Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn., sem liggur hér fyrir á þskj. 428, um till. til þál. um eftirgjöf á ársfjórðungsgjaldi fyrir síma elli- og örorkulífeyrisþega. Fyrir nefndinni hefur legið umsögn póst- og símamálastjórnar og ráðuneytisstjóra samgrn. um samhljóða till. sem lá fyrir á síðasta þingi. Jafnframt fékk nefndin á sinn fund þá Jón Skúlason póst- og símamálastjóra og Róbert Sigurðsson forstöðumann þjónustuíbúða aldraðra að Dalbraut 27. Nefndin varð sammála um að mæla með samþykkt till., en fjarstaddir voru hv, þm. Halldór Blöndal, Páll Pétursson og Steinþór Gestsson. Ég get ekki stillt mig um að fagna því, að þetta mál skuli nú loksins vera komið á þetta stig. Þessi litla þáltill. er búin að liggja hér fyrir tveim þingum. Hún náði ekki afgreiðslu á síðasta þingi vegna umsagna sem voru ákaflega neikvæðar. Það kom hins vegar í ljós, þegar menn komu til viðtals við nefndina, að þær umsagnir voru hreinlega á misskilningi byggðar og vanþekkingu. Þetta er nokkurt umhugsunarefni fyrir okkur þm. Þegar við eigum ekki sæti í þeim nefndum, sem fjalla um mál sem við erum að flytja hér, kunnum við að eiga á hættu að þau nái ekki fram að ganga vegna þess að umsagnir eru ekki réttar. Slíkt getur auðvitað alltaf komið fyrir. En sem betur fer leiðréttist þessi misskilningur nú í nefndinni, og engar raddir komu fram sem voru andstæðar því að till. næði fram að ganga. Og ég treysti því, að hv. Sþ. samþykki nú þessa till. og þetta mál sé þar með úr sögunni. Það er satt að segja of lítið til að vera svo lengi á leiðinni og fá svo langa meðferð.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um ókeypis símaþjónustu - sem innan gæsalappa eru kölluð „frínúmer“ - opinberra stjórnsýslustofnana. Þessi till. er flutt af þm. Alþfl. og í upphafi till. segir: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta þegar í stað gera þær breytingar á símakerfum helstu stjórnsýslustofnana ríkisins, að þar verði notuð svokölluð „frínúmer“. Almenningi verði gert kleift að hringja í þessi „frínúmer“ hvaðan sem er af landinu án kostnaðar eða þannig, að hver hringing telji aðeins eitt skref.“ Þetta mál er þess eðlis, ef ég nota um það fá orð, að í ýmsum löndum hefur sá siður verið upp tekinn, bæði hjá stórfyrirtækjum og opinberum þjónustustofnunum, að til þeirra getur fólk hringt hvaðanæva að - ekki eingöngu af því svæði sem þessar stofnanir eru á, heldur alls staðar að - án þess að hringingin bæti á kostnað þess er hringir. Þetta er t. d. mjög algengt í Bandaríkjunum. Þar nota opinberar stofnanir þetta kerfi mikið til þess að jafna raunverulegan símakostnað hins almenna borgara. Í grg. með þessari till. segir m. a.: „Um langt árabil hefur ójöfnuður ríkt um notkun síma á milli íbúa einstakra landshluta. Innan stór-Reykjavíkursvæðisins hefur kostnaður símnotenda verið lægri en utan þess. Ójöfnuðurinn verður því meiri þegar þess er gætt, að nær allar stjórnsýslustofnanir hins opinbera eru á Reykjavíkursvæðinu svo og höfuðstöðvar banka og sjóða og hvers konar þjónustumiðstöðvar. Íbúar utan stór-Reykjavikursvæðisins verða á ári hverju að greiða margfaldan símakostnað vegna viðskipta við hið opinbera, ef borið er saman við íbúa innan svæðisins. Vart þarf að minna á hve oft þarf stundum að hringja til að ná í einn tiltekinn mann, hve oft þarf að bíða í síma langar stundir og árangur þá ekki alltaf tryggður. Bið og margar hringingar í opinberar stofnanir í Reykjavík kosta mikla fjármuni þegar hringt er utan 91-svæðisins. Stjórnvöld vilja reyna að leysa vanda ójafnaðar með því að hækka gjöld þeirra sem léttari byrðar hafa borið, sbr. skrefatalningu í Reykjavík, með ærnum tilkostnaði. Ekki skal lagður dómur á nauðsyn þessarar aðferðar, en ætla má að jafneðlilegt væri að reyna að lækka kostnað þeirra er búa utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Það má m. a. gera með „frínúmerum“, eins og hér er gerð till. um, og með lengingu þess tíma á hverjum sólarhring þegar taxti er lækkaður. Í allmörgum löndum er „frínúmera“-kerfi notað. Má í því sambandi nefna Bandaríkin, þar sem margar opinberar stofnanir veita ókeypis símaþjónustu. Þetta gerist einnig hjá nokkrum fyrirtækjum í einkaeign og er algengt hjá flugfélögum. Samkvæmt upplýsingum símafyrirtækisins „Pacific North-West Bell“ er kostnaður við tæknilegar breytingar tiltölulega lítill og hefur farið lækkandi með nýrri tækni. Þar hefur þessi þjónusta verið veitt í rúmlega 17 ár, og hver sem er getur tekið slíkt kerfi - eða slíka tækni - á leigu. Ekki er nauðsynlegt að símnotendur losni algjörlega við kostnað ef þeir hringja í „frínúmer“. Hugsanlegt væri að þeir greiddu eitt skref og þá allir jafnt hvar sem er á landinu. Nauðsynlegt er að meta vandlega hvaða opinberar stofnanir ættu að hafa slík „frínúmer“. Í því sambandi má nefna Stjórnarráð Íslands, Framkvæmdastofnun, Tryggingastofnun ríkisins og Húsnæðisstofnun ríkisins. Það er trú flm. þessarar till., að „frínúmer“ gætu að mun jafnað þann óeðlilega mismun sem getur orðið við að njóta þjónustu hins opinbera eftir því hvort einstaklingurinn býr innan eða utan stór-Reykjavíkursvæðisins.“ Ég vil svo eingöngu bæta því við, herra forseti, að ég tel að hér gæti verið á ferðinni eitt þeirra mála sem jöfnuðu þann kostnað, sem fólk innan og utan stór-Reykjavíkursvæðisins hefur af því að nota síma, og einnig að það mundi létta mörgum þá miklu byrði sem það er að þurfa að leita til opinberra stofnana hér á Reykjavíkursvæðinu þegar ýmsir menn eru ekki við og það þarf að bíða í síma. Og það var eins og maðurinn sagði: Það var maður, sem eitt sinn hringdi í opinbera skrifstofu og fékk það svar að forstjórinn væri þar. - En það er önnur saga. Tillagan er flutt í þeim tilgangi að jafna símakostnað fólks á stór-Reykjavíkursvæðinu og utan þess.



Herra forseti. Á þskj. 397 er till. til þál. um graskögglaverksmiðju. Flm. auk mín eru hv. þm. Alexander Stefánsson, hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson, hv. þm. Skúli Alexandersson, Eiður Guðnason og Jósef H. Þorgeirsson, þ. e. allir þm. Vesturl. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa þátttöku ríkisins í stofnun og rekstri graskögglaverksmiðju í Borgarfirði í samvinnu við heimaaðila.“ Í framsögu minni mun ég leitast við að gera grein fyrir þessu máli í sem fæstum orðum, enda geri ég ráð fyrir að hv. þm. sé kunnugt um flest það sem lýtur að íslenskum fóðuriðnaði. Ég vil þó í upphafi minna á það, að sögu íslensks fóðuriðnaðar má rekja til ársins 1948 þegar Klemens á Sámsstöðum hóf framleiðslu á grasmjöli. Um tveggja áratuga skeið eða síðan 1961 hefur hraðþurrkað fóður verið framleitt í verksmiðjum hér á landi. Nú eru starfandi fjórar verksmiðjur í eigu ríkisins auk verksmiðjunnar í Brautarholti, sem er í einkaeign. Eimingargeta þessara verksmiðja er orðin u. þ. b. 20 tonn af vatni á klst. og framleiðslugetan 10–12 þús. tonn af graskögglum árlega. Eins og kunnugt er er í undirbúningi bygging graskögglaverksmiðja í Saltvík í Suður-Þingeyjarsýslu og í Hólminum í Skagafirði. Fyrirhugað er að nýta innlenda orku til hraðþurrkunar í stað svartolíu eins og gert er í þeim verksmiðjum sem nú starfa. Ef athugaðar eru tölur um framleiðslu á hraðþurrkuðu fóðri kemur fram að uppbygging í fóðuriðnaði hefur verið mest á árabilinu 1971–1978, en síðan hefur lítið verið gert. Ef lítið er yfir þróunina er, að ég held, óhætt að segja að sala graskögglaframleiðslunnar hafi gengið nokkuð greiðlega flest árin þrátt fyrir harða samkeppni við niðurgreiddar fóðurvörur frá Efnahagsbandalagslöndum, enda láta bændur mjög vel af þessari íslensku framleiðslu. Haldgóðar rannsóknir hafa jafnframt farið fram á gæðum grasköggla. Niðurstöður þeirra rannsókna sýna að graskögglar eru fullkomlega samkeppnisfærir við innflutt kjarnfóður sem fóðurbætir fyrir jórturdýr að vissu marki. Einnig hefur komið fram að notagildi grasköggla til fóðrunar er meira en fóðurgildisákvarðanir á þeim benda til. Talið er að hið drjúga notagildi stafi af jákvæðum samverkandi áhrifum graskögglanna og heyfóðurs. Rannsóknir og niðurstöður þeirra eru samhljóða rannsóknum á sama sviði erlendis. Rétt er að geta þess, að samkvæmt upplýsingum frá Búnaðarfélagi Íslands má grasmjöl nema 15–20% í fóðurblöndum handa varphænum. Sama gildir um fóður varpfugla í uppeldi. Í fóðri svína, annarra en sláturgrísa, má grasmjöl nema 15–20% af heildarfóðrinu. Miðað við það magn af fóðurblöndum, sem nú er notað til hænsna- og svínafóðurs hér á landi, mætti nota í þær 1500–2000 tonn af grasmjöli. Eins og kunnugt er þykja graskögglar mjög gott fóður handa hrossum. Sennilega mun óhætt að fullyrða að bændur yfirleitt telji sig hafa haft mjög góða reynslu af notkun grasköggla og jafnframt betri en fóðurgildismælingar segja til um. Jafnframt aukningu innlendrar fóðurframleiðslu hefur dýrmætum gjaldeyri verið eytt til kaupa á erlendu kjarnfóðri undanfarin ár. Innflutningur á kjarnfóðri árið 1979 var 84 918 tonn, enda hefur innflutningur kjarnfóðurs ekki verið meiri í annan tíma, en eins og kunnugt er fór saman mjög erfitt árferði og lágt verð á fóðurbæti. Árlegur meðalinnflutningur á kjarnfóðri 1970–1979 var u. þ. b. 66 þús. tonn. Svo sem kunnugt er var innflutningur á liðnu ári miklu minni, eða líklega tæp 60 þús. tonn. Árið 1976 gerði Búnaðarþing ályktun um innlenda fóðurframleiðslu þar sem jafnframt er skorað á landbrh. að skipa nefnd til þess að gera heildaráætlun um eflingu fóðuriðnaðar á Íslandi er fullnægt geti að mestu fóðurbætisþörf landbúnaðarins. Nefndin var skipuð 7. maí sama ár. Í henni sátu sjö valinkunnir menn með staðgóða þekkingu og reynslu í málefnum íslensks landbúnaðar. Nefndin vann allítarlegt álit, en þar stendur m. a., með leyfi forseta: „Að vandlega athuguðu máli telur nefndin því réttmætt að gera skipulegt átak til að stórauka fóðuriðnað í því skyni að draga sem frekast má verða úr innflutningi erlends fóðurs. Bersýnilega þarf að mörgu að hyggja að því er varðar skipulag, uppbyggingarhraða, fjármögnun, rekstrarform, eignaraðild, dreifingarkerfi o. fl.“ Fram kemur í nál. að auka beri afköst hins innlenda fóðuriðnaðar í u. þ. b. 40 þús. tonn árlega og að æskilegt væri að því marki yrði náð árið 1990. Í nál. stendur, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur víðar í þessari álitsgerð telur nefndin brýna nauðsyn að nota innlenda orku til þurrkunar í verksmiðjunum, eftir því sem tök eru á, og álítur það raunar hafa meginþýðingu fyrir framgang þeirrar ráðagerðar sem hér er verið að ræða. Kemur hér einkum til greina nýting jarðhita, þ. e. að byggja verksmiðjur þar sem hans er kostur án mikils hitaveitukostnaðar.“ Segja má að framleiðslugeta þeirra verksmiðja, sem fyrir eru í landinu, hafi verið næstum fullnýtt á liðnu sumri. Framleiddar voru 12 458 lestir af graskögglum, 400 lestir af mjöli og 350 lestir af graskökum. Heildarframleiðslan var því 13 208 lestir af hraðþurrkuðu fóðri. Þrátt fyrir þær verksmiðjur, sem fyrirhugað er að byggja í Hólminum og í Saltvík, er langt frá því, að innlendur fóðuriðnaður hafi náð þeirri hlutdeild á hérlendum fóðurmarkaði sem vísustu menn telja æskilegt, og fyrir því má telja upp fjölmörg rök í ríkari mæli en gert hefur verið í þessari framsögu. Þess vegna er augljóst að bygging fleiri graskögglaverksmiðja þarf að koma til ef einhver alvara er í því að auka innlendan fóðuriðnað. Með sem hagkvæmastan rekstur að markmiði auðvitað og eðlilega staðsetningu með tilliti til landkosta. Það er álit mitt og vafalaust allra flm., og ég trúi því að það sé álit flestra alþm., að með því móti verði enn frekar treyst þjóðhagslegt gildi landbúnaðar. Áhugi á byggingu graskögglaverksmiðju í Borgarfjarðarhéraði hefur verið meðal heimamanna um langt skeið. Fyrir u. þ. b. áratug fóru fram kannanir á staðsetningu slíkrar verksmiðju, en því miður varð ekkert úr framkvæmdum í þá tíð, m. a. vegna forgangsröðunar er gerð var samkvæmt lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Þegar frumkönnun á hitaveitu fyrir Akranes og Borgarnes var gerð af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen árið 1973 var stofnun og starfræksla graskögglaverksmiðju tekin inn á áætlun um hitaveituna. Þótti líklegt að slík verksmiðja gæti orðið arðbært fyrirtæki sem nýtti umframorku frá hitaveitunni. En síðan hefur lítið gerst þar til á liðnu ári. Bygging graskögglaverksmiðju var rædd á sameiginlegum fundi allra oddvita í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu og stjórnar Búnaðarsambands Borgarfjarðar 26. mars 1980. Á þessum fundi kom fram mikill áhugi á því að setja á fót graskögglaverksmiðju í Borgarfjarðarhéraði. Kosin var þriggja manna nefnd til þess að vinna að þessu þýðingarmikla máli. Í nefndinni eru Bjarni Guðráðsson, Nesi, Sigurður Sigurðsson, Stóra-Lambhaga, og Sveinn Bjarnason, Brennistöðum. Jafnframt hefur Bjarni Arason ráðunautur starfað með þessari nefnd. Það er rétt að geta þess, að nefndin hefur unnið af krafti að þessu máli og telur mjög álitlegt að reisa verksmiðju er nýti umframorku frá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar til fóðuriðnaðar. Viðhorf forráðamanna Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar til slíkrar orkusölu hafa verið könnuð og er ekki hægt að segja annað en að viðbrögð hafi verið hin jákvæðustu. Nefndin hefur rætt við landbrh. og landnámsstjóra. 7. nóv. 1980 hélt nefndin síðan fund með oddvitum í héraðinu og lagði þar til að stofnað yrði félag um uppbyggingu og rekstur graskögglaverksmiðju sem yrði skipað einstökum sveitarfélögum í héraðinu og að auki Andakílsárvirkjun, Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og Kaupfélagi Borgfirðinga. Öllum þessum aðilum voru send bréf og málið kynnt og leitað eftir stuðningi. Svör hafa borist frá flestum ef ekki öllum og undirtektir hafa verið mjög jákvæðar og bera í sannleika sagt vitni áhuga á þessu máli. Málið var einnig kynnt sveitarstjórnum á sunnanverðu Snæfellsnesi, og þar er einnig mikill áhugi á þátttöku. Af framansögðu er augljóst að mikill og eindreginn stuðningur við þessar ráðagerðir er fyrir hendi í héraðinu, enda hljóta allir að vera sammála um að forsenda fyrir farsælum framgangi þessa máls sé samstaða heimamanna. Stofnsetning graskögglaverksmiðju kostar mjög mikið fé, enda er útilokað að heimamenn ráði við slíka fjárfestingu án einhverrar þátttöku ríkissjóðs. Það er a. m. k. álit heima fyrir eins og sakir standa. Ekki skal lagt mat á það hér, hversu stór eignarhluti ríkissjóðs þyrfti að vera í verksmiðjunni, en eftir því sem menn hafa ráðið þar í þykir líklegt að þar yrði um að ræða stærstan eignarhlut þeirra sem ættu hlut að máli. Segja má að hugmyndir þær, sem stuðst er við í ráðagerðum um byggingu graskögglaverksmiðju í Borgarfjarðarhéraði, byggist fyrst og fremst á því að nýta umframhita úr vatni hitaveitunnar á þann hátt að aðeins nokkur hluti hitans verði tekinn úr vatninu, en síðan verði því veitt á ný inn á stofnæð veitunnar. Vilyrði liggja fyrir um samfellt ræktunarland í Andakílshreppi sem nægði til 3 þús. tonna ársframleiðslu verksmiðjunnar eða 600–700 ha. lands. Umrætt land er svo að segja í slóð meginlagnar hitaveitunnar. Enn fremur skal þess getið, að nægjanlegt land fyrir þá verksmiðju, sem hér er verið að ræða um, er í Reykholtsdal í grennd við sjálfan Deildartunguhver. Gert er ráð fyrir því að þessi verksmiðja mundi hafa eimingargetu um 5 þús. kg. vatns á klst. Talið er að hitaþörf bandþurrkara með þessari afkastagetu sé sem svarar hitafalli úr 90°C í 70°C á 83.61/sek. eða úr 90°C í 60°C, 55.6 1/sek. Hér er vitnað í Stefán Örn Stefánsson verkfræðing. Lauslega áætlað mun sumarrennsli í aðveitu hitaveitunnar 1982–1985 verða um 140 l/sek. þegar um er að ræða rennsli úti í Andakílshreppi. Hitastig þar er áætlað um 94° C. Til þess að graskögglaverksmiðja af þeirri stærð, sem hér er um talað, fengi næga orku þyrfti hitafall að vera 12°C. Eins og þessar tölur benda til er hér um að ræða næga og að því er virðist mjög hagkvæma orku þann tíma sem graskögglaverksmiðjan starfar ár hvert, þegar minnst er þörfin fyrir upphitun húsa yfir sumartímann. Þrátt fyrir það hefur verið hugað að möguleikum á starfrækslu slíkrar verksmiðju til fleiri nota. Í athugun er í samráði við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hvort slík verksmiðja gæti komið að notum til fiskþurrkunar í ljósi þess að lengja starfstíma hennar ár hvert og þar með e. t. v. að auka á rekstrarhagkvæmni verksmiðjunnar. Herra forseti. Í þessari stuttu grg. hef ég reynt að varpa ljósi á þetta, að dómi okkar flm., mjög mikilvæga mál. Ég hef reynt að greina frá helstu atriðum er varða fóðuriðnað í landinu, reynt að greina frá því, hver staða málsins er heima í héraði og á hvaða stigi undirbúningur er. Að dómi okkar flm. þykir eðlilegt á því stigi að færa málið hér inn í sali Alþingis í þeim tilgangi að hv. alþm. gefist kostur á að taka á því málefni sem hér er til umræðu, sem er þó ekki nema hluti af miklu víðfeðmara máli, þ. e. alfarið fóðuriðnaði í landinu, og e. t. v. grunninum að íslenskum landbúnaði og hagsæld hans. Ég legg til að að loknum þessum hluta umr. verði málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. frsm. fyrir skýran málflutning hér og raunar þeim félögum öllum fyrir að flytja þetta mál hingað inn á Alþingi. Eins og fram kom hjá honum eru miklir möguleikar bundnir í þessum fóðuriðnaði sem stundaður hefur verið í landinu frá því fljótlega upp úr 1962, þannig að á þessa starfsemi er komin æðimikil reynsla. Og reynsla er komin á ýmsa hluti aðra en þá, hvernig gengur að afla hráefnis og hvernig gengur að umsetja það í landbúnaðinum. Það er líka komin reynsla á það kerfi sem þessi framleiðsla byggir á. Og það, sem þarf umfram allt að taka til athugunar og er eiginlega algjör forsenda þess, að þessi starfsemi geti byggst upp með eðlilegum hætti, er að endurskoða þau lög og þær reglur og það form sem komið er á í sambandi við þessa starfsemi. Ég hygg að þau einu lög, sem til eru um fóðuriðnað hér á landi, séu frá árinu 1972. Þau voru einmitt sett eftir tíu ára starfsemi þriggja graskögglaverksmiðja, og má segja að þau hafi verið sett út frá því formi sem þar var komið á. Það byggðist á því, eins og mönnum er væntanlega kunnugt, að það var ríkið sem byggði upp þessar verksmiðjur einkum, þ. e. var þá orðinn eigandi allra verksmiðjanna nema einnar. Og þetta er einmitt það sem þarf að breyta. Nú var það einu sinni hér á Alþingi að Sverrir Hermannsson flutti till. til þál. um það, að eignaraðild að verksmiðjunni í Flatey yrði þannig fyrir komið að bændur eða samtök þeirra í Austur-Skaftafellssýslu gætu eignast hlut í henni. Þessi till. var ekki afgreidd hér á Alþingi og í umsögnum um hana komu ekki fram alfarið jákvæðar undirtektir við þessa tillögugerð. En á síðasta aðalfundi Búnaðarsambands Austur-Skaftfellinga var samþykkt tillaga þar sem beint var til þm. Austurlands að vinna að því, að eignarhlutdeild í verksmiðjunni í Flatey gæti breyst þannig að þetta yrði fyrirtæki sem bændurnir í Austur-Skaftafellssýslu eignuðust og rækju. Þetta tel ég ákaflega mikilvægt, ekki síst með tilliti til þess stjórnarforms sem er á þessum verksmiðjum, þ. e. að það eru stjórnir heima í héruðum, skipaðar tveimur mönnum, en hins vegar skipar landnámsstjóri eða fulltrúi hans formannssætið í þessum nefndum, svo að í rauninni eru þessar nefndir alveg valdalausar og hafa þannig tiltölulega mjög lítil áhrif á þennan rekstur allan. Það, sem vantar hér framar öllu, er ákveðið samband á milli þessarar starfsemi og bændanna sjálfra, líkt og gerist t. d. í sambandi við afurðafélög eða annan þann félagsskap sem bændurnir hafa myndað um sín hagsmunamál. Annað mikilvægt atriði er líka núna mikill þröskuldur í þessari starfsemi, og það er verðákvörðunin, verðákvörðunin á framleiðsluvörunni hvert ár. Þar er um að ræða það form, að líklega helst landnámsstjóri og þá kannske verksmiðjustjórarnir gera um það tillögur til landbrh., hvert verðið á að vera á hverjum tíma. Og þannig hefur t. d. tekist til nú á þessu ári, að í skjóli kjarnfóðurgjaldsins, sem var sett á, var verðið á graskögglum ákveðið það hátt að sala þeirra hefur gengið langtum tregar en áður hefur gerst. Og það eina, sem getur nú bjargað a. m. k. sumum þessum fyrirtækum í sambandi við sölu á framleiðslunni, er að það verði nógu hart í vori. Þetta er allt saman mjög alvarlegt, og það er nauðsynlegt að þessi ábyrgð og þessar ákvarðanir allar verði færðar til þeirra sem eiga að kaupa og nota þessa framleiðslu. Tillöguflutningurinn, sem hér um ræðir, er þess vegna sérstaklega mikilvægur með tilliti til þess, að hann er enn ein mjög ákveðin ábending í þá veru, að það þurfi að breyta þessu kerfi. Nú er það þannig, að m. a. vegna starfa minna á Búnaðarþingi er mér vel ljóst hvað Borgfirðingar eru búnir að vinna í þessum efnum, sem er til mikillar fyrirmyndar. Og í raun fæ ég ekki séð hvað það er sérstaklega sem hindrar þá í að byggja þessar verksmiðjur. Ég held t. d. að það hefði verið stórum auðveldara að byggja graskögglaverksmiðjuna í Flatey, ef það hefði verið gert á vegum félagssamtaka bænda í Austur-Skaftafellssýslu, heldur en með aðild ríkisins. Það eru mörg ljón á vegi sem verður til vegna þess að ríkið á aðild að þessari uppbyggingu. Ég get í þessum efnum nefnt tvö dæmi. Annað er varðandi stofnlán. Þegar verið var að leita eftir stofnlánum til graskögglaverksmiðjunnar í Flatey, þá kom einfaldlega það svar, að áður en hægt væri að fara að lána ríkinu úr Stofnlánadeild landbúnaðarins væri eðlilegt að ríkið tryggði rekstur verksmiðjunnar að öðru leyti. Þótt við höfum kannske, þegar verksmiðjan í Flatey var byggð upp, ekki sérstaklega þurft að verða fyrir barðinu á Innkaupastofnun ríkisins og hún sýndi reyndar nokkuð mikil liðlegheit þá, er það þó á allra vitorði, að í sambandi við slíkar framkvæmdir sem þessar er ákaflega þýðingarmikið að það þurfi ekki að vera háð sams konar kerfi og þar um ræðir. Eini, alls eini vinningurinn, sem fylgir því að ríkið hugsanlega ætti í þessum verksmiðjum, er sá, að það væri greiðari aðgangur að fjármagni í gegnum fjárlög. En það er atriði sem mér finnst óþarft að setja fyrir sig, nema síður væri, því að áreiðanlega væri miklu betra að þetta fjármagn færi beint til þessara verkefna án viðkomu hjá ríkisaðila heldur en með öðrum hætti. Og eins og menn vita kemur þetta fjármagn ekki aftur til baka inn í ríkisgeirann. Það væri því mjög eðlilegur kostur í þessu sambandi, að slíkar verksmiðjur yrðu byggðar upp af félagssamtökum bændanna sjálfra og þær nytu sömu fyrirgreiðslu og þótt ríkið ætti í hlut. En eftir sem áður stendur það alveg óhaggað, að vitanlega þarf að hafa einhverja og ákveðna stjórn og stjórnarfyrirkomulag á þessari starfsemi í heild eins og öðrum framleiðslumálum í landbúnaði, og það er einmitt það sem vantar, að fá því rekstrarfyrirkomulagi ákveðið form. Það, sem ég hef hér sagt, er síður en svo til að draga úr gildi þessa tillöguflutnings. Og mér er þetta vel kunnugt, m. a. vegna þess að verkfræðingur hjá Sigurði Thoroddsen, sem hefur haft mjög mikinn áhuga á þessum verkefnum uppi í Borgarfirði, var um svipað leyti með ákveðin verkefni í sambandi við graskögglaverksmiðjuna í Flatey. Og sú ábending, sem kemur fram í þessari till., þ. e. um not á innlendri orku til þurrkunar, er að sjálfsögðu sá þáttur þessara mála sem ber að hverfa að, jafnvel þótt hún spari kannske ekki mikið fjármagn. Þetta er hins vegar sá þátturinn sem menn hafa ekki náð tökum á enn þá. Það liggur ekki fyrir með hvaða hætti þetta verði gert. Og í þessu fyrirkomulagi felst líka aukinn fjármagnskostnaðar. Sérstaklega á það við ef raforka er notuð. Það hefur nú gerst í sambandi við rekstur a. m. k. sumra graskögglaverksmiðjanna á síðari árum, að þótt að olíu- og raforkukostnaður hafi hækkað mikið hefur vaxtakostnaðurinn ekki hækkað neitt minna, í sumum tilvikum jafnvel meira. Það er því að ýmsu að hyggja í þessum efnum. Það er ekki ástæða til að ræða þetta frekar. Ég legg áherslu á að þetta fyrirkomulag allt þarf að taka til mjög nákvæmrar endurskoðunar. Og ég tel í raun og veru alveg út í hött að halda áfram að byggja fleiri graskögglaverksmiðjur í landinu nema þessari starfsemi allri verði fundið ákveðið félagslegt form, sérstaklega í rekstri og stjórn þessarar framleiðslu. Ég tel mjög mikilvægt að þær óskir og þær hugmyndir, sem m. a. hafa komið fram hjá bændum í Austur-Skaftafellssýslu, sem áttu mjög drjúgan þátt í því að byggja þar upp verksmiðju og lögðu mikið á sig í þeim efnum, - að óskir þeirra um aðild að rekstri og stjórn þessarar verksmiðju verði virtar og það sama gildi um aðrar hliðstæðar verksmiðjur. Að öðru leyti er þessi till. allrar athygli verð og ber ekki að skoða þessa afstöðu á nokkurn hátt sem andstöðu gegn henni, nema síður sé. Við þurfum að breyta þessu formi og byggja upp fleiri verksmiðjur.



Herra forseti. Varðandi þetta síðasta, rekstrarformið, tel ég fyllilega athugandi að við könnum rækilega hvaða form sé heppilegast á rekstri þessara verksmiðja. Og samstarf með okkur Austurlandsþingmönnum er nú svo gott, að það verða ekki vandræði fyrir okkur hv. 11. landsk. þm. að komast að sameiginlegri niðurstöðu í þeim efnum. Það skal í engu dregið úr því, að kanna beri rækilega form þeirrar verksmiðju sem hér er um rætt, þó að auðvitað minni þetta okkur á verkefni sem lengi hafa verið í undirbúningi varðandi verksmiðjurnar bæði í Saltvík og Hólminum. Auðvitað minnir þetta á þær um leið og hvað stutt er þar á veg komið enn varðandi þau tvö mikilvægu svæði. Ég tel þess vegna rétt og skylt að huga vel að hagkvæmni þessara verksmiðju. Ég held að það sé rétt, sem hv. 1. flm. kom inn á, að aukinn innlendur fóðuriðnaður og bætt heyverkun í heild séu einhverjir veigamestu þættirnir í þróun íslensks landbúnaðar, einmitt í átt til aukinnar hagkvæmni í landbúnaðinum. Ég kom hins vegar hingað upp aðeins til að vekja athygli á því, sem reyndar mun blasa við á borðum þm. á morgun, að á s. l. þingi flutti Guðrún Hallgrímsdóttir matvælaverkfræðingur, sem sat þá hér á þingi sem varamaður, till. um rannsóknir á nýtingu innlendrar orku til bættrar heyöflunar og innlendrar kjarnfóðurframleiðslu. Í till. sagði að Alþingi ályktaði að fela ríkisstj. að láta framkvæma nauðsynlegar rannsóknir og kveðja til aðila til að gera langtímaáætlun um það, hvernig hægt væri að nýta innlenda orkugjafa til að bæta heyverkun og efla innlenda kjarnfóðurframleiðslu. Þessa till. höfum við verið með nú í nokkurri endurvinnslu og höfum leyft okkur að endurflytja hana, með nokkuð breyttu orðalagi að vísu. Inn í það dæmi kæmi greinilega spurningin um það sem hv. 11. landsk. þm. fjallaði um, því að sú till. er það víðtæk að orðalagi. Og án þess að draga nokkuð úr þessu einstaka máli, þá held ég einmitt að langtímaáætlun svipað og segir í till. Guðrúnar Hallgrímsdóttur frá síðasta þingi, sem kom því miður aldrei hér til umræðu, sé sjálfsögð og taki til sem allra flestra þátta í þessum málum. Ég nefni þetta aðeins hér, að þetta sé skoðað sem jákvætt innlegg í þetta einstaka mál. En ef við erum ekki með neinar áætlanir í þessum efnum og byggjum þetta ekki upp með heildarsýn yfir landið í huga, þá verður þetta þannig, að eitt mál kallar á annað og verksmiðja í einu héraði kallar í viðbrögð manna í öðru héraði um að fá verksmiðju þangað. Það þarf ekki endilega virkjun til þess að menn tryllist. Ég segi það þess vegna, að ef ekki er unnið samkvæmt áætlun þar sem hliðsjón er höfð af hagkvæmni og öllum aðstæðum, t. d. með tilliti til markaðarins, sem er auðvitað stórt atriði í þessu, með tilliti til rekstrarformsins, sem hér var talað um áðan, - ef ekki er unnið samkvæmt slíkri áætlun koma auðvitað héruðin hvert af öðru í kjölfarið, og þá kann raunin að verða sú, að það verði í raun og veru hvergi aðhafst neitt. Ég ætla að vona að örlög þeirra Borgfirðinga verði ekki svipuð og raunin hefur orðið á varðandi þá Norðlendinga sem eru búnir að bíða æðilengi eftir verksmiðjunum í Saltvík og Hólminum eins og menn þekkja. Ég gæti auðvitað nefnt það hér, að það er ekki mikill vandi fyrir okkur hv. 11. landsk. að nefna hið víðlenda Fljótsdalshérað sem dæmi um ákjósanlegan stað, sérstaklega með tilliti til markaðar, og þá ekki bara á Fljótsdalshéraði, heldur líka e. t. v. til markaðar á norðausturhorninu og þar í grennd, sem mjög æskilegan stað fyrir svona verksmiðju. Ég held sem sagt að flm. hafi mjög mikið til síns máls varðandi Borgarfjörðinn, varðandi hagkvæmnina þar og ýmislegt sem kemur fram og er vel stutt í þeirra grg. En ég er enn sannfærður um það, að langtímaáætlun, svo sem till. var hér uppi um á síðasta þingi og kom þá ekki til umr., sé einmitt það sem við eigum að fara út í hér og vinna svo skipulega samkvæmt því.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að leggja hér nokkur orð í belg, og þá fyrst og fremst til að taka undir ábendingar hv. 11. landsk. þm. um nauðsyn þess að endurskoða lög um rekstrarform graskögglaverksmiðjanna. En það er einmitt þetta atriði varðandi eignaraðild ríkisins, sem kemur fram í þessari þáltill., sem mér finnst vera stórt mál og ég vil leyfa mér að gera athugasemdir við. Ég tel að það þurfi að kanna þetta mjög vel. Við höfum dæmi um graskögglaverksmiðju í Brautarholti á Kjalarnesi sem rekin er án þátttöku opinberra aðila, og ég veit ekki annað en að sá rekstur hafi gengið mjög vel, þeir hafi staðið sig með mikilli prýði. Þess vegna held ég að það hljóti að vera grundvöllur fyrir því, að svona verksmiðja sé rekin af heimamönnum, þ. e. samtökum bænda heima í héraði, að þeir séu færir um að standa undir þessum rekstri án íhlutunar eða þátttöku ríkisins. Ég ætla ekki að fara frekar út í umr. um þetta mál, en ég vildi aðeins ítreka þessar ábendingar hv. 11. landsk. þm. Ég vil einnig taka undir það sem hv. þm. Helgi Seljan, 2. þm. Austurl., nefndi hér varðandi markaðinn og markaðsmöguleikana, því að einhvern veginn hvarflar að manni að það verði að gæta arðsemi í framhaldinu ef á að reisa margar verksmiðjur, að það verði ekki til þess að markaðurinn verði ofmettaður.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Hv. þm. Egill Jónsson kom að eignarforminu og stjórnarforminu um leið, með hvaða hætti væri best að haga því í þeim rekstri sem hér er til umræðu, þ. e. fóðuriðnaðinum. Ég skal taka undir ýmislegt af því sem hann sagði. En það er ekki víst að sama form henti jafnvel alls staðar. Það er alls ekki víst. Það, sem lagt er til í þeirri till. sem er til umfjöllunar, er fyrst og fremst að ríkið verði þarna hluthafi. Það er mergurinn málsins sem lagt er til hér. Að því er vikið í till., að líklegt sé að með tilkomu ríkisins sem eignaraðila yrði sá eignarhluti e. t. v. stærstur hinna ýmsu eignarhluta. Nú er þetta ekkert ákveðið. En í hugum heimamanna þykir að ýmsu leyti tryggara að hafa styrka hönd ríkisins með sér í þessari ráðagerð. Þannig eru viðhorfin nú. Hinu vil ég ekki neita, að varðandi rekstur slíkrar verksmiðju er mjög nauðsynlegt að ábyrgð heimaaðila sé óyggjandi, og ég tel að eins og þetta mál er hér lagt fyrir, að um er að ræða stærstan samanlagðan eignarhlut heimaaðila, þá mundi ábyrgðin fyrst og fremst vera hjá heimaaðilum. Hv. þm. Salome Þorkelsdóttir tók undir orð hv. þm. Egils Jónssonar um það, að einkareksturinn mundi í þessu tilliti e. t. v. gilda best. Nú vil ég segja það, að rekstur Brautarholts-verksmiðjunnar hefur gengið mjög vel og þeir, sem þar ráða og starfa, hafa sýnt mikinn dugnað í þessari starfsemi, um það er ekki deilt. Hins vegar hefur það komið fram í þessari umr. - og það ætla ég ekki að fara að endurtaka - að mesta áhyggjuefnið er sú stýring sem þarf að vera á sölu varningsins sem kemur frá þessum verksmiðjum. Og þar komum við e. t. v. að því atriði sem mest er um vert að fari vel úr hendi og að gengið verði lengra í þá átt í íslenskum landbúnaði að nýta þessa innlendur framleiðslu til búvöruframleiðslunnar. Það eru mál sem vissulega þurfa gaumgæfilegrar athugunar við. Og ég endurtek það hér: ég lít svo á, að eftir því sem íslenskur landbúnaður byggir meira á heimaafla, því styrkar séu stoðir hans. Ég þakka jákvæðar undirtektir við þessa till. og sé ekki ástæðu til að fjölyrða um hana frekar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kjör þingmannanefndar er vinni að auknu samstarfi Íslendinga, Færeyinga og Grænlendinga. Flm. þessarar till. eru úr öllum flokkum. Auk mín eru flm. hv. þm. Stefán Jónsson, Halldór Ásgrímsson, Sverrir Hermannsson, Matthías A. Mathiesen og Páll Pétursson. Í till. er gert ráð fyrir því, að Alþingi álykti að kjósa fjóra þingmenn í nefnd, einn úr hverjum þingflokki, er hafi það hlutverk, ásamt þingmannanefndum frá Færeyjum og Grænlandi, að vinna að auknu samstarfi um sameiginleg hagsmunamál þjóðanna. Lengi hefur verið um það rætt á Íslandi, í Færeyjum og á Grænlandi, hve nauðsynlegt sé að auka öll samskipti þessara þjóða á þeim mörgu sviðum er hagsmunir þeirra gætu verið sameiginlegri. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar í þessa átt. Á síðari árum hefur áhugi manna einkum beinst að því, að þessi samvinna gæti komist í fastar skorður og að hún tæki á sig ákveðnari mynd en verið hefur. Samskipti þessara grannþjóða hafa verið nokkuð tilviljanakennd, en þeim ekki beint í ákveðinn farveg. Engin ein þjóðanna getur tekið ákvörðun um hvernig samstarfinu skuli háttað, og er því nauðsynlegt að koma á fót fastri samstarfsnefnd þingmanna þjóðanna er móti og geri tillögur um hvaða leiðir skuli farnar. Samstarfið getur verið á breiðum grundvelli, og má þar nefna atvinnu- og landbúnaðarmál, samgöngumál, orkumál, menningarmál, og þó ber einkum að nefna fiskveiðar og fiskvinnslumál. Ég vil aðeins staldra við fiskveiðar og fiskvinnslumál og minna hv. þm. á þá afburði sem hafa verið að gerast að undanförnu við Grænland, þar sem Efnahagsbandalag Evrópu hefur alfarið í sinni hendi úrskurðar vald um hvað veitt er og hvernig veitt er á heimamiðum Grænlendinga, en þeir sjálfir geta ekki rönd við reist. Ég tel, ásamt með væntanlega öllum flm., að við verðum að átta okkur á hinum gífurlega áhrifamætti þessara þriggja þjóða ef þær standa saman. Þær ráða yfir einhverju stærsta hafsvæði heims og líklega einhverju mesta matarforðabúri veraldar. Þessi þáttur í samskiptum þjóðanna er því brýnni en flestir aðrir sem hér um ræðir. Innan Norðurlandaráðs hefur talsvert verið fjallað um samvinnu af þessu tagi og nefnd embættismanna hefur skilað ítarlegu áliti um nauðsyn á nánara samstarfi þessara þriggja þjóða hér norður í hafi, þó svo að þessi tillaga sé hvergi bundin því áliti embættismannanna. Hins vegar er hún í fullu samræmi við þær umræður sem fram hafa farið innan veggja Norðurlandaráðs á undanförnum árum, og má geta þess í sambandi við tillöguna, að sérstök nefnd hefur starfað frá því í desember á s. l. ári, sem í eiga sæti embættismenn frá Íslandi og Færeyjum, og embættismenn frá Grænlandi munu einnig bætast í þá nefnd. Þessi nefnd hefur á fjárlögum Norðurlandaráðs fengið talsverða peningaupphæð til þess að ráða starfsmann. Um þessar mundir mun verið að ráða þennan starfsmann og hann mun annaðhvort hafa aðsetur í Færeyjum eða hér á Íslandi. Hafi hann aðsetur hér á Íslandi mun hann starfa hjá byggðadeild Framkvæmdastofnunar, en hafi hann aðsetur í Færeyjum mun hann einnig hafa aðstöðu til starfa hjá byggðadeild Framkvæmdastofnunar. Þessum starfsmanni er ætlað það hlutverk að vinna að margvíslegum verkefnum sem gætu stuðlað að nánari samvinnu þjóða á þessu svæði, sem stundum hefur verið nefnt „Vest-Norden“, en þar eru fyrrnefndar þrjár þjóðir einkum hafðar í huga. Ég legg mikla áherslu á það, að þessi till. fái skjótan framgang. Hún hefur þegar fengið mjög skjótan framgang á Landsþinginu í Færeyjum, þar hafa verið kjörnir þingmenn í samstarfsnefnd af þessu tagi, og Grænlendingar hafa mikinn áhuga á því að flýta kjöri sinna manna í þessa nefnd. Nú er ekki þar með sagt að sá þingmannahópur, sem kjörinn verður í þessa nefnd, þurfi allur að starfa í þessari samstarfsnefnd, heldur geti hann innan sinna vébanda kjörið einn eða tvo menn í einhvers konar undirnefnd. En brýnast er að þetta mál fái nú skjótan framgang og að við sýnum í verki að við höfum áhuga á samstafi þessara þriggja þjóða sem við í skálaræðum höfum oft stór og falleg orð um að við þurfum að taka upp bætt og betra samstarf við. Sannleikurinn er nefnilega sá, að við höfum átt samskipti við þessar þjóðir meira eða minna þegar það hefur komið okkur sjálfum vel, og það er okkar skömm. Þess vegna tel ég að samstarf, sem gæti verið virkt árið um kring, gæfi betri árangur, við gætum undirbúið sameiginleg hagsmunamál og - eins og ég gat um áðan, - einkum og sér í lagi þau mál er varða hin miklu verðmæti í hafi okkar, og einnig það, að það hafsvæði, sem við ráðum yfir, er nú eitt hernaðarlega mikilvægasta svæði á norðurhveli jarðar, og er það mál út af fyrir sig. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa tillögu. Ég tók það fram, að flm. væru úr öllum flokkum. Að lokinni þessari umr. óska ég eftir því, að málinu verði vísað til utanrmn., og ég vænti þess fastlega að hún sjái sér fært að afgreiða till. hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég hef að vísu ekki þýðingarmiklum atriðum við að bæta framsöguræðu hv. þm. Árna Gunnarssonar, 1. flm. þessarar þáltill., en vil þó ekki láta hjá líða að kveða svo að orði að ljóst verði að það er ekki aðeins til málamynda sem ég er þessari till. fylgjandi. Engar tvær þjóðir eiga svo ríka hagsmuni sameiginlega með okkur sem Færeyingar og Grænlendingar. Engar tvær þjóðir búa við lík lífsskilyrði þeim sem við búum við sem þessar tvær þjóðir. Og ég er efalaus um það, að velferð okkar, efnahagsleg og menningarleg, er að verulegu leyti undir því komin að þróttmikið þjóðlíf geti þróast í þessum tveimur grannlöndum okkar. Ég hef áður minnt á þáltill. sem samþykkt var hér á þinginu árið 1972, einmitt meðan á hinu öðru landhelgisstríði stóð, um nauðsyn þess að taka upp virkt samstarf við Færeyinga og Grænlendinga - þá voru að vísu Norðmenn taldir með í þeirri tillögu - um nýtingu fiskislóðarinnar og um fiskverslun. Síðan hefur allmikið vatn til sjávar runnið. Eftir sitjum við með það enn frá þeirri tíð, að hvorug þessara þjóða, grannþjóða okkar sem hér um ræðir, hefur hlotið eða tekið sér fullkomið sjálfstæði. Þar af leiðandi er það skynsamleg aðferð, þar sem ekki verður unnið eftir ríkisstjórnarkiðum formsins vegna, að það verði þingmenn þessara landa sem taki upp, ef svo má segja, eðlilegt pólitískt samstarf til undirbúningsmálum sem lúta að hagsmunum allra þessara þriggja þjóða. Nú fyrir skemmstu heyrðum við frá því sagt hér á þingi, að íslenskir embættismenn stæðu í samningum við Efnahagsbandalag Evrópu um rétt til þess að fiska innan efnahagslögsögu Grænlendinga. Jafnvel hlýddum við á fréttir af því, að af hálfu Íslendinga eða íslenskra embættismanna hefði það verið boðið, að í staðinn fyrir það, að Efnahagsbandalagið féllist á að við fengjum að fiska í grænlenskri efnahagslögsögu við Austur-Grænland, þá fengju skip Efnahagsbandalagsins sérstaka aðstöðu til viðgerða og annarrar þjónustu umfram það sem vanalegt er í íslenskum höfnum. Ég vil, samtímis því sem ég brýni fyrir hv. þm. nauðsyn þess að þáltill., sem við höfum hér fyrir framan okkur, verði samþykkt sem skjótast og myndarlegast, vara eindregið við því, að af hálfu íslenskra yfirvalda verði neitt það aðhafst í tengslum við þá deilu sem nú er risin og harðna mun á milli Grænlendinga annars vegar og Efnahagsbandalagsþjóðanna hins vegar, sem Grænlendingar gætu túlkað á þá lund að við virtum ekki og viðurkenndum ekki skýlausan rétt þeirra til þessara svæða við Grænlandsströnd og úrtakslausan rétt þeirra og einkarétt til þess að fjalla um auðæfi á fiskislóð við Grænland. Ég vil biðja hv. þm. um að leiða hugann til baka til þess tíma, þegar við áttum í býsna hörðum slag við ríki Efnahagsbandalagsins og Breta á sinni tíð um íslensku fiskveiðilögsöguna, og hugleiða með hvaða hætti Íslendingar hefðu brugðist við því ef grannar okkar, svo sem Norðmenn eða Færeyingar, hefðu farið að makka við Efnahagsbandalagsríkin, í skjóli samningsins sem áður hafði verið gerður við Breta og Þjóðverja, um rétt til þess að veiða innan íslensku fiskveiðilögsögunnar. Ég minni þá jafnframt á hversu innilega það gladdi okkur þegar Færeyingar - ekki færeyska landsstjórnin heldur færeysk alþýða - tóku upp á eigin spýtur þá ákvörðun að synja Bretum og Þjóðverjum um rétt til þess að leita af Íslandsmiðum hafnar í Færeyjum til viðgerðar. Við þurfum ekki að efast um það, að hversu svo sem lykta kann þjóðaratkvæðagreiðslu, sem fyrirhuguð er í Grænlandi eftir rösklega hálft annað ár um aðild að Efnahagsbandalaginu, þá mundu Grænlendingar efalaust verða minnugir þess, með hvaða hætti við styðjum við bakið á þeim núna, og ekki síst eftir úrskurð hins þjóðréttarfróða danska þingmanns sem kvað upp úr um það nú fyrir þremur dögum, að ekki yrðu tekin gild loforð eða fyrirheit danskra yfirvalda um það, að Grænlendingar ættu þess kost að losna úr Efnahagsbandalaginu þótt þeir sjálfir vildu, þar sem slíkt mundi brjóta í bága við alþjóðarétt. Grannar okkar þarna norðvestur frá hafa sannarlega vaknað til vitundar um eigið gildi sem þjóðar. Um það ber vott Ínúíta-ráðstefnan mikla sem haldin var á Grænlandi s. l. sumar. Og við Íslendingar njótum þeirrar sérstöðu, a. m. k. enn sem komið er, að enda þótt Grænlendingar hafi allt að því tekið kalda afstöðu til hvíta kynstofnsins á þessari ráðstefnu sinni í Grænlandi á liðnu sumri, þá virðast þeir ekki líta á Íslendinga sem hvíta manninn í þeirri deilu, heldur næstu granna sem þeir vænta góðs af. Ég er efalaus um að það er mikið í húfi fyrir okkur að reynast nú Grænlendingum drengir góðir, og að við tökum frumkvæði í því að koma á eðlilegu samstarfi á milli stjórnmálamanna á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum.



Herra forseti. Ég hef litlu við það að bæta sem hér hefur komið fram, en ég er sammála því, að við þurfum mjög að efla tengsl milli þeirra þjóða sem vikið er að í þessari tillögu. Ég hygg að vandi Færeyinga í fiskveiðimálum sé þó hvað mestur. Þeir hafa misst rétt til að veiða á tveim þriðju hlutum þess svæðis sem þeir hafa áður veitt á. Og það kom einmitt fram í máli lögmannsins frá Færeyjum á Norðurlandaráðsþingi fyrir skemmstu, að eina þjóðin, sem hefði sýnt þessu máli einhvern skilning, væri Íslendingar. Þetta er náttúrlega gífurlegt áfall fyrir Færeyinga, og ég á ekki von á að þetta vandamál Færeyinga verði hægt að leysa nema með auknu samstarfi milli Íslands, Færeyja og Grænlands. Við vitum að við Grænland eru mikil fiskimið sem Grænlendingar eru a. m. k. ekki enn þá í stakk búnir til að nýta til fulls. Það eru verulegar líkur fyrir því, að Grænlendingar muni segja sig úr Efnahagsbandalaginu. Á hitt er að líta, að Grænland fær verulegar greiðslur frá Efnahagsbandalaginu, og það verður nokkurt mál að komast yfir það að hætta að fá þá fjármuni. Hér er því hið vandasamasta mál að leysa, sem er eðlilegt að við höfum afskipti af og reynum að vera í sem bestu samstarfi við þessar þjóðir. Síðan þessi till. var flutt hefur mér orðið nokkuð hugsað um það sem hér stendur: „Alþingi ályktar að kjósa fjóra þingmenn í nefnd“ til að annast þessi mál. Ég vil benda á það, að við eigum starfandi utanríkismálanefnd sem á að sinna utanríkismálum. Þessu máli verður nú vísað til utanrmn. og það er í mínum huga mjög eðlilegt að máli sem þessu sé vísað til utanrmn., henni sé falið að sjá um það. Það hefur að vísu ekki tíðkast að utanrmn. hafi sem slík mikil samskipti við kjörna fulltrúa annarra landa eða geri sér títt um að heimsækja önnur lönd. Hitt er svo annað mál, að utanrmn. ber að sjálfsögðu að standa undir því nafni. Hún starfar allt árið og hefur að því leyti sérstöðu, og það hlýtur að verða að flokkast undir hlutverk hennar að sinna máli sem þessu. Þess vegna finnst mér allt eins koma til álita, í stað þess að kjósa í þetta sérstaka nefnd, að samþykkja till. til þál. um að fela utanrmn. þetta verkefni.



Herra forseti. Aðeins örstutt. Ég þakka undirtektir sem mér að vísu ber þó ekki að þakka, vegna þess að hér hafa talað meðflm. mínir. En hvað sem því líður vil ég enn á ný leggja mikla áherslu á að afgreiðslu þessarar till. verði hraðað, og ég get vel tekið undir þá hugmynd hv. síðasta ræðumanns, að utanrmn. kjósi sér eða innan sinna vébanda fjóra menn til þess að annast þetta. Það er hins vegar umræðuefni sem nefndin verður að skera úr um áður en málið kemur hingað aftur. Ég legg eingöngu á það áherslu, að frændur vorir - sem við köllum svo í daglegu tali - í Færeyjum og á Grænlandi vænta mikils af þessu máli og þeir vænta mikils af þessari nefnd. Það hefur komið fram í greinaskrifum í dönskum blöðum, þar sem um þetta hafa fjallað grænlenskir menn og danskir raunar líka, að þarlendir vænta sér mikils af þessu, og sama gildir um Færeyinga, eins og kom glöggt fram á Norðurlandaráðsþinginu í síðustu viku.



Herra forseti. Á þskj. 473 leyfi ég mér að flytja till, til þál. um bætta opinbera þjónustu við íbúa Vestur-Húnavatnssýslu. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að vinna að því, að á Hvammstanga verði starfrækt umboðsskrifstofa frá sýslumannsembættinu á Blönduósi, þar sem m. a. verði skrifstofuhald sýslusjóðs og sjúkrasamlags Vestur-Húnavatnssýslu, umboð Tryggingastofnunar ríkisins, innheimta þinggjalda og veðmálabækur.“ Árið 1907 er Húnavatnssýslu skipt í Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu. Ástæða þeirrar skiptingar hefur eflaust verið sú, að íbúunum og löggjafanum hefur verið ljóst að landfræðilegar aðstæður og miklar vegalengdir kæmu í veg fyrir að íbúar Húnavatnssýslu óskiptrar gætu myndað eina félagslega heild. Það er fyrir löngu ljóst, að þessi skipting Húnavatnssýslu í tvær sýslur var skynsamleg ákvörðun og tekin á réttum tíma. Það er engin tilviljun, að sýslunefndir Húnavatnssýslna hafa löngum verið starfsamari og tekið að sér fleiri og stærri verkefni en aðrar sýslunefndir. Það er fyrst og fremst því að þakka, að sýsluskipanin var á sínum tíma löguð að héraðslegum þjónustusvæðum og byggð upp í kringum verslunarstaði sem eru þannig í sveit settir, að allir íbúar sýslnanna eiga auðvelt með að sækja þangað alla daglega þjónustu. Hvammstangi er verslunar- og þjónustumiðstöð Vestur-Húnavatnssýslu. Hann byrjar að byggjast um líkt leyti eða litlu áður en Húnavatnssýslu er skipt, en áður höfðu íbúarnir sótt verslun um langan veg, m. a. til Blönduóss og Borðeyrar. Þegar eftir sýsluskiptin hófu íbúar sýslunnar, bæði í gegnum sýslunefnd og í frjálsu félagsstarfi, uppbyggingu verslunar og alhliða þjónustu á Hvammstanga. Og allar götur síðan hefur sú þróun haldið áfram. Á Hvammstanga er vöruhöfn fyrir Vestur-Húnavatnssýslu. Þar er skipað upp þungavöru er dreifist um alla sýsluna, og þaðan eru fluttar landbúnaðar- og sjávarafurðir. Kaupfélag Vestur-Húnvetninga rekur þar verslun, sláturhús og kjötvinnslu - og mjólkursamlag, trésmiðju og bakarí í samvinnu við aðra. Verslun Sigurðar Pálmasonar hf. er gamalgróið verslunarfyrirtæki er kaupir og selur afurðir bænda úr sýslunni allri og rekur sláturhús. Á Hvammstanga er bátaútgerð og vinnsla sjávarafla fer þar ört vaxandi. Allar stofnanir sýslusjóðs Vestur-Húnavatnssýslu eru á Hvammstanga, enn fremur Sparisjóður Vestur-Húnavatnssýslu og Sjúkrahús Hvammstanga sem einnig er elliheimili. Þar eru nú samtals um 35 rúm og í tengslum við það er rekin tveggja lækna heilsugæslustöð. Þá eru flestir hreppar sýslunnar nú að byggja saman á Hvammstanga átta íbúðir fyrir aldraða. Bæjarhreppur í Strandasýslu er einnig aðili að því samstarfi, en Bæhreppingar hafa um langan tíma sótt læknisþjónustu til Hvammstanga og verið í Hvammstangalæknishéraði. Að vísu var Bæjarhreppur fluttur undir Hólmavíkurumdæmi samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu frá 1978. Það var gert að Bæhreppingum fornspurðum og í algerri óþökk þeirra og vil ég beina til hv. þm. að því þarf að breyta. Á síðustu árum hefur verið komið á fót á Hvammstanga löggæslu og viðgerðarþjónustu fyrir síma og Rafmagnsveitu ríkisins sem þjónar sýslunni allri. Varla þarf að taka það fram, að á Hvammstanga er auðvitað fyrir hendi margs konar þjónusta önnur sem ekki verður talin upp hér. Af þessu má fullljóst vera að flestir sýslubúar eiga oft erindi til Hvammstanga, og þangað vilja þeir geta sótt sem víðtækasta og besta þjónustu. Þjónusta sýslumannsembættisins er þess vegna nær því eina opinbera þjónustan sem sýslubúar þurfa að hafa greiðan aðgang að og ekki er fyrir hendi á Hvammstanga. Dómsvald og stjórn löggæslu er ekki nema hluti af því starfi sem unnið er við sýslumannsembætti. Ýmis konar skrifstofuhald annað er stór hluti starfseminnar Innheimtaþinggjalda, sjúkratryggingagjalda, söluskatts, launaskatts, bifreiðagjalda, kirkju- og kirkjugarðsgjalda og fleiri gjalda fyrir ríkissjóð og aðra er einn þátturinn, skrifstofuhald sjúkrasamlags er annar, umboðsstörf fyrir Tryggingastofnun ríkisins sá þriðji. Ýmis konar skráning er einnig veigamikill þáttur, þinglýsingar, stimplun afsala og kaupsamninga, útgáfa veðbókarvottorða og fleira þess háttar. Allt er þetta þjónusta sem þegnar landsins þurfa að hafa sem greiðastan aðgang að. Greiður aðgangur skattgreiðenda að innheimtustofnunum er mikilvægur, bæði fyrir innheimtumenn og gjaldendur, m. a. vegna ákvæða um álagningu dráttarvaxta. Greið upplýsingamiðlun eyðir líka óþarfri tortryggni og misskilningi og stuðlar að betri innheimtu. Ekki þarf að eyða löngu máli í að útlista nauðsyn þess að fólk hafi góðan aðgang að skrifstofu sjúkrasamlags, sem sér m. a. um ýmsar endurgreiðslur, t. d. tannlækninga og sjúkraflutninga. Sama er að segja um umboð Tryggingastofnunar ríkisins. Ég óttast hreint og beint að vegna erfiðleika á samskiptum við tryggingaumboðið leiti fólk ekki bótaréttar síns. Við skulum hafa það í huga, að hér er fyrst og fremst um fólk að ræða sem gengur ekki heilt til skógar, er óframfærið og á ekki gott með að afla sér upplýsinga. Forsvarsmenn sveitarfélaganna eiga líka mikil viðskipti við sjúkrasamlagið, m. a. vegna greiðsluþátttöku sveitarsjóðanna. Sama er að segja um sýslusjóðinn sem fjármagnaður er með álögum á sveitarsjóðina. Þá má geta þess, að nær öllum fjármunum sjúkrasamlags Vestur-Húnavatnssýslu og sýslusjóðs er ráðstafað í Vestur-Húnavatnssýslu. Alla þessa þjónustu þurfa íbúar Vestur-Húnavatnssýslu að sækja til sýslumannsembættisins á Blönduósi. Hvammstangabúar þurfa þá að aka 120 km, en þeir sem lengst eiga að sækja, um 200 km. Þess er hins vegar skylt að geta, að sýslumaður hefur sýnt góðan vilja til að bæta þjónustuna, þó innan þess ramma að skrifstofuhaldið verði áfram á Blönduósi. Hann eða fulltrúi hans kemur oftast einn dag í viku til Hvammstanga og er þá með viðtalstíma. Í flestum tilfellum er biðstofan við afgreiðsluherbergi þeirra þéttsetin, og þó eru fjölmargir sem gefa sér ekki tíma til að bíða, heldur reyna að leysa mál sín eftir öðrum leiðum. Auðvitað eru margar leiðir til úrbóta í þessu máli. Ein er sú sem sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu benti dómsmrn. á að farin yrði, en það er að gera Vestur-Húnavatnssýslu að sérstöku lögsagnarumdæmi. Þess eru líka nýleg dæmi, að sú leið hafi verið farin þar sem líkt stóð á, t. d. með skiptingu Skaftafellssýslu í tvö lögsagnarumdæmi árið 1977. Það er þó ekki lagt til nú, m. a. vegna þess að það þyrfti lengri aðdraganda en Vestur-Húnvetningar telja sig geta beðið eftir. E. t. v. væri hægt að koma á fót gjaldheimtu í Vestur-Húnavatnssýslu, t. d. með Hvammstangahreppi eða fleiri sveitarfélögum, og auðvitað er þægilegast fyrir alla aðila að geta greitt bæði þinggjöld og útsvör á sama stað. Þó er mér einungis kunnugt um eina gjaldheimtu utan Reykjavíkur, þ. e. á Seltjarnarnesi. Stjórn Sjúkrasamlags Vestur-Húnavatnssýslu reyndi á sínum tíma að flytja skrifstofu samlagsins til Hvammstanga, en neikvæð afstaða Tryggingastofnunar ríkisins kom í veg fyrir það. Það hefði þó verið viðleitni til úrbóta. Sýslusjóður Vestur-Húnavatnssýslu er nú að byggja 500–600 fermetra húsnæði þar sem m. a. er áætlað að koma upp héraðsbókasafni og lögregluvarðstofu og fleiru. Þar verður því strax á þessu ári húsnæðisaðstaða fyrir þá þjónustustarfsemi sem við íbúar Vestur-Húnavatnssýslu viljum flytja inn í sýsluna, og er húsið m. a. byggt með það fyrir augum. Auðveldasta og fljótvirkasta leiðin til úrbóta í þessu máli tel ég þess vegna að sé sú sem þáltill. gerir ráð fyrir, að umboðsskrifstofa frá sýslumannsembættinu á Blönduósi verði starfrækt á Hvammstanga. Loks skal á það bent, að ólíklegt er að umtalsverður kostnaðarauki hljótist af því að koma skrifstofunni á fót á Hvammstanga. Fyrst og fremst er um það að ræða að flytja þjónustustarfsemi, sem nú er unnin annars staðar, heim í hérað til þeirra íbúa sem hún á að þjóna. Sá kostnaðarauki er a. m. k. smávægilegur miðað við þá hagkvæmni er umboðsskrifstofan hefði í för með sér fyrir íbúa Vestur-Húnavatnssýslu og ályktun þessi miðar að. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Að umr. lokinni legg ég til að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár til að vekja athygli hv. alþm. á hinu alvarlega ástandi sem nú ríkir í raforkumálum þjóðarinnar, þar sem stór landssvæði hafa með stuttu millibili orðið rafmagnslaus vegna vatnsskorts til virkjana þeirra sem við eigum stærstar og treyst er á af meiri hluta þjóðarinnar svo og vegna bilana sem orðið hafa á flutningslínum. Það verður að teljast óskynsamlegt og raunar háskalegt hversu öllum stærstu raforkuverum landsins hefur verið valinn staður, þar sem þau eru í sama héraðinu og orkunni síðan dreift þaðan út um byggðir landsins með línum sem reynst hefur bilanahætt í þeim veðrum sem tilheyra íslenskri vetrarveðráttu. Ég mun ekki gera tilraun til að spá um framtíðina, hvorki um veðurfar landsins né aðra þætti íslenskrar náttúru. Ég þykist vita að allir hv. alþm. geri sér ljósa þá hættu, sem staðsetning mestu raforkuvera landsins á eldvirkum svæðum hefur í för með sér, og að bilanir, eins og verið hafa að undanförnu á dreifikerfi raforku um landið, svo og sá vatnsskortur til orkuveranna, sem nú er, væri e. t. v. varla umtalsverður miðað við það ástand sem skapast gæti ef til alvarlegra tíðinda drægi á virkjanasvæðunum á Suðurlandi, svo sem eldgosa eða jarðskjálfta. Er því einsýnt að hér þarf að ráða bót á og það fyrr en síðar. Herra forseti. Með vísan til þess sem ég hef nú sagt vil ég leyfa mér að vekja athygli hv. Alþingis á atburði sem átti sér stað hér í Alþingishúsinu nú skömmu áður en þingfundir hófust í dag, en þá voru hæstv. iðnrh. afhentir undirskriftalistar með nöfnum rúmlega 3000 kjósenda í Norðurlandskjördæmi vestra þar sem áhersla er lögð á að næsta stórvirkjun landsins verði utan eldvirkra svæða. Með leyfi forseta mun ég lesa bréf það sem hæstv. iðnrh. var afhent í dag, þar sem 3256 kjósendur í Norðurlandskjördæmi vestra skrifuðu nöfn sín undir, en bréfið hljóðar þannig: „Við undirritaðir kjósendur á Norðurlandi vestra leggjum ríka áherslu á að hraðað verði samningum um virkjun Blöndu. Við skorum eindregið á ríkisstj., iðnrh., þm. kjördæmisins og alla samningsaðila að vinna markvisst að því að sanngjarnir samningar náist þar sem gætt sé í hvívetna hagsmuna heimaaðila og þjóðarinnar. Þá skorum við á ríkisstj. og Alþingi að taka ákvörðun um að Blönduvirkjun, sem er fjarri eldvirkum svæðum, verði næsta stórvirkjun. Virkjunin fellur vel að dreifikerfi raforkunnar og verður tvímælalaust til öryggis og heilla fyrir landsmenn alla.“ Það er sérstök ástæða til að vekja athygli hv. alþm. á alvöru þessa máls, þar sem hér er um að ræða undirskrift um 50% þeirra sem á kjörskrá voru við síðustu almennar kosningar sem fram fóru hér á landi, þ. e. forsetakosningar á s. l. sumri, og 56% þeirra kjósenda af Norðurlandi vestra sem neyttu kosningarréttar síns við sömu kosningar. Unnið hefur verið að undirskriftasöfnun síðustu viku eða svo, oft við erfiðar aðstæður sökum illviðra og rafmagnsleysis og ófærðar á vegum. Fer því ekki hjá því, að þeir eru margir sem ekki áttu þess kost að skrifa nafn sitt á þessa lista til styrktar málefninu á þennan hátt, en þó hefðu gjarnan viljað vera með. Sá mikli fjöldi kjósenda á Norðurlandi vestra, sem með undirskrift sinni hafa sýnt hversu alvarlega þeir líta á núverandi ástand raforkumála á Norðurlandi vestra og raunar allrar þjóðarinnar, svo og sá fjöldi Norðlendinga, sem situr hér á pöllum hv. Alþingis, hygg ég að sýni ótvírætt samstöðu heimamanna um þetta málefni og ótvíræða kröfu um að að þessum málum verði unnið af festu og framsýni af hálfu forsvarsmanna orkumála, hæstv. ríkisstj. og raunar hv. alþm. allra. Með áskorun þessari um virkjun Blöndu, sem ég las áðan, fylgja aðeins nöfn kjósenda úr Norðurlandskjördæmi vestra. Það ber þó ekki að skilja þannig, að fleiri hafi ekki áhuga á að sá virkjunarkostur verði nýttur næst þegar virkjun verður gerð. Mér er kunnugt um áhuga Vestlendinga, Vestfirðinga og íbúa Norðurlandskjördæmis eystra fyrir þessu máli, enda fara hagsmunir þessara landshluta saman á þessu sviði, og raunar eru það hagsmunir þjóðarinnar allrar að dreifa áhættu gegn óhöppum svo sem verða má. Herra forseti. Ég leyfi mér að beina því til hæstv. iðnrh., að hann hlutist til um að unnið verði sem ötullegast að virkjun Blöndu svo að þjóðin komist sem fyrst úr því hættuástandi sem hún nú er í á sviði orkumála. Beini ég því raunar til hæstv. ríkisstj. allrar svo og alþm., að þeir vinni hér að svo sem verða má. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og vil þakka það tækifæri sem mér er gefið til að taka hér til máls utan dagskrár og beina athygli hv. alþm. að þessu mjög svo brýna hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. v. hefur vakið hér athygli á málefnum sem snerta Blönduvirkjun og hefur gert það í framhaldi af heimsókn sem bar við hér í Alþingishúsinu í dag og margir hv. alþm. hafa eflaust veitt athygli, þar sem allmargir frá Norðurlandi komu á minn fund og afhentu þar undirskriftaskjal til stuðnings við virkjun Blöndu. Ég veitti að sjálfsögðu þessum undirskriftum viðtöku og munu þær varðveittar í iðnrn., eins og óskað var eftir, og á þær lítið þar á sama hátt og lítið hefur verið á hliðstæð undirskriftagögn sem okkur hafa borist vegna þessa máls og út af fleiri málum. Það var fyrr á þessum vetri að ég fékk heimsókn úr sama landshluta með undirskriftir sem beindust nokkuð í aðra átt í sambandi við málefni þessarar virkjunar, eins og greint var frá opinberlega á þeim tíma. Það er ekki mitt verkefni að fara að leggja mat á þau viðhorf sem að baki þessum tiltölulega ólíku gögnum búa né heldur að fara að draga fram höfðatöluna sem að baki þeim liggur, en hitt er ljóst, að af þessu svæði hafa borist á undanförnum árum misjöfn viðhorf í sambandi við undirbúning virkjunar á svæðinu, Blönduvirkjunar, sem unnið hefur verið að verktæknilega um alllangt árabil, sérstaklega frá árinu 1975 að telja. Eftir að ríkisstj. hafði ákveðið það sem stefnumið sitt að næsta virkjun fyrir landskerfið risi utan eldvirkra svæða beitti iðnrh. sér fyrir því, að hert yrði á undirbúningi virkjana sem fallið gætu undir þetta stefnumið, og þá bæði þeirrar virkjunar, sem í undirbúningi hefur verið á Norðurlandi vestra, og einnig á Austurlandi. Á Austurlandi var varið verulegum fjármunum til virkjunarrannsókna á liðnu sumri og á Norðurlandi vestra var lögð sérstök áhersla á að leita lausnar á þeirri deilu sem þar hefur verið uppi um árabil í sambandi við virkjanaundirbúning þar. Ég hef sem iðnrh. leitast við að láta málsmeðferð varðandi þessa virkjanakosti fylgjast sem mest að, að það yrði tekið hliðstætt á málum þannig að ekki væri hægt að væna þar um hlutdrægni í málsmeðferð. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að standa þannig að virkjanaundirbúningi í okkar landi að við höfum um fleiri en einn og helst fleiri en tvo kosti að ræða hverju sinni, hagkvæma kosti, til þess að ráðast í í sambandi við nýtingu orkulinda okkar. Hv. málshefjandi vék að nauðsyn þess að dreifa áhættunni í sambandi við staðsetningu virkjana. Undir það markmið tek ég að sjálfsögðu fullum hálsi. Einmitt með það í huga hefur ríkisstj. sett sér það markmið, að næsta virkjun verði utan Suðurlands, utan eldvirkra svæða, og að því verður unnið, að svo geti orðið, og tillögur þar að lútandi eru í mótun, eins og fram hefur komið hér á hv. Alþingi, og verða væntanlega innan fárra vikna liggjandi fyrir þinginu eftir að hafa fengið meðferð og umræður í ríkisstj. Ég tel ástæðu til þess að fara hér örfáum orðum um málsmeðferð varðandi Blönduvirkjun, sem hér var sérstaklega til umræðu á s. l. ári, og það sem lýtur að þeim sjónarmiðum sem menn þar í héraði hafa tekist á um. - Mismunandi viðhorf hafa þar verið uppi. Það var í fyrrasumar að Rafmagnsveitum ríkisins var falið að standa fyrir málum sem virkjunaraðila, en áður hafði undirbúningur mála verið í höndum Orkustofnunar. Er það mál út af fyrir sig að við höfum ekki til skamms tíma haft aðila til þess að færast í fang undirbúning meiri háttar virkjana utan Suðurlands, og það hefur án efa átt nokkurn þátt í því, að rannsóknir og annar undirbúningur utan þess svæðis hafa ekki gengið fram sem skyldi. En Rafmagnsveitur ríkisins hafa verið að eflast á undanförnum árum og fengið aukin verkefni og þær hafa að mínu mati tekið myndarlega á í sambandi við athugun þeirra virkjana sem þeim var falið að annast á síðasta ári - og raunar fyrr þar sem var meðferð mála varðandi Kröfluvirkjun. Það var á vegum Rafmagnsveitnanna og sérstakrar ráðgjafarnefndar, sem iðnrn. kvaddi til vegna Blönduvirkjunar og raunar einnig Fljótsdalsvirkjunar, staðið fyrir fundum með heimaaðilum, fyrst með oddvitum og sveitarstjórnarmönnum bæði vestan og austan Blöndu í ágústmánuði s. l. Kynningarbæklingur var gefinn út um virkjunartilhögun, eins og hún lá fyrir, og honum dreift í viðkomandi hreppum um allt svæðið þannig að íbúar þessara svæða gætu sem best áttað sig á hvert stefndi miðað við verktæknilegan undirbúning. Það var einnig fundur haldinn með stjórn Fjórðungssambands Norðurlands í nóv. s. l. og síðan almennur kynningarfundur varðandi Blönduvirkjun, sem Rafmagnsveitur ríkisins og iðnrn. áttu hlut að í samvinnu við heimaaðila, og var hann haldinn á Húnavöllum 7. des. 1980 - raunar eftir að fresta þurfti honum vegna veðurs. Það er nokkuð oft á þessum vetri sem menn hafa þurft að breyta áætlunum sínum vegna óblíðrar veðráttu, sem einnig hefur komið við sögu í sambandi við orkumál í landinu svo sem kunnugt er og hér var minnst á. Í framhaldi af þessum fjölsótta fundi í Húnavöllum sneru Rafmagnsveitur ríkisins sér til sveitarfélaga sem eiga beinna hagsmuna að gæta varðandi þau svæði, sem Blönduvirkjun tekur til, og óskað var eftir að sveitarfélögin tilnefndu tvo menn hvert í viðræðunefnd við virkjunaraðila til að leita leiða til lausnar á deilumálum. Fundir hafa verið haldnir með fulltrúum frá Rafmagnsveitunum og umræddri ráðgjafarnefnd fulltrúum sex hreppsfélaga sem þarna eiga hlut að máli, fyrst í janúar og síðan í febrúarmánuði, og fram undan eru fleiri fundir um þetta efni mjög bráðlega til að taka nánar á málum. Ég tel að það hafi þegar verulega mikið áunnist í sambandi við þessi mál. Málefni Blönduvirkjunar voru komin í verulega sjálfheldu að mínu mati á síðasta ári, og þær viðræður, sem farið hafa fram síðan, hafa orðið til þess, að báðir aðilar, bæði virkjunaraðili og heimamenn, hafa áttað sig betur á eðli þeirrar deilu sem verið hefur í sambandi við virkjunina. Ég vænti þess, að þessar viðræður leiði til samkomulags um virkjunartilhögun þannig að í reynd verði hægt að líta á Blönduvirkjun sem virkjunarkost í fullri alvöru, en þannig lágu mál ekki fyrir að mínu mati eins og þau voru snemma á síðasta ári, miðað við að ekki hafði verið tekið með þeim hætti á deilumálum um virkjunina sem nauðsyn ber til. Ég hef orðað það svo, að um þessa virkjun sem aðrar meiri háttar framkvæmdir í landi okkar þurfi að takast sæmilegur friður áður en ákvarðanir yrðu teknar um að hefja þar framkvæmdir. Ég held að það þurfi ekki að hafa um það mörg orð, hver nauðsyn er á því að slíkur friður geti ríkt um stór mannvirki, sem snerta hag margra. Við höfum orðið þess vitni, að menn hafa þurft að miðla málum eftir að fórnað hefur verið miklum fjármunum í sambandi við virkjanaundirbúning hérlendis. Þá sögu þekkja menn. Hún er 10 ára gömul og rösklega það. Við erum þess og vitni, að í grannlöndum okkar hafa framkvæmdir, sem varða vatnsvirkjanir, leitt til mjög harðra deilna þar sem erfitt hefur verið um vik að ná málamiðlun. En ég vona að það megi takast samningar í sambandi við þennan hagkvæma virkjunarkost, Blönduvirkjun, þannig að hann verði til álita í sambandi við þá stefnumótun um virkjanir til langs tíma sem iðnrn. ætlar sér að leggja fyrir ríkisstj. og Alþingi nú innan skamms. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til að fara hér frekari orðum um þetta mál nema sérstakt tilefni gefist til þess. Ég svaraði fyrr á þessu þingi fsp. frá öðrum hv. þm. þessa kjördæmis varðandi Blönduvirkjun og framkvæmdaundirbúning er að henni lýtur, og ég ætla ekki núna að fara að leiða neitt líkur að því, hvernig mál muni þróast áframhaldandi varðandi þetta efni. Viðræður aðila eru á hreyfingu, en á viðkvæmu stigi að mínu mati, og ég held að þeir, sem vilja stuðla að sáttum í þessu máli, þurfi að hafa vakandi auga á því að aðhafast ekkert það sem geti orðið mönnum til sundurþykkis frekar en samstöðu sem nauðsynleg er til þess að þarna verði hægt að vinna sig fram úr því deilumáli sem menn þekkja og við höfum orðið með vissum hætti vitni að hér á hv. Alþingi í dag.



Herra forseti. Það er enginn vafi á því, að eitt mesta hagsmunamál Norðlendinga um þessar mundir og raunar landsmanna allra er að virkjun til raforkuvinnslu verði byggð á Norðurlandi og það eins fljótt og nokkur tök eru á og að sú virkjun verði staðsett utan eldvirkra svæða. Því eru það mikil vonbrigði, ekki síst á Norðurlandi, að ekki hefur enn náðst samkomulag um fyrirkomulag Blönduvirkjunar, þar sem hún er eini virkjunarkosturinn þar sem búið er að rannsaka að nokkru ráði. Um það má eflaust deila, í hvert sinn sem virkjun er ákveðin, hvaða sjónarmið eigi að ráða og eðlilegt sé að hafi úrslitaáhrif á hvaða kostur er valinn. Á það að vera hagkvæmnisjónarmið virkjunarinnar einnar sem á að ráða gerð hennar og fyrirkomulagi, eða á að meta það tjón og óhagræði sem landeigendur og ábúendur þeirra jarða, sem hlut eiga að máli, verða fyrir, og hvernig á að meta slíkt tjón þegar reiknað er út hvaða gerð og fyrirkomulag virkjunarinnar er hagkvæmast.? Ég er ekki svo kunnugur öllum staðháttum í sambandi við Blönduvirkjun eða hef þá þekkingu um byggingu raforkuvirkjunar að ég ætla mér að gerast dómari um hvernig á að virkja Blöndu eða hvernig á að meta þá hagsmuni sem í húfi eru fyrir landeigendur, en ég óttast þó, að sérfræðingarnir, sem rannsaka virkjunarkostina yfirleitt og taka ákvarðanir um gerð þeirra og fyrirkomulag mikli að jafnaði ekki fyrir sér það tjón sem bændur kunna að verða fyrir þegar virkjanir eru ákveðnar. Öllum verður að vera það ljóst, að það verður ekki friður um þessi mál nema báðir aðilar sýni tillitssemi. Ef þeir, sem taka ákvarðanir um virkjanir, taka ekki tillit til hagsmuna bænda á eðlilegan hátt stefna þeir málinu í hættu, að ekki verði meira sagt, og ef bændur verða ekki við eðlilegum tilmælum og þörfum þjóðarinnar, sé á annað borð tekið tillit til hagsmuna þeirra eftir því sem hægt er af hagkvæmniástæðum, eru verulegar líkur fyrir því, að fyrr eða síðar verði tekinn af þeir umráðarétturinn yfir landinu. Því er mikið í húfi fyrir alla hvernig til tekst í þessum efnum. Almennir hagsmunir krefjast þess, að Blanda verði virkjuð og því fyrr því betra. Spurningin er því sú, hvort nú næst samkomulag um virkjunina eða hvort aðrir virkjunarkostir verða teknir á undan Blönduvirkjuninni. Atvinnuástandið á Norðurlandi er nú með þeim hætti að í sumum stöðum er verulegt atvinnuleysi, t. d. á Akureyri og á Húsavík. Það verður því ekki undan því vikist að gera ráðstafanir til að tryggja betur og gera ráðstafanir til að örva atvinnulífið á þessum stöðum. Það getur reynst erfitt ef orka er ekki fyrir hendi, eins og hefur verið á þessum vetri. Hér eru því miklir hagsmunir í húfi fyrir Norðlendinga alla, og ég vil treysta því í tengstu lög að gifta fylgi þeim, sem eru að reyna að ná sáttum í þessu máli, og að sættir takist.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 5. þm. Norðurl. v. fyrir að vekja máls á þessu þýðingarmikla máli hér á hv. Alþingi. Ég vil enn fremur þakka þeim sem heimsótt hafa Alþingi í dag og veitt hafa því forustu að hæstv. iðnrh. hefur verið afhent undirskriftaskjal með nöfnum margra kjósenda í Norðurlandskjördæmi vestra. Ég hygg að það sýni glöggt þann áhuga sem ríkir á þessu landssvæði fyrir orkumálum og fyrir virkjunarmálum í þeim landshluta. Ég hygg einnig að það sýni glöggt að menn telja ekki eftir sér að leggja á sig erfiði, eyða í það tíma og leggja í nokkurn kostnað til að láta áhuga sinn og vilja koma í ljós eins og hér hefur verið gert. E. t. v. liggja þær rætur til þessara afburða, sem hér hafa gerst í dag, að því hefur verið mjög haldið á loft að í þessum landshluta væri stórkostlegur ágreiningur um virkjunarmál. Víst hefur ágreiningur verið nokkur og deilur hafa staðið, en það hefur, eins og raunar kom fram í máli hæstv. iðnrh., verið að því unnið að lægja þær öldur, að vinna að sáttum í þeim deilum. Ég er þá meira en lítið glámskyggn ef ekki hefur áunnist verulega í þessu starfi. Mér missýnist þá einnig mjög ef það er ekki svo, að eftir því sem nær dregur að menn viti að nauðsynlegt sé að taka ákvörðun um næstu virkjun landsmanna geri menn sér þess ljósa grein, hvað hér er mikið í húfi, ekki einungis fyrir þann landshluta, sem á hlut að máli að þessu sinni, heldur fyrir þjóðina í heild. Og eftir því sem menn hugsa málið ítarlegar frá þessu sjónarmiði fjölgar þeim mönnum sem vilja ganga til samstarfs um þá virkjun sem hér er um rætt í dag. Ríkisstj. tók ákvörðun um það þegar hún var mynduð, eins og hér hefur komið fram, að næsta stórvirkjun á landinu skyldi vera utan eldvirkra svæða. Þetta er að mínum dómi ákaflega mikilvæg ákvörðun og nauðsynleg vegna þess að því fylgir of mikil hætta að halda því áfram að reisa öll okkar stærstu orkuver svo gott sem á sama bletti landsins. Þetta er ekki sagt af neinni óvild í garð þess landshluta sem þar á hlut að máli. Hitt er jafnljóst, að við ráðum ekki náttúrufari á landi okkar, við ráðum ekki því, hvenær bregður til náttúruhamfara sem við vitaskuld öll vonum að ekki verði. En við Íslendingar erum undir þá sök seldir að eiga þá hættu yfirvofandi að brugðið geti til hins verra um þessi efni. Það sannar reynslan okkur margsinnis um allar aldir. Og allt okkar atvinnulíf, allur rekstur heimila, jafnvel rekstur samgöngutækja og öryggistækja, er því háður að við eigum yfir orku að ráða. Ef svo færi að út af brygði með eldsumbrotum eða jarðhræringum þannig að stórspillti orkuafhendingu frá orkuverum, þó svo að það spillti ekki orkuverunum sjálfum, þá getur verið um vá að tefla í landi okkar. Þess vegna var nauðsynleg ákvörðun að næst skyldi virkjað utan eldvirkra svæða. Þetta er þó aðeins einn þáttur málsins, því að orkukerfið krefst þess í raun, að virkjunum sé dreift um landið, ella nýtast orkuverin lakar, það verður tap á orkuflutningi því lengra sem orkan er flutt eftir línum þó góðar séu. Þess vegna er það einnig hagkvæmur búskapur og hyggilegt búskaparlag að reisa orkuverin víðar um landið en gert hefur verið til þessa til að nýta orkuna sem best. Þessu má alls ekki gleyma í þessu máli. Það er stór þáttur þessa máls. Ég skal ekki rekja frekar öryggisþátt þessa máls, að honum hefur þegar verið vikið, m. a. í ágætri ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e., en sá þáttur er þó mjög veigamikill. Þegar öryggisþættinum steppir er vitaskuld hagkvæmniþátturinn veigamestur og hann hlýtur alltaf að verða gífurlega mikilsverður í stórmáli sem þessu. Það er stórmál að virkja á Íslandi. Það kostar enga smápeninga. Ef um stærri virkjanir er að ræða kostar það ekki minna en frá 50–100 milljarða gkr. Miðað við þær kostnaðaráætlanir, sem fyrir liggja um Blönduvirkjun, svo að það dæmi sé tekið, er gert ráð fyrir, miðað við verðlag frá síðasta hausti, að hún kosti 73 milljarða gkr. Það eru því stórar fjárhæðir sem hér er um að tefla. Okkur er skylt að nýta þetta fjármagn eins vel og mögulegt er. Við höfum nóg með fjármagn að gera, Íslendingar, og við þurfum einnig að gæta þess, um leið og nauðsynlegs öryggis er gætt, að hafa þennan þátt ákaflega sterkt í huga og hann hlýtur að ráð úrslitum þegar til kasta kemur í vali á milli virkjunarkosta, ef þeir kostir eru taldir sambærilegir hvað snertir öryggissjónarmið og stöðu vegna flutningskerfisins. Þetta tel ég rétt að láta koma fram, að um leið og við erum hér að ræða Blönduvirkjun tel ég að hagkvæmni í virkjunarkostum hljóti að ráða þegar til kasta kemur, ef um sambærilegt öryggi er að ræða og ef um sambærilega stöðu er að tefla hvað snertir afhendingu orkunnar með tilliti til orkukerfisins. Nú er það svo, að í þeim áætlunum, sem ég hef séð, og eru þær áætlanir þó því marki brenndar að þær geta breyst, stendur Blanda í fremstu línu og framar en aðrir kostir. Sérfræðingar hafa talið að þar væri svo lítill munur að ekki væri hægt að gera upp á milli svo að marktækt væri. Víst kann allt slíkt að vera háð breytingum við frekari úrvinnslu gagna, en eftir þeim gögnum, sem ég hef séð, taka ekki aðrir kostir Blöndu fram hvað hagkvæmni snertir. Þess vegna er í raun verið að vinna að þjóðnýtu viðfangsefni þegar unnið er að framgangi þessa virkjunarmáls. Ég vil aðeins segja það, að þau gögn, sem fram hafa verið lögð hér í dag, ásamt því að flytja þetta mál hér inn á hv. Alþingi, tel ég vera mikilsverðan þátt í því að vinna gegn nokkuð útbreiddum misskilningi þjóðarinnar og kannske Alþingis, sem sé þeim misskilningi að þeir, sem væru á móti þessu máli á Norðurlandi vestra, væru yfirgnæfandi hluti fólksins á því landssvæði. Ég hef orðið var við þessa skoðun hér og þar. Þetta er mikill misskilningur, eins og allir hljóta nú að sjá.

Á hverju sjá þeir það?

Þið sjáið það væntanlega á því, hv. þm. Stefán Jónsson, að meiri hluti atkvæðisbærra manna í þessu kjördæmi hefur ritað undir meðmæli með þessu máli og það verulegur meiri hluti og eins og allir sjá var við þær aðstæður hvergi nærri um tæmandi úrtak að ræða. Ég held að það hafi verið í raun og veru tími til kominn að hv. Alþingi og þeir, sem vinna að fjölmiðlun meðal þjóðarinnar, áttuðu sig á því, að þó að fyrir nokkrum árum væru nokkuð háværari þær raddir sem lýstu andstöðu við þessar virkjunarframkvæmdir er það yfirgnæfandi meiri hluti sem styður þær. Og er ég meira en lítið glámskyggn ef það er ekki svo, að flestir séu komnir á þá skoðun að þeir vilji ná saman um þetta mál. Það er unnið að því í samninganefndum og fundir verða í samninganefndum þegar á morgun um þessi mál áfram. Það er sannarlega von mín að þeir samningafundir leiði til þess að samkomulag takist. Hitt er svo aftur annað mál, að það er kannske tæplega þess að vænta að allir, hver og einn einasti maður, verði sammála um svona stórmál. Ég get tæplega búist við því. Og þá er spursmál: Er það réttlætanlegt að örfáir menn stöðvi það? Ég tel það tæplega. Varðandi það, sem fram hefur komið í sambandi við þær samningaumræður sem yfir standa, liggur fyrir að athugaðir hafa verið ýmsir kostir varðandi virkjunartilhögun. Þeir kostir voru athugaðir á árunum 1974–1976 og þeir kostir hafa verið athugaðir að nýju. Það verður því miður að segja að yfirleitt eru þau frávik á virkjunartilhögun frá því, sem aðalkosturinn greinir, því marki brennd að breytingarnar kosta ákaflega mikið fé. Þá er að meta hvort ekki sé hægt að verja því fé betur með öðrum hætti en þó að takist að friða nokkurn hluta af því landi sem ella færi undir vatn. Ég þykist vera landsár maður og flestir bændur eru landsárir, en það er ljóst að ekki er hægt að kosta of miklu til. Það er a. m. k. ljóst, að það er hægt að kosta of miklu til að verja tiltekið landssvæði þegar um slíka hagsmuni er að tefla sem hér hefur verið lýst. Yfirleitt er það svo annars staðar, þar sem virkjunarkostir eru í öðrum landshlutum, að leggja þarf mikið land undir vatn, og virkjanir eru þess eðlis, að ef þær eiga að búa við öryggi þurfa þær miðlunarlón á bak við sig sem annað tveggja er til staðar þegar virkjun er byggð í náttúrlegu umhverfi, eins og Þórisvatn, eða þá hitt, að þetta lón verður að mynda með því að leggja land undir vatn. Þetta er nauðsynlegt til að eiga forða þegar vatnsrennsli er minna og þarf ekki útskýringa við. Ég held að það sé ekki ástæða til þess að ég fjalli um þetta efni í löngu máli. Ég vil aðeins segja það og taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni og ég hef raunar stundum sagt áður, að við þurfum að gæta okkar sem viljum varðveita eignarréttinn. Ég vil taka undir þessi orð hans. Við, sem viljum varðveita þennan eignarrétt, þurfum að halda á honum af festu, en þó skilningi og víðsýni, þannig að við séum reiðubúnir að meta stærri hagsmuni meira en minni hagsmuni og halda á eignarréttinum þannig að þjóðfélagið krefjist þess ekki, að hann sé af okkur tekinn. Þá væri sannarlega illa farið. Ég sé sérstaka ástæðu til að ítreka orð hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Ég legg einnig áherslu á að út frá þessum sjónarmiðum um að meta stærri hagsmuni meira en minni hagsmuni takist að ná sáttum og samkomulagi um þann virkjunarkost sem að lokum verður metinn hagstæðastur af samkomulagsaðilum og að eðlilegar og sanngjarnar bætur verði greiddar fyrir landspjöll og annað rask sem virkjunarframkvæmdum er samfara. Þær bætur eru sjálfsagðar og ég tel að það sé fullur vilji hjá yfirvöldum orkumála í landinu að greiða slíkar bætur. Þær bætur þurfa að miðast við að vinna sem mest upp á nýjum vettvangi það gróðurlendi sem tapast við virkjunarframkvæmdir. Annars ætla ég ekki að fara út í einstakar leiðir varðandi bætur. Það er samningsatriði sem samningsaðilar hafa í hendi sér og vonandi næst samkomulag um. Ég vil svo ljúka þessum orðum með því að endurtaka þakklæti mitt til hv. 5. þm. Norðurl. v. og lýsa enn fremur þakklæti mínu við þá mörgu sem lagt hafa á sig erfiði, mikla vinnu og lagt í kostnað til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það er í rauninni fremur sjaldgæft að hinn þögli meiri hluti komi sjónarmiðum sínum á framfæri í einstökum málum, en það hefur nú verið gert og það með myndarlegum hætti.



Herra forseti. Það hefði kannske verið ástæða að gera nokkra athugasemd við uppröðun á mælendaskrá hjá forseta, þ. e. að ráðherrar skuli geta skotið sér inn í umr. eins og hér hefur verið, og eiga þó ekki beina aðild að málinu. Það er eðlilegt að hæstv. iðnrh. tali hér. Ég veit ekki hvort hæstv. landbrh. á erindi á mælendaskrá á þann hátt sem varð hér raunin. Ég vil eingöngu, herra forseti, ítreka þau sjónarmið sem ég hef áður látið koma fram í þessu máli. Það er orðið langt síðan ég varaði við því, bæði í blaðagreinum og á fundum Fjórðungssambands Norðlendinga, að þær deilur, sem upp voru að koma í Norðurlandi vestra, mundu leiða til þess, að þetta mál kæmist í sjálfheldu. Ég hef einnig bent á það, að við höfum fyrir okkur dæmi frá Laxárvirkjunardeilunni. Það dæmi er þess eðlis að þar er nú ódýrasti virkjunarkostur landsins - 18 mw. - sem hægt er að fá með hækkun stíflu, en því miður er ekki leyfilegt. Ég hef líka tekið það skýrt fram, að ég tel, að brýna nauðsyn beri til þess að ná sáttum í þessu máli á einhvern hátt, og hef lagt á það hvað drýgsta áherslu. En ég hef líka sagt, að fyrir hönd Norðlendinga sé það mjög alvarlegt ef deilur heima í héraði verða þess valdandi, að hæstv. iðnrh. sér ástæðu til að fresta þessum virkjunarkosti og taka annan upp, sem gæti í þessu tilviki verið Fljótsdalsvirkjun, og þætti mér ekki ólíklegt að þau yrðu endalok þessa máls. Mér finnst menn gleyma því, sem er býsna alvarlegt, í þessari umr., að það er ekki eingöngu um að ræða að það verði unnin spjöll á landi, heldur erum við að ræða um stórkostleg atvinnumál. Við erum að ræða um þróun atvinnumála og þróun iðnaðar ekki bara á Norðurlandi vestra, heldur Norðurlandi eystra, einnig þegar við erum að tala um virkjun Blöndu. Því hefur verið marglýst yfir af orkumálastjóra og fleiri sérfræðingum, að Blanda væri einn hagkvæmasti virkjunarkosturinn á landinu öllu. Því er kannske rétt að bæta við, að það eru til fleiri hagkvæmir virkjunarkostir og við eigum að hraða okkur í þessum virkjunarmálum. Sá véfréttastíll, sem verið hefur á svörum hæstv. iðnrh. í sambandi við væntanlegar virkjunarframkvæmdir, er nánast að verða óþolandi. Það verður að fara að taka einhverja ákvörðun í þessu máli, hæstv. iðnrh. Þar væri kannske skynsamlegast að leggja undir 2–3 virkjanir, en ekki eingöngu eina. Mig langar að benda á nokkrar staðreyndir í þessu máli og þá sérstaklega í atvinnulegu tilliti. Það, sem ég nefni, varðar það kjördæmi, sem ég er þm. fyrir, og það kjördæmi, sem þessi virkjun á að verða í. Vettvangsrannsóknir vegna Blönduvirkjunar fóru fram á vegum Orkustofnunar árin 1973–1979, mest þó tvö síðustu árin. Þar hafa verið gerðar mjög ítarlegar, mjög nákvæmar rannsóknir. Það hefur verið gerð rannsókn á lífríki vatna og lífríki og nytjum heiðanna. Að þeim hafa staðið auk Orkustofnunar Veiðimálastofnun og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Náttúrugripasafnið á Akureyri annaðist náttúruverndarkönnun sem gerð var 1976. Náttúruverndarráð - og nú legg ég þunga áherslu á málið - Náttúruverndarráð hefur fjallað um fyrirhugaða Blönduvirkjun og í umsögn sinni hefur það ekki lagst gegn virkjuninni. Þessi þáttur hlýtur að vega þungt. Mig langar einnig að minna á þær tölur sem orkuspárnefnd hefur gert um mannafla í atvinnugreinum hér á landi fram til ársins 2000. Er gert ráð fyrir því, að fram til ársins 2000 fækki í landbúnaði um 2300, í fiskvinnslu verði nánast engin aukning atvinnutækifæra, í fiskiðnaði verði nánast engin aukning atvinnutækifæra, - einfaldlega vegna tækninýjunga sem þar bætast við, í byggingarstarfsemi verði sáralítil aukning, en það verði iðnaðurinn, sem þurfi á að halda 6100 nýjum atvinnutækifærum, og þjónustugreinar hvorki meira né minna en 22000 nýjum atvinnutækifærum. Þá langar mig að minna á þá staðreynd, að í könnun, sem byggðadeild og Fjórðungssamband Norðlendinga stóðu fyrir meðal iðnaðarfyrirtækja á Norðurlandi á síðasta ári, kom í ljós að 89 norðlensk iðnaðarfyrirtæki af 239, sem spurð voru, áforma að bæta við sig samtals 310–450 manns á næstunni. Hjá þessum fyrirtækjum unnu samtals 1843 menn árið 1978. Áformaður vöxtur þeirra er því 17–25%. Ef áform fyrirtækjanna komast til framkvæmda á þremur árum er árlegur vöxtur í mannafla fyrirtækjanna 5.3–7.6%, en ef þau nást ekki nema á fjórum árum lækkar árlegur vöxtur mannafla þeirra í 4–5.7%. Í þessari könnun segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Af framansögðu er ljóst, að ef ekki kemur til sérstakt átak til eflingar iðnþróun mun iðnaður ekki geta orðið sá vaxtarbroddur framleiðsluatvinnuvega sem þarf til þess að öllum nýliðum á vinnumarkaði svæðisins gefist kostur á atvinnu heima fyrir.“ Þetta er kannske kjarni þess máls sem við erum að tala um, þ. e. þau atvinnutækifæri sem þarf að skapa á Norðurlandi fram til ársins 2000. Þau verða ekki sköpuð í fiskiðnaði. Þau verða ekki sköpuð í landbúnaði. Þau verða sköpuð með nýiðnaði og uppbyggingu nýiðnaðar. Það er af þessari ástæðu fyrst og fremst að ég tel að Blönduvirkjun sé Norðlendingum og Norðurlandi brýn nauðsyn. Og kannske meiri nauðsyn en í flestum öðrum landshlutum. Ég vil leggja áherslu og höfuðáherslu á þennan þátt. Þá kemur í ljós að að öllu óbreyttu mun annar iðnaður á Norðurlandi, og þá er verið að tala um iðnað utan fiskiðnaðar, veita um 2900 manns atvinnu árið 1983. Ef svo verður samkvæmt þessari spá vantar atvinnu fyrir 1550 manns ef allir nýliðar á vinnumarkaði norðanlands eiga að geta fengið atvinnu heima fyrir. Hvað gerir þetta unga fólk ef það fær ekki atvinnu heima fyrir? Það hverfur á braut. Það fer í burtu. Það, sem ég tel alvarlegast í því sem við erum að ræða um hér, er sú byggðaröskun sem getur skapast af þeirri þróun sem gæti orðið vegna þess að einhverjir stöðvuðu þær virkjunarframkvæmdir sem fyrirhugaðar eru og hagkvæmastar eru á öllu landinu. Ég vil, herra forseti, hafa það sem mín lokaorð, að vissulega tek ég undir það að ná þurfi sáttum í þessu máli, en sættir mega ekki verða svo dýru verði keyptar að þarna verði um óhagkvæma virkjun að ræða. Slíkt kemur ekki til greina. Fyrst og fremst eru það sættir heimamanna, sættir manna í Norðurlandskjördæmi vestra, sem öllu skipta, því ef aðrir hagsmunaaðilar, ef ég má orða það svo, geta lítið á ósættina í heimabyggðinni þannig að það borgi sig ekki að standa í þrefi sem leitt geti til annarrar Laxárdeilu líst mér ekki á blikuna.



Herra forseti. Það var svo að skilja á þeim hv. þm. sem hóf þessa umræðu að hún ætti að fjalla almennt um orkumál. Það er þannig kannske ekki alveg sérstaklega viðeigandi að það séu aðeins alþm. úr einu eða tveimur kjördæmum sem tjái sig í þessu máli, - ekki síst þegar öllum er ljóst í hvaða ástandi orkumálin eru á þessu landi og hversu mikil og brýn nauðsyn er að taka þar sem skjótast glöggar ákvarðanir. Það, sem hefur einkennt þessa umræðu og kemur fram í máli nálega allra ræðumanna, nema þá að fráteknum hæstv. iðnrh., er að málið sé svo einfalt að það sé aðeins um eina virkjun í þessu landi að ræða og að það sé aðeins þörf á einni virkjun. Menn geta að sjálfsögðu haft þessar skoðanir út af fyrir sig, en Austfirðingar hafa ekki þessar skoðanir. Það hefur verið um margra ára skeið unnið að undirbúningi Fljótsdalsvirkjunar. Tilefni að því voru m. a. tillögur sem Sverrir Hermannsson flutti á Alþingi fyrst árið 1973, en voru síðan samþykktar á Alþingi sem ályktun Alþingis árið 1975. Að vísu voru þær að því leyti breyttar að þar var einvörðungu talað um virkjunarrannsóknir, en ekki tengdar stóriðjuáformum við Reyðarfjörð, eins og tillaga Sverris Hermannssonar gerði sérstaklega ráð fyrir. Um það mál var ekki þá samstaða meðal alþm. á Austurlandi og þess vegna var þessi till. ekki samþykkt nema að hálfu leyti. Á þessari tillögugerð og þessari samþykkt hafa síðan verið í meginatriðum byggðar þær mikilvægu virkjunarrannsóknir sem farið hafa fram á Austurlandi og þá sérstaklega í sambandi við virkjun í Fljótsdal. Þær hafa vissulega skilað miklum árangri þó að ég láti mér ekki detta í hug, eins og aðrir ræðumenn hér á undan mér, að fara að meta niðurstöður þeirra áður en þær liggja fyrir. Það er háttur í málflutningi sem ég kann ekki sérlega vel við þegar menn eru hér að dæma um hagkvæmni einstakra virkjunarkosta án þess að fyrir liggi skýrslur þar um. En það er að sjálfsögðu þeirra mál. Það er annað sem hefur þróast á Austurlandi til mjög ánægjulegs vegar. Ég gat um það áðan, að það hefði ekki orðið samstaða meðal þingmanna Austurlands, sem áttu sæti á Alþingi árið 1975, um það, að inn í samþykkt till. frá Alþingi félli rannsókn á stóriðju við Reyðarfjörð. En Austfirðingar tóku málið sjálfir í sínar hendur að því er þetta varðaði. Fyrsti þátturinn í þeim efnum var fundur sem atvinnumálanefndir byggðarlaganna við Reyðarfjörð, þ. e. Reyðarfjörður og Eskifjörður, héldu árið 1978 og komust þá að algjöru samkomulagi um það, að stefnt skyldi að uppbyggingu stóriðju við Reyðarfjörð í tengslum við Fljótsdalsvirkjun. Sveitarstjórnir þessara sömu byggðarlaga héldu ári síðar sameiginlegan fund þar sem líka var algjör samstaða um þetta mál. Þarna áttu hlut að máli fulltrúar sveitarfélaganna. Og það gilti einu hvar í flokki þeir stóðu, það voru allir, bæði í atvinnumálanefndum Reyðarfjarðar og Eskifjarðar og eins í sveitarstjórnunum sjálfum, alveg sammála um að hverju skyldi stefnt í þessum málum. Samhliða þessu fór að sjálfsögðu fram um allt Austurland mjög mikilvæg umræða, bæði um virkjunarmálin og eins stóriðjumálin, og hafði þar einkum forgöngu um Samband sveitarfélaga á Austurlandi, en þar fyrir utan var þetta mál rætt um allt byggðarlagið og m. a. í Austur-Skaftafellssýslu þar sem allar samþykktir hnigu í sömu átt. Því var það á síðasta aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, sem var haldinn norður í Vopnafirði í ágústmánuði s. l., að þar var tekin alveg skýr afstaða með Fljótsdalsvirkjun í tengslum við stóriðjuuppbyggingu á Reyðarfirði. Það var ekki einn einasti maður á þeim fundi í andstöðu við þá samþykkt, og það hefur ekki heyrst ein einasta rödd á Austurlandi sem hefur gengið á móti þeirri stefnu sem þar hefur verið mörkuð í sambandi við þessi mál. Það hygg ég að sé kannske langmikilvægasta innleggið í orkumál og iðjumál á Austurlandi, hve öll byggðarlögin þar, bæði stór og smá, eru algjörlega sammála um hvað þar skuli gert. Ég tók eftir því, að þulurinn í sjónvarpinu sagði frá því í gærkvöld að það mætti fljótlega búast við stórum sendinefndum úr kjördæmum þar sem virkjunaráform stæðu fyrir dyrum. Við þm. Austurlands höfum fengið sendinefndir á okkar fund. Við höfum fengið þær bæði nú á þessu ári og áður. Þingmenn Austurlands fengu t. d. sendinefndir frá Reyðarfirði og Eskifirði á sinn fund og þá voru þessar sendinefndir skipaðar æðimörgum mönnum, - kannske upp undir tíu manns, eftir því sem á stóð. En það hefur alltaf verið að fækka í þessum sendinefndum af Austurlandi. Núna á þessu ári hafa ekki verið nema tveir menn í þessum sendinefndum. Það er eins og það sé einn aðalmaður og annar til vara ef eitthvað sérstakt félli upp á. En þetta hefur að sjálfsögðu verið til ákaflega mikilla þæginda vegna þess að þessir menn hafa getað talað í nafni Austurlands alls. Þeir hafa ekki þurft að skýra það fyrir þm. Austurlands, að það væri ekki samstaða um þessi mál á Austurlandi. Sendinefndir getur nefnilega borið að með ýmsum hætti og þær eru að sjálfsögðu misfjölmennar, alveg eftir því hvað það er góð samstaða í byggðarlögunum á bak við þá sem fara í slíkar sendiferðir. Ég vil nú vænta þess, að þessi mál fari öll bráðlega að skýrast, og ég treysti því, að þar sé um það vönduð vinnubrögð að ræða að hægt verði að glöggva sig á þeim valkostum sem sérstaklega verða fyrir hendi. Hitt hygg ég að Austfirðingum sé alveg ljóst, að virkjun í fjórðungnum verður ekki byggð með öðrum hætti en þeim, að myndarlega verði tekið á iðjumálunum líka. Það hefur reyndar alltaf nú á síðari árum verið annar hluti af virkjunaráformum þar. Það er virkilega stórt mál og það markar sannarlega tímamót í sögu orku- og iðjumála á Íslandi ef menn reynast það framsýnir að treysta sér að taka þannig á málum að það sé ekki verið að metast um hvar orkuver eigi að standa sem slík, heldur að það eigi að nota það fjármagn, sem felst í slíkri orku, til atvinnuuppbyggingar í þessu landi. Þá er að sjálfsögðu ákaflega mikilvægt að hafa þannig heildarsýn yfir þau mál að það sé ekki bundið við einn eða tvo landshluta. Það er satt að segja einn allra stærsti kosturinn við virkjun í Fljótsdal, að það verður ekki komist hjá því að taka þar jafnhliða ákvörðun um myndarlega atvinnuuppbyggingu. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja á það þunga áherslu, að þessi umræða verði ekki til þess að smækka okkur hér á Alþingi, smækka áform okkar í stóriðju- og virkjunarmálum, hún verði ekki til þess að þrengja þau sjónarmið sem Alþingi þarf að hafa þegar teknar verða ákvarðanir um stórátök í virkjunar- og iðjumálum, væntanlega á þessum vetri.



Herra forseti. Ég mun stytta mál mitt. - Hæstv. landbrh. sagði að sér fyndist að fáir menn ættu ekki að geta stöðvað svo þjóðhagslega hagkvæmt fyrirtæki sem hér er um að ræða. Mér þykir vænt um að heyra þetta, því þá virðist hann vera komin á sama mál og Alþfl. í þessum efnum. Það hefur mikið verið talað um það hér og reyndar áður að dreifa áhættunni og virkja utan eldvirkra svæða, eins og það er kallað. Í því sambandi vil ég geta þess, að Sultartangavirkjun, sem er næsta virkjun sem hugsuð er sem virkjun á Suðurlandi, er utan eldvirkra svæða. Hún stendur á jafngömlu bergi og Reykjavík og ég hef ekki heyrt talað um að Reykjavík væri á eldvirku svæði. Auk þess er hún utan við það sem venjulega er skilgreint sem hættusvæði vegna Suðurlandsskjálfta, vegna jarðskjálfta á Suðurlandi. Í þessum efnum á ekki að tala um annaðhvort eða, heldur bæði og. Hrauneyjafossvirkjun verður fullnýtt árið 1985 þótt engin aukning í stóriðju eða orkufrekum iðnaði eigi sér stað. En auðvitað hlýtur veruleg aukning í orkufrekum iðnaði að eiga sér stað ef við ætlum ekki að sætta okkur við að lífskjör alls almennings haldi áfram að versna. Við höfum við núverandi aðstæður ekki efni á að láta eina af þremur helstu náttúruauðlindum okkar að mestu ónýtta. Við verðum að hraða mjög nýtingu þessarar auðlindar til hagsbóta fyrir fólk í þessu landi, og við eigum að miða að því að ljúka við allar þær þrjár virkjunarframkvæmdir, sem verið er að tala um, á 10–12 næstu árum. Sultartangavirkjun er eina virkjunin sem gæti orðið tilbúin til orkuframleiðslu árið 1985. Þess vegna á að hefjast handa þar í beinu framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun. Þannig nýtist best vel þjálfaður mannskapur, vélakostur og annað sem fylgir slíkri mannvirkjagerð. Orka Sultartangavirkjunar er áætluð 124 mw. plús 30 mw. sem mundu bætast við Búrfellsvirkjun, vegna þess að hagkvæmni hennar mun aukast mjög við þessa framkvæmd, og gefur það Sultartangavirkjun aukna hagkvæmni miðað við útreikninga að öðru leyti. En það á einnig, einmitt vegna þess að vinna við byggingu Sultartangavirkjunar kemur ekki til með að endast nema í 2–3 ár ef sæmilega er staðið að atvinnuuppbyggingu í þessu landi, að hefjast handa um framkvæmdir við Blöndu strax og samkomulag næst við landeigendur. Þar til viðbótar á einnig að halda áfram undirbúningi við Fljótsdalsvirkjun og hefja framkvæmdir þar strax og stór orkukaupandi eða stórir orkukaupendur eru til, enda hefur ekki verið sýnt fram á það enn þá að Fljótsdalsvirkjun sé hagkvæmur virkjunarkostur nema fyrsti áfangi verði tiltölulega mjög stór og þá um leið ekki nema stóriðja eða mjög orkufrekur iðnaður fylgi með. Herra forseti. Við eigum strax að ráðast í Sultartangavirkjun og miða að því, að hún verði tilbúin til orkuframleiðslu 1985. Enn fremur eigum við strax og aðstæður leyfa að ráðast í Blönduvirkjun og miða að því, að hún verði tilbúin til orkuframleiðslu 1987 eða 1988. Og við eigum að halda áfram undirbúningi að Fljótsdalsvirkjun og hefja framkvæmdir þar strax og markaðsaðstæður leyfa. Samtímis þessu eigum við að flýta könnun á möguleikum til aukinnar stóriðju, bæði eins og við skilgreinum það hugtak venjulega og til stóraukins annars orkufreks iðnaðar. Ef við stöndum ekki þannig að málum getum við varla búist við verulega aukinni hagsæld almennings hér á landi á næstunni, sem við hljótum þó öll að stefna að.



Herra forseti. Eins og hæstv. iðnrh. gat um í ræðu sinni áðan urðu hér umræður um fsp., sem ég bar fram til hans, um mánaðamótin jan.-febr., þar sem hann lýsti því yfir, að á yfirstandandi þingi yrðu teknar ákvarðanir um næstu stórvirkjun. Hann ítrekaði þá yfirlýsingu sína hér áðan og því ber að fagna. Í þessum umræðum var auðvitað farið vítt og breitt yfir hagkvæmni ýmissa virkjana og það hefur verið gert í umr. hér áðan, og þess vegna get ég farið að óskum forseta og reynt að stytta mál mitt. Þar að auki hygg ég að t. d. gestir okkar hér í dag hafi margir heyrt mig síðustu áratugina eða svo berjast fyrir virkjun Blöndu og reyndar stórvirkjunum yfirleitt og orkufrekum iðnaði að vissu marki. Vissulega er það gleðilegt tímanna tákn, að nú ræða talsmenn allra stjórnmálaflokka meira og minna um nauðsyn þess að við nýtum okkar orkulindir og gerum það jafnvel býsna hratt, eins og síðasti ræðumaður t. d. vék að. Ég er honum sammála um að það er alveg áhættulaust að fara talsvert hratt í virkjanir. Ég hélt satt að segja að þegar stefnuyfirlýsing ríkisstj. var birt mættu menn vera nokkuð öruggir um að Blanda yrði næst virkjuð. Það var talað um að virkja næst utan eldvirkra svæða. Ég held að menn hafi einmitt haft hliðsjón af því, að næsta virkjun yrði þá ekki á Þjórsársvæðinu, hvað sem jarðfræði líður, eins og síðasti ræðumaður var að nefna hér. Þá var ekki nema um tvær virkjanir að ræða: Blönduvirkjun og stóru virkjunina á Austurlandi, Fljótsdalsvirkjun, sem vissulega er ekki hagstæð virkjun nema hún verði mjög stór strax í fyrsta áfanga og þá með stóriðju. Sumir telja það óhagstætt að stóriðja skuli verða að fylgja slíkri virkjun. Það tel ég ekki. Ég tel æskilegt að eitt stóriðjufyrirtæki rísi á Austurlandi og annað á Norðurlandi. En hins er að gæta, að það tekur mjög langan tíma að ná slíkum samningum og að byggja slíkt stórt orkuver og samhliða iðjuver sem á að nota orkuna, þannig að það lá í augum uppi að fyrst yrðu menn þá að ráðast í virkjun Blöndu af því að þar var ekki nauðsyn á neinni stóriðju. Það er hægt að flytja nærri því helming orkunnar hingað suður til Reykjavíkur. Það hefur ekki komið hér fram í röksemdum fyrir Blönduvirkjun, sem er ekki síst mikilvægt og þá einmitt fyrir Suðvesturlandið, að með því að geta flutt orku úr tveim áttum eftir línum, sem þegar eru til eykst auðvitað öryggi hér suðvestanlands gífurlega. Ég held að Reykvíkingar ættu ekki síður en aðrir að berjast fyrir því, að Blanda verði virkjuð og það sem allra fyrst. Að hluta til er auðvitað hægt að nota orkuna frá Blöndu til þeirrar stóriðju, sem þegar er fyrir hendi í Hvalfirði, og yrði vafalaust gert. Til að forðast allan misskilning bæti ég við að ég er mjög eindreginn stuðningsmaður Fljótsdalsvirkjunar og ég tel að það eigi að leggja í þær framkvæmdir eins fljótt og nokkur kostur er, en það verður ekki gert alveg á næstu árum af þeirri ástæðu, eins og ég áðan gat um, að það tekur langan tíma að ná samningum um stóriðju og það tekur miklu lengri tíma að fullhanna svo stórt iðjuver en það sem minna er og einfaldara í sniðum, þar sem Blanda er. Síðasta árið hef ég ekki haft mjög hátt um Blönduvirkjun, meðfram vegna þessarar yfirlýsingar í sáttmála ríkisstj. Að vísu tek ég það plagg ekki ýkjahátíðlega, það er nú búið að svíkja í því flest, - en engu að síður hafði maður þó von um að við yrði staðið að næsta virkjun yrði utan eldvirkra svæða, og þá var það auðvitað Blönduvirkjun. Ekkert annað gat komið til greina ef ekki átti að bíða svo tengi að landið yrði orðið orkulaust, yrði orkuþurrð, ekki bara til stóriðju, heldur líka til almennrar notkunar. Það held ég að allir menn viti og sjái í hendi sér. Ástæðan til þess, að ég m. a. hef ekki haft mjög hátt um Blönduvirkjun, er sú, að það hafa verið deilur í kjördæminu. Að vísu er það ekkert vafamál - ég fullyrði það - að yfirgnæfandi meiri hluti fólks í þessum landshluta vill fá Blönduvirkjun og vill fá hana strax. En það eru aðrir sem hafa talið að óhætt væri að fara lítið eitt hægara, athuga sinn gang betur og hafa meir séð eftir þeim landspjöllum, sem óneitanlega verða, heldur en aðrir menn hafa gert. Ég hef fyrir mína parta viljað reyna að leggja mig fram um að sættir gætu náðst, jafnvel þó virkjunin yrði eitthvað dýrari en ella. Það eru einmitt, eins og hér hefur komið fram, samningamenn að störfum þessa dagana, og ég held að við hljótum öll að vona og treysta að einmitt núna, alveg næstu daga, - ég vil segja daga, en ekki vikur, - verði á það reynt að ná þessu samkomulagi. Það er kannske svo, eins og einhver ræðumaður vék að, að aldrei getur hver einasti maður verið sammála um slíka stórframkvæmd. Stjórnarskráin gerir raunar ráð fyrir því, að hagsmunir eins og eins manns eða örfárra manna verði að víkja fyrir almannaheill. Helst ætti ekki til þess að koma að neinn mann þurfi að kúga. Ég hef einhvern veginn trú á því, að svo fari að engan mann þurfi að kúga í þessu máli. Ég held að ef menn snúa bökum saman um það núna alveg næstu dagana - og ég endurtek: dagana - að reyna að leysa þetta mál geti það leystst svo farsællega að allir geti vel við unað. Það skulu verða mín síðustu orð hér nú. Ég vona sem sagt einlæglega að sú lausn náist sem allir getir vel við unað. Það er vissulega ánægjulegt að fólkið í kjördæminu og á Norðurlandi öllu hefur lýst hug sínum til þessa máls. Auðvitað er þetta líka hagsmunamál Vestfjarðanna, Vesturlands, en alls ekki síst Suðurlandsins og stór-Reykjavíkursvæðisins þar sem vandræðin yrðu auðvitað langsamlega mest ef allt rafmagn færi. - Við skulum játa að við erum langóviðbúnastir. Fólkið í sveitunum hefur þó - sums staðar a. m. k. - nokkur tækifæri til að bjarga sér, en ef við missum allt rafmagn og allan hita erum við algerlega ósjálfbjarga.



Herra forseti. Ég vil fyrst óska fólki á Norðurlandi vestra til hamingju með þessa myndarlegu suðurgöngu. Ég skil það vel, að íbúar í Norðurlandi vestra hafi miklar áhyggjur af því, að sundurlyndi í héraði eða kröfuharka fámenns hóps þar verði til þess að tefja fyrir eða hindra virkjun Blöndu. Það er vissulega ástæða til að óttast það eins og málin hafa gengið að undanförnu. Það er kannske ekki nema von að íbúar á Norðurlandi vestra hafi haft sérstakar áhyggjur af þessu - líka af því að heyra málflutning hæstv. iðnrh. Ég get ekki sagt að málflutningur hans hér í dag hafi sefa þennan ótta eða gefið ástæðu til þess að úr honum drægi. Það sterkasta, sem hæstv. ráðh. hafði um þetta að segja, var að hann vonaði náttúrlega að þannig tækist að halda á málum að Blanda kæmi til álita varðandi stefnuna til langs tíma. En vitaskuld hafa Austfirðingar líka áhuga á sínum virkjunarmálum og það er von. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að landshlutatogstreita má ekki verða til þess að tefja fyrir virkjunarframkvæmdum hér á landi. Blanda hefur átt sér marga ötula talsmenn, eins og bæði Árna Gunnarsson alþm. og Finn Torfa Stefánsson fyrrv. alþm., og það hafa líka verið til ötulir talsmenn fyrir virkjun í Fljótsdal. Engu að síður er það svo, að sú spurning, sem fyrir okkur liggur, snýst í rauninni fyrst og fremst um hvort við ætlum að virkja til stóriðju eða ekki. Mér virðast þau áform, sem uppi eru, vera af því tagi að það eigi ekki að virkja til stóriðju. Þau áform, sem uppi eru, og það má ráða af ræðu hæstv. iðnrh., beinast að því, að það komi hér inn virkjun á árinu 1987 eða 1988. Það þýðir að ekkert svigrúm er til frekari stóriðju. Það er ekkert svigrúm til frekari framkvæmda í orkufrekum iðnaði fram til þess tíma og mjög takmarkað þá. Ef við lítum á hver virkjunarhraðinn hefur verið að undanförnu er það svo, að ef við héldum sama virkjunarhraða á komandi árum og við höfum haft, og uppbygging í orkufrekum iðnaði hefur ekki verið sérlega mikil, ættu allar þær þrjár virkjanir, sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni, að vera komnar í gagnið innan 12 ára, - ef við bara héldum sama virkjunarhraða og á undanförnum 15 árum. Ef hugmyndin er hins vegar að mæta þörfinni fyrir aukna atvinnu, fyrir fleiri atvinnutækifæri, með stóriðju, með orkufrekum iðnaði, sem er áreiðanlega langbesti valkosturinn í þessum efnum, á virkjunarhraðinn vitaskuld að vera meiri en hann hefur verið að undanförnu. Ef hann væri 50% meiri en hann hefur verið að undanförnu ættu allar þær þrjár virkjanir, sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni, að vera komnar í notkun innan átta ára. Það er þessi stefna sem ég tel að þurfi að marka hér á Alþingi. Ef sú stefna liggur fyrir er ekkert meginmál hver röðin verður nákvæmlega. Allir góðir menn vænta þess væntanlega að þær sættir takist að enginn þessara virkjunarvalkosta lendi út undan á þessu tímabili. Að því hljóta allir að vilja vinna. Þess vegna held ég að jafnvel þótt áhyggjur séu á Norðurlandi vestra um þessi mál og líka á Austfjörðum sé það meginstefnumörkunin sem skiptir sköpum og það skipti ekki meginmáli hvar byrjað er, svo framarlega sem menn geta haldið þannig á málum að þessar virkjanir verði ekki eyðilagðar með hagsmunatogstreitu sé rúm fyrir þær allar innan átta ára. Það er þetta sem við eigum að setja niður fyrir okkur. Það er annað sjónarmið sem ég tel nauðsynlegt að menn hafi í huga: atvinnusjónarmiðið í virkjunarframkvæmdunum sjálfum. Það hafa sjálfsagt um 600–800 manns eða jafnvel fleiri haft atvinnu af því að vinna í virkjunarframkvæmdum og við byggingu iðjuvera á undanförnum árum. Ef þeirri stefnu verður fylgt fram að gera ekkert fyrr en 1983 verður hlé á virkjunarframkvæmdum. Þá verður fjöldi fólks sem ekki hefur atvinnu. Og það sem verra er: Þetta er fólk sem kann til verka. Þetta er fólk sem kann að byggja virkjanir. Og hættan er sú, að ofan á annan landflótta, sem við höfum hér á landi, fáum við viðbótar landflótta af hálfu þessa fólks sem flýr úr landi vegna þess að það hefur ekki verkefni. Þess eru meira að segja dæmi að menn, sem hafa unnið við virkjunarframkvæmdir, hafa þegar flutt sig til Afríku - til Mogadishu í Sómalíu - vegna þess að verkefni eru ekki fyrir hendi hér á landi. Herra forseti. Ég vil einungis leggja áherslu á það, að ef við ætlum að koma í veg fyrir landflótta, ef við ætlum að skapa hér betri lífskjör verður virkjunarhraðinn að vera meiri en hann hefur verið að undanförnu, þá verður virkjunarhraðinn að vera meiri en ráða má af orðum hæstv. iðnrh., og þá er rúm fyrir allar þessar þrjár virkjanir innan áratugs. Þá ættu menn, sem bera hag þessara þriggja virkjana hverra fyrir sig sérstaklega fyrir brjósti, allir að geta unað sáttir við sitt. Í þessu máli má það ekki henda, að landshlutatogstreita verði til þess að tefja fyrir eðlilegri og æskilegri framþróun.



Herra forseti. Það er sannarlega ekki að tilefnislausu að þessi umr. um orkumál er hafin hér í dag. Fjölmenn sendinefnd af Norðurlandi vestra er hér mætt og hefur afhent orkumrh. undirskriftir mikils fjölda kosningarbærra manna í kjördæminu undir áskorun á stjórnvöld um að hraða samningagerð við landeigendur vegna Blönduvirkjunar þannig að hægt verði að ákveða að hún verði næsta stórvirkjun sem í verður ráðist. Það undirstrikar þann þunga, sem að baki undirskriftunum liggur, að þeim var safnað á örfáum dögum við erfið skilyrði: ófærð, slæma veðráttu og rafmagnsleysi, og að hingað skuli jafnfjölmennur hópur leggja á sig langt og strangt ferðalag í ótryggri færð á hörðum vetri. Fyrst farið er að ræða virkjunarmál get ég ekki á mér setið að leggja örfá orð í belg, ekki vegna þess að ég hafi neinn nýjan fróðleik fram að færa á því sviði, heldur til að rifja upp örfá atriði og lýsa skoðunum mínum á þeim málum, og ég skal ekki tala neitt rósamál. Nú er mest rætt um þrjá virkjunarkosti: Blönduvirkjun, virkjun við Sultartanga og Fljótsdalsvirkjun. Um virkjun við Sultartanga þarf ekki að fara mörgum orðum. Hún er á eldvirku svæði og núv. ríkisstj. hefur lýst yfir að næsta stórvirkjun skuli rísa utan þess svæðis. Sultartangavirkjun og allar linur frá henni eru einnig innan þess svæðis er yrði fyrir verulegum áföllum ef jarðskjálfti yrði á Suðurlandi, eins og spáð hefur verið. Of mikil áhætta er því tekin með því að ráðast í þá virkjun næst og setja allar stórvirkjanir landsins niður á þessum stað. Einnig ber á það að líta, að Sultartangavirkjun liggur ekki eins vel við þeim landshlutum, sem nú eru í orkusvelti, og t. d. Blönduvirkjun. Fljótsdalsvirkjun er styttra á veg komin í rannsóknum en hinir virkjunarkostirnir tveir. Hún liggur fjarri orkumarkaðnum, nema Austurlandi, og er álitin óhagkvæm, nema með tengingu við stóriðjufyrirtæki á Austurlandi, álverksmiðju eða eitthvað því um líkt. Hæpið er að Austfirðingar almennt séu reiðubúnir til þess að kalla slíkt yfir sig nú þegar, en ákvörðun um næstu stórvirkjun þarf að taka innan tíðar. Blönduvirkjun er þess vegna tvímælalaust viturlegasti virkjunarkosturinn sem völ er á í virkjunarmálum þjóðarinnar. Hún er hagkvæm, í hana er hægt að ráðast án þess að tengja hana við stóriðju, hún liggur á heppilegum stað á Norðurlandi þar sem grunnorka er hvað minnst á landinu, hana er auðvelt að tengja bæði við Vestfirði og jafnvel Austfirði og hún mundi stórauka öryggi í raforkumálum Norðurlands, sem er ákaflega ótryggt í dag. Blönduvirkjun er einnig mikilvæg forsenda eðlilegrar atvinnuþróunar á Norðurlandi vestra og jafnvel Norðurlandi öllu. En hvers vegna er Blanda þá ekki virkjuð? Óhamingja okkar Norðlendinga og þar með þjóðarinnar allrar liggur í því, að sárafámennur en harðsnúinn hópur landeigenda er virkjunaráformunum andsnúinn. Trúlega er þar um að ræða annars vegar menn sem enga virkjun vilja - þeir eru þó sennilega mjög fáir - og hins vegar aðila sem vilja halda þannig á málum, að sem mestar bætur fáist fyrir landspjöll. Auðvitað ber að bæta jarðeigendum þá skerðingu er bújarðir þeirra verða fyrir vegna framkvæmdanna. Það er sjálfasagt mál og ekkert stórmál. Þær bætur verða að vera í því formi að þær verði viðvarandi á jörðunum, en ekki þannig, að þær komi núverandi ábúendum einum að gagni. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að rétt væri að bændur hefðu eignarhald á jörðum og afréttum og ýmsar aðrar eignir bæri að þjóðnýta á undan jarðeignum. En þannig virðast mál geta þróast vegna afstöðu bænda gegn þjóðhagslega nauðsynlegum framkvæmdum að fleiri en ég og þá einnig þeir, sem staðið hafa fjarri öllum þjóðnýtingaráformum, kynnu að neyðast til að endurskoða afstöðu sína í því efni. Efalaust mundu flestir alþingismenn fagna því að geta fært stórvirkjun inn í sitt kjördæmi, en það er önnur ógæfa okkar Norðlendinga hvernig sumir hv. þm. Norðurl. v. hafa haldið á þessu máli, ýmist með því að gerast talsmenn andstöðuliðsins eða hafa enga skoðun á málinu. Þrátt fyrir ítrekaðar spurningar um afstöðu þingmanna til Blönduvirkjunar alveg frá því fyrir síðustu kosningar er það fyrst núna þessa dagana að þeir opinbera skoðun sína á málinu. Því ber vissulega að fagna að nú er loks að rofa til í hugum hv. þm. og þeir að ná áttum. Vonandi að það sé ekki um seinan. Mínar skoðanir í þessu máli fara saman við skoðanir alls þorra Norðlendinga. Samningum við landeigendur vegna Blönduvirkjunar þarf að hraða þannig að virkjunarframkvæmdir geti hafist sem allra fyrst. Þar fara saman hagsmunir Norðlendinga og allra annarra íbúa þessa lands. Ég vil trúa því, að samningaviðræðum ljúki fljótlega þannig að allir hafi sæmd af.



Herra forseti. Ég ætla ekki hér eða nú að fara að elta ólar við eða gera athugasemdir við sumt í ræðu hv. þm. Þórðar Skúlasonar, en ég vil einungis segja að það er skörulegt framtak að safna þessum undirskriftum og forgöngumenn hafa vakið rækilega athygli á vilja sínum. Ég vil ekki kalla þennan meiri hluta þögulan, eins og hæstv. ráðh. Pálmi Jónsson gerði áðan, en ég er ekkert hissa á því að fjöldi kjósenda á Norðurlandi vestra hafi treyst sér til að skrifa undir þann haus. Það er ekkert í þessari ályktun sem hneykslar mig og sumt er alveg stórvel sagt. Ég vil leyfa mér að lesa t. d. þessa klausu: „Við skorum eindregið á ríkisstjórn, iðnrh., þingmenn kjördæmisins og alla samningsaðila að vinna markvisst að því að sanngjarnir samningar náist þar sem gætt sé í hvívetna hagsmuna heimaaðila og þjóðarinnar.“ Að þessu vil ég vinna og að þessu þykist ég reyndar nokkuð hafa unnið. Að þessu hefur hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson lýst vilja sínum til að vinna og ég á vona á því að okkur takist vel til. Það er kannske spurning hvort tími sá, sem valinn er til þessara undirskrifta og kynningar á þeim, er heppilegur. Málið er, eins og margoft hefur komið fram, á viðkvæmu viðræðustigi. Það er samningafundur á morgun. Ég vona að samkomulag náist í þessari deilu, þ. e. samkomulag sem allir geti sæmilega við unað. Samkomulag þegar báðir slaka nokkuð á ýtrustu kröfum sinum, en annar aðilinn heimtar ekki að fá allan vilja sinn og hinn lætur atfarið undan, er ekki samkomulag. Ég vil þakka öllum mönnum sem af sanngirni vilja vinna að lausn þessarar deilu, en þeir, sem hvergi sýna sanngirni, mega hafa skömm fyrir. Sanngjarnir samningar, svo ég vitni til orðalags undirskriftabréfsins, þurfa að nást, og þeim er áreiðanlega hægt að ná ef menn vilja. Ég vil taka það fram, að ég tel að það sé óskynsamlegt að nota ekki vatn Blöndu til raforkuframleiðslu, en jafnframt - og ég undirstrika það sérstaklega - þarf að gæta þess að fara svo sparlega með landið sem unnt er og hafa umhverfisáhrif ríkt í huga. Mér er jafnframt ofarlega í huga hinn félagslegi þáttur sem fylgir framkvæmdum eins og þessum, og ég vil biðja menn að huga ekki síður að honum, að atvinnulíf svæðisins verði ekki í rúst þegar framkvæmdum lýkur. Við höfum um það ófögur dæmi í Rangárvallasýslu, að þess hefur ekki verið gætt að byggja upp atvinnulíf jafnframt því sem stórframkvæmdir hafa verið í gangi. Ég tel að þegar í Blönduvirkjun verði ráðist sé það meginmál að menn gleymi því ekki, að þær framkvæmdir taka enda og menn þurfa á einhverju að lifa þegar þeim framkvæmdum lýkur.



Herra forseti. Ég skal verða við tilmælum og verða stuttorður. Hér hafa margar ræður verið fluttar. Ég vildi segja að hér eigi vissulega við og sé ekki óeðlilegt að vitna til ummæla er Kristján Eldjárn viðhafði í ræðu þegar hann bað menn að gæta lífbeltanna tveggja: hafsins umhverfis landið og gróðursins upp frá ströndinni. Okkur er nefnilega nauðsyn að sjá svo um, að þau sár, er við óhjákvæmilega komum til með að valda á lífríkinu vegna margs konar nýsköpunar í landinu, verði grædd upp. Í þessu máli hafa mörg orð verið sögð og skrifuð sem betur hefði aldrei verið, ef menn á annað borð hafa haft áhuga á að leita lausnar í viðkvæmu máli. Því miður verð ég að draga í efa að þeir, sem mest hafa böðlast, hafi viljað finna farsæla lausn, heldur treyst á að geta fiskað í gruggugu vatni Blöndu. Virkjunarkostir á Norðurlandi eru miklir. Má þar t. d. nefna Blöndu, Villinganesvirkjun, Jökulsárnar í Skagafirði, virkjun Skjálfandafljóts og Jökulsár á Fjöllum. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. segir að næsta virkjun skuli vera utan eldvirkra svæða. Blanda er óefað hagkvæmasti virkjunarkostur landsins, sá virkjunarkostur sem best er rannsakaður, auk þess að vera utan eldvirkra svæða. Blanda liggur einstaklega vel að dreifikerfi bæði til austurs, suðurs og ekki síst til Vestfjarða. Virkjunin verður þeim mun hagkvæmari sem orkukaupandinn er staðsettur nær virkjuninni sjálfri. Blanda fellur þannig einstaklega vel að þeirri þörf sem er á Norðurlandi fyrir ný atvinnutækifæri í iðnaði. Atvinnuþróun á Norðurlandi væri það mikill ávinningur að næsta stórvirkjun yrði reist í fjórðungnum. Það hlýtur því að vera sameiginlegt áhugamál þm. Norðurlands vestra og Norðurlands eystra að vinna að framgangi þessa máls. Ein meginforsenda framfara og framkvæmda á líðandi stund er nægjanleg orka og hún er víða til, en því miður í allt of ríkum mæti enn í óbeisluðum orkulindum. Því hníga rök að því, að sá kostur skuli valinn og trúlegt að framkvæmdir væru hafnar við virkjun Blöndu ef ekki hefði komið til ágreiningur milli þeirra er hagsmuna eiga að gæta á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði annars vegar og virkjunaraðilans hins vegar. Ég ætla ekki að fjölyrða um þennan þátt málsins hér og nú. Ég trúi því og treysti, að menn átti sig á því sem hér er að gerast. Breyttir þjóðfélagshættir valda því að sækja þarf í auknum mæli í þá orku, sem í fallvötnunum er, til margs konar framþróunar í því þjóðfélagi sem við viljum byggja og bæta og nútímaþjóðfélag krefst. Því fylgir óhjákvæmilega einhver röskun á fyrri högum og lífríki þess næsta umhverfis. Ég vona að þeir menn, sem valdir hafa verið til að leita leiða til sátta í þessu mikla hagsmunamáli, beri gæfu til að finna þá lausn er tryggi að ágreiningur um virkjunarkosti komi ekki í veg fyrir að Blanda verði sá orkugjafi sem vænst hefur verið og aflgjafi norðlenskrar byggðar m. a. til aukinnar iðnþróunar.



Herra forseti. Hv. þm. Ingólfur Guðnason, 5. þm. Norðurl. hóf í dag umr. sína um þessi mál með tali um orkuskortinn eða orkuskömmtunina sem þjóðin hefur búið við undanfarna mánuði. Í ljósi þeirrar stöðu eða öllu heldur skugga hennar hélt hann síðan ræðu sína. Þessi orkuskortur er auðvitað mjög alvarlegt mál. Iðnrh. hefur nú óskað eftir rannsókn á orsökum orkuskortsins og væntanlega geta þm. fengið skýrslu um þær innan tíðar. Það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt að nokkurs orkuskorts gæti það ár sem ný virkjun tekur til starfa. Landsvirkjun hefur haldið því fram, að slæmt vatnsár sé ein aðalástæða þessa orkuskorts. Eigi að síður er það svo, að í byrjun hausts er staða vatnsmiðlana í landinu glettilega góð. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hin mikla aukning álags á raforkukerfið, sem kom til framkvæmda á síðasta ári, hefur hér mikil áhrif. Álverið var stækkað, ofni var bætt við málmblendiverksmiðjuna, Vestfjarðalína var tengd, Vopnafjarðarlína var tengd, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Auk þess nefna menn sem orsök lekann í Sigöldulóni, sem sjálfsagt er mál þess eðlis að ekki væri óeðlilegt að þm. fengju skýrslu um stöðu þess máls. Eigi að síður var staðan sú í vatnsbúskap Íslendinga haustið 1980, að vatnshæð miðlunarlóna var tiltölulega góð. Í ljósi þessa gerði Landsvirkjun þann samning við málmblendiverksmiðjuna að keyra báða ofna hennar út októbermánuð. Það hafði auðvitað í för með sér að verulegu vatni var hleypt úr Þórisvatni út allan október áður en að venjulegur miðlunartími hefst. Í október var hins vegar nægilegt rennsli í Þjórsá til þess að knýja Búrfellsvirkjun, þannig að það vatn, sem hleypt var úr Þórisvatni í gegnum Sigölduvirkjun, rann fram hjá Búrfelli ónotað, og getur það hæglega numið meðalvetrarrennsli Þjórsár í nokkuð langan tíma, gæti vel verið 90 til 140 rúmmetrar á sekúndu. Síðan lenda menn í þeirri stöðu, að októbermánuður er óvenjulega kaldur og ísmyndun í Þjórsá verður geysilega mikil, þannig að í nóvember verður að nota upp undir 1/3 af Þórisvatni til að skola ís fram hjá Búrfelli. Þar með reynist sú ákvörðun að keyra báða ofna málmblendiverksmiðjunnar út október röng. Þetta hefur auðvitað veruleg áhrif á orkuskortinn og orkuskömmtunina sem í kjötfar alls þessa kemur: Þetta leiðir síðan til þess, að framleiða verður verulega raforku með olíu á þessum vetrarmánuðum og jafnframt að skammta svo mikið raforku að mikil skömmtun er hjá álverinu, málmblendiverksmiðjunni er lokað, mikil skömmtun hjá áburðarverksmiðjunni o. s. frv., o. s. frv. Enn eru landsmenn ekki búnir að súpa seyðið af þessu fyllilega vegna þess að sú mikla olíukeyrsla, sem þarna er um að ræða, hefur í för með sér verulegan halla hjá Rafmagnsveitunum og ekki kæmi mér á óvart að þar væri um að ræða nokkra milljarða króna sem eftir er að finna lausn á hvernig greiða skuli. Hér er því auðvitað um mjög alvarlegt mál að ræða. Það er rétt, sem hér hefur komið fram í ræðum margra manna, að í stjórnarsáttmálanum er sagt að stefnt skuli að því að næsta virkjun skuli vera utan eldvirkra svæða. En þegar menn tala um öryggi virkjana eiga menn ekki bara við hættu vegna eldgosa eða jarðskjálfta. Þar kemur fleira til, ekki kannske hvað síst mismunandi úrkomusvæði og vatnsbúskapur landsmanna, eins og við höfum áþreifanlega einmitt orðið vitni að þessa síðustu vetrarmánuði. Enn fleira kemur til. Í því sambandi mætti nefna þá hættu, sem stofnlínur frá virkjunum eru í vegna veðurofsa, og hættan auðvitað mun meiri ef línurnar eru allar á sama svæði. Þannig mætti lengi telja. En þegar menn tala um öryggi í orkubúskap er það auðvitað ekki aðeins um öryggið sem varðar staðsetningu virkjunarinnar sjálfrar, heldur líka það öryggi að næsta virkjun komi nægilega fljótt á eftir Hrauneyjafossi til þess að ekki komi upp orkuskortur í svipuðum mæli á milli virkjana og við erum nú í. Þessi öryggisatriði verða að vera í lagi. Þetta eru meginatriði. Reynslan s.l. vetur hlýtur að kenna okkur það, að við verðum að taka tillit til þessara atriða. Hagkvæmnin spilar auðvitað mjög mikið þarna inn í, en öryggið verður að vera í fyrirrúmi. Því hefur oft verið haldið fram að Hrauneyjafossvirkjun, sem á að taka til starfa í lok þessa árs, muni verða fullnýtt einhvern tíma á árunum 1986–1987, jafnvel þó að ekki komi til neinn orkufrekur iðnaður á þeim tíma. Þá verður ný virkjun að taka til starfa. Að vísu greinir menn nokkuð á um þennan tíma og hann færist nokkuð til eftir því, hversu bjartsýnir menn eru um orkuframleiðslu Kröflu og fleiri atriði. En eitt verða menn að vera sammála um í öllu þessu tali, og það er að næsta virkjun verður að geta tekið til starfa áður en kemur til orkuskorts á eftir Hrauneyjafossi. Það er rétt að Íslendingar eru þó það lánsamir nú að þeir eiga að geta valið um þrjá hagkvæma virkjunarkosti. Ég held að það hafi komið fram í ræðu hæstv. landbrh., að eftir þeim tölum, sem hann hefði, væri e. t. v. ekki mjög mikill munur á hagkvæmni þessara virkjana. Það stemmir nokkuð við þær tölur sem ég hef séð. En ég tek undir orð þeirra manna sem hér hafa talað og sagt að þarna sé ekki um endanlegar tölur að ræða og þær geti enn þá breyst. Þess vegna er umræða um þessi mál varla tímabær. Þarna getur ýmislegt breyst enn þá. Blanda liggur vel við kerfinu, segja menn, og Blanda er hagkvæmur virkjunarkostur. Það er enginn vafi á því. En deilur verða menn að setja niður og friður verður að nást áður en menn verða sammála um að ráðast í virkjun þar. Fljótsdalsvirkjun er í 500–600 m hæð yfir sjávarmáli eða verulegur hluti framkvæmdasvæðisins. Þar er nýtt virkjunarsvæði og sjálfsagt óttast margir að hún muni ekki verða tilbúin nægilega snemma. Sultartangi gæti líklega orðið fyrstur í röðinni, ef ráðist væri í hann, en þau jarðlög, sem gera þar virkjun hagkvæma, valda þar líka erfiðleikum með leka sem fram hefur komið þarna fyrir ofan. Þrjár virkjanir höfum við, því höfum við keppt að, til að velja á milli en væntanlega stöndum við frammi fyrir talsverðum héraðadeilum um þessar virkjanir því að allir vilja fá virkjanir eins og staðan er. Það er auðvitað rétt, að virkjunarmálin er ekki hægt að slíta úr tengslum við atvinnumálin og það skiptir miklu máli hver orkunýtingin er. Menn horfa mikið til orkufreks iðnaðar, og ég skal ekki draga úr því, að okkur er nauðsynlegt að nýta orkulindir okkar og fá úr þeim eins mikið fé og unnt er. En ég vil benda mönnum á að reynslan af okkar orkufreka iðnaði er ekki sérlega glæsileg. Álsamningurinn, með því lága raforkuverði sem þar er, er okkur að verða fjötur um fót. Við verðum að fá þann samning endurskoðaðan. Það eru grundvallaratriði sem hafa breyst í öllum orkumálum veraldarinnar síðan sá samningur var gerður, en samningurinn er samt enn með bundið lágt orkuverð. Þessi samningur minnir mig á 12 mílna landhelgissamninginn við Breta. Við verðum að brjótast út úr honum, fá hann endurskoðaðan, brjótast út úr honum á sama hátt og landhelgissamningnum á sínum tíma. Ef ég man rétt er gert ráð fyrir að hallinn af málmblendiverksmiðjunni verði þó nokkuð margir milljarðar á þessu ári. Þetta verða menn að hafa í huga. Það er fleira matur en feitt kjöt. Það er fleira iðnaður en orkufrekur iðnaður. Það verða menn líka að hafa í huga. Ýmis léttur iðnaður, sem byggist á hugvita og þekkingu, er mjög mikils virði í þessu sambandi og þar ættum við líka að taka á. Það er enginn vafi á því, að það er nauðsynlegt að taka ákvörðun um næstu virkjun fyrir þinglok. E. t. v. er rétt að taka ákvörðun um tvær virkjarnir eða tímasetja allar virkjanirnar þrjár, en umfram allt verður að leggja þunga áherslu á að iðnrh. fái þm. hið allra fyrsta í hendur öll nauðsynleg gögn um þessa þrjá virkjunarkosti svo að þeir hafi nauðsynlega undirstöðu og séu í stakk búnir til að taka ákvörðun sem tæpast getur dregist lengur.



Herra forseti. Hér hafa orðið ítarlegar umræður um orkumál og ekki að ástæðulausu þar sem ljóst er að ákvarðanir um næstu virkjanir þarf að taka hið fyrsta. Hér hefur verið lýst af mörgum ræðumönnum kostum þess að virkjað sé við Blöndu, og ég held það sé nú búið að segja flest það sem segja þarf í því sambandi og ekki ástæða til að fjölyrða frekar um þann þátt málsins, en ég hef sjálfur margoft lýst yfir stuðningi mínum við virkjun Blöndu og vil gera það hér enn. Ég verð hins vegar að segja að fyrir eins og hálfum til einum áratug var það í mínu kjördæmi talsvert mikið álitamál hvaða virkjun ætti að verða næst fyrir valinu og fyrst fyrir valinu af stórum virkjunum þar. Þá var tiltölulega lítill orkumarkaður þar fyrir hendi, - landið ekki samtengt eins og nú er, - og menn deildu um hvor virkjunin væri heppilegri, Villinganesvirkjun eða Blönduvirkjun. Við óttuðumst það margir, að ef Blanda væri virkjuð við þær aðstæður yrði það til þess að farið yrði að selja verulegan hluta af orkunni til erlendrar stóriðju á lágmarksverði, eins og vond reynsla er af hér á landi, og ég var satt að segja alls ekki hrifinn af því að mál tækju þá stefnu, taldi þá hyggilegra að byrja á Villinganesvirkjun. En nú er gjörbreytt staða orðin í þessum málum og það fyrir allnokkru. Landið er allt orðið að samtengdu kerfi í raforkumálum, og nú er það svo, að Blönduvirkjun upp á 160 til 170 mw. er alls ekki stór virkjun. Það er hægt að nýta hana í þágu landsmanna allra nokkurn veginn tafarlaust eftir að hún hefur verið byggð og engin sérstök hætta á að menn telji óhjákvæmilegt að tengja hana við stóriðju erlendra manna. Vissulega hefur það verið áhyggjuefni margra hversu miklar deilur hafa orðið um þá landeyðingu á heiðum uppi sem virkjunin veldur, en að sjálfsögðu er það fyrst og fremst samningamál. Það er samkomulagsatriði og framkvæmdaatriði sem auðvitað er hægt að finna lausn á ef vilji er fyrir hendi. Ég tel það mjög gott, að nú í seinni tíð eru ört vaxandi líkur á að viðunandi samkomulag geti tekist um fyrirkomulag þessarar virkjunar. Mér finnst að menn tali um þessi mál af talsvert miklu meiri skynsemi en þeir gerðu fyrir kannske einu til tveimur árum og menn geri sér ljóst að finna verði lausn á þessum vandamálum og að hún hljóti að vera innan seilingar. Í því sambandi vit ég taka það fram, að auðvitað koma ekki til greina neinir afarkostir í samningamálum. Auðvitað verða samningar að vera af því tagi að virkjunin sé áfram í hópi hagkvæmra virkjana og þar verða menn að kunna sér hóf í kröfugerð og leita að lausnum sem eru raunhæfar. Ég er sem sagt sæmilega bjartsýnn á að menn finni rétta niðurstöðu í þessum efnum, og þá virðist það blasa nokkuð ljóst við að Blanda sé einn allra hagkvæmasti kosturinn sem völ er á. Ég legg hins vegar á það áherslu, að við Íslendingar erum að taka ákvörðun um virkjun í sameiningu. Við erum ekki að taka ákvörðun um virkjun í þágu einhvers sérstaks landshluta eða í þágu einhvers ákveðins hóps manna sem vantar atvinnu. Við erum að taka ákvörðun um virkjun sem á að nýtast landsmönnum öllum og þar verður auðvitað hagkvæmnisjónarmiðið að vera allsráðandi. Við verðum að velja hagkvæmasta kostinn. Ég er ekki, eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið, í neinum vafa um að Blanda stendur mjög vel að vígi í þeim samanburði.



Herra forseti. Ákvæði stjórnarsáttmálans um að næst skuli virkja utan eldvirkra svæða er sem lítil þúfa sem veltir þungu hlassi. Og það er mér ánægjuefni að hér í dag hafa menn einmitt talað þannig, að það eru virkjanirnar Blönduvirkjun eða Fljótsdalsvirkjun sem dæmið snýst um. Sultartangi virðist þar vera fyrir utan. Öryggissjónarmiðin hafa hér fyrst og fremst ráðið ferðinni og þar er miklum áfanga náð, því að auðvitað er það ekki réttlætanlegt, hvernig haldið hefur verið á þessum málum lengi vel. Allar helstu virkjanir landsins hafa verið byggðar upp hér á Suðurlandi og stofnlinur þaðan liggja um eldvirk svæði og ekkert öryggi er fyrir því að þær geti ekki dottið út hvenær sem er. Það ástand, sem hefur verið undanfarin ár og þá sérstaklega s.l. ár, hefur kallað á það, að tekið verði á þessum málum af festu. Það er rétt að vakið hefur verið máls á því, að eini valkosturinn þar sé Sultartangavirkjun og hún þurfi að koma inn 1985. En sem betur fer, segi ég, höfum við ákvæði í stjórnarsáttmálanum, og ég geri mér vonir um að ríkisstj. standi saman um að framfylgja því ákvæði sem þar er sett fram og Sultartangavirkjun sé ekki þarna í dæminu. Við þurfum að tryggja það um land allt að við fáum öruggaorku. Við þurfum að taka á á þessu sviði og það er einmitt þar sem Fljótsdalsvirkjun kemur verulega til álita. Fljótsdalsvirkjun er stærsti virkjanavalkostur okkar í dag. Hún er sennilega upp á 330 mw. og framleiðir á ársgrundvelli 1470 gwst. á móti 800 í Blönduvirkjun. Það er annað sem verður þarna að leggja þunga áherslu á. Það er miðlunargeta virkjunarinnar og þeir miklu kostir sem hún hefur umfram Blönduvirkjun hvað það varðar. Það, sem einmitt er að fara með orkukerfið hjá okkur og hefur verið að fara með orkukerfið hjá okkur á síðasta ári, er hversu miðlunargeta virkjananna, sem við höfum byggt, er lítil. Því hefur verið haldið fram að við værum að virkja á Austurlandi vatnslausar ár, en hvað hefur reynslan sýnt? Þær virkjanir, sem þar eru, mala í dag gull. Þær koma til með að gera það áfram og ekki síður þegar Fljótsdalsvirkjun bætist þar í hópinn. Á síðasta ári var framleiðsla Sigölduvirkjunar, þ. e. 1980, á þessu ári orkuskortsins, - það er varla hægt að segja að það hafi verið prenthæft, - 516 gwst., sem svarar til 3725 nýtingartíma eða aðeins 42.5% nýtni. Þetta er ekki neitt til þess að hrópa húrra fyrir. Þess vegna þurfum við að velja virkjun núna sem er þeim kostum búin að taka á sig það ástand sem getur skapast hvenær sem er og við vitum aldrei fyrir. Fljótsdalsvirkjun gerir það því hún hefur í sínum miðlunartónum vatnsforða sem samsvarar 1000 gwst., en Blönduvirkjun aðeins 283. Þar er aðeins um að ræða rétt rúmlega 1/4 á við Fljótsdalsvirkjun. Við vitum hvaða vandamál hafa skapast á Þjórsárvirkjunarsvæðinu vegna íss nú á vetrum. Hvað það varðar hefur Fljótsdalsvirkjun líka stóra kosti umfram Blönduvirkjun. Blönduvirkjun hefur í miðlunarlónum sínum aðeins sem svarar 13.45 gwst., sem svarar til rúmlega þriggja daga forða á fullu afli, en Fljótsdalsvirkjun hefur í sínu inntakslóni 160 gwst. forða, sem svarar til 20 daga á fullu afli, og það afl er þó tæplega helmingi meira en uppsett afl Blönduvirkjunar. Þetta þýðir að það afl, sem þarna er fyrir hendi, óháð ísreki og aðsteðjandi vanda af þeim sökum, er tólf sinnum meira en það afl sem Blönduvirkjun hefur til ráðstöfunar. Þetta eru atriði sem skipta miklu máli þegar við erum að líta til öryggissjónarmiða í þessu sambandi. Annað, sem ég vil vekja máls á, er staðsetning virkjunarinnar. Hún er austur á landi. Hún er á öðru úrkomusvæði en virkjanir hér syðra. Hún er á öðru úrkomusvæði en Blönduvirkjun, sem mér er sagt að sé með þurrviðrasamari svæðum landsins. Það skyldi aldrei vera að það hafi gleymst að rannsaka þann þátt þegar rannsóknir hafa farið fram á Blöndusvæðinu. En við þurfum ekki að fara í grafgötur um þann mikla forða sem við eigum í úrkomu á Austurlandi og það einmitt hvað mest þegar hann er minnstur hér sunnanlands.  En Fljótsdalsvirkjun - 



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka iðnrh. fyrir að hann kom hér á þingfund til að taka þátt í þessum umr., enda þótt varamaður hans sitji á þingi og ráðh. gegni að jafnaði ekki þingstörfum um þessar mundir. Einnig vil ég þakka öðrum sem tekið hafa til máls. Mér þykir vænt um hversu iðnrh. er bjartsýnn á að árangur verði af þeim samningaumleitunum sem nú fara fram, og á ég að sjálfsögðu ekki betri ósk en þá, að þar gangi allt í haginn. Einnig er nokkur styrkur í því, að landbrh., Pálmi Jónsson, er formaður RARIK, sem er virkjunaraðili Blönduvirkjunar, en hann þekkir til staðhátta þar. Hann segist vera landsármaður og kann ég vel að meta þá afstöðu, en hófs þarf að gæta í öllu. Ég hef orðið var við það í þessum umr., að hér hafa ýmsir menn tekið áskorun fréttamanns sjónvarpsins í gærkvöld þegar hann var að reyna að egna saman Austfirðingum, Norðlendingum og Sunnlendingum. Má þar til nefna Egil Jónsson, hv. þm. Austurl., og Svein Jónsson, hv. þm. Austurl. Meira að segja kemst Sveinn svo langt að fara að kenna mér um hversu lítil úrkoma er á Norðurlandi vestra. Okkur þykir alla vega nóg um þegar við erum á kafi í snjó þar langtímum saman og flestir munu kannast við rigningarnar.

Þið eigið nú ekki einir Alþingi samt.

Það er ég sem hef orðið. Hér var einn maður í kosningahugleiðingum, vinur minn hv. þm. Þórður Skúlason. Hann talaði hér dulmál og hálfkveðnar vísur sem fáir skildu. Ég ætla ekki að segja hvernig ég skildi hann vegna þess að mér þykir vænt um fjmrh. Guðmundur G. Þórarinsson gerði hér á greinargóðan hátt lýsingu á orkuskorti þeim, sem nú ríkir í landinu, og þeim kostnaði, sem landsmenn yrðu að hafa af orkuvinnslu með dísilvélum og nefndi hann milljarða í því sambandi. Ég er ekki eins tölfróður og Guðmundur, en ég efa ekki að þessar tölur séu réttar. Og það leiðir okkur að upphafsatriði fyrri ræðu minnar, hversu mjög illa við erum á vegi stödd í raforkumálum. Ræðumenn hafa yfirleitt lýst áhyggjum sínum yfir því ástandi, sem ríkir, og jafnvel yfir því ástandi, sem mun verða á komandi árum hvað orkuvinnslu snertir. Kemur það heim og saman við mitt sjónarmið í þeim málum. Ég hóf þessa umr. til, að reyna að undirstrika það hættuástand sem nú ríkir. Er tilgangi mínum náð ef umræðan hefur fært okkur nær skilningi á því, að nauðsynlegt er að nýta fyrst þá virkjunarkosti sem hagkvæmastir eru og öruggastir. Ég hef aldrei talað um að það ætti að taka einn kost nú og hina síðar. Því hefur verið lýst í þessum umr., hversu ástandið er geigvænlegt og hversu mjög við þurfum að flýta okkur að hagnýta þessa auðlind landsins. Hér hef ég verið að benda á nauðsyn þess fyrir Norðlendinga að virkja Blöndu sem allra fyrst. Ég hef ekki neitað því, að Austfirðingar gætu fengið sína virkjun. En það er allt annað mál. En með tilliti til þess ástands, sem nú ríkir, sýnist mér mega ætla að virkjun Blöndu verði fyrst eða jafnsnemma öðrum virkjunarkostum þegar ákvörðun verður tekin í hinu háa Alþingi um þessi mál. Herra forseti. Ég vil enn þá þakka fyrir það tækifæri sem mér gafst hér í dag til að vekja athygli á þessu máli. Ég óska Norðlendingum góðrar heimferðar og góðrar heimkomu og ég er þess fullviss, að koma þeirra hingað til Reykjavíkur í dag og vera þeirra hér á áheyrendapöllum Alþingis mun undirstrika alvöru málsins.



Herra forseti. Ég er ekki viss um nema sumt í þeirri umræðu, sem farið hefur fram í dag, sé orsökin fyrir því, hvað allar virkjunarframkvæmdir utan Landsvirkjunarsvæðisins hafa dregist mikið á tanginn. Hér stöndum við Íslendingar með aðeins 6–10% af virkjanlegu vatnsafli okkar virkjuð. Hér horfumst við í augu við það og höfum vitað af því lengi, að til raforkuskorts mundi koma um þessar mundir. Samt sem áður hefur það gerst æ ofan í æ, þegar orkumál hafa komið á dagskrá hér á Alþingi að mestöll umræðan hefur farið fram á milli þm. einhverra tiltekinna kjördæma þar sem þeir hafa deilt sín á milli um hvort næsta virkjun eigi að vera í mínu kjördæmi eða þínu kjördæmi. Þetta er m. a. skýringin á því, hvers vegna allar framkvæmdir utan Landsvirkjunarsvæðisins hafa dregist úr hófi fram, og þetta er m. a. ástæðan fyrir því, að í virkjunar- og orkumálunum geta menn ekki séð skóginn því að þeir eru svo uppteknir af að skoða trén. Fyrir utan mannauðinn, þ. e. þekkingu og dugnað þjóðarinnar, eiga Íslendingar í þrjár auðlindir að ganga: í gróður landsins, í fiskimiðin í sjónum og í orku djúphita og fallvatna. Sú fyrsta þessara auðlinda, gróður jarðar, hélt í okkur lífinu öld fram af öld og gerði það að verkum, að íslenska þjóðin er til. Önnur auðlindin, fiskimiðin í sjónum, gerði okkur fært að framkvæma sannkallaða iðn- og lífskjarabyltingu á hálfum mannsaldri. Þessar tvær auðlindir eru nú þegar fullnýttar og að sumra sögn jafnvel ofnýttar. Íslendingar geta ekki lengur sótt sér lífskjarabætur með því að leggja meiri þrýsting en þeir gera nú á það nýta þessar auðlindir. Af þessum ástæðum höfum við á undanförnum árum ávallt verið að dragast meira og meira aftur úr öðrum þjóðum í lífsgæðum hér í þessu landi. Fyrir aðeins einum áratug var íslenska þjóðin í þriðja sæti meðal þjóða heims yfir framleiðsluverðmæti á hvert mannsbarn. Frá því hefur okkur stórlega hrakað ár frá ári þannig að Íslendingar standa nú uppi með versnandi lífskjör og verri lífskjör en flestallar nágrannaþjóðir okkar búa við. Einasta svarið, einasta ráðið til að sækja aftur okkar sess í lífskjörum meðal þjóða heims er að nýta þessa ónýttu auðlind okkar, orku vatnsfalla og djúphita. En það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir menn, að svo til í hvert skipti sem tilraun hefur verið gerð til þess á undanförnum árum að nýta þessar orkulindir fyrir fólkið í landinu hafa komið upp stórkostlegir erfiðleikar og stórkostlegar fjárkröfur frá nokkrum einstaklingum sem telja sig eiga þessar auðlindir íslensku þjóðarinnar. Þau mál hefur oft orðið að leysa með stórkostlegum fjárframlögum hins landlausa almennings í þessu landi. Þegar til stendur að gera eitthvað fyrir þetta land, eigi að græða upp land, eigi að yrkja afréttir og hálendi Íslands, og leitað er að einhverjum til að borga er Ísland eign þjóðarinnar allrar. Þá er komið hingað til Alþingis með reikninginn og við alþm. látnir framsenda þennan reikning til hins landlausa almennings. En þegar að því kemur að það eigi að hafa gagn af þessu landi og auðlindum þess kemur fámennur hópur landsmanna og segir: Þetta land á ég. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir menn þegar það gerist æ ofan í æ, þegar hinn landlausi almenningur ætlar að njóta góðs af auðlindum eigin lands, að því sé spillt vegna fjárkrafna nokkurra manna sem segja þegar svo standa mál: Þetta land á ég. En þegar þarf að greiða einhverja peninga fyrir að bæta þetta land segja þessir sömu menn: Þetta land er eign okkar allra. Væri þarfara umræðuefni en umræða af þeim toga sem hér fer fram, þar sem þm. einstakra kjördæma deila sín á milli, að reyna að móta einhverja heildarstefnu hvernig eigi að nýta þessar auðlindir okkar Íslendinga allra, ekki til gagns fyrir einhverja fáa útvalda, heldur fyrir þjóðina í heild. Það er ekki nokkur vafi á því, herra forseti, að Blönduvirkjun er með hagstæðustu virkjunarkostum eins og sakir standa. Hins vegar vitum við það líka, að þeirri hagkvæmni er mjög auðvelt að breyta til hins verra ef gerðar eru slíkar fjárkröfur á hindur hins landlausa almennings að virkjunarkosturinn verði ekki lengur jafnhagkvæmur og hann er. Það er ekki nokkur vafi á því, að virkjun Blöndu nýtur mikils stuðnings meðal Vestfirðinga. Þeir mundu gjarnan vilja fá slíka virkjun í næsta nágrenni við sig. Það ber að leggja kapp á að ná sáttum í þessu máli. En sáttum verður ekki náð öðruvísi en að virkjunarkosturinn, sem Blanda býður, verði áfram jafnhagkvæmur og hann er. Ef kröfur þær, sem gerðar eru á hendur ríkisvaldinu og almenningi í þessu landi, eru þess eðlis að virkjunarkostur Blöndu verður ekki hagkvæmur er auðvitað ljóst að af þeirri virkjun verður ekki. Hér er fyrst og fremst um að ræða mál sem verður að útkljá heima í héraði. Þeir Norðlendingar, sem hafa hingað komið í dag, skulu halda heimleiðis í fullvissu þess, að ef þeir útkljá ekki þessi deilumál í sínum hóp er harla ólíklegt að af þessari virkjun geti orðið með þeim hætti sem þeir óska helst eftir.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. mikið. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þeim, en ég get ekki látið hjá líða að gera að umtalsefni ræðu hv. 3. þm. Vestf. Mér skilst á máli hans, að seinagangur í orkumálum á Íslandi og það hvað orkuverin mörg hver hafa orðið dýr megi rekja til þess, að þeir, sem landréttindin og vatnsréttindin eiga, hafi verið svo dýrseldir á þau réttindi að ástæða sé til að endurskoða þá eignaraðild. Hann kom að því, sem rétt var, að það hefur verið virkjað ákaflega hægt nema á því svæði sem Landsvirkjun hefur haft með að gera. En fyrir hvað er það, að Landsvirkjun hefur getað unnið dálítið hratt að sínum málum? Það er fyrst og fremst fyrir þá sök, að þar hefur verið gengið jöfnum höndum að því verki að rannsaka orkuskilyrðin og að tryggja þau réttindi sem þarf til þess að virkjun geti komist á. Það er þarna sem skilur á milli feigs og ófeigs, að það sé gert með réttu hugarfari af þeim sem eru að fást við virkjanirnar að ræða við þá sem réttindin eiga. Þannig hefur Landsvirkjun tekið á þessum málum. En fyrst ég er kominn hér í ræðustól vil ég jafnframt gera athugasemdir við mál hv. 12. þm. Reykv., sem sagði í ræðu sinni, þegar hann var að ræða um virkjunarkosti um landið vítt og breitt: Gallin er sá við Sultartangavirkjun, sagði hann, að sú miðlun er ásvæði sem lekur, eins og er um nálægar virkjanir. Það er nú svo. Það er hægt að segja þetta. En ég sem kunnugur maður fullyrði að þetta er sú virkjun við Þjórsá sem fullyrða má að sé fyrir utan eldvirk svæði. Og ég á von á því, að ríkisstj., sem trúlega hugsar sér að fara eftir sínum sáttmála, muni ekki eiga erfitt með að smokra sér fram hjá virkjunarkafla hans þegar nauðsyn býður að virkja Sultartanga, því að Sultartangavirkjun verður ekki á eldvirka svæðinu. Það verður áhættulítið að ganga til hliðar við þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum, það get ég fullyrt.  Sá, sem hóf þessar umræður utan dagskrár í dag, hv. 5. þm. Norðurl. v., komst að þeirri niðurstöðu, að það, sem fyrst og fremst bæri að keppa að, væri að forða frá því hættuástandi sem nú ríkti í orkumálum. Ég er honum innilega sammála um það. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, hv. 2. þm. Norðurl. e., þegar hann sagði: Það eru miklir hagsmunir í húfi fyrir Norðlendinga að fljótt greiðist úr orkumálunum. Ég vil taka undir þessi orð. Og ég ítreka það, að ég er hvatamaður þess að virkjað verði hratt, virkjað verði við Blöndu og virkjað verði á Austurlandi. En ef menn vilja uppfylla óskir hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 2. þm. Norðurl. e. er það aðeins ein virkjun sem læknar ástandið fljótt og það er Sultartangavirkjun. Hún getur verið komin í gagnið 1983–1984, en hinar virkjanirnar ekki fyrr en 1985–1987.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hve mikill er kostnaður orðinn við húseignina? Óskað er sundurliðunar á heildarkostnaði: a) kaupverð, b) viðgerðarkostnaður, c) annar kostnaður og gjöld. 2. Hve mikill er áætlaður sundurliðaður kostnaður við að koma öllu húsinu í nothæft ástand? (Verðlag jan. 1981.) 3. Hverjar eru áætlanir varðandi viðgerðarframkvæmdir og nýtingu húsnæðisins? 4. Hverjar eru áætlaðar greiðslur fyrir leiguhúsnæði ríkisstofnana og ráðuneyta á árinu 1981? (Kostnaður vegna menntamálaráðuneytis sérstaklega tilgreindur.) Skriflegt svar óskast. Svar við 1. lið. Kaupsamningur er dagsettur 15. febrúar 1978. Kaupverð alls hússins var 259 millj. kr. Útborgun, sem greiddist á einu ári, var 130 millj. kr. Eftirstöðvar, 129 millj. kr., greiðast á næstu fimm árum eftir undirritun kaupsamnings með jöfnum afborgunum. Engar áhvílandi skuldir voru yfirteknar. Af eftirstöðvum kaupverðs (129 millj. kr.) greiðast 13% ársvextir af skuldinni eins og hún er á hverjum tíma. Af einstökum útborgunarliðum greiddust ekki vextir. Afhending hússins átti sér stað hinn 1. mars 1978 að því er 2., 3., 4. og 5. hæð varðar, en afhending 1. hæðar fór fram 1. september 1978. Ríkisútgáfa námsbóka, nú Námsgagnastofnun, er talin kaupandi 1. og 2. hæðar og eiga 42,47% heildareignar. Ríkissjóður (forsætisráðuneyti) v/Stjórnarráðs Íslands er talinn kaupandi 3., 4. og 5. hæðar eða 57,53% eignarinnar. Menntamálaráðuneytið svarar fyrirspurnum skv. b.-lið og c.-lið að því leyti er þær snerta 1. og 2. hæð hússins með svofelldum hætti: „b) Viðgerðarkostnaður greiddur af Námsgagnastofnun 1978–1980 nam 14.496.131 gkr. c) Annar kostnaður greiddur af Námsgagnastofnun er fasteignagjöld, sem á sömu árum voru 7.424.054 gkr.“ Viðgerðir eða endurbætur hafa ekki farið fram á þeim hluta fasteignarinnar sem keyptur var til afnota fyrir Stjórnarráð Íslands. Fasteignagjöld hafa verið greidd vegna 3., 4. og 5. hæðar á móti Ríkisútgáfu námsbóka í samræmi við eignarhluta. Svar við 2. lið. Menntamálaráðuneytið svarar fyrirspurninni og fjallar um viðgerðarkostnað alls hússins: „Samkvæmt frumkostnaðaráætlun frá Húsameistara ríkisins, dags. 28.08.1978, var lagfæring hússins að utan (veggir, gluggar, þak) talin kosta 2,45 millj. kr. og frágangur lóðar og gerð bifreiðageymslu húss 1,04 millj. kr. Samkvæmt frumkostnaðaráætlun teiknistofunnar Arkhönn frá 02.10.1978 var kostnaður við frágang innanhúss áætlaður 3,36 millj. kr. á hverja hæð nema á fyrstu hæð 2,78 millj. kr. eða alls 16,22 millj. kr. Samtals var endurbyggingarkostnaður því áætlaður 19,71 millj. kr. og er þá miðað við vísitölu byggingarkostnaðar í janúar 1981 eða 626 stig.“ Svar við 3. lið. Menntamálaráðuneytið svarar fyrirspurninni að því er varðar 1. og 2. hæð svo: „Samkvæmt ákvæði í fjárlögum er heimilt að taka allt að 1 millj. kr. lán og nota það ásamt söluandvirði húseignanna Tjarnargötu 12 og Brautarholt 6 til endurbóta á hluta Námsgagnastofnunar í Laugavegi 166. Skv. bréfi Námsgagnastofnunar frá 05.02.1981 gerir stofnunin ráð fyrir að verja fé þessu í eftirfarandi; 1. teikningar á innréttingu, 2. lagfæra lagerhúsnæði í Nóatúnsálmu, 3. innrétta kennslumiðstöð á 1. hæð. Endanlegar ákvarðanir um fyrirkomulag og framkvæmdir einkum á 2. hæð er þó ekki unnt að taka fyrr en niðurstaða liggur fyrir varðandi viðgerð á veggjum, gluggum og lögnum.“ Til viðbótar þessu svari er rétt að minna á að samkvæmt fjárlögum fyrir árið 1981 er ætlað að verja 1 milljón króna til að greiða viðgerðarkostnað við húsið og er þá fyrst og fremst stefnt að því að koma þaki í viðunandi horf og forða húsinu þar með frá frekari skemmdum en orðið hafa. Að svo stöddu er óráðið um not 3., 4. og 5. hæðar. Nú standa yfir viðræður milli ríkissjóðs og Sambands íslenskra samvinnufélaga um hugsanleg kaup ríkissjóðs á húseign Sambandsins við Sölvhólsgötu. Takist þar viðunandi samningar munu áform um not húseignarinnar að Laugavegi 166 fyrir ráðuneyti að sjálfsögðu verða lögð til hliðar. Alþingi hefur veitt heimild til að selja þessar hæðir en til eru þær ríkisstofnanir sem nú eru í leiguhúsnæði er nýtt gætu húsnæði þetta án þess að kostnaður við breytingar á því yrði mjög mikill. Svar við 4. lið. Greiðslur ríkisins fyrir leiguhúsnæði nema um 1 028 þús. kr. á mánuði miðað við vísitölu atvinnuhúsnæðis 1883 stig, sem gildir í janúar 1981. Vegna verðstöðvunarlaga er ekki fyrirsjáanlegt að þessi grunnvísitala breytist fyrir 1. maí 1981. Gert er ráð fyrir að hækkun húsaleigu nemi 17% 1. maí, 8% 1. júlí og 11,5% 1. október. Þessar hækkanir jafngilda 41% hækkun á leiguhúsnæði frá upphafi til loka árs. Þannig myndu greiðslur fyrir húsaleigu ríkisins nema alls um 14 759 þús. kr. á árinu 1981 miðað við gefnar forsendur. Heildargreiðslur á vegum menntamálaráðuneytisins nema um 4 229 þús. kr., eða ca. 29% af heildargreiðslum ríkisins í leigugjöld, þar af nema leigugreiðslur ráðuneytisins sjálfs um 440 þús. kr. á árinu 1981.