaukanum, og svo er hitt, að þó að þetta atriði sje tekið til greina, þá verður ekki bygð á því einhlít áætlun, því að komi kreppa, þá dregur úr innflutningnum, og verði innflutningurinn minni en við er búist, þá minka tekjurnar. Annars er ekki til neins að þrátta um tekjurnar, því að þær verða þær sömu, hvort sem áætlunin er hækkuð eða ekki. Vísa jeg annars í þessu efni til þeirra umr., sem áður hafa orðið um það atriði, og læt svo úttalað um það. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) mintist mín í sambandi við landsspítalann og kvað mig vilja draga úr því, að nokkuð yrði framkvæmt í því efni. Háttv. þm. sagði, að nú væru góðar ástæður í landinu og mundi svo verða næsta ár. Það, sem jeg sagði um þetta, var, að betra væri að bíða nú 1–2 ár heldur en að eiga það á hættu, að framkvæmdir í þessu efni teptust á miðri leið. Jeg skal benda á það, að eftir 1–2 ár er ætlast til þess, að ríkið leggi fram um 600 þús. kr., og verði þá komin kreppa, mætti svo fara, að það gæti ekki reitt af höndum svo mikið fje. Mætti þá vel fara um landsspítalann eins og t. d. viðbótina við geðveikrahælið á Kleppi, sem byrjað var á, en nú hefir legið niðri fleiri ár, og er því sama sem ógerð. Og enn má nefna Eyrarbakkaspítalann. Jeg held þess vegna, að það sje ekki ófyrirsynju að bíða með þetta 1–2 ár. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þá er jeg hlyntur málinu og tel, að það eigi að ganga á undan t. d. heilsuhæli á Norðurlandi. Þá er ein brtt. á þskj. 318, sem fjvn. hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um. Það er till.hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um, að veittar verði 2500 kr. til þess að gera fullkomið efnisyfirlit og registur yfir Stjórnartíðindin. Jeg játa, að þetta sje nauðsynlegt, þar sem það hefir ekki verið gert síðan 1915. En vegna þess, eins og jeg tók fram áðan, að nefndin hefir ekki getað borið sig saman um till., þá vil jeg leggja það til við hv.flm., að hann taki hana aftur til einnar umr., svo að nefndin geti athugað málið í samráði við stjórnina; meðal annars, hvort ekki sje hægt að komast af með minna fje. En verði hv.flm. (JBald) ekki við þeim tilmælum, þá hefir nefndin óbundin atkv. um till.

Frsm. síðari kafla (Tryggvi Þórhallsson) Það eru aðeins fáar athugasemdir, sem jeg þarf að gera. Það fór sannarlega að losna um tunguhaftið á a. m. k. 4 hv.þm. út af því, sem jeg sagði hjer áðan um styrkinn til búnaðarfjelaganna. Þeir hv.þm. Ak. (BL), hv.þm. Borgf. (PO), hv.þm. Dala. (BJ) og hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hafa allir veitt mjer föðurðegar áminningar, auk hæstv. fjrh. (JÞ), sem jeg kem brátt að. Jeg þarf síst að svara hv.þm. Borgf. (PO), enda áttum við tal um málið í nefndinni og komumst báðir að sömu niðurstöðu út frá sömu forsendum. Jeg talaði ekki um fortíðina í minni ræðu, og þegar hæstv. fjrh. vjek að starfsemi fjelaganna fram að 1914, þá mintist hann rjettilega á þær framkvæmdir, sem þau hefðu hrundið af stað. En ef hann hefir með því ætlað að ósanna mitt mál, þá veður hann reyk, því að jeg er honum alveg sammála um það, að búnaðarfjelögin hafi á þessum tíma gert mikið gagn. En nú er aðstaðan breytt. Það getur verið, að það hafi ekki komið nógu skýrt fram í orðum mínum, sem jeg vildi sagt hafa. En það var þetta, og það mæli jeg fyrir hönd allrar fjvn. nema hv.þm. Dala., að þegar við töldum upp alt, sem þingið hefir nú á prjónunum til styrktar landbúnaðinum, ræktunarsjóðinn, kæliskip, styrk til Búnaðarfjelags Íslands og fjárveiting vegna jarðræktarlaganna, þá var það álit okkar, að hjer væri styrkurinn til búnaðarfjelaganna veigaminsti liðurinn. Þetta var samhuga álit í nefndinni, að þetta, sem jeg nú taldi, bæri okkur að leggja alla áherslu á, án þess þó að við vildum neitt rýra álit búnaðarfjelaganna. Við viljum því síður leggja áherslu á það að hkka styrkinn til búnaðarfjelaganna að svo komnu. En jeg skal játa það, að jeg mun eiga erfitt með að greiða atkv. á móti till. Loks vil jeg beina nokkrum orðum til hv.þm. Dala. (BJ) út af þessari till. Jeg efa fullkomlega, að hann þekki til fullnustu, hvernig hjer er varið málum. Áður var þessi liður í fjárlögunum verðlaun fyrir unnar jarðabætur. Er því svo varið nú? Nei. Aðstaðan er breytt. Nú stendur nýr liður í fjárlögunum til verðlauna nýjum jarðabótum, 50 þús. kr. Þessi liður er 21/2 sinnum stærri en sá, sem hv.þm. Dala. vill setja inn, og 5 sinnum hærri en hinn, sem hv.þm. vill breyta. Þá kem jeg að seinni liðnum, sem jeg vildi einkum tala um. Það er Skeiðaáveitan. Um hana hafa talað þeir hæstv. fjrh. (JÞ), hæstv. atvrh. (MG) og hv. 2. þm. Árn. (JörB). Jeg fullyrði, að meiri hluti fjvn. stendur fast við það að gera þá kröfu að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir till. sinni, að skipulagi verði komið á fjárreiður áveitufjeðagsins áður en byrjað verði að greiða í peningum sjerstakan styrk til þess. Jeg efa það ekki, sem hv. 2. þm. Árn. (JörB) tók fram, að bændurnir á Skeiðunum vilji standa við skuldbindingar sínar. Og ef svo er, þá á þeim að vera ljúft að sýna það í verki. Þá á þeim að vera metnaðarmál að láta það koma fram, áður en byrjað er á því seinasta, sem á að gera fyrir þá í þessu máli. Hæstv. atvrh. (MG) sagði rjettilega, að það væri ekki það sama að gefa eftir vextina af áveituláninu fyrir árin 1924 og 1925 og að koma skipulagi á fjárreiður fjelagsins. En í beinu samræmi við það vill fjvn., að ekki sje byrjað á greiðslu til þeirra fyr en 1926, einmitt af því að þetta umrædda skipulag er enn ekki komið á. Jeg vil þá víkja fáeinum orðum að ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). Hann leitaðist við að svara fyrirspurn minni viðvíkjandi landsspítala, en svar hans var næsta óljóst, og varð ekki á því sjeð, að hann hefði neina ákvörðun tekið í þessu stórmáli. Hann talaði um, að mjer væri tamt að vísa til fornsagnanna í ræðum mínum, og er það satt. En þá dettur mjer í hug í þessu sambandi, það sem Þórður Andrjesson sagði um Gissur jarl, að menn mættu hafa það til marks um, að hann væri feigur, ef hann treysti Gissuri. Jeg get sagt það sama, að þá væri jeg feigur, ef jeg tryði hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir landsspítalanum. Þá skoraði hæstv. fjrh. (JÞ) á hæstv. forseta að skera úr því, hvort tillaga mín væri lögleg. Jeg býð rólegur þessa úrskurðar, en minna mætti á það, að hæstv. ráðherra (JÞ) hefir einusinni áður mátt hlíta úrskurði hæstv. forseta (BSv). Það var í fyrra, og þá var það ekki hæstv. fjrh. (JÞ), sem brosti. Má vera, að á líka lund fari enn! Að lokum vil jeg víkja fám orðum að ræðu háttv.þm. Dala. (BJ). Hann ljet sjer þau orð um munn fara, að meira fje gengi til yfirstjórnar sandgræðslunnar en hennar sjálfrar. En jeg vil aðeins geta þess, að sú upphæð, sem veitt er til sandgræðslunnar, stendur jafnan í fjárlögunum, og fer ekkert af því til atvrh., sem hefir á hendi yfirstjórn sandgræðslunnar. Þá sagði hann ennfremur setningu, sem mig furðaði á. Hann kvaðst síst vera viss um, að því fje væri vel varið, sem færi til Búnaðarfjelags Íslands, en vill þó hækka styrkinn til þess um 50 þús. kr. Mjer finst dálítil mótsögn í þessu tvennu. En um gagnsemi Búnaðarfjelagsins vil jeg auðvitað ekki rökræða við hann. - Annars skemti jeg mjer mætavel undir ræðu háttv.þm. (BJ), og sjerstaklega var gaman að heyra það, sem hann sagði í garð hæstv. stjórnar út af sakamálsrannsókninni. Hjó þar sá, sem hlífa skyldi, en honum hefir farið þar líkt og Þorgeiri Hávarðssyni, sem hjó mann vegna þess, hve vel hann stóð við högginu.

Jón Baldvinsson Háttv. frsm. fyrri hl. fjárlagafrv. (ÞórJ) hefir tjáð sig móti till. um framlag til landsspítalans og gat þess, að þó að nú væru veittar 100 þús. kr. til byggingarinnar og 300 þús. kæmu frá landsspítalasjóðnum, þá væri samt eftir að veita 600 þús. kr. frá ríkinu og verkið gæti því stöðvast fyrir þessu. En jeg vil þá aðeins minna hv.þm. (ÞórJ) á það, að ef ekki verða veittar þessar 100 þús. kr. nú, þá eru 700 þús. kr. eftir, og er síst skynsamlegt að draga að leggja fram alla þá upphæð. Þessi röksemdaleiðsla hans er að mínu áliti svo barnaleg, að óhugsanlegt sje, að hún standi í vegi fyrir þessu máli. Þá vil jeg aðeins geta þess, að jeg tek aftur till. mína á þskj. 318. Er það ekki vegna þess, að jeg telji hana ekki hafa fullan rjett á sjer, heldur af hinu, að hv.fjvn. mun taka það, sem hún fer fram á, til athugunar.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg þarf ekki að svara mörgu, enda hefi jeg takmarkaðan tíma. Hv. þm. Str. (TrÞ) fór út í ummæli mín um sakamálsrannsóknina. Jeg hefi ekki kastað neinum spaugsyrðum að hæstv. stjórn vegna afskifta hennar af þessu máli, en eins og jeg hefi oftlega tekið fram, þá er mjer lítið um það gefið að elta menn. Hvað viðvíkur styrknum til Búnaðarfjelags Íslands, sem jeg hafði áður talað um á þann hátt, að hneykslaði háttv.þm. Str. (TrÞ), þá svara jeg því einu, að þó grunur leiki á um það, að fje því, sem til þess hefir verið veitt, hafi ekki verið sem best varið, þá verður maður jafnan að trúa því um hverja stjórn og stofnun, að hún geti tekið framförum. Eða kannske hv.þm. (TrÞ) vilji mótmæla því að því er snertir þessa stofnun!

0786Forsætisráðherra (JM): Þetta mál er svo kunnugt hv. deild, að jeg álít ekki vert að tefja tímann með því að halda að svo komnu neina ræðu um það. Ætla að láta mjer nægja að fara fram á það við háttv. deild, að þetta mál verði látið ganga til 2. umr. og til hv. mentmn., en umræður um málið verði geymdar þangað til væntanlegt nál. er komið.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil leyfa mjer að mælast til þess, að umræður verði geymdar um þetta mál, þangað til hv. mentmn. hefir athugað það og látið uppi álit sitt um það. Skal jeg, um leið og jeg vísa til greinargerðar frv., þegar það var borið fram í hv.Ed., leyfa mjer að æskja þess, að það verði athugað.

Bjarni Jónsson Jeg stend upp aðeins til þess að láta hv.þd. vita, að jeg hefi í huga að koma með brtt. við þetta frv. seinna. En jeg þarf ekki að tala frekar um mál þetta nú.