Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal gleðja háttv. deild með því, að jeg hefi a. m. k. einn góðan ásetning, og hann er sá, að vera stuttorður. Því fremur vona jeg að geta staðið við það, sem við þennan kafla fjárlaganna eru fremur fáar brtt. Jeg þarf ekkert að taka fram viðvíkjandi inngangi nál.; það ber sjálft með sjer, hvernig fjvn. lítur á málið, og getur hæstv. stjórn gert aths., ef henni þykir eitthvað ofsagt. - Á undan einstökum brtt. vil jeg víkja lítið eitt að fjárlögunum í heild. Það er víst alment álitið, að fjárlögin sjeu eitthvert merkasta, ef ekki undantekningarlaust allra merkasta málið, sem þingið fjallar um. Það er auðvitað algengt að telja ýms önnur mál merkustu málin, sem þetta og þetta þing hefir með höndum. En þetta mun mikið stafa af því, að fjárlögin eru svo hversdagsleg, að menn gleyma þeim, hafa ekki altaf í huga þýðingu þeirra. En þegar betur er aðgætt, þá hvíla í raun og veru öll önnur mál á þessu eina máli. Flest eða öll mál eru þannig vaxin, að fjárhagshlið þeirra er undir ríkissjóði komin, eða með öðrum orðum, undir fjárlögunum. Álit þjóðanna hverrar á annari er mjög mikið miðað við það, að sú þjóð, sem hefir með fjárlögum sínum trygt sjer sterkan ríkissjóð, hefir meira traust. Þannig svöruðu fyrir skömmu Bandaríkjamenn lánbeiðni Frakka, að þeir yrðu fyrst að koma lagi á fjárlög sín, áður en þeir fengju lán hjá þeim. Enda verður það ekki talið annað en hnignunarástand hjá einhverri þjóð, þegar stöðugur og stór tekjuhalli er á fjárlögum hennar. Af þessu er það auðsætt, að það er hið mesta vandaverk að búa fjárlög vel undir þing og þá verður það hin mesta nauðsyn, að fjármálastjórnin leggi þar í alla sína þekkingu og samviskusemi. Það mætti með mýmörgum dæmum sanna, að mistök í þessu efni er hinn mesti háski; t. d. ef tekjurnar næðu enganveginn áætlun, þá er vá fyrir dyrum. Sama er að segja, ef lögákveðin útgjöld ríkissjóðs fara langt fram úr áætlun, þá raskar það líka öllu. Tekjuáætlunin er vog á alla fjárhagslega getu þjóðarinnar. Ef hún er of há, þá er vegið af þjóðinni. Það er svikin vog, sem kemur þannig niður á þjóðinni, að henni verður að íþyngja með sköttum, til þess að ná aftur jafnvæginu. - Á „normölum“ tímum stafa flest eða öll missmíði, sem verða á fjárhag þjóðarinnar, af ógætilegum fjárlögum. Við höfðum um langt skeið glæsilegt álit á okkur fyrir varfærna fjármálastjórn, og lifum á því enn, þótt mikill sje orðinn misbrestur á. Mjer dettur það í hug, að nú lágu fyrir fjvn. mörg skjöl, sem fóru fram á fjárveitingu til að undirbúa hitt og þetta fyrir 1930. Það er sjálfsagt rjettmætt að biðja um hitt og þetta fyrir það ár. En ef við vildum hafa eitthvað, sem vekti á okkur sjerstaka eftirtekt, þá held jeg, að ekkert væri vænna til þess en skuldlaus ríkissjóður. Ef það er nú rjett, sem jeg hefi haldið fram, að fjárlögin sjeu svona mikilsverð, hvernig stendur þá á því, að engin stjórn gerir fjárlögin fremur öllum öðrum málum að fráfararatriði? Nú er það síður en svo, að svo sje, heldur verður ekki annað sjeð heldur en að það sje í raun og veru alveg sama, hvernig þingið fer með fjárlögin; þó að það hækki tekjuáætlunina um miljónir og hlaði óhemju á gjöldin. Annaðhvort er tilgangur þeirrar stjórnar, sem þannig undirbýr fjárlögin, að þetta sje unt, sá, að gefa þinginu nóg svigrúm til að dansa í, eða það er gert af hreinu skeytingarleysi. Það, sem jeg vil, að lögð sje áhersla á, er það, að hver stjórn geri sem áreiðanlegust fjárlagafrv., sjerstaklega tekjuáætlunina, og standi síðan og falli með því. Enda er það svo, að enginn hefir betri ástæður til að geta gert áætlanirnar vel úr garði heldur en einmitt stjórnin. Þó kemur það oft fyrir, að þingið tekur fram fyrir hendurnar á henni og hækkar tekjuáætlunina að miklum mun, til þess að geta síðan hækkað útgjöldin ennþá meira. Jeg hefi eigi tekið þetta fram sakir þess, að meiri ástæða sje til að beina því til þeirrar hæstv. stjórnar, sem nú situr en til hverrar annarar. Heldur hefi jeg viljað minna hv.þm. á þetta sakir þess, að aldrei má afgreiða fjárlögin án þess að hafa þetta hugfast. Skal jeg svo ekki hafa þennan inngang lengri, en snúa að brtt.fjvn. Vil jeg fyrst taka það fram, að við þennan kafla (1.–13. gr.) hefir nefndin lagt til, að gjöldin hækkuðu um 97100 kr., en jafnframt lagt til lækkanir um 45250 kr., svo að mismunurinn er 51850 kr., sem gjöldin hækka eftir till. nefndarinnar. En yfirleitt hefir nefndin (eins og tekið er fram í áliti hennar) lagt til, að tekjuáætlunin væri hækkuð um 310 þús., en útgjaldaáætlunin hækkaði um 283½ þús. kr. Auk þess leggur nefndin til, að útgjöldin lækki um 65½ þús., svo að tekjuafgangur frv. verður ca. 92 þús. kr. hærri samkv. till. nefndarinnar en ráð er fyrir gert í stjfrv. Eftir það, sem jeg hefi áður sagt um varlegar áætlanir, kann það að þykja undarlegt, að nefndin leggur til, að tekjuáætlunin verði hækkuð svo mjög. En hún gerir þetta meðfram til þess að fyrirbyggja, að frekari hækkanir verði samþyktar, því að eftir reynslunni á undanförnum þingum má búast við mýmörgum brtt. í þá átt. En nefndin stendur öll með því, að lengra skuli eigi fara í hækkunum á tekjuáætluninni. Yfirleitt má líka segja, að brtt.fjvn. sjeu mjög varlegar. Þá get jeg snúið mjer að einstökum brtt. Fyrsti liðurinn, sem nefndin leggur til að verði hækkaður, er útflutningsgjald, að í staðinn fyrir 950 þús. komi 1 miljón. Þessi liður hefir hækkað mikið á síðustu árum, og þótt nú megi búast við verðlækkun á ísl. afurðum, má jafnframt búast við aukinni framleiðslu. Að þessu athuguðu þykir nefndinni ekki of djarft að hækka þennan lið upp í 1 miljón. Næsti liður, sem nefndin vill hækka, er áfengistollurinn. Það er undarlegt tímanna tákn, hve hann hefir hækkað mikið og ört á síðustu árum, og eru engar líkur til, að hann lækki í náinni framtíð, nema bindindi aukist að mun. En til að forsvara nefndina vil jeg taka það fram, að 2 bannmenn, sem sæti eiga í henni, hafa álitið rjett að hækka þennan lið. Annars álít jeg, að það eina, sem getur orðið til að lækka þennan lið, sje það, ef nú verður byrjað aftur á heilbrigðum grundvelli að aukning bindindis. Bannið hygg jeg að sje einskis virði. Jeg get tekið víneinkasöluna undir sama „númeri“. Það er nú upplýst, að meiri hagnaður hefir orðið að henni á síðasta ári heldur en sjeð varð þegar hæstv. fjrh. (JÞ) samdi áætlun sína, og hefir nefndin hækkað liðinn á þeim grundvelli um 125 þús. kr. Tóbakstollurinn er næsti liður, sem nefndin leggur til að hækkaður verði um 50 þús. kr. Nefndin hafði þar ekkert sjerstakt að byggja á, en þó varð ofan á, að hún áleit þessa hækkun rjettmæta. Annars býst jeg við, að hæstv. ráðh. (JÞ) geti upplýst eitthvað um þennan lið betur en jeg. Þá er aðeins eftir „annað aðflutningsgjald“ tekjumegin. Nefndin hefir lagt til, að sá liður yrði hækkaður um 35 þús. kr. Þessi liður var á síðasta ári 228 þús., og þótt búast megi við allmikilli lækkun á honum, sakir þess að aðflutningsbanni er af ljett, álítur nefndin þetta ekki of langt farið. Læt jeg þetta nægja um tekjuhlið frv. Þá kem jeg að gjaldahliðinni. Þá er fyrst brtt. við 10. gr., um að fella niður 3 liðina til sendiherra. Það er dálítið einkennileg aðstaða fyrir mig að tala um þennan lið. Ef jeg á að tala fyrir munn meiri hl. nefndarinnar, þá stafar niðurfellingin af sparnaðarástæðum og lítilli trú á nauðsyn sendiherra. Jeg hefi nú lengi staðið þarna megin, en er nú orðinn annarar skoðunar og verð að skýra ástæðurnar til þess. Eins og kunnugt er, þá hefir ekkert verið veitt, til sendiherra síðastliðin tvö ár, og var niðurfellina þeirrar fjárveitingar bygð á sparnaðarástæðum og einnig á lítilli trú á nauðsyn embættisins. Jeg var með þessu þá, vegna þess, að þá áttum við úti í Danmörku ágætan mann, er var mjög vel til þess fallinn að gegna starfi sendiherrans. Á ég hjer við Jón Krabbe. Nú hefir enginn leyft sjer að vefengja það, að þessi maður hafi rækt starfið framúrskarandi vel, og var ekki eftirsjá að fella niður sendiherraembættið meðan þessa góða manns naut við. En nú hefir hann tjáð stjórninni, að hann geti ekki lengur tekið þetta að sjer. Hann er ofhlaðinn störfum og því naumast fær um að gegna þessu. Þegar hans nýtur ekki við lengur, þá álít jeg, að ekki sje hvarvetna tekinn maður upp af götunni í hans stað. Því get jeg ekki annað en gengið inn á það að taka aftur upp sendiherraembættið. En jeg geri það með það fyrir augum, að við fáum að njóta þess góða manns, sem áður gegndi sendiherraembættinu, og legg jeg áherslu á það. Eitt af því, sem gerði mig ragan við þetta embætti, og gerði það að verkum, að jeg taldi það ekki hafa raunverulega þýðingu, var það, að eftir því sem utanríkismálin urðu umfangsmeiri, voru gerðir út ýmiskonar sendimenn við hlið sendiherrans. En ef góður maður er í sendiherraembættinu, álít jeg þeirra ekki þörf, nje þess kostnaðar, er af þeim leiðir. En er jeg lít á kostnaðinn við utanríkismálin, þá hika jeg ekki við að koma aftur inn á þessa braut, þótt jeg hafi áður verið henni fráhverfur. Því að niðurfellingin á þessum 45 þúsundum getur ekki átt sjer stað, þótt við tökum ekki upp sendiherraembættið, því að þessi kostnaður nam síðastliðið ár 32 þús. kr. Þá kem jeg að 12. gr. Þar nemur hækkunin æðimiklu, 62400 kr., en lækkunin ekki nema 250 kr. Hækkunin liggur aðallega í auknu framlagi til sjúkraskýla og heilsuhælisins á Norðurlandi. 1. brtt. er lækkun á styrknum til læknavitjana. Stafar það af því, að nú hafa nokkrar sveitir gengið frá og hygt sjer sjúkraskýli og læknisbústað. Nefndin vill taka upp aftur sundurliðun á styrknum í fjárlögunum, svo engin mistök geti átt sjer stað um það, hverjir verði styrksins aðnjótandi. Næsta brtt. er nýr liður, 3000 kr. til þess að kaupa lækningaáhöld handa Röntgenstofunni. Í nál. er tekið fram, hvað kaupa eigi, áhöld, sem læknirinn telur að eigi verði hjá komist til þess að fylgjast með og gera stofnunina sem fullkomnasta. Nægir því að vísa til nál. Í þessu sambandi vil jeg minnast á notkun Röntgenstofunnar á árinu 1925 samkv. skýrslu læknisins. Skoðaðir hafa verið á árinu 708 sjúklingar, en 125 verið í röntgenlækningu. Sýnir þetta, að aðsóknin er mikil. Það er því vert að styrkja þessa stofnun og gera hana svo fullkomna sem hægt er. Þá er næst brtt. um hækkun á tillaginu til sjúkraskýla og læknabústaða. Eins og tekið er fram í nál., er hækkunin gerð fyrir eitt sjúkrahús, sjúkrahúsið á Siglufirði. Hækkunin er miðuð við áætlun, sem gerð hefir verið um byggingu sjúkrahússins. Jeg þarf ekki að taka það fram, hverja þýðingu það hefir að hafa gott sjúkrahús á þessum stað. Þangað sækir fjöldi framandi manna til fiskiveiða, sem þurfa að leita læknis. Menn hafa oft orðið að ganga á milli bæjarbúa til þess að fá pláss, og ekki fengið og orðið frá að hverfa. Nefndin telur þessa hækkun sjálfsagða, og get jeg sparað mjer frekari ummæli um þetta, uns aðrar raddir heyrast. Í sambandi við þetta sjúkraskýlamál hafa legið fyrir margar beiðnir um lokafjárframlög til sjúkraskýla, sem þegar eru reist, af því að byggingarkostnaður hafi orðið meiri en ætlast var til í upphafi. En það var meining síðasta þings, að áætlanirnar væru svo ábyggilegar, að ekki þyrfti að veita uppbót. Nefndin hefir sent landlækni þessar beiðnir, og lagði hann til, að ekki yrði tekin ákvörðun um þetta að sinni, þar sem byggingarnar væru ekki fullgerðar víða og fullnaðarreikningar lægju ekki fyrir. Nefndin fellst á, að rjett væri að taka þetta alt fyrir á einum grundvelli, þegar fullnaðarreikningar lægju fyrir og málið væri komið í fast horf. Næst er brtt. við 12. gr. 15. e., heilsuhæli Norðurlands. Heilsuhælisfjelagið hefir með símskeyti, sem fyrir nefndinni lá, farið þess á leit, að tillag ríkissjóðs yrði hækkað um 100 þús. kr., eða upp í 250 þús. kr. Því miður liggur ekkert fyrir frá Heilsuhælisfjelaginu, sem á er að byggja, nema símskeyið. En þar segir, að á nýafstöðnum fundi leyfi stjórnin sjer að fara þess á leit, að fjárveitingin verði hækkuð upp í 175 þús. kr. Nefndinni þótti þetta skjóta nokkuð skökku við frá því á síðasta þingi, er áætlað var, að heilsuhælið kostaði ekki nema 300 þús. kr., er ríkissjóður kostaði að hálfu. En nú er kostnaður áætlaður 500 þús. kr., og framlag ríkissjóðs yrði því 250 þús. kr. Húsameistari ríkisins hefir nú gefið nefndinni þær upplýsingar, að frá því í fyrra hafi ýmsar breytingar verið gerðar á byggingu hælisins, svo sem rafvirkjun ákveðin til hita og ljósa, og því eðlilegt, að breytingar yrðu á með kostnaðinn. En húsameistari heldur því fram, að þessi áætlun muni algerleg vera örugg. Í þessum upplýsingum er líka tekið fram, að fjelagið hafi safnað 225 þús. kr. til byggingarinnar. Til þess nú að ríkið legði fram 250 þúsund, vildi nefndin, að það lægi skýrt fyrir, að fjelagið hefði safnað öðru eins, til byggingarinnar sjálfrar. En það er ekki fastákveðið, hverju af þessu safnaða fje verður varið til byggingarinnar. Það er upplýst, að í byggingarkostnaðinum eru taldar 50 þús. kr. til innanhúsmuna, og auk þess fleiri smáupphæðir, er telja verður fjarskyldar byggingarkostnaðinum. Auk þess er kostnaðurinn við afleggjarann af brautinni heim að hælinu líka metinn með, en á hann verður tækifæri til að minnast síðar. Nefndin vill því ganga út frá því, að 200 þús. kr. af fje því, sem safnað er, sje beinn byggingarkostnaður, og leggur því til, að ríkissjóður leggi af mörkum í fjárlögum 1927 þá upphæð, sem verði með því, sem í gildandi fjárlögum er veitt, 200 þús. kr. Nefndin hækkar því lið þennan upp í 125 þús. Næst er nýr liður, 800 kr. styrkur til Fjelags íslenskra hjúkrunarkvenna. Fjelag þetta hefir með höndum nám allra hjúkrunarkvenna landsins. Það er tveggja ára nám, 1½ ár á spítölum og ½ ár við hjúkrunarfjelagið „Líkn“, sem ekki hefir efni á að launa nemendur sem vert er. Þær hafa 50 kr. á mánuði, og er ómögulegt að lifa á því. Fjelag þetta hefir því styrkt þær úr sjóði sínum með 50 kr. á mánuði, en nú er sjóðurinn tæmdur. Fjelagið hefir því sótt um 1500 kr. styrk og beint tekið það fram, að hann ætti að ganga til hjúkrunarkvenna, sem færu út um sveitir landsins. Nefndinni þótti viðurhlutamikið að verða ekki við áskorun um það að leggja nokkurt fje af mörkum til þess, að hjúkrun og heilbrigðiseftirlit í sveitum fari batnandi, og leggur því til, að veittar verði 800 kr. til fjelags þessa. Þá er síðasta brtt. við 12. gr., hækkun á styrknum til Halldórs Arnórssonar umbúðasmiðs. Styrkur þessi var hækkaður á síðasta þingi, en þó ekki eftir kröfum hans. En hann hefir lýst því með rökum, sem nefndin hefir fallist á, að hann er vanhaldinn af þessum styrk eins og hann er, og vill nefndin því hækka hann um 600 kr. Hún þykist þess fullviss, ef þessi maður hætti, þá væri ekki hægt að fá hjerlendan mann til starfans, en hinsvegar afarkostnaður að sækja þetta til annara þjóða, og kæmi niður á þeim, sem síst skyldi, fötluðum mönnum. Þá er komið að 13. gr. Hún er hækkuð um 35 þús. kr. Fyrst er brtt. um Hróarstunguveg. Fjárveiting til hans er hækkuð úr 15 þús. upp í 20 þús. Fyrir þessu er grein gerð í nál., og því ekki ástæða til þess að fara frekari orðum um það að svo stöddu. Auk þess koma fram brtt. þessu viðvíkjandi, brtt.hv.þm.N.-M., og er þá tækifæri til þess að skýra afstöðu nefndarinnar. Jeg vil í þessu sambandi geta þess, að áætlað er að verja stórri upphæð til brúargerða, 200 þús. kr. Þó nefndin hafi ekki gert brtt. við þennan lið, þá vil jeg skýra frá því hjer, hvernig vegamálastjóri hugsar sjer, að þessi upphæð verði notuð, og stjórnin hefir fallist á það. Á næstu 3 árum er áformað að byggja brýr á Hjeraðsvötn og Hvítá í Borgarfirði. Það eru langstærstu og dýrustu brýrnar, og búist er við, að þær kosti 260 þús. báðar. Vegamálastjóri segir, að næsta ár verði lítið eitt byrjað á Hjeraðsvatnabrúnni, og lendir því mestur hluti kostnaðarins á árunum 1927–28. Vill hann áætla til þeirra beggja 1927 130 þús. kr. Auk þess áætlar hann 70 þús. kr. til að byggja minni brýr og gera við gamlar. Meðal þeirra brúa, sem hann vill sjerstaklega nefna, eru brýr yfir Hölkná í Þistilfirði, Eskifjarðará, Grímsá á Völlum og Bakkarholtsá og Gljúfurholtsá í Ölfusi. Af þessu getur háttv. deild sjeð, hvert stefnir með brýrnar. Jeg gerði fyrirspurn til vegamálastjóra um brýr í mínu kjördæmi, hvort ekki kæmi til mála, að þær yrðu bygðar á árinu 1927, og sagði hann, að það væri tilætlunin. Jeg get þessa vegna þess, að það er betra að það sje tekið rækilega fram, hvað vegamálastjóri hugsar sjer, að gert sje. Þá er komið að fjallvegunum. Þar leggur nefndin til, að liður sá, verði hækkaður um 4000 kr. Hækkunin stafar af því að sumu leyti, að hreppsnefnd Skútustaðahrepps hefir farið fram á, að lagt verði af fjallvegafje til vegagerðar yfir heiðina milli Reykjadals og Mývatnssveitar til framhalds veginum upp Reykjadal, sem búist er við, að lokið verði næsta sumar. Nauðsyn þessa er viðurkend af vegamálastjóra. Sveitin hefir hjálpað til að láta gera veginn um heiðina, og byggir hún á því umsókn sína. Nefndinni fanst, þar sem þessi hreppur hefir lagt 10 þús. kr. í þennan veg, án þess þó að nokkuð af þessum vegi liggi í þessari sveit, að hreppurinn hefði nú lagt svo mikið á sig þarna, að það væri naumast gerlegt að neita um nokkurt fje til þessa. Þó er þessi fjárupphæð ekkert sjerstaklega miðuð við, hvað þetta hefir kostað, heldur veitt til þess að leggja í þennan veg, og einnig til þess að halda áfram vegagerð á Kolugafjalli, sem hafin hefir verið áður, en það á að vera eftir mati vegamálastjóra, hvernig hann skiftir fjárveitingunni milli þessara staða, eftir því sem hann álítur þörfina knýjandi á hvorum stað. Þá er næsta brtt. nefndarinnar um hækkun á fjárveitingu til akfærra sýsluvega. Þetta framlag til sýsluveganna hefir undanfarið verið lægra, og í þeirri fjárkreppu, sem var, var gert mjög lítið og takmarkað, en vegamálastjóri telur, að það væri mjög nauðsynlegt, að hjer væri ætlað sem ríflegast fje til, þar sem verkið sje mjög mikið og ekki síður áhugi til að vinna, og vill hann þess vegna leggja til, að fjárframlag til þessa verks fari stöðugt vaxandi, svo sem kostur er á. Þess vegna hefir nefndin hækkað þennan lið, þó aðeins óverulega, um 5000 kr. Næsta brtt. nefndarinnar er aðeins orðabreyting, að fyrir 40 þús. kr. komi: alt að 40 þús. kr. Það er aðeins gert í því skyni, að það er álit hennar, að ekki fari meira til þessa en þær 40 þús. kr., sem ákveðnar eru. Þá er næsta brtt. nefndarinnar við liðinn „Nýjar símalagningar“. Leggur hún til, að liðurinn sje hækkaður um 15 þús. kr., sem er símalínan frá Minni-Borg austur í Biskupstungur. Landssímastjóri hafði gefið meðmæli sín með þessari brtt. og annari brtt., sem nefndin hefir ekki tekið upp, en sem nú er komin frá öðrum hv.þm., og þess vegna tók nefndin upp þessa brtt.; en í sambandi við þetta vil jeg upplýsa það, að eftir tillögum landssímastjóra um það, hverjar línur er fyrirhugað að leggja fyrir þessar 300 þús. kr., sem áætlaðar eru í stjfrv., þá er það fyrst Barðastrandarlínan. Þessi lína tekur náttúrlega mest upp af fjenu, því að áætlað er, að hún muni kosta um 240 þús. kr., en jeg fjölyrði ekki frekar um þetta, því að það gefur að skilja, að þar sem nefndin gerði ekki neinar aths. við þetta, þá gengur hún inn á það, sem hann leggur til. Hann telur, að síminn til Vestfjarða komi ekki að fullum notum fyr en þessi lína er lögð, því að hún hafi svo mikla þýðingu fyrir fiskiveiðarnar, og veit jeg, að hv.þm. Barð. (HK) ætti ekki að koma það illa að fá hjer meðmæli frá fjvn. þessarar deildar. Þá koma næstar línan að Skálum á Langanesi og Fljótshlíðarlínan. Jeg skal svo ekkert fjölyrða um þetta frekar, nema geta þess, að áætlun landssímastjóra verður ekki alveg fylgt, því að eins og tekið er fram í nál., verður loftskeytastöð ekki bygð í Öræfunum vegna þeirrar fyrirhuguðu Suðurlandslínu, sem nú á að fara að leggja. Þá eru hjer 1200 kr., sem á að veita til símalínu frá Breiðumýri til Laugaskólans. Eru eindregin meðmæli landssímastjóra með henni, og þingið hefir líka áður gengið inn á samskonar fjárveitingu til skólans á Núpi í Dýrafirði. Næsta brtt. nefndarinnar eru 2 þús. kr., sem veittar eru til kenslu símamanna. Landssímastjóri hefir oft farið fram á, að veitt væri fje til utanfarar símamanna, og því er ekki hægt að neita, að það hefir mikla þýðingu fyrir starf þeirra, en það er með það eins og annað, að það hefir ekki fengist nein fjárveiting til þess. Nú hefir landssímastjóri í hyggju að koma upp kenslu fyrir símamenn hjer í Reykjavík og ætlar hann mikið af þessu til kenslu og áhaldakaupa, en það er aftur á valdi landssímastjóra og ríkisstjórnar, hvort eitthvað af þessari upphæð verður notað til utanferða; um það vill fjvn. ekkert ákveða. Síðasta brtt. um fjárframlag, sem um ræðir í þessum kafla, er styrkur til Gunnlangs S. Briems, til framhaldsnáms í símaverkfræði. Jeg held að jeg þurfi engu við það að bæta, sem stendur í nál. Þarna er um að ræða fræðigrein, sem okkur er mjög nauðsynlegt að fá vel hæfan mann í, og svo er það, að þessi maður, sem hjer er um að ræða, er, eftir þeim skjölum, sem fyrir liggja, sjerstaklega efnilegur, og því leggur nefndin til, að honum sje veitt þetta. Loks er síðasta brtt. aðeins orðabreyting, sem á að sýna þá aðstöðu nefndarinnar, að hún vill láta takmarka sem kostur er á aðstoð þá, sem hjer ræðir um, svo ekki þurfi þar til fullkominn mann. Það eru ekki fleiri brtt. við þennan kafla, sem mjer tilheyra, og jeg hefi viljað gera hv.þd. það skiljanlegt, sem nefndin hefir lagt til, og vona jeg, að hv.þm. láti það ekki ráða atkv. sínu, þó að jeg kunni að hafa gleymt einhverju.

Fjármálaráðherra (JÞ): Nál. og ræða hv.frsm. fyrri hlutans (ÞórJ) gefur mjer ekki tilefni til margra eða mikilla athugasemda að svo stöddu. Get jeg tekið undir það, sem hv.frsm. sagði, að sjerhver stjórn ætti að gera fjárhag ríkisins að einu sínu aðalmáli og standa og falla með honum. Og jeg skoða þetta, eins og hv.frsm. sagði, ekki borið fram svo sem neina sjerstaka áminningu til núverandi stjórnar, enda held jeg, að hún fram að þessu hafi sýnt það, að hún hafi fylgt þessari reglu; en það er náttúrlega gott að heyra orð þessi öðruhvoru, og gætu þau þá sjerstaklega verið til áminningar fyrir þá stjórn, sem næst kynni við að taka. Það var líka rjett, að afkoma fjárhagsins, eða tekjuhlið fjárlaganna, sem hv.frsm. lagði sjerstaka áherslu á, er mjög undir því komin, að vel sje vandað til undirbúnings fjárlaganna. Það er sjálfsagt rjettmæt krafa til hverrar stjórnar, að þetta sje gert eftir því sem frekast er unt; en jeg vil benda á það, að eftir því sem löggjöfinni nú er háttað, er sjerhverri stjórn í rauninni gert ómögulegt að koma við sæmilega vönduðum undirbúningi á þessu sviði. Það er nú svo, þegar á að semja frv. til fjárlaga fyrir árið 1927, þá verður stjórnin að gera það í nóvember 1925, og hún getur þá ekki einu sinni haft reynslu ársins 1925 til að byggja á. Það seinasta, sem hún getur haft fyrir sjer, er reynslan frá árinu 1924, sem liggur þrem árum á undan því tímabili, sem verið er að gera áætlun fyrir, og vona jeg, að allir sjái það, að með þeim óvanalega stóru sveiflum, sem eru á okkar atvinnulífi, er ekki hægt að draga neinar ábyggilegar ályktanir af reynslunni, þegar þær eiga að gilda þrjú ár fram í tímann. Það hefir einu sinni komið til orða hjer á þingi að gera lagfæringu á þessu, sem myndi hafa gefið stjórninni talsvert betri aðstöðu í þessu efni, sem sje með því að færa til reikningsárið, eins og á sjer stað í mjög mörgum öðrum ríkjum, og láta ekki reikningsárið fylgja almanaksárinu, heldur reikna frá vori til vors. Ef svo hefði verið gert, þá væri nú verið að semja fjárlög, sem ættu að ganga í gildi eftir 1–2 mánuði, og þá væri nokkuð hægra að dæma um útlitið fyrir því, hvernig tekjur ríkissjóðs myndu reynast á því tímabili, sem verið er að tala um; en nú er það svo að ekki einu sinni 3–4 mánuðum eftir að stjfrv. þurfti að vera samið geta menn gert sjer grein fyrir, hvernig ástandið muni verða á því tímabili, sem samið er fyrir. Það eina, sem hægt er að gera, er að fara eins varlega og hægt er, og þetta verður þingið og stjórnin að vera samtaka um, á meðan löggjöfinni er eins háttað í þessu efni og nú er. Það er ekki að öllu leyti rjett, sem hv.frsm. sagði, að stjórnin hefði betri aðstöðu til þess að undirbúa tekjuhlið fjárlaganna heldur en fjvn.; fyrst og fremst er nú það, að fjvn. hefir áætlun stjórnarinnar til að byggja á og hana til að gera sínar athugasemdir við, og þar að auki liggja fyrir á þeim tíma, sem nefndin situr, nýjar upplýsingar, sem eru bráðabirgðayfirlit yfir útkomu næsta árs á undan, sem ekki var til þegar stjórnin samdi sitt frv. Það er því ekki nema eðlilegt, að fjvn. hefir altaf nokkurn grundvöll til að byggja breytingar sínar á frá því, sem stjórnin leggur til, nefnilega þann grundvöll, sem afkoma næsta árs á undan gefur ástæður fyrir. Nefndin hefir nú að þessu sinni lagt til, að tekjuáætlunin verði hækkuð samtals um 310 þús. kr., og skiftir þessari hækkun á tekjuliði. Já, það er áhaflega erfitt bæði að rökstyðja þessar till. og eins að hnekkja þeim, af því að í raun og veru eru þetta spádómar um afkomu á árinu 1927, sem enginn getur vitað neitt verulega um, hversu rætast muni. Jeg á ákaflega bágt með að leggjast fast á móti þessum hækkunartillögum hv. nefndar, af því að það fylgja þeim þau skilaboð frá nefndinni, sem hv.frsm. flutti, að með samkomulagi um þessa hækkun ætlaði háttv. nefnd að standa saman gegn öllum öðrum hækkunum. Slíkur samhugur, sem liggur í samtökum fjvn.Nd., er svo mikils virði, að jeg verð að telja það mjög varhugavert fyrir hverja stjórn sem er, að gera nokkuð það, sem kynni að verða til þess að sundra þeirri einingu innan nefndarinnar, og ætla jeg þess vegna ekki að leggjast fast á móti þeim, en jeg verð þó að láta það álit mitt í ljós, að ekki hafi fram komið nægileg rök fyrir þeim. Að því er útflutningsgjaldið snertir, hefir það verið áætlað 700 þús. kr. á ári, en nokkur hluti þess, sem svarar upp og ofan 2/3 hlutum þess, hefir verið hækkaður um 50% með lögum frá síðasta ári, og sú hækkun á að koma fram nú, þegar það er fært upp í 1 milj. hr. Er það þá nokkuð meira en það, sem beint leiðir af hinni breyttu löggjöf, ef afkoma síðasta árs er lögð til grundvallar. Það er þó satt, að afkoman hefir verið nokkuð betri en áætlað var, en krónurnar hafa verið smærri, og þess vegna nokkuð fleiri, og gengishækkun kemur mjög fljótt fram í krónutölu þess verðs, sem fæst fyrir útfluttar afurðir, og ef nú krónutalan er lækkuð í hlutfalli við orðna gengishækkun, þá nær maður ekki upphæð nefndarinnar. Nú, hitt er ómögulegt að segja um, hvort muni gefa rjettari raun, 950 þús. eða 1 milj. kr. Þá er hækkun á áfengistollinum. Það er lagt til, að tollurinn hækki um 50 þús. kr. og tekjur verslunarinnar um 125 þús. kr. Jeg skal játa það um þessa hækkun, að nefndin hefir nokkra stoð í reynslunni fyrir árið 1925, sem ekki var fyrir hendi þegar stjfrv. var samið, en jeg er samt hræddur um, að þessar hækkanir sjeu ekki nægilega gætilegar, og jeg byggi það á því, að það er meira en bindindisstarfsemin, sem ræður því, hve mikið er flutt inn af vínum verslunarinnar. Það er líka árferðið og það, hve mikla peninga almenningur hefir á milli handa, og þessar tekjur minka mjög fljótt, þegar harðnar í ári. Þess vegna hefði jeg ekki talið gætilegt að taka mikið tillit til þess, sem aflast hefði á árinu 1925 umfram það, sem varð 1924. Jeg hugsa, að árið 1924 á þessu sviði hafi verið svo sæmilegt ár, að við megum eiginlega ekki búast við miklum tekjum umfram það, sem þá reyndist. Um hina tvo liðina, sem eftir eru, tóbakstollinn og annað aðflutningsgjald,er það að segja, að það er náttúrlega ennþá minna á að byggja um tóbakstollinn, því að það er nú eiginlega ekki hægt að reikna hann eftir neinni reynslu. Það er ný tilhögun, sem nú er upp tekin, og það kann vel að vera, að sú upphæð náist, sem nefndin hefir áætlað. Þetta fer líka nokkuð eftir árferðinu, hvað notað er af þeirri vöru, þó að tóbaksnotkun sje ekki nærri því eins mikið háð sveiflum í árferðinu eins og áfengisnautn. Þá er liðurinn „annað aðflutningsgjald“ hækkaður úr 115 þús. kr. upp í 150 þús. kr. Þessar 150 þús. kr. eru sem næst meðaltali þessara tekna fyrir árin 1924 og 1925. Þetta eru óþarfavörur eða munaðarvörur, og jeg er ákaflega hræddur um, að þegar þrengist í ári, eins og nú lítur út fyrir, þá muni innflutningur á þeim vörum minka, og það getur svo farið, að ekki náist upphæð nefndarinnar. Mjer finst, sem sagt, ekki vera hægt að færa full rök fyrir þessari hækkun, en vil gjarnan halda góðu samkomulagi við hv. nefnd, og breyti því ekki tekjuáætluninni, að óbreyttri löggjöfinni, og ætla þess vegna ekki að leggjast neitt fast á móti þessum tillögum.

Klemens Jónsson Það var rjett að því komið, að lokið væri umr. um þennan kafla fjárlaganna, og veit jeg ekki nema það hefði kannske mátt vera svo, en úr því það varð ekki, vildi jeg gera nokkrar athugasemdir, sjerstaklega við tekjuhliðina. Jeg skal fyrst taka það fram, að mjer finst nú að ýmsu leyti sem sá sparnaður sje á förum, sem Alþingi varð sammála um1924; þá stóð þingið sem ein heild um þann tilgang að reyna að spara. Á þinginu 1925 var það líka svo í orði kveðnu, og að nokkru leyti í framkvæmdinni, en nú finst mjer, sem horfið sje frá þessu öllu; að minsta kosti finst mjer það, þegar jeg lít á þær mörgu breytingartillögur frá einstökum þm., sem fram eru komnar. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um verk fjvn., þó að breytingar hennar sjeu allverulegar, en þegar litið er á brtt. frá einstökum þm., þá er ekki þess að dyljast, að þeir hugsa sjer talsvert ríflegt framlag úr ríkissjóði, þegar 19 þm. af 28 hafa komið með brtt. við fjárlögin, sem allar ganga í þá átt að hækka útgjöldin stórkostlega, og jafnvel menn úr fjvn. hafa komið með till. til hækkunar. Jeg er að vísu ekki einn í þeirra tölu, því að jeg hefi ekki komið fram með eina brtt., og býst varla við að gera það. En ef svo skyldi fara, að jeg kæmi kannske fram með eina brtt., þá verður hún þess eðlis, að hún fer ekki fram á neina verulega hækkun á útgjöldum. Af þessum ástæðum þykist jeg nú hafa leyfi til að koma fram sem nokkurskonar sparnaðarpostuli. Það hefir dálítið verið talað um tekjuhliðina, bæði af háttv.frsm. (ÞórJ) og hæstv. fjrh. (JÞ), og verið haldið fram, að það bæri að fara mjög varlega í að hækka tekjuáætlunina. Þegar breytingar voru gerðar á þingsköpunum á þinginu 1915, var svo til ætlast, að fjhn. hefði tekjuhlið fjárlaganna til meðferðar, og svo var það nokkur þing þar á eftir, að þá var fjárlögunum vísað bæði til fjhn. og fjvn. En á þinginu 1921 varð breyting á þessu, því að þá fóru þau til fjvn. einnar, og hefir það haldist síðan. Í sjálfu sjer hefi jeg ekkert við þetta að athuga, því að í rauninni er sjálfsagt, að fylgist að tekju- og gjaldabálkurinn. Nefndin hlýtur þá að verða að gera sjer glögga hugmynd um, hvað óhætt muni að áætla tekjurnar, en á þeirri áætlun verður hún svo að byggja breytingar þær, er hún gerir á gjaldabálkinum. En þó að fjvn. þurfi að taka tekjuhliðina til sjerstaklegrar athugunar og koma fram með sínar áætlanir um einstaka tekjuliði, þá hlýtur fjárhagsnefnd líka að líta eftir tekjubálki fjárlaganna og reyna að skapa sjer sitt álit um hina ýmsu tekjuliði. Er og full þörf á þessu fyrir fjárhagsnefnd, einkum þó þegar svo stendur á eins og nú, að til hennar er vísað jafnmörgum stórmálum, er óhjákvæmilega hljóta að grípa meira og minna inn í fjárhag landsins, enda hefir nefndin fundið sjerstaka ástæðu til að athuga tekjuliði fjárlaganna að þessu sinni og draga út frá þeim athugunum sínar ályktanir og áætlun um tekjubálkinn. Það hefir orðið sameiginlegt hjá báðum nefndunum, að óhætt mundi vera að hækka áfengistoll og tekjur af víneinkasölu talsvert mikið frá því, sem þeir liðir eru áætlaðir í frv. stjórnarinnar, og hafa báðar nefndirnar komist þar að líkri niðurstöðu. Sama er að segja um „annað aðflutningsgjald“. Hinsvegar hefir fjhn. ekki álitið, að gerlegt væri að hækka útflutningsgjaldið eða tóbakstollinn, enda lítur hún svo á, að útflutningsgjaldið sje óábyggilegasta tekjugrein ríkisins og því full ástæða til að fara varlega um áætlun þess. En fjárhagsnefnd hefir ennfremur talið, að hækka mætti talsvert þessa tekjustofna: tekjuskatt, stimpilgjald, póst- og símatekjur, - þó nefndin hafi ekki ennþá komið fram með neina brtt. til hækkunar, og komi ef til vill ekki. Hinsvegar vil jeg geta þess, að öll nam upphæðin, sem fjárhagsnefnd taldi að óhætt mundi að hækka tekjubálkinn, um 460 þús. krónum. En eins og nál.fjvn. ber með sjer. nemur tekjuhækkun nefndarinnar um 310 þús. krónum. Þó að allmiklu muni á áætlunum nefndanna, hefir fjárhagsnefnd ekki enn fundið ástæðu til að koma með brtt., enda er líklegt, ef að vanda lætur. að fjvn. komi með einhverjar tekjuhækkanir við 3. umr. Annars legg jeg ekki svo mikið upp úr þessu mikla samkomnlagi innan fjvn. um að áætla tekjurnar varlega, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) gaf í skyn, að það ætti að verða til þess, að aðrir bæru ekki fram hækkunartill. við tekjubálkinn. En jeg vil þó minna á, að ef fjhn. stæði saman um hækkunartill., sem fjvn. vildi ekki fallast á, þá eru þar aðeins 7:7. Hinir 14 hv.þdm. yrðu þá að segja til, hvorum hlutanum þeim virtist rjettara að fylgja, og sína það með atkv. sínu. En vonandi dregur ekki til slíks kapps milli nefndanna, enda skal jeg játa, að um áætlun tekjubálksins beri að fara mjög varlega og gætilega. Hæstv. fjrh. sagði, að áætlanir þingsins um tekjuhlið ríkissjóðs væri spádómur. Það má til sanns vegar færa, að það sje spádómur, hvort áætlanir fjvn. sjeu of háar eða of lágar. En sje svo, þá er þó fremur ástæða að tala um spádóma hjá. hæstv. stjórn, sem býr fjárlagafrv. undir í nóvember, á öðru ári áður en fjárlögin koma í gildi, því ólíku er saman að jafna, hvað stjórnin hefir færri gögn í höndum þá til þess að byggja á sínar fjárhagsáætlanir heldur en fjvn., sem altaf fær nýjar og ábyggilegri skýrslur eftir því sem lengra líður á þingtímann. Því verður ekki neitað, að áætlanir stjórnarinnar geta ekki verið annað en spádómar, nema þá að einhverju litlu leyti. En hvað sem öðru líður, verður þingið í fjárhagsáætlunum sínum að byggja á því, sem verið hefir undanfarið, og með tilliti til þess draga ályktanir sínar um ástandið framundan. Lengra verður ekki komist og meira má ekki heimta, hvorki af stjórninni, einstökum nefndum eða þinginu. Og jeg vil bæta því við, að frá mínu sjónarmiði er hækkun fjvn. á tekjubálkinum í alla staði forsvaranleg og varleg, enda greiði jeg henni óhikað atkv. mitt. En úr því jeg kvaddi mjer hljóðs á annað borð, þá vil jeg minnast lítið eitt á símamálið og þá sjerstaklega í sambandi við það, sem stendur í nál.fjvn. á bls. 6. um að tengja saman Suður- og Austurland með óslitinni símalínu suðaustur um landið, alt til Seyðisfjarðar. Mjer er kunnugt um, að frá fyrstu, eða frá því að sími var lagður til landsins, að það var föst skoðun stjórnarinnar og eitt af áhugamálum hennar, að með tíð og tíma ætti að koma þessu sambandi á. Enda leit stjórnin og fleiri svo á, að símasambandið við útlönd væri þá fyrst trygt, er þessi lína væri lögð. Þessu var líka slegið föstu með símalögunum 1917, þótt ekki hafi enn orðið að framkvæmdum. Vona jeg því, að takast megi svo fljótt sem hægt. er að koma þessari tengilínu á, svo símakerfið nái þeirri fullkomnun, sem ætlast var til í öndverðu. Áður en jeg sest niður, langar mig að mæla lítilsháttar með einni brtt., og mest vegna þess, að flm. hennar er fjarverandi og á ekki kost á að fylgja henni úr hlaði, þótt jeg hinsvegar geri ráð fyrir því, að hann hafi fengið einhvern til þess að mæla fyrir henni. Á jeg hjer við IX. brtt. á þskj. 230. frá hv.þm. Dal. (BJ), um 15 þús. kr. fjárveitingu til Vesturlandsvegar. Jeg veit, að honum hefir verið það lengi áhugamál að koma þessum vegi á um Bröttubrekku, og vænti jeg, að hv.þdm. vilji styðja hann til þess, og það því fremur, sem hann ber að líkindum ekki fram fleiri brtt. að sinni. Hinsvegar vona jeg, að hann eigi eftir að hressast svo, að honum megi auðnast að taka þátt í þingstörfum meira en verið hefir. Jeg ætla mjer ekki að telja eftir, þó ríflega sje ætlað til símalagninga á Vestfjörðum. Mjer er kunnugt um, að Barðastrandarsýsla hefir hingað til orðið útundan, og er ekki nema sjálfsagt, að úr því verði nú bætt, strax og fje er fyrir hendi. En þó að þessi fyrirhugaða Vestfjarðalína gleypi allmikið fje, sje jeg ekki betur en að talsverð upphæð sje eftir samt, og henni óráðstafað. eftir því sem mjer skildist á ræðu hv.frsm. (ÞórJ). Nú virðist mjer þessari upphæð, sem óráðstafað er, væri vel varið til áframhalds lagningar símalínunni, sem liggja á af Skeiðum upp að Stóra-Núpi og yfir á Land. Sjerstaklega vil jeg benda á, hver nauðsyn það er, þegar síminn er kominn upp að Stóra-Núpi, að leggja hann austur yfir Þjórsá, enda er það stutt leið og kostnaðurinn smáræði í samanburði við það hagræði, sem Landmenn hefðu af símanum. Eins og kunnugt er, þá á Landsveit mjög langt til vega og síma, enda hefir þaðan þrásinnis verið um hvorttveggja beðið, en enga áheyrn fengið. Vona jeg því, ef einhver verulegur afgangur verður, eftir að lagðar hafa verið þær línur, sem ákveðið er að leggja, að hæstv. stjórn muni þá sjerstaklega eftir þessari línu, sem jeg nefndi. Eins og vant er í byrjun umræðna um þennan kafla fjárlagafrv., hefir lítið verið minst á samgöngumál. Þau mál eru líka hjá samgöngumálanefnd, og hún ekki vön að koma með álit sitt fyr. En að þessu sinni hefir hún hraðað störfum sínum svo, að lokið er við nál. og það sent í prentun í morgun, svo búast má við, að það liggi fyrir fundinum á mánudag.

Eru það mörg nál.?

. Nei, það er ekki nema eitt, en það er langt mál, glögg greinargerð og ítarlega samin, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) mun sannfærast um, er hann sjer skjalið.

Sigurjón Jónsson Á þskj. 230 á jeg II. brtt., þar sem lagt er til að hækka áætlun endurgreiddra lána árið 1927 úr 20 þús. kr. upp í 80 þús. krónur. Það lán, sem jeg geri þar ráð fyrir að greiðist, er dýrtíðarlán, sem Ísafjarðarkaupstaður tók haustið 1919. En lán þetta, sem upphaflega var 100 þús. kr., er nú 93200 krónur. Jeg býst nú við, að hv.þdm. hefðu ekkert á móti að samþykkja, að þessi upphæð greiddist inn í ríkissjóðinn á næsta ári, ef enginn böggull fylgdi þar skammrifi. En hjer er einmitt um slíkan böggul að ræða, þar sem er önnur brtt frá mjer. sú XXVIII. í röðinni á sama þskj. En þó að brtt. þessar eigi heima sín í hvorum kafla, þá get jeg ekki talað svo fyrir þeirri fyrri, að jeg geri ekki nokkra grein fyrir þeirri síðari sem hljóðar svo: „Til hafskipabryggju Ísafjarðarkaupstaðar og mannvirkja við hana 60 þúsund krónur“, með þeirri athugasemd, að „styrkurinn greiðist þannig að dýrtíðarlán kaupstaðarins við ríkissjóð ekki um þessa upphæð, en ógreiddir áfallnir vextir af upphæðinni falli niður.“ Jeg skal slá þann varnagla strax, að þessar 2 brtt. verða að skoðast í sambandi hvor við aðra, enda um gamlan kunningja hjer að ræða, þar sem jeg hefi borið þessa styrkbeiðni fram á tveim þingum, án þess þó að fá áheyrn hv.þdm. En til þess dálítið að rifja þetta mál upp, verð jeg að fara aftur í tímann, og kem þá fyrst að hafnarlögum fyrir Ísafjarðarkaupstað, nr. 34, frá 19. júní 1922. 1. gr. þeirra laga hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til hafnargerðar og hafnarumbóta á Ísafirði veitist úr ríkissjóði einn fjórði hluti kostnaðar eftir áætlun sem ríkisstjórnin hefir samþykt, þegar fje er veitt til þess í fjárlögum.“ Í 7. gr. sömu laga eru svo ákvæði um skyldur bæjarstjórnar Ísafjarðar gagnvart ríkisstjórn. Þar segir svo: „Bæjarstjórnin má ekki án samþykkis stjórnarráðsins, selja eða veðsetja fasteignir hafnarsjóðsins, eða kaupa nokkra nýja fasteig, taka stærri lán eða til lengri tíma en að þau verði borguð aftur af tekjum þess árs .... og ekki heldur gera nein þau mannvirki við höfnina, sem eru svo stórvaxin að árstekjurnar hrökkvi eigi til að koma þeim í framkvæmd.“ Þetta er þá það sem hafnarlögin frá 1922 taka aðallega fram um þetta efni og mun jeg nú sýna að hve miklu leyti þessi ákvæði hafa komið til framkvæmda. Veturinn 1923 keypti Ísafjarðarkaupstaður svokallaða Hæstakaupstaðareign á Ísafirði fyrir 300 þús. krónur. Um leið og kaupsamningur þessi var gerður, gerði bærinn einnig leigusamning við seljanda eignarinnar um að leigja honum eign þessa, en í leigusamningnum skuldbatt bærinn sig til þess að byggja hafskipabryggju við eignina fyrir árslok 1924. Sektir voru lagðar við þessu ákvæði, þannig að bærinn skyldi greiða leigutaka eitt þús. kr. fyrir hvern þann mánuð er svo liði frá 1. jan. 1925, að bryggjan væri ekki fullgerð. Báðir þessir samningar voru samþyktir af ríkisstjórninni. Eftir að kaupsamningurinn var gerður og leigusamningurinn undirritaður varð kaupstaðurinn að byggja bryggjuna, enda var bryggjubyggingin ekki aðeins æskileg fyrir bæinn, heldur var hægt að segja, að hún væri nauðsynlegt skilyrði þess, að mögulegt væri að renta eign þá, sem orðin var eign bæjarfjelagsins. Þegar bryggjan var bygð sem eign hafnarsjóðs leiðir af sjálfu sjer, að hafnarsjóður þurfti að eignast nægilegt land við bryggjuna með húsum, til þess betur að starfrækja hina miklu eign sjóðsins. Öll uppskipun frá póstskipunum og útskipun í þau er nú framkvæmd við þessa bryggju, en til þess betur að fullnægja kröfum þeim, er gera verður til hafnarsjóðs um afgreiðslu skipa og fleira í því efni, hefir hann orðið að reisa vörugeymsluhús í viðbót við þau önnur hús, er þar voru fyrir. Öll þessi eign hafnarsjóðs hleypur nú upp undir 242800 krónur. Af þeirri upphæð skuldar sjóðurinn bænum fyrir landhús við bryggjuna freklega þá upphæð, sem hjer er farið fram á, að ríkissjóður veiti til þessa mannvirkis, og eru þó ekki reiknaðir vextir skuldarinnar. Þess skal einnig getið, að bryggjan er hvað eftir teikningum frá Krabbe vitamálastjóra, og er bryggjan í alla staði vönduð og góð eign fyrir höfnina og bæjarfjelagið. Nú þykir mjer sennilegt, að hv.þdm. spyrji sem svo: Er þá bryggjan og þau önnur mannvirki, sem reist hafa verið í sambandi við hana, bygð á þann hátt, að fallið geti það undir hafnarlögin frá 1922? Þessu er til að svara, að þáverandi hæstv. stjórn leit svo á að bryggjugerðin væri hafin samkv. lögunum, og með leyfi hennar og fullu samþykki rjeðst svo bæjarstjórn og hafnarnefnd Ísafjarðar í þetta fyrirtæki. Það verður ekki hægt að líta öðruvísi á en að þáverandi stjórn hafi með samþykki sínu lagt þann úrskurð á, að mannvirki þessi væru gerð í fullu samræmi við lögin frá 1922. En þáverandi stjórn er ekki ein um þann úrskurð, því núverandi hæstv. stjórn lítur einnig svo á og hefir staðfest það með reglugerð um hafnargerð á Ísafirði, er hún gaf út 14. nóv. 1924, en þá voru hafnarbætur þessar fullgerðar. Reglugerð þessi hefir sína stoð í lögunum frá 1922 og gat hvorki orðið samin nje samþykt, nema áður væru gerðar þær umbætur, sem jeg hefi nú lýst. Svo alt ber að sama brunni og getur ekki leikið á tveim tungum, að hafnarumbætur Ísafjarðar eru gerðar að öllu leyti samkvæmt þeim ákvæðum, er lögin frá 1922 taka aðallega fram. Þess vegna verður ekki fram hjá því komist, að ríkissjóði ber að greiða ¼ kostnaðar, en auðvitað ekki fyr en fje er til þess veitt í fjárlögum samkv. 1. gr. laganna frá 1922, er jeg las upp áðan. Fyr eða síðar hlýtur ríkissjóður að greiða Ísafjarðarkaupstað þessa upphæð, en spurningin er aðeins sú, hvort rjett sje að taka þetta upp í fjárlögin nú eða ekki. Þó að jeg hafi getað sætt mig við að vera synjað um þessa málaleitun á tveimur undanförnum þingum, þá hefir það verið af fjárhagsörðugleikum ríkissjóðs og því, að þingið hefir synjað svo að segja um allar fjárveitingar til verklegra framkvæmda. En eins og nú er komið fjárhag ríkisins, og fjárlagafrv. stjórnarinnar her með sjer, þá verður á næsta ári veitt drjúgum fje til ýmsra verklegra framkvæmda. Má í því sambandi t. d. nefna frv. stjórnarinnar um bryggjugerð í Borgarnesi. Þó jeg ætli ekki á neinn hátt að leggja stein í götu þess máls, virðist mjer þó, að eins mikil ástæða hefði verið til að taka upp í fjárlagafrv. þennan styrk til hafnargerðar á Ísafirði, því nú er sýnt, að fje er fyrir hendi hjá ríkissjóði, og því get jeg ekki sjeð, að í neinu ósamræmi sje við fjárlög þau, sem nú eru á ferðinni, að þessi brtt. mín nái samþykki hv.þdm. Jeg sje því ekki, að nokkur ástæða geti verið til þess að draga að setja í fjárlögin þá upphæð, er hjer um ræðu, og sem greiðast verður fyr eða síðar. Jeg skal taka það fram, að lán það er Ísafjarðarkaupstaður fjekk 1920, var veitt sem bjargráðalán til að afla honum eldiviðar. En eins og háttv.þm. er kunnugt, er um litlar tekjur að ræða af þessum fyrirtækjum og megnið af því fje, sem lagt er í þau, er aðeins eyðslufje, sem hvergi kemur fram. Ísafjarðarkaupstaður ljet starfrækja surtarbrandsnámu til þess að afla eldiviðar, en það gaf lítið sem ekkert í aðra hönd. Lagði ríkissjóður fram lán til þess, og var hjer um dýrtíðarráðstöfun að ræða, og mátti búast við því, að það fje yrði ekki hægt að endurgreiða, enda getur það ekki talist á neinn hátt ósanngjarnt, að kaupstaðurinn fái eftirgefinn talsverðan hluta af dýrtíðarláninu, sem hann fjekk. Jeg vil svo aðeins bæta því við, að þó að þessari málaleitun verði ekki sint og neitað verði um þennan sanngjarna styrk, sem hjer er farið fram á, þá eru litlar líkur til þess, að lánið verði endurgreitt. Það er líka ekki til neins að breiða yfir það, að kaupstaðurinn er efnalega ekki vel stæður. Álít jeg það tæplega forsvaranlegt að verða ekki við hinni sjálfsögðu kröfu hans í þessu máli. Jeg skal taka það fram, að jeg mun taka aftur brtt. mína nr. II, ef brtt. nr. I. frá háttv.þm. Borgf. (PO) verður samþykt. Fer hún fram á að færa endurgreidd lán upp í 83000 kr. Þá á jeg aðra brtt., nr. VI, um að við 12. gr. 15 d. komi nýr liður, sem er lokastyrkur til byggingar sjúkrahússins á Ísafirði, 10000 kr. Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) gat þess, að fyrir nefndinni hefðu legið ýmsar beiðnir í þessa átt, sem hún hefði ekki getað tekið til greina. Einnig gat hann þess, að sumar þessar byggingar, sem sótt var um styrk til, væru ekki enn fullgerðar, enda lægju ekki fyrir háttv.fjvn. neinir reikningar frá þeim. En hvað við kemur sjúkrahúsinu á Ísafirði, er þessu alls ekki til að dreifa. Það var fullgert síðastliðið sumar, og hafa lokareikningarnir legið, eða að minsta kosti eiga að hafa legið fyrir hv.fjvn. En mjer er ekki grunlaust um, enda þótt háttv. form. nefndarinnar (ÞorlJ) tæki við skjölunum, að reikningar byggingarinnar kunni að hafa lagst til hliðar og nefndinni þannig sjest yfir þá. Fyrsti styrkur til sjúkrahússins á Ísafirði var veittur á þinginu 1923, og voru það 25 þús., og var gert ráð fyrir, að það væri 1/3 hluti af ríkissjóðsstyrknum, sem aftur er 1/3 hluti alls byggingarkostnaðarins, og gildir þar sama regla og um aðrar sjúkrahúsbyggingar. Svo átti bæjarstjórn Ísafjarðar að leggja fram 2/3 hluta kostnaðarins. Á þinginu 1923 voru skiftar skoðanir um það, hvort veita ætti styrkinn í einu eða þrennu lagi. Þáverandi forsrh. (SE) hjelt því fram, að veita bæri styrkinn í einn lagi, en fjvn. vildi veita hann í þrennu lagi, og hafði hún sitt mál fram. En ef styrkurinn hefði verið veittur í einu lagi, þá hefði hann ekki orðið 75 þús., heldur 80 þús. kr., því að upphaflega var gert ráð fyrir, að hann yrði um 80 þús. kr. En nú var hin leiðin farin, sem sje að veita 25 þús. kr. í 3 ár, eða að láta styrkinn koma þrisvar í fjárlögum. Nú er sjúkrahús þetta bygt á hinum mestu lággengistímum, og er því ekki að undra, þó að kostnaðurinn við það færi fram úr áætlun. Enda hefir það farið fram úr áætlun um 24 þús. kr. Má það ekki heita stór upphæð, þegar þess er gætt, að ofan á lággengið bættist það, að lagður var á verðtollur 1924, sem kom talsvert hart niður á byggingunni. Þá er hús þetta mjög vandað og vel bygt og hefir hlotið ákveðið lof hjá landlækni. Hygg jeg því, að það verði ekki álitin mjög stór upphæð, sem byggingin hefir orðið dýrari en áætlunin gerði ráð fyrir. Það er nú eftir tilmælum frá bæjarstjórninni og sjúkrahúsnefndinni á Ísafirði, að jeg flyt þessa tillögu, sem fer í þá átt, að ríkissjóður greiði sinn þriðja hluta af upphæð þeirri, er fram yfir er áætlun. Eru það einar 8 þús. kr. Mjer sýnist ekki, að ríkissjóður geti skorast undan að verða við þessari beiðni. Mjer þótti það satt að segja undarlegt, er jeg las brtt.háttv.fjvn. og sá, að hún hefir hækkað styrkinn til Heilsuhælisfjelags Norðurlands um 50 þús. kr. jafnframt því, að hún hefir ekki sjeð sjer fært að veita 8 þús. kr. lokastyrk til sjúkrahússins á Ísafirði, sem þó sendi nefndinni lokareikninga sína. Þessi ákvörðun nefndarinnar freistar mín til þess að láta mjer detta í hug, að hjer sje um olnbogabarn en ekki eftirlætisbarn nefndarinnar að ræða. Tilmæli mín eru þá þau, að háttv. deild samþykki þennan 10 þús. kr. styrk. Að það eru 10 þús., en ekki 8 þús., byggist á því, að vegna verðtollsins hefir byggingin orðið dýrari en ella mundi. Var talað um það á síðasta þingi að fá eftirgefinn verðtollinn. Og nú er því hjer slengt saman við lokastyrkinn og borið fram í einu lagi. Jeg get bætt því við, að jeg hefi tvívegis talað við landlækni um þetta mál, Hefir hann verið mjer algerlega sammála um þetta, og telur hann mjög sanngjarnt, að þingið verði við þessari styrkbeiðni. Hjer liggja nú reikningarnir frammi fyrir hinu háa. Alþingi, og kemur til kasta þess að ákveða, hvort það ætlar að standa við að leggja fram 1/3 hluta kostnaðarins eða ekki. Jeg skal aðeins gefa þá skýringu viðvíkjandi samanburðinum á heilsuhæli Norðurlands, að það mun ekki hafa áhrif á atkvæði mitt um það, hvernig svo sem fer um þetta mál. Vona aðeins, að þingið sýni sömu sanngirni í þessu máli og í hinu.

Bernharð Stefánsson Á þskj. 230 eru 2 brtt. frá mjer við þennan kafla fjárlaganna, og skal jeg nú gera grein fyrir þeim með nokkrum orðum. Fyrst skal jeg víkja að IV. brtt. á þskj. 230, sem er við 12. gr. 15. d., sjúkraskýli og læknisbústaðir. Fer brtt. fram á, að Siglufirði verði veittar 30 þús. kr. til byggingar sjúkrahúss. Jeg bar fram þessa brtt. á síðasta þingi, en það fór svo, að hv.fjvn. lagðist á móti því að styrkurinn yrði veittur þá, enda fjell till. hjer í hv. deild. Hinsvegar hafði hv.frsm. nefndarinnar (ÞórJ) góð orð um, að styrkinn bæri að taka upp í fjárlögin 1927. Jeg verð að líta svo á, að í ummælum hans hafi falist loforð um, að málinu yrði sint á þessu þingi. Jeg kannast við með þakklæti, að nefndin hefir efnt þetta loforð sitt að miklu leyti, þar sem hún leggur til að styrkurinn til sjúkraskýla og læknisbústaða verði hækkaður úr 15 þús. upp í 23 þús. kr., með það fyrir augum, að Siglufjörður fái hann allan. Miðar nefndin við það að þetta sje 1/3 hluti þeirrar upphæðar, sem húsið muni kosta, en það er vanalegt, að ríkissjóður veiti 1/3 hluta til slíkra bygginga. En þó að jeg sje nefndinni þakklátur fyrir að hafa tekið beiðnina frá Siglufjarðarkaupstað til greina að þessu leyti, hefi jeg samt leyft mjer að leggja til, að styrkurinn verði hækkaður um 7 þús. kr. og það skýrt tekið fram i fjárlögum, að hann sje ætlaður handa Siglfirðingum einum. Er þessi tillaga bygð á þeirri staðreynd, að til Siglufjarðar safnast að sumrinu mikill fjöldi aðkomufólks, og er þörfin fyrir sjúkrahús þar eins mikil, ef ekki meiri, vegna þessa fólks en Siglfirðinga sjálfra. Horfir til stórvandræða, ef veikindi koma upp hjá þessu fólki, sem hvergi á höfði sínu að að halla og býr við afarljeleg húsakynni. Lít jeg svo á að ríkinu beri bein skylda til, vegna þessa aðkomufólks, að styrkja þessa sjúkrahúsbyggingu meira en aðrar, sem aðeins koma hlutaðeigandi bæ eða hjeraði að notum. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þessa brtt., en vona að hún fái góðar undirtektir hjá hv. deild. Þá vil jeg minnast á XI. brtt. á sama þskj., af því að jeg er meðflm að henni. Hún fer fram á, að heilsuhælissjóði Norðurlands verði endurgreiddar 10 þús. kr. fyrir lagningu vegar af Eyjafjarðarbrautinni heim að hælinu. Það hefir áður verið vikið að þessu máli við 2. umr. um vegalögin, og þarf jeg því ekki að fjölyrða um það nú, enda mun hv. aðalflm. (BL) gera nánari grein fyrir till. Jeg vil aðeins heita á meiri hl. samgmn., samkvæmt því, sem segir í nál hans, málinu til stuðnings, og vona jeg, að hv. meiri hl. standi nú við orð sín. Jeg finn ástæðu til að votta hæstv. stjórn og hv.fjvn. þakkir fyrir að hafa munað eftir Ólafsfjarðarlækninum, því jeg tel nauðsyn, að þessi fjárveiting standi áfram í fjárlögum. Jeg vil beina því til hæstv. stjórnar, að jeg er ekki ánægður með framlagið til Þelamerkurvegar; finst það nokkuð lágt í samanburði við ýmsa aðra vegi. Mun jeg þó enga brtt. koma með við þennan lið, en láta sitja við það að þessu sinni, sem ætlað er til vegarins í frv. Jeg hafði í fyrstu ætlað mjer að athuga nokkuð einstakar brtt. annara þm., en eins og ástatt er í deildinni nú, sje jeg ekki, að það sje til neins. Lýk jeg því máli mínu hjer með.

Pjetur Þórðarson Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 230, undir VI. lið, sem að sönnu er að efni til lík till. næst á undan; en þó stendur líklega töluvert öðruvísi á um hana en hinar till. með sömu fyrirsögn. Þarna stendur svo sjerstaklega á, að farið er fram á að fá styrk td sjerstakrar skýlisbyggingar í Borgarnesi. Reynslan hefir sýnt nú um margra ára skeið, að það hafa orðið mjög mikil vandkvæði á að koma þar fyrir sjúklingum, sem hafa verið á ferð til Reykjavíkur. En eins og allir vita, er fólksstraumur mikill um Borgarnes til Reykjavíkur, og margir sjúklingar eiga þarna leið um. Það hefir að sönnu oftast nær gengið sæmilega vel að koma sjúklingum fyrir hjá einstökum mönnum, hafi þeir ekki verið sjerstaklega mikið veikir eða með smitandi sjúkdóm. Aftur á móti hefir það komið fyrir að illmögulega hefir gengið að fá að hleypa inn sjúklingi, sjerstaklega hafi hann verið haldinn af einhverjum þeirra sjúkdóma, sem kallaðir eru farsóttir. Afleiðingin af því, að ekkert sjúkraskýli er til í Borgarnesi hefir orðið sú, að nú fyrir nokkru reyndist það svo, að manni sem heldur gistihús, var þröngvað til að hýsa sjúkling. Af því leiddi svo aftur það, að gera varð sjerstaka ráðstöfun til þess, að sjúkdómurinn breiddist ekki út frá þessum stað, og þar með alveg að kippa atvinnunni af manninum um lengri tíma. Eftir nokkurra ára þóf fjekst það þó, að ríkissjóður bætti þessum manni að nokkru leyti skaðann. Það má segja, að það sje dálítið einkennileg tilviljun, að næsta till, á eftir minni till. á þskj. 230 er einmitt um það að greiða manni á Norðurlandi 4 þús. kr. í skaðabætur vegna skaða, sem hann beið af sóttvarnarráðstöfunum 1924. Er auðsjeð á till., að það hefir verið samskonar sóttvarnarráðstofun, sem þar var gerð, og vildi til í Borgarnesi fyrir nokkrum árum. Þó svo væri, að þarna væri lagt fram dálítið fje til þess að byggja sjúkraskýli þá myndi það í raun og veru ef til vill borga sig fljótt betur að koma upp ódýru skýli heldur en að eiga yfir höfði sjer að verða að borga skaðabætur eftir á. Það getur numið miklu meiri upphæð heldur en það, sem fer í að styrkja skýlið, auk þess sem þetta bakar einstökum mönnum miklu meira tjón en hægt er að gera sjer í hugarlund. Og vitanlega kemur ekki til nokkurra mála að ríkið bæti mönnum slíkt tjón nema að litlu leyti. Hjer er þá um það að ræða að koma upp litlu sjúkraskýli, útbúnu með tveimur sjerstökum herbergjum, öðru til þess sjerstaklega að láta í þá sjúklinga, sem annaðhvort væru mjög veikir eða með smitandi sjúkdóma, en hinu fyrir almenna sjúklinga, sem ekki eru haldnir næmum sjúkdómum. Nú vill svo til þarna uppfrá, að alkunnur góður maður, sem nýlega er látinn, ráðstafaði peningaupphæð til þess að efnt yrði til sjóðstofnunar til þess að koma upp slíku skýli, sem hjer er um að ræða í Borgarnesi. Maðurinn var Páll Jónsson bóndi í Einarsnesi. Síðan hann gaf þessa upphæð hefir í Borgarnesi sjerstaklega verið á ýmsan hátt skotið saman nokkru fje og fengið á annan hátt í þessu skyni. Vitanlega nemur það ekki mikilli upphæð enn. En því er haldið áfram, svo að gera má ráð fyrir, að það gæti orðið 1927 nægilegt fje til þess að byggja skýli fyrir, ef hæfilegur styrkur úr ríkissjóði fengist á móti. Þeir, sem sjerstaklega hafa þetta mál með höndum, eru fyrst og fremst læknirinn, Ingólfur Gíslason, og aðalgistihúshaldarinn, sem mest hefir liðið fyrir að vera þröngvað til að hýsa sjúklinga og komist oft í mikinn vanda út af því. Jeg vænti þess, að hv. deildarmenn, a. m. k. þeir fáu, sem hjer eru viðstaddir, muni vilja líta nokkuð á þær sjerstöku ástaður fyrir þessari till. um fjárframlag til þessa sjúkraskýlis. Þegar jeg samdi þessa litlu till., athugaði jeg í þingmálafundargerð úr Borgarnesi 30. jan. í vetur, hve mikla upphæð er farið fram á. Hún var sú sama og jeg hefi sett. Í fundargerðinni stendur: „gegn 2/3 kostnaðar annarsstaðar frá.“ En síðan hefi jeg fengið upplýsingar um, að þetta hafi ekki verið allskostar rjett eða eiginlega meiningin. Jeg býst við, að jeg þurfi að breyta þessu nokkuð áður til þess komi að greiða atkv. nm till., og þess vegna geri jeg ráð fyrir að taka till. aftur og bera hana fram við 3. umr. En jeg hefði kosið þá að fá meiri áheyrn en jeg get nú fengið, eftir því sem á stendur hjer í háttv. deild, af því svo sjerstaklega stendur á, að mín till. á ekki nema að nokkru leyti skylt við þær samnefndu till. hjer á sama þskj. Við erum svo heppnir í þessu hjeraði, að læknirinn er svo efnum búinn, að hann á sinn eiginn bústað; en vitanlega er hann ekki stærri en það. að hann getur ekki lagt til nokkra sjúkrastofu sjálfur. Jeg endurtek það, að þarna í Borgarnesi verða oft mjög mikil vandræði, þegar svo stendur á - sem oft kemur fyrir - að það þarf að flytja sjúklinga, hvort heldur til dvalar hjá lækninum, eða þó í miklu fleiri tilfellum að flytja sjúklinga þar um, sem fara eiga til Reykjavíkur. Jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn skoði þetta mál með sjerstöku tilliti til þess, hversu vel er af stað farið með að afla fjárins til þessa skýlis. Skal jeg svo ekki tefja tímann með því að fara út í annað eða fleira í þessu máli, sem hjer liggur fyrir, við þessa umr.

Halldór Stefánsson Jeg tel, eins og fleiri, að fyrsta og ríkasta skylda þingsins sje að byggja upp trausta fjárhagslega heild. Því ríkari ætti ábyrgðartilfinning þjóðarfulltrúanna að vera fyrir þessum skyldum, sem land vort og þjóðfjelag er minna en flest önnur og hin ytri skilyrðin ómildari en víðast annarsstaðar. Fjárhagslegt sjálfstæði er sá grundvöllur, sem alt þjóðlífið verður að byggja á. En fjárhagssjálfstæðið verður aftur að byggjast á fjárhagsmætti einstaklinganna, og þeirra hagur aftur á því, sem náttúrufar og önnur ytri skilyrði - náttúrleg og tilbúin - leyfa. Af þessum ástæðum er það auðsætt, að leggja verður áherslu á alt það, sem bætir hin ytri skilyrði og gerir land vort betra og byggilegra, og alt það, sem styður einstaklinginn í lífsbaráttunni og samkepnisbaráttunni, ekki eingöngu innanlands, heldur og við einstaklinga annara landa, því að samkepni einstaklinganna innbyrðis er nú harðari en nokkru sinni áður, orðin alþjóðleg, og þá er auðsætt, að því ver stöndum við í þeirri baráttu, sem náttúrufar lands vors er hrjóstrugra en flestra annara menningarlanda. Nú vitum við, að alt, sem viðkemur umbótum, er skemur á veg komið hjá oss en öðrum, og nefni jeg þar til einkum alt, er að samgöngum innanlands lýtur og ræktun landsins. Með þetta fyrir augum hættir mjer við að líta á hinar einstöku tillögur til fjárframlaga, og tel jeg; að verklegar umbætur verði að sitja þar í fyrirrúmi. Ef hægt er að gera ytri skilyrðin góð, þá er jeg ekki hræddur um, að ekki þróist hin innri, og þá verður miklu rýmra um framlög til alls þess, sem mönnum leikur hugur á. Eftir þennan formála ætla jeg að minnast svolítið á sumar þær brtt., sem jeg er við riðinn hjer. Fyrsta brtt., sem jeg ætla að minnast á, er X. brtt. á þskj. 230; fer hún fram á það, að hækkað verði framlagið til Hróarstunguvegarins úr 20 þús. kr. upp í 27500 kr. Á þingmálafundi, sem haldinn var þarna um slóðir, fengum við þm.N.-M. áskorun um að fá lagt svo mikið til vegarins, að hann gæti orðið fullgerður á 2 árum. Samkvæmt skýrslu vegamálastjóra eru ólagðir af veginum rúmir 9 km., og er áætlað, að það kosti 70 þús. kr. að fullgera hann. Í gildandi fjárlögum eru veittar til þessa 15 þús. kr. Þá eru eftir 55 þús., en upphæð sú, sem hjer um ræðir, er helmingurinn af því. Við þm.N.-M. höfum rætt um þetta við vegamálastjóra, og hann hefir viðurkent, að seint hafi gengið vegagerð þessi. Fyrir rás viðburðanna hefir vegagerðin gengið seinna en þingið hefir ætlast til. Það eru nú meira en 10 ár síðan byrjað var á verkinu, og því til sönnunar, að seinna hafi sóst verkið en til var ætlast, vil jeg geta þess, að alls er búið að veita til þessa vegar 116 þús. kr. í fjárlögum, en ekki hefir verið unnið fyrir meira en 43500 kr. Ástæðan til þess er sú, að stundum hafa alveg fallið niður framkvæmdir, stundum að nokkru, af hvaða ástæðum, læt jeg ósagt. Ef unnið hefði verið það sem þingið hefir ætlast til, væri vegurinn nú fullgerður. Eins og getið er um í nál.fjvn., bárum við þetta mál undir hana, og tók hún því að vissu leyti vel, en í tillögum sínum miðar hún við, að veginum verði lokið á 3 árum, og með tilliti til þess hækkar hún fjárveitingu stjfrv. úr 15 þús. kr. upp í 20 þús. kr., en með það getum við ekki verið ánægðir og berum því fram þessa till., sem miðar við, að vegurinn að Fossvöllum verði fullgerður á tveim árum, 1927 og 1928. Það hefir verið minst á nýlega af hæstv. fjrh. (JÞ), að líkt stæði á með þetta hjerað og hjeruðin hjer austanfjalls hvað snerti samgöngur. Á báðum stöðunum væri álíka örðug sókn til hafnar. En á Fljótsdalshjeraði er þó yfir torfærari fjöll að fara til hafnarstaða en hjer austanfjalls. Líka eru samgöngur örðugri þar að því leyti, að hjeraðið má heita veglaust til beggja handa frá þjóðveginum. Vegurinn notast heldur ekki til fulls fyrir en hann er fullgerður til áfangastaðarins, vegna þess að það vantar auðvitað skýli, þar sem vegurinn endar, en þar verða vörur á stundum að geymast, því að þegar hann þrýtur, verða menn að skifta um flutningatæki og flytja á hestum. Menn eru því orðnir mjög óþolinmóðir að bíða eftir því, að veginum verði lokið. Eins og menn skilja, er hjer ekki farið fram á, að veitt sje fje, sem ekki þarf að veita hvort sem er, heldur aðeins að það sje veitt örar en ætlast var til í frv. stjórnarinnar og till.fjvn., og vænti jeg þess, að hv. deild geti fallist á, að rjett sje að gera það. Þá kem jeg að XV. brtt. á sama þskj., um símalagningar. Þar er farið fram á, að fjeð til símalagninga sje hækkað um 15 |þús. kr., eða úr 315 þús. kr. upp í 330 þús. kr., og sje hækkuninni varið til Loðmundarfjarðarsíma. Fyrir þinginu hefir legið ítarlegt og rökstutt erindi frá mönnum úr Loðmundarfirði, þar sem tekin er fram annarsvegar þörf sveitarinnar sjálfrar fyrir símann og hinsvegar þörf annara, sem eiga viðskifti við sveitina, meðal annars hvað því viðkemur að fá þar beitu, en hana er oft hægt að fá þar, þó að ekki fáist hún annarsstaðar. Við þm.N.-M. höfum átt tal um þetta við landssímastjóra, og hann tjáði okkur, að ef sú fjárveiting, sem ákveðin er í frv. stjórnarinnar, yrði hækkuð, teldi hann, að þessi sími ætti að koma næstur, enda talaði háttv.frsm.fjvn. í þá átt. En nú hefir nefndin ekki farið fram á, að hækkað sje tillag til þessa síma, heldur til annars síma, sem landssímastjóri mun hafa haft lík ummæli um. Hvað valdið hefir, veit jeg ekki, en vænti þess þó, að hv. nefnd taki þessari tillögu okkar vel og sömuleiðis hv. deild.

Pjetur Ottesen Jeg ætla aðeins að segja fáein orð við þennan kafla fjárlaganna, einkum út af því, að hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) skýrði ekki allskostar rjett frá, þegar hann greindi aðstöðu nefndarinnar til till. hennar við 2. gr. frv. viðvíkjandi hækkun á tekjunum. Hann gat þess um tvo liði, 2. lið og 5. lið brtt., að nefndin hefði verið því öruggari um að lækka þessa liði, þar sem bindindismenn í nefndinni hefðu verið því fylgjandi. Að því leyti, sem þetta nær til mín, er það ekki rjett. Jeg var á móti því að hækka þessa liði, og byggi jeg mótstöðu mína á því, að jeg hefi svo sterka trú á góðan árangur af aukinni bindindisstarfsemi í landinu, og það því fremur, sem glæðst hefir skilningur fjvn. á nauðsyn þessa máls, eins og raun ber vitni um, þar sem hún leggur til að hækka styrkinn til bindindisstarfseminnar um 4 þús. kr. Jeg sagði, að trú mín á sigur góðs málefnis væri svo sterk og trúin á árangur bindindisstarfseminnar og aukinn skilning fólks á því, hvílík vá er fyrir dyrum, ef slík vínnautn heldur áfram í landinu að jeg tel það alt of hæpinn, jeg vil segja óforsvaranlega hæpinn fjárhagsgrundvöll, að hækka þessa liði nokkuð frá því, sem stjórnin hefir lagt til í frv. Þetta vildi jeg aðeins taka. fram í tilefni af orðum háttv.frsm. Svo á jeg hjer eina brtt., 1. brtt. á þskj. 230. Hún er eiginlega brtt. við næstu till. á eftir, frá hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), en till. hans fer fram á að hækka liðinn úr 20 þús. kr. upp í 80 þús. kr., en jeg legg til, að hann verði hækkaður upp í 83 þús. kr., og er sú till. mín í sambandi við XXXV. till., við 16. gr., um að gefa fátæku hreppsfjelagi eftir dýrtíðarlán að upphæð 3 þús. kr. Árið 1918-1919 var þetta lán tekið af brýnni þörf, þar sem dýrtíðin hafði krept mjög að. Fje þetta varð að eyðslufje á þessum árum, en erfitt er með endurgreiðslu, og vildi jeg því mælast till að þessi upphæð yrði eftir gefin. Það eru nokkur fordæmi fyrir því, að undir svipuðum kringumstæðum hafi lán verið gefin eftir, þegar sjerstaklega hefir verið erfitt um endurgreiðslu, eins og hjer á sjer stað. Ætla jeg svo ekki að fjölyrða frekar um þennan lið, en vænti þess, að hv. deildarmenn átti sig á því, að till. mín er brtt. við brtt.hv.þm. Ísaf. og gerð til hægðarauka og að vissu leyti til sparnaðar, því ð nú þarf bara eina atkvgr. um þetta í staðinn fyrir tvær. Út af því, sem hv.frsm. gat um viðvíkjandi fjárveitingu til brúanna, að hann hefði talað við vegamálastjóra og fengið fyrirheit um, að einhverju af brúafjenu yrði varið til brúagerða í hans kjördæmi þá get jeg sagt hið sama, að jeg hefi líka fengið fyrirheit um þetta hvað mitt kjördæmi snertir. Út af umtali því sem orðið hefir um notkun brúafjárins, vil jeg láta þá skoðun í ljós, að jeg tel heppilegast að halda þeirri reglu, sem fylgt hefir verið um úthlutun þess fjár að undanförnu, að stjórnin ráðstafi því eftir till. vegamálastjóra.

Forsætisráðherra (JM): Jeg skal fyrst geta þess, að mjer þykir vænt um, að hv.fjvn. hefir ákveðið, hvernig skift skuli styrknum til læknavitjana. Álít jeg þá ráðstöfun heppilega, því að þegar hreppar bættust við, varð fjárveitingin of lág til þess að ná eins langt og þingið tlaðist til og varð því að taka vissa hundraðstölu af hverjum hreppi. Jeg býst við, að það sje skynsamlegra að veita meira fje til heilsuhælis Norðurlands næsta ár en nú, því að kostnaðurinn verður eflaust meiri heldur en gert var ráð fyrir, þegar fjárveitingin kom inn í fyrra, en engin málaleitun hefir komið til stjórnarinnar um það. Það er aðeins ein brtt. frá hv. fjvm., sem jeg vil gera verulega að umræðuefni, sem sje um að fella burt fjárveitingu til sendiherra. Mjer þykir leitt, að hluti af hv.fjvn. skuli þykjast þurfa að gera þetta. Það hefði verið æskilegt, að öll nefndin hefði getað fallist á till. stjórnarinnar í þessu efni, og holt fyrir þjóðina, ef fjvn. hefði gert það. Jeg ætti ekki að þurfa að minna hv. deild á, hve mikil barátta hefir um langan tíma staðið um utanríkismálin. Þó er eins og það þurfi að minna á þetta, því að það er í raun og veru satt, sem sagt hefir verið, að það er eins og menn hjer á landi hafi sofnað eftir 1918 og ekki munað, að þessi mál væru till. Menn verða að muna það, að hvert þjóðfjelag á ekki einungis sín heimamál, heldur einnig mál, sem snúa út á við, ef það vill ekki vera undirlægja annara þjóða. En sú var tíðin, að menn voru vel vakandi um þessi mál, enda gerðu þau mestan erfiðleikann á því að komast að samkomulagi við Dani. Að vísu voru vegirnir misjafnir að takmarkinu, en mjer er óhætt að segja, að Íslendingar yfirleitt vildu hafa ráð yfir utanríkismálum sínum, og það var erfiðasti hjallinn að fá það viðurkent. Loks varð það að niðurstöðu, að við fengum það viðurkent, að þessi mál væru vor og undir vorum yfirráðum, en það varð að samkomulagi, að Danir færu með þau um stund í voru umboði. Mörgum var ljóst, að þetta var ekki áhættulaust, einkum vegna þess, að þegar búið var að fela annari þjóð að fara með málin, var nokkur hætta á því, að menn bæði hjer og annarsstaðar athuguðu ekki, að málin eru eftir sem áður vor mál. En það er auðvitað, að mikill þáttur í sjálfstæði hverrar þjóðar er það, að hafa ráð yfir utanríkismálum sínum. Sjálfstæð og fullvalda er þjóðin annars ekki. Það var heldur ekki svo, að við ljetum Dani fara með öll okkar utanríkismál. Vjer höfum sendiherra í Kaupmannahöfn. Vjer getum sent sendimenn með diplomatiskum erindum hvert sem er. Jeg verð að játa það, að jeg hafði ekki nógu vakandi auga á þessum málum í fyrstu og á þýðing þeirra. En augu mín hafa á síðari árum opnast fyrir því, að okkur sje óumflýjanlegt að gæta vel utanríkismálanna, og að það er ekki samboðið þjóðarsómanum að hafa ekki sendiherra, búsettan í Kaupmannahöfn. Nú er það svo, að segja má, að við höfum getað komist af með þá lausn í bili á utanríkismálum, sem staðið hefir tvö árin síðustu.

Var þá þjóðarsóminn ekki í veði?

. Nei, það skilur hv.þm. Str. undur vel, að svo var ekki, enda hefði þá ekki verið að því ráði horfið að leggja sendiherraembættið niður um stundarsakir, þó að hinsvegar væri vitanlegt, að sú ráðstöfun gæti á engan hátt orðið til frambúðar. Starfræksla utanríkismála okkar hefir verið góð þessi tvö ár, en þó svo, að þetta væri ekki nema til bráðabirgða. Jeg sagði í fyrra, að þessi skipun utanríkismálanna væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun og afsakanleg vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs. En nú er ekki hægt að bera þeirri afsökun við; ríkissjóður er fær um að taka á sig þessa byrði, og því ekki forsvaranlegt að sætta sig lengur við þá ráðstöfun, sem gerð var aðeins um stundarsakir. Hjer er líka um þann þjóðarmetnað að ræða, sem okkur ber fremur að glæða en rýra. Og þó að ýmsum vaxi í augum kostnaðarhlið málsins, eða hin beinu útgjöld við það að hafa sendimann búsettan erlendis, þá ber og að líta á það, að utanríkismálin snúast oft og einatt um stórkostleg fjárhagsatriði. Því verður ekki neitað með neinum rökum, að okkur sje mikils virði að hafa fulltrúa í öðru ríki, sem við getum beint ýmsum vanda til, sem að höndum ber, og sent hann í erindum okkar víða um lönd, eins og við gerðum á meðan við höfðum sendiherra búsettan í Kaupmannahöfn. Því neitar heldur enginn, að við höfum margfaldlega uppborið þann kostnað, sem sendiherra embættið í Kaupmannahöfn nam, og eru það þá litlar þakkir fyrir starfið, að vilja ekki endurreisa embættið, þegar sýnt er, að fjárhagsvandræði ríkisins eru því ekki lengur til fyrirstöðu. En vitanlega er það afarmikils virði, að sendimaðurinn sje að góðu kunnur ytra, og nú stendur einmitt svo vel á, að við eigum völ á manni, sem unnið hefir sjer traust og virðing erlendra sendimanna, þeirra er hann hefir kynst við. Mundi jeg því telja það illa farið, ef ekki yrði að því ráði horfið að grípa nú tækifærið og fela þessum manni sitt fyrra trúnaðarstarf, er hann rækti þá sjer og landinu til sóma. Jeg sagði í fyrra, og drap á það líka áðan, að til bráðabirgða hefði mátt una við þá skipun, sem gerð hefir verið um utanríkismál okkar nú um stund. En nú get jeg gefið þær upplýsingar, að við eigum ekki kost þess að halda slíku áfram. Sá maður, sem farið hefir með þessi mál undanfarið og í alla staði vel, hann hefir nú lýst því yfir, að hann geti ekki lengur haft þetta starf með höndum. Það sje alt of mikið til þess að gegna því í hjáverkum. Og þegar sjeð er, að við eigum ekki lengur kost á Jóni Krabbe, þá liggur í augum uppi, að sú breyting, sem óhjákvæmilegt er að verði á utanríkismálum okkar, hlýtur að kosta talsvert meira fje en háttv.fjvn. gerir ráð fyrir með brtt. sinni. Brtt., eins og hún er borin fram, er ómöguleg í alla staði, eins og fljótt mundi koma á daginn, ef svo óhamingjusamlega skyldi til takast, að hún næði fram að ganga. Fjárveiting sú, sem nefnd er í frv. til endurreisnar sendiherraembættis í Kaupmannahöfn, er tiltekin eins og sá maður, sem allir eru á einu máli um að skipa eigi í stöðuna, telur að þurfi að vera. Með þessari fjárhæð er stilt svo í hóf um útgjöldin, að gert er ráð fyrir, að ekki þurfi að veita meira um fyrirsjáanlegan tíma. Þó að svo slysalega hafi nú tekist til, að meiri hl. hv.fjvn. leggist á móti því að taka upp aftur sendiherraembættið í Kaupmannahöfn, þá ber jeg það traust til hv.þdm., að þeir sjái og skilji nauðsyn þessa máls og fallist á, að till. stjórnarinnar í þessu efni nái fram að ganga. Jeg er ekki í neinum vafa um, að okkur er afarmikils virði að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn, beint sendan hjeðan heiman. Og þótt engum sje það ljósara en mjer, hve ágætum manni vjer höfum haft á að skipa, þar sem Jón Krabbe er, þá er hann þó ekki íslenskur þegn, og getur því ekki til lengdar farið með sendiherraembætti fyrir oss. Að sumir hv.þm. virðast ekki skilja þetta, sýnir einmitt þetta, sem jeg sagði í upphafi, að þeir skilja ekki þýðing þeirra mála, sem beint sendiherrasamband þarf til, nje þýðing sendiherraembættis, eru sofandi að þessu leyti og hugsunarlausir um hin mestvarðandi mál vor.

Jakob Möller Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, og mest fyrir þá sök, að mjer finst, að ekki megi vera ómótmælt þeirri skoðun, sem bólaði á í ræðum hv.frsm. (ÞórJ) og hæstv. fjrh. (JÞ) um áætlun tekjubálksins. Þeir virtust koma sjer saman um það, að afaráríðandi væri að áætla tekjuhlið fjárlaganna sem allra lægst Hv. frsm. fór í því efni hóti styttra en hæstv. fjrh., en kvað þó samnefndarmenn sína fylgja sjer í því að verða á móti öllum frekari hækkunum tekjubálksins, á hvað gildum rökum sem bygðar væru. Nú hefir formaður fjhn., háttv. 2. þm. Rang. (KlJ), skýrt frá því, að nefndin hafi athugað tekjuhlið fjárlaganna, og eftir því sem honum sagðist frá, munar það 150 þús. kr., sem fjhn. telur, að tekjubálkurinn megi hækka fram yfir áætlun fjvn. Hjer er því ekki alllítið sem munar á áætlun nefndanna, en það er ekki fyrir mjer aðalatriðið, heldur hitt, að það er röng kenning og skaðleg að halda því fram, að rjett sje að áætla tekjurnar lágt, en gjöldin aftur á móti hátt. Það á að áætla tekjur og gjöld eins rjett og nákvæmlega og nokkur kostur er á. Það er auðvitað líka hættulegt að áætla tekjurnar of hátt, því að af því leiðir, að þjóðarbúskapurinn verður þá rekinn með tapi. En hvað leiðir nú af því, ef tekjuhlið fjárlaganna er að jafnaði áætluð of lágt? Það leiðir af því, að skattar aukast, eða standa að minsta kosti lengur en þörf er á, og dýrtíðin, sem allir vænta að fari minkandi, hún helst áfram. Nei, það á ekki að sverta fjárhaginn meira fyrir sjer en þörf er á. Þess vegna vil jeg leyfa mjer að skora alvarlega á hv.fjvn. að taka tekjubálkinn til rækilegrar athugunar á ný, því jeg býst ekki við, að fjhn. fari í kapphlaup um að endurskoða frekar en orðið er þessa hlið fjárlaganna. Enda fæ jeg ekki betur sjeð en að það sje hrein og bein skylda þings og stjórnar að taka til alvarlegrar athugunar, hvort ekki muni fært að ljetta sköttunum meira af en orðið hefir. Og síðan síðasta þingi lauk, hefi jeg ekki annað frekara að athuga við gerðir hæstv. stjórnar en það, að hún skuli ekki hafa tekið upp hjá sjálfri sjer að ljetta af þjóðinni einhverju af þeim sköttum, sem lagðir hafa verið henni á herðar út úr neyð, eins og t. d. gengisviðaukinn. Þeirri byrði hefði þó stjórnin getað ljett af, þegar í ljós kom, að fjárhagur ríkisins mundi verða sá, er nú er komið á daginn. Nú er komið fram frv. frá fjhn. um að ljetta gengisviðauka af vörutolli, en það er hvergi nærri nóg. Það verður að ljetta betur af framleiðslunni, eins og horfurnar eru nú framundan um afkomu atvinnuveganna, enda vænti jeg, að fram komi fleiri frv. í þá átt áður en þinglausnir verða. Jeg skal að vísu játa, að með því að ljetta af sköttunum til muna er vitanlegur hlutur, að tekjuhalli muni verða á fjárlögunum. En það vex mjer ekki svo mjög í augum. Hitt er þó ennþá hættulegri braut að ganga, að halda áfram háum sköttum á framleiðslunni, þegar atvinnuvegirnir eiga eins í vök að verjast og nú. Jeg held, að það væri ekki svo óskynsamleg fjármálapólitík að þessu sinni að hugsa minna um hallalaus fjárlög, en ljetta heldur sköttum af framleiðslunni. Síðasta reikningsár ríkisins skilaði digrum sjóði, sem er hreinn tekjuafgangur, en jafnhliða eru horfur um afkomu atvinnuveganna alt annað en glæsilegar. Reynslan hefir líka að jafnaði sýnt, að tekjurnar hafa farið fram úr áætlun þingsins, og stundum svo miljónum skiftir.  (Atvrh. MG: En gjöldin?)  . Jú, mikið rjett, gjöldin fara líka oft og tíðum fram úr áætlun, og það gildir vitanlega ekkert síður um gjaldahliðina, að skylt er að áætla hana sem nákvæmast. Jeg átti í deilum um það á síðasta þingi og bar þá fram hjer í þessari hv. deild brtt. um að hækka tekjubálkinn til muna frá því, sem hv.fjvn. hafði þá gengið frá honum. Jeg hjelt því þá fram og færði rök fyrir, að tekjurnar 1925 mundu fara um 3 milj. kr. fram úr áætlun. Mjer var þá núið því um nasir, að jeg væri þektur að óframsýni í fjármálum og þess vegna að engu hafandi mínar till. En hvað skeður? Þegar öll kurl komu til grafar og reikningarnir gerðir upp, voru það ekki 3 heldur 8 miljónir króna, sem tekjurnar fóru fram úr áætlun þingsins, og hreinn tekjuafgangur 5 milj. kr. Till. mín um hækkun á tekjubálki fjárlaganna fyrir árið 1926 var gerð með hliðsjón af auknum gjöldum, sem jeg flutti brtt. um, m. a. 100 þús. kr. til landsspítala, og jeg er óhræddur um, að þær standist og vel það. Það verður athugað á næsta þingi. Jeg verð að halda því fram, að ef hægt er að gera tekjuáætlunina hærri, þá sje óforsvaranlegt að ganga frá henni eins og gert hefir verið á undanfarandi þingum, því að það hlítur að leiða til þyngri skattaálaga. En hitt skal jeg fúslega játa, að erfitt muni vera, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) tók fram, að gera nokkurn veginn rjetta og ábyggilega tekjuáætlun í október, eða rúmu ári áður en hún á að koma fram. Þess vegna er ekki rjett af honum að standa á móti þeim leiðrjettingum, sem þingið gerir hálfu ári síðar, eftir þeim upplýsingum, sem þá berast svo að segja daglega. Því lengra sem líður á þingtímann, því auðveldara er að gera áætlanir þessar, og ekki aðeins skylda stjórnarinnar að hjálpa til við slíkar leiðrjettingar, heldur og líka að fallast á þær áætlanir, sem nýjar rannsóknir leiða í ljós, að eru á rökum bygðar. Það er heldur engin minkun fyrir stjórnina, þó að gerð sje leiðrjetting við þessa áætlun, sem hún hafði ekki tök á að gera nákvæmari, af þeirri einföldu ástæðu, að hana brast þau gögn, sem síðar drifu til þingsins úr öllum áttum. Jeg á enga brtt. við þennan kafla fjárlaganna, svo jeg hefi bráðum lokið máli mínu. En það eru margar brtt. frá öðrum hv.þdm., sem mjer skilst, að nemi um 280 þús. kr. með eftirgjöfum á lánum. Fyrir mitt leyti tel jeg enga hættu á því, að tekjuhalli yrði til stórra muna á fjárlögunum, þó að þær yrðu allar samþyktar. Þar með er jeg þó ekki að segja, að rjett sje að samþykkja þær allar. En eins og horfurnar eru framundan um afkomu atvinnuveganna, tel jeg forsvaranlegra að fresta einhverju þessara fyrirtækja, sem brtt. fara fram á að veitt sje fje til, heldur en að framleiðslan sje sköttuð á sama hátt og verið hefir. Hvað sem öðru líður, má gera ráð fyrir allmiklum tekjuafgangi á þessu ári. Jeg sagði í fyrra, að gera mætti ráð fyrir, að tekjuafgangur mundi verða um 1½ miljón króna. Það er nú sannfæring mín, að um svipuð hlutföll verði að ræða eins og síðastl. ár. Að minsta kosti er jeg óhræddur um, að þessi áætlun mín standist ekki. Það er engin sjerstök brtt. í þessum kafla fjárlaganna, sem jeg finn ástæðu til þess að tala um, nema ef vera skyldi sú till.hv.fjvn., að fella niður fjárveitingu til sendiherrahalds í Kaupm.höfn. Kann jeg nefndinni mikla óþökk fyrir að leggja til, að utanríkismálum okkar skuli haldið í sama öngþveiti og verið hefir nú um stund. En út í það ætla jeg þó ekki að fara frekar, enda hefir hæstv.forsrh. (JM) talað svo vel fyrir þessu máli, að það verður ekki betur gert. Aðeins vil jeg þakka hæstv. stjórn, hve fast og röggsamlega hún heldur á þessu metnaðarmáli þjóðarinnar og vænti fastlega, að það margir hv.þdm. veiti henni brautargengi í þessu máli, að brtt.fjvn. verði kveðin svo rækilega niður, að henni skjóti aldrei framar upp.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (JakM) verð jeg að segja það, að jeg hefði verið til með að fella fyr niður gengisviðaukann á vörutolli, en mjer var ekki ljóst, hvort stjórnin hefði heimild til þess. Bar jeg það því undir fjhn., þar sem þessi háttv.þm. (JakM) á sæti, og varð niðurstaðan sú, að það þyrfti að gera með lagaboði. Bar hv. nefnd fram frv. um það, og er það nú komið til hv.Ed. Finst mjer því, að ekki þurfi að koma ásakanir um þetta úr þessari átt, þótt jeg hafi eigi viljað leggja niður gengisviðaukann upp á mitt eindæmi. Út af því, sem þessi hv.þm. sagði um áætlanir alment, vil jeg taka það fram, að ástæðan fyrir því, að áætla þarf tekjurnar varlega, er ekki aðeins sú, að það er gert svo löngu áður, heldur er gjaldaáætlunin einnig gerð fyrirfram, og getur verið ónákvæm. En nú eru hjer um bil öll gjöld, sem á áætlun standa, út goldin, sakir þess, að ýmsir hafa þar hagsmuna að gæta og reka nægilega á eftir. En nú er sú tíska komin á að framkvæma ýmislegt, sem ekki er í fjárlögum, en fje er veitt til samkvæmt öðrum lögum. Upp og ofan hygg jeg, að reynslan verði sú, að leggja þurfi 15% við gjaldaáætlunina, ef landsreikningurinn á að bera sig. Og jeg býst við því, að hvernig sem maður „vandar sig“, verði niðurstaðan svipuð þessu. Móti þessari útgjaldahækkun er ekkert til nema varleg tekjuáætlun. Það sýnir reynslan. - Ef við eigum að líta á árið 1927, liggur næst að bera það saman við árið 1924. Jeg hygg hæpið að treysta því, að það verði meira tekjuár. Það þótti gott ár á sínum tíma, þótt það atvikaðist nú svo, að 1925 fór langt fram úr því. Tekjurnar það ár voru 10,7 miljónir samkvæmt landsreikningunum, en nú eru þær áætlaðar liðlega 10 miljónir, með lítið breyttri löggjöf. Vantar því mikið á, að áætlaður sje nægilegur tekjuafgangur, sem þarf til þess að verjast ófyrirsjáanlegum útgjöldum, verði tekjurnar ekki meiri en 1924. Skora jeg því á hv. deild að halda uppteknum hætti um varlegar tekjuáætlanir, svo að þar komi það umfram, sem venjan hefir sýnt, að þarf til þess að standast ófyrirsjáanleg útgjöld.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg ætla að segja örfá orð um 13. gr. fjárlagafrv. Vil jeg byrja á því að þakka hv.fjvn. fyrir það, hve litlar brtt. hún gerir við greinina, því að þar með sýnir hún, að hún fellst í öllum verulegum atriðum á mínar tillögur. Þessi grein er nú langhæsta útgjaldagreinin, og stafar það af því, að nú hefir verið ákveðið að leggja á ný fje til verklegra framkvæmda, eftir nokkurra ára kyrstöðu. Brtt. hv.fjvn. eru ekki miklar. Eftir stjfrv. eru útgjöld samkvæmt 13. gr. á 4. miljón, en brtt.hv. nefndar eru alls ca. 40 þús. til hækkunar. Get jeg verið brtt. hennar samþykkur, og einkum þykir mjer gott að sjá, að hún hefir gengið inn á þá stefnu að flýta akfærum vegi frá Borgarnesi til Norðurlands. En þetta marka jeg af því, að hún lætur standa fjárveitinguna til að kaupa og húsa Fornahvamm. Væri þetta ekki tilætlunin, væri tilgangslaust að byggja þar. Út af því, sem nefndin segir í inngangi nál. um steinolíuverslunina, vil jeg benda á, að hún hefir hingað til verið rekin með heimild í þingsályktun frá síðasta þingi, og tel jeg þá heimild góða. Jeg fæ ekki sjeð, hvernig sá, meiri hluti, sem samþykti nál., getur ávítað stjórnina fyrir að fram fylgja henni. En eftir því, sem sagt er í nál., verður álit nefndarinnar ekki skilið öðruvísi en sem ráðlegging um að halda versluninni ekki of lengi áfram. Og þannig hlýt jeg að taka það, nema annað komi fram í umræðunum. Í sambandi við símalagningarfjárveitinguna vil jeg sjerstaklega taka það fram, að línan yfir Barðastrandarsýslu, milli Vestfjarða og Króksfjarðarness, er ekki lögð eingöngu vegna Barðastrandarsýslu sjálfrar, heldur einnig til þess að fá örugt samband við Vestfirði. Jeg álít, að þetta hafi allmikla þýðingu, því að svo sem nú er ástatt er talsímasambandið við Vestfirði mjög stopult, en það er talsíminn, sem mestar tekjur gefur. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) nefndi sjerstaklega símalínu frá Stóra-Núpi austur yfir Þjórsá yfir á Land. Um það get jeg sagt fyrir mitt leyti, að þegar símalína verður lögð að Stóra-Núpi, er jeg fús á að stuðla að því, að hún verði lögð áfram að Fellsmúla á Landi, því að það er stuttur vegur, en síminn nær þá yfir ilt og oft ófært vatnsfall, Þjórsá.

Verður komist yfir Þjórsá á símanum

. Nei, en það þarf þá ekki að fara yfir hana til þess að síma. Annars vil jeg bæta því við, að það hefir ekki enn verið ákveðið, hvenær síminn verði lagður að Stóra-Núpi, og fyr kemur hin línan auðvitað ekki. Það nýmæli hefir komið fram í háttv.fjvn. að veita 350 þús. kr. til símalínu milli Hornafjarðar og Víkur á næstu árum. Samkvæmt áætlunum landssímastjóra hafði hann hugsað sjer, að þetta mætti dragast nokkuð. En nú sje jeg, að háttv.fjvn. vill fylgja þessu, og hv.þm. þeirra kjördæma, sem hjer eiga hlut að, vilja láta niður falla byggingar loftskeytastöðva gegn heitorði um símalínu þessa. Þetta gefur auðvitað ekki komið til atkvæða núna; mjer skilst, að Barðastrandarlínan sje eina stórlínan, sem lögð verði á næsta ári, en á eftir henni hlýtur þessi að taka við. Kostnaðinum af þessu má dreifa á nokkur ár, svo að hann verður ekki eins tilfinnanlegur. Jeg get að minsta kosti sagt það, að ef jeg á þátt í undirbúningi fjárlaga á næstu árum, mun jeg telja mjer skylt að taka tillit til tillögu hv. nefndar, og það því fremur, sem loftskeytastöðvar eru tiltölulega dýrar í rekstri, - fagmann þarf við hverja stöð - en tekjur af þeim verða altaf litlar, sakir þess; að mestar tekjur eru af símtölunum. Annars vil jeg undirstrika, að fjárveitingum til síma og brúa er ekki ráðstafað enn, sakir þess, að stjórnin getur ekki ráðstafað þessu fje fyr en samþykki þingsins liggur fyrir í fjárlögum. En svo framarlega sem 300 þús. verða samþyktar til símalagninga, verður Barðastrandarlínan látin koma. Um brýr 1927 er ekkert ákveðið ennþá, en um það verður að sjálfsögðu farið mjög eftir tillögum vegamálastjóra. Vona jeg, að hv.þdm. viðurkenni, að stjórnin og vegamálastjóri geri rjett í því að halda sjer til baka um loforð á fje til brúa, þegar spurt er, hvort ekki fáist brú á þessum og þessum stað, þangað til þingið hefir endanlega samþykt fjárveitingu til þeirra hluta. Út í einstakar brtt. fer jeg ekki að sinni, en ef til vill síðar.

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Eftir frv. þessu, þegar það kom hjer inn á þing á þskj. 88, er gert ráð fyrir því, að hafnarsjóður Reykjavíkur skuli hafa lögveð fyrir öllum gjöldum, sem um ræðir í 10. gr. hafnarlaganna, og sektum samkvæmt 17. gr., og fyrir skaðabótum, sem skipum kann að vera gert að greiða fyrir skemdir á hafnarvirkjunum. Meiri hl. allshn. vildi ekki ganga inn á frv., ekki síst vegna ákvæðisins um skaðabæturnar. Þær geta numið stórfje, og ef svona er ákveðið skilyrðislaust, er að áliti meiri hl. veðunum stofnað í of mikla óvissu. En nú er einmitt svo mikið undir því komið, að veð í skipum sjeu ekki sett í óvissu, því þau eru svo þýðingarmikil fyrir viðskiftin. Meiri hl. allshn. leggur því til, að frv. verði felt. Jeg vil geta þess, að meðan allshn. var að afgreiða þetta mál, var hafnarstjóri Reykjavíkur ekki í bænum. Nú er hann nýlega kominn heim, og þegar hann sá, hverja afgreiðslu þetta mál hafði fengið, kom hann til viðtals við nefndina, og tjáði hún honum ástæðurnar fyrir því, að svona hefði farið. Þá sagði hann, að fyrir sjer væri það aukaatriði, sem nefndin hefði út á frv. að setja, og hefði hann tekið það inn í frv. eiginlega í gáleysi, og væri sjer ekkert kappsmál að fá þessi gjöld inn í lögin, heldur aðeins hin beinu hafnargjöld. Ef frv. hefði komið svo úr garði gert til allshn., hefði jeg getað verið hlyntur því, og hygg jeg, að það mundu fleiri hafa verið. Minni hl. allshn. (JBald) hefir fært frv. í það horf, sem hafnarstjóri vill vera láta, og er það á þskj. 195, og get jeg lýst því yfir, að um þá till. eru atkv. meiri hl. óbundin.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. frsm. meiri hl. (JK) hefir nú skýrt, hvernig í því liggur, að brtt. mín á þskj. 195 er fram komin. Þegar frv. var samið, voru tekin upp í það öll þau gjöld, sem hugsanlegt er, að Reykjavík þyrfti að innheimta hjá skipum, meðal annars fyrir skemdir á hafnarvirkjunum, en eins og hv.frsm. meiri hl. (JK) tók fram, taldi hafnarstjóri það aukaatriði fyrir sjer, því að venjan er sú, að þau skip, sem gera skemdirnar, hafa vátryggingafjelög á bak við sig, sem greiða skaðabætur. Hitt álítur hafnarstjóri að sje mikilsvert, að hafnarsjóður fái lögveð fyrir hinum beinu hafnargjöldum, því að komið hefir það fyrir, að Reykjavíkurhöfn hefir tapað á því að láta hjá líða að innheimta gjöldin, þ. e. a. s. kyrsetja skipin þangað til gjöldin væru greidd. Þetta er ekki eingöngu fyrir hafnarsjóð gert, heldur er það líka til hægðarauka fyrir útgerðarmenn. Brtt. mín á þskj. 195 færir nú frv. í það horf, sem mjer skilst, að meiri hl. allshn. hafi fallist á. Vil jeg þá vænta þess, að hv. deild samþykki hana. Jeg hefi að vísu ekki borið mig saman við hv. meðflutningsmenn mína (JakM og MJ), en jeg hugsa, að þeir vilji fara eftir áliti hafnarstjóra um þetta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal ekki bregða fæti fyrir þetta mál að sinni, en jeg vil mælast til þess, að hv.allshn. athugi fyrir 3. umr., hvort ekki muni athugavert að veita það lögveð, sem um er að ræða í frv., einkum vegna þess, að löggjöfin um sjóveð í skipum er eins á öllum Norðurlöndum, og stefnan er sú, að þannig verði meðal allra þjóða. Út af þeirri skoðun hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að betra gæti verið að lofa skipunum að fara út, gegn því að hafnarsjóður eigi lögveð í skipunum, vil jeg geta þess, að jeg tel mjög athugavert að hrúga á skip lögveðum, enda hefir þetta aðeins þýðingu fyrir íslensk skip, því að ef erlendum skipum er slept, verður að sækja þau erlendis, og þá er sjóveðið lítils virði, en jeg vil, að það komi greinilega fram, að ekki sje meiningin, að skip sjeu liðin um hafnargjöld í því trausti, að lögveð sje fyrir þeim. Slíkt mundi spilla fyrir lánum út á skip, og stefnan gengur í alla staði í þá átt, að takmarka þessi lögveð. þetta vildi jeg biðja hv.allshn. að athuga fyrir 3. umr. og eins hvort samskonar lögveð og frv. ráðgerir muni þekkjast á Norðurlöndum. Jeg hygg, að svo muni ekki vera.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg tel sjálfsagt, að allshn. athugi fyrir 3. umr. löggjöfina um sjóveð í skipum, eins og hæstv. atvrh. (MG) hefir farið fram á. En út af því, sem hann sagði, vil jeg geta þess, að aldrei verða lögveð látin hrúgast á skipin. Það er aðeins þegar skipin þurfa að fá afgreiðslu á þeim tíma, þegar erfitt er að ná inn gjöldum hjá þeim, að þessu ákvæði er beitt. Jeg held ekki, að þetta sje neitt hættulegt, enda kemur það alls ekki til mála með stærri skip, t. d. togara. Þeir hafa skrifstofur í landi, og gjöldin eru greidd jöfnum höndum. Um erlend skip er það að segja, að þau yrðu látin greiða sín gjöld áður en þau færu. Það liggur í hlutarins eðli, að það er skipunum til mikilla hlunninda að kyrsetja þau ekki, hvernig sem á stendur, en gjöldin verða innheimt jöfnum höndum, þegar það er hægt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil biðja hv.þdm. að athuga, að hjer er verið að fjölga lögveðum á skipum, en nú er svo komið, að þau eru fleiri en þau mega vera. Vegna allra þessara lög- og sjóveða er nú nær því ómögulegt fyrir banka að lána út á skip. Þetta, að bankarnir geta varla skoðað skipsveð sem tryggingu lengur, þrengir mjög að útgerðarmönnum og gerir þeim allar lántökur til rekstrar útgerðinni mun erfiðari en áður var. Legg jeg því á móti þessu frv.

Sigurjón Jónsson Jeg vil aðeins benda á, að um leið og við göngum inn á þessa braut, að veita Reykjavík þessi rjettindi, þá getum við ekki neitað öðrum kaupstöðum, sem hafa hafnarreglugerðir og hafnargjöld, um þenna sama rjett til sjóveðs í skipum. Slík tilmæli mundu áreiðanlega koma fyrir næsta þing. Vil jeg biðja hv.þdm. að athuga þetta.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg vil segja hv.þm. N-Ísf. (JAJ), að þótt þetta frv. verði ekki samþ., verður það ekki til neins ljettis fyrir útgerðina, því að hún verður að borga þessi gjöld hvort sem er. - Hv. þm. sagði, að eftir því, sem lögveðum fjölgaði, yrðu skipin óveðhæfari. Það er auðvitað rjett, en hjer er um sáralitlar fjárhæðir að ræða, að eins nokkra tugi króna, sem varla geta spilt fyrir veðhæfinu. En það, sem mest eykur óvissuna í þessum efnum og gerir það að verkum, að nær ómögulegt er að fá lán gegn veði í mótorbátum, er það, að á hvaða tíma sem er getur komið fram krafa frá sjómönnum á skipinu, jafnhá eða hærri en skipið er vert. - En það gæti komið sjer mjög illa fyrir skipin, ef Reykjavíkurhöfn gerði það, sem hún hefir rjett til, og gengi hart eftir, því að eftir gildandi lögum hefir hún haldsrjett í skipunum. Er það því alveg eins þeim til ljettis eins og byrðar, að láta lögveð í skipunum. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) sagði, að það gæti vel komið fyrir, að aðrir kaupstaðir kæmu á eftir og heimtuðu þessi sömu rjettindi, en það er alls ekki sambærilegt, þegar það er athugað, hve mikið fje hefir verið lagt í höfnina hjerna og hve hún er mikið fullkomnari en allar aðrar.

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson: Jeg vil fara fram á það við hv. þingdeild, að hún vildi lofa þessu máli að fara til 3. umr., svo að nefndinni gefist kostur á að athuga það betur. Það er ekki rjett, að þetta geti kallast rjettarbót fyrir Reykjavík, því að ef höfnin vill beita þeim rjetti, sem hún hefir, þá á hún haldsrjett á skipunum. En það væri óneitanlega nokkuð hart að gengið að kyrsetja skip, ef skipstjóri getur ekki greitt hafnargjöldin þegar í stað. Þetta er því einungis trygging fyrir hafnarsjóð, ef hann sleppir bát út án þess að fá greidd sín gjöld. Annars vil jeg aðeins mælast til þess, að frv. verði gefinn kostur á að komast til 3. umr.

Sigurjón Jónsson Jeg vil upplýsa það, að eins og nú er ástatt, eru gjöldin til annara hafna en Reykjavíkur jafnrjetthá og til hennar. T. d. hefi jeg hjer fyrir mjer reglugerð fyrir Ísafjarðarhöfn, þar sem ákveðið er, að hún hafi haldsrjett í skipum fyrir gjöldum sínum. En þegar ein höfn fær lögveð í skipunum, er óhjákvæmilegt, að aðrar hafnir fái það einnig. Jeg vil aðeins benda á þetta til athugunar, en hefi annars ekki ákveðið, hvernig jeg nota atkvæði mitt í þessu máli.