Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég leyfi mér að bera fram fsp. ásamt hv. 10. þm. Reykv. og 2. þm. Norðurl. e. til viðskmrh, á þskj. 68. Fsp. þessi er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað líður störfum nefndar, sem viðskmrh. skipaði 18. des. 1959 til að athuga þann hátt, sem á er um tilboð í verk samkv. útboðum, og gera till, um leiðir til úrbóta með það fyrir augum, að reglur verði settar um þau mál.“ Þessi fsp. er fram komin vegna þeirrar nauðsynjar, að settar verði reglur um tilboð í verk samkv. útboðum. Hér á landi eru engar almennar reglur um tilboð í verk samkv. útboðum, þó að einstakir verksalar hafi í sumum tilfellum sett sér reglur til að fara eftir. Þrátt fyrir þetta hafa útboð farið sívaxandi á síðustu árum, bæði af hálfu hins opinbera og einkaaðila. Þar sem engar reglur hafa verið til um, með hverjum hætti þessi samskipti verkkaupa og verktaka skuli vera, hafa margsinnis komið upp ýmis deilumál, sem engin úrlausn hefur fengizt á. Þeir, sem gera tilboð, telja sig oft misrétti beitta, en geta hvergi leitað réttar síns, þar sem engar skýlausar reglur eru til um þessi efni, Það má taka dæmi, sem gefa til kynna, hvers konar vandamál er við að etja. Verkkaupar afla tilboða, en telja sér ekki skylt að taka lægsta boði, heldur semja við annan, sem boðið hefur, um, að hann lækki boð sitt, og láta hann vinna verkið. Verktakar, sem bjóða í stór verk, afla sér undirtilboða frá öðrum verktökum í einstaka þætti verksins og byggja heildartilboð sitt á slíkum undirtilboðum. Oft hefur komið fyrir, þegar aðalverktaki fær slíkt verk, að hann telur sig óbundinn af tilboðum undirverktakanna, en fær þriðja aðila til að vinna verkið og semur þá sérstaklega við hann, e.t.v. um lægri greiðslu en þá, sem hann byggði heildartilboðið á. Á tímum mikillar umframeftirspurnar eftir vinnuafli og þegar mörg verk eru boðin út samtímis, freistast verktakar, sem þegar hafa nóg verkefni og ekki geta annað meiru, til að gera tilboð. Þeir gera í tilboði sínu ráð fyrir verulegum hagnaði og reikna með, að tilboðinu verði ekki tekið. Og ef svo kynni að fara, að tilboði þeirra yrði tekið, hefðu þeir engu að tapa. Þegar slíkum tilboðum er tekið, leiðir það til verulegra yfirborgana fyrir verkkaupa. Þegar mikil samkeppni er um tilboð, bjóða verktakar oft svo lágt, að dæmi eru til um, að tilboðsupphæð hafi ekki dugað einu sinni fyrir áætluðum efniskostnaði. Þegar verktakar gera slíkt tilboð, er það oft í trausti þess, að þeim takist að hækka upphæðina með því að vinna fyrir aukareikning ýmsa líði í útboðinu, sem verði þannig breytt, eða að þeir geti samið við verkkaupann, eftir að verkið er hafið, að því verði breytt í tímavinnu. Oft lýkur þó slíkum málum á þann hátt, að verktaki getur með engu móti staðið við skuldbindingar sínar og af hljótast málaferli, sem dæmi eru til um að leitt hafi til gjaldþrots verktaka og um leið mikils fjármagnstjóns fyrir verkkaupa. Reglur um útboð og tilboð ættu að geta bætt úr þessu ástandi. Það er brýn nauðsyn að koma fastri skipan á þessi mál. Það hefur verið viðurkennt af hálfu ríkisvaldsins með skipun nefndar árið 1959. Iðnaðarsamtökin sjá og skilja þýðingu málsins. Þannig hefur Meistarasamband byggingarmanna samþ. á aðalfundum sínum undanfarin ár að skora á n. þá, sem skipuð var í des. 1959 af viðskmrh. til þess að semja reglur um útboð og tilboð, að hraða störfum sínum, svo að þeim yrði sem fyrst lokið. En störfum n. mun ekki enn lokið. Hér er hæstv. viðskmrh. spurður: Hvað líður störfum n.? Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að gefa þessar upplýsingar.



Herra forseti. Það er hverju orði sannara hjá hv. fyrirspyrjanda, að hér er um mikilvægt mál að ræða, sem nauðsynlegt er, að settar séu um sem fastastar reglur. Þess vegna var það, að í des. 1959 skipaði ég eftirtalda menn í n, til þess að gera till. um þetta mál: Magnús Torfason prófessor, sem er formaður n., Gústaf E. Pálsson verkfræðing, Sigurð Thoroddsen verkfræðing, Björgvin Frederiksen framkvæmdastjóra, Árna Brynjólfsson rafvirkjameistara, Finn B. Kristjánsson rafvirkjameistara, Hjálmar Blöndal hagsýslustjóra og Guðmund Guðjónsson arkitekt. N. hefur því miður ekki enn lokið störfum þrátt fyrir eftirrekstur viðskmrn., en samkv. upplýsingum formanns hennar mun hún skilja áliti fyrir næstu áramót.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskmrh. fyrir svör hans, og mér þykir gott að heyra það, að nú er gert ráð fyrir, að störfum þessarar n. verði lokið fyrir næstu áramót. Og ég treysti því, að það verði ekki frekar dráttur á því, að störfum n. verði lokið. Ég viðurkenni það, að hér er um mikið og vandasamt verk að ræða. Í íslenzkri löggjöf eru ekki almenn ákvæði um útboð, en útboð má skilgreina svo, að það sé áskorun til margra um að gera innan ákveðins frests skriflegt og bindandi tilboð í verk á sama útboðsgrundvelli, þannig að áskoruninni sé beint samtímis til allra tilboðsgjafa og jafnframt hverjum einstökum sé gert ljóst, að skorað sé á aðra að gera tilboð. Það getur verið um að ræða opinbert útboð, og það getur verið um að ræða óopinbert útboð. Útboð getur verið bundið við verktaka á ákveðnum landssvæðum eða ákveðna hópa verktaka. En hverrar tegundar sem útboð eru, gegna þau mikilvægu hlutverki í athafnalífinu. Erlendis, á Norðurlöndum og í öðrum VesturEvrópulöndum, gilda fastar, ákveðnar reglur um útboð. Heildarlöggjöf um þetta efni mun þó yfirleitt ekki vera um að ræða. En þróunin í hverju einstöku landi hefur leitt til þess, að mótazt hafa reglur, sem eru í sumum greinum frábrugðnar frá einu landi til annars. Þessar reglur mótast af einstökum lagaákvæðum og siðvenjum, sem skapazt hafa. Sums staðar gilda um skipan þessara mála, reglugerðir, sem gefnar eru út af hálfu ríkisvaldsins í samvinnu og með aðild félagssamtaka, svo sem fagfélaga, iðnaðarmanna, arkitekta, verkfræðinga og málflutningsmanna og byggingarfélaga. Gildi slíkra reglugerða hvílir á samningsgrundvelli, sem þessir aðilar standa að. Ef gengið er út frá, að tilboðslýsing geri skýra og nákvæma grein fyrir eðli og umfangi verksins, sem boðið er út, og tilboðsgjafar verðleggi óháðir hverjir öðrum verkið út frá aðstæðum hvers og eins, má ætla, að venjulega hafi verkkaupi möguleika á að semja við þann tilboðsgjafa, sem bezta aðstöðu hefur til að framkvæma verkið á hagkvæmastan hátt. Með þessu móti gegna útboðin því mikilvæga hlutverki að stuðla að bættum vinnubrögðum, aukinni tækni og lækkuðum kostnaði við byggingar og mannvirkjagerð. Með tilliti til þessa verður að lita svo á, að mikil þörf sé á því, að sú skipan sé á þessum málum, sem stuðlar að því, að verk séu boðin út í auknum mæli. Hér er um stórmál að ræða, mál, sem hafa hina mestu þjóðhagslega þýðingu. Þó að útboð verklegra framkvæmda hafi farið vaxandi á undanförnum árum, þarf þróunin að ganga í þá átt í enn auknum mæli. Það ætti að vera regla eða skylda, að framkvæmdir hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, verði boðnar út til þess að tryggja sem bezt hagsýni í meðferð opinbers fjár. Þetta á ekki einungis við um opinberar byggingar, skóla, sjúkrahús, orkuver, hafnargerðir og þess háttar, heldur og vegagerð ríkisins. Hin stórvirku tæki, sem nú eru notuð til vegalagningar, breyta vegagerðinni ekki einungis tæknilega, heldur og skapa eðlilegan grundvöll fyrir því, að gerð nýrra þjóðvega verði boðin út. Byggingar og mannvirkjagerð í þágu atvinnuveganna ætti að bjóða út í auknum mæli frá því, sem nú tíðkast. Þá ber í þessu sambandi að neina byggingu íbúðarhúsa. Það er hvarvetna viðurkennt, að hinum margumtalaða byggingarkostnaði verði helzt haldið niðri með aðferðum fjöldaframleiðslunnar, þar sem komið verði við nýjustu tækni og vinnuhagræðingu. Þessu verður bezt náð gegnum útboð í stórum byggingarframkvæmdum. En til þess að þetta geti gerzt, þurfa fyrirtæki verktaka að geta komið til og starfað með eðlilegum hætti. Verktakar þurfa að vera öflugir til þess jafnan að geta tileinkað sér nýjustu tækni og vinnuaðferðir. Það hamlar þessari þróun hér á landi, að ekki skuli vera til almennar reglur um útboð. Ég segi að sjálfsögðu ekki, að öll okkar vandamál leysist við það, að verklegar framkvæmdir séu boðnar út. En ég fullyrði, að mörg þeirra yrðu auðveldari viðfangs. Reynslan hefur kennt öðrum þjóðum mikilvægi þess. Við höfum ekki heldur efni á öðru en að hagnýta okkur kosti hinnar frjálsu samkeppni á þessum sviðum sem öðrum. Þannig nýtist þjóðfélaginu bezt hugvit og framtak hinnar vel menntuðu og starfshæfu iðnaðarmannastéttar okkar og annarra tæknimenntaðra manna. Þessum tilgangi þjónar það, að settar verði reglur um tilboð í verk samkv. tilboðum. Þannig verða tryggðir hagsmunir ekki aðeins verktaka og verkkaupa, heldur og þjóðarheildarinnar.



Herra forseti. Ég ætla mér nú ekki að halda fræðilegan fyrirlestur um viðfangsefnið, heldur fylgja fsp. minni úr hlaði með örfáum orðum. Eins og sjá má á þskj. 68, ber ég fram fsp. í tveimur liðum um sjálfvirkt símakerfi. Í fyrsta lagi spyr ég, með leyfi hæstv. forseta: „Hvenær fá eftirtaldir staðir sjálfvirkar símastöðvar og þar með símaþjónustu allan sólar- hringinn: Ísafjörður, Brú, Borðeyri, Hólmavík, Bolungarvík, Hnífsdalur, Súðavík, Suðureyri, Flateyri, Þingeyri, Bíldudalur, Innri-Tunga og Patreksfjörður. 2) Hvað liður að öðru leyti framkvæmd áætlunar póst- og símamálastjórnarinnar um sjálfvirkt símakerfi?“ Fyrir Alþ. árið 1960, hygg ég að það hafi verið, lágu 4 þáltill. um sjálfvirkt símakerfi. Þá sendi póst- og símamálastjórnin Alþ. ýtarlega áætlun um framkvæmdir símans á næstu árum, og var þessum 4 till. þá steypt saman í eina um það að koma upp sjálfvirku símakerfi um landið allt á vissu árabili. Sú till. var samþ. og afgreidd. Í áætlun Landssímans var talið, að því takmarki yrði náð að koma sjálfvirku símakerfi á um landið allt á árunum 1967-1968. Mér er vissulega kunnugt um, að það hefur verið unnið kappsamlega að því að koma á sjálfvirku símakerfi sem víðast um landsbyggðina, og símaþjónusta allan sólarhringinn er gífurlega mikils virði, og eftir framkvæmd þessarar áætlunar er því beðið með mikilli óþreyju víða, þar sem hún er ekki komin í framkvæmd enn þá. Í áætluninni var gefið fyrirheit um það, að kaupstaðir og kauptún, þorp og margir sveitabæir þar í nánd fengju sjálfvirkt símakerfi fyrir árslok 1966 ásamt sjálfvirku sambandi sín á milli, en síðan yrði haldið áfram, þannig að nær allir sveitabæir hefðu fengið sjálfvirkan síma fyrir árslok 1968. Á árunum 1965-1966 var samkv. áætluninni gefið fyrirheit um, að Brú, Borðeyri, Hólmavík, Ísafjörður, Hnífsdalur, Bolungarvík, Patreksfjörður, Bíldudalur, Þingeyri, Flateyri, Suðureyri og Súðavík ásamt allmörgum stöðum á Austfjörðum fengju símakerfi, sem sé, eins og ég segi, á árunum 1965-1966. Nú langar mig til að vita, hvað framkvæmd liði, hvenær þessir staðir, sem upp eru taldir í fsp., geti átt von á því að fá sjálfvirkt símakerfi og þar með símaþjónustu allan sólarhringinn. En það, að síminn hefur aðeins verið opinn nokkrar klukkustundir á sólarhring hverjum í sjóþorpunum á Vestfjörðum, hefur oft verið sárlaga bagalegt, einkanlega þegar skipum hefur hlekkzt á eða skip hefur vantað og símaþjónustan ekki getað komið þar til fyrirgreiðslu. Þá langar mig í leiðinni til þess að vita, hvað framkvæmd áætlunar Landssímans í heild líði og hvenær sú stund muni upp renna, að sjálfvirkur sími spanni um landið allt, hvort það muni sem sé verða, eins og boðað var, á árunum 1967-1968 eða þá hvenær.



Herra forseti. Spurt er að því, hvenær eftirtaldir staðir fái sjálfvirkar stöðvar. Það eru ýmis kauptún á Vestfjörðum ásamt Ísafirði. Svarið er, að það er samkv. áætlun póst- og símamálastjórnarinnar á árinu 1968. Á árinu 1968 er gert ráð fyrir, að simi verði lagður að Höfn í Hornafirði, Búðardal, Patreksfirði, Ísafirði með Hnífsdal, Þingeyri, Flateyri, Bolungarvik, Suðureyri, Súðavík, Bíldudal, Tálknafirði, og á því ári er einnig gert ráð fyrir, að lokið verði stækkun í Reykjavík. Ég geri ráð fyrir, að hv. fyrirspyrjanda finnist þetta vera nokkuð miklu seinna en hann hafi búizt við, eftir því sem hann lýsti hér áðan, en þetta er samkv. áætlun póst- og símamálastjórnarinnar. Það hefur verið pantað efni í þessar stöðvar, þannig að efnið geti komið til landsins á árinu 1967 eða jafnvel um áramótin 1966-1967, þannig að af þeim ástæðum ætti að vera hægt að halda sér við þessa áætlun, og það er gert ráð fyrir því, að fjárhagsáætlun verði þannig, að hægt verði að standa við það. Og það þykir eðlilegra að segja hér 1968 en 1967, ,jafnvel þótt til þess gæti komið, að það mætti vinna eitthvað af því á því ári, að stöðvar á Vestfjörðum fengju þá sjálfvirkan síma. 2. liður fsp. er: „Hvað líður að öðru leyti framkvæmd póst- og símamálastjórnarinnar um sjálfvirkt simakerfi?“ Þá er rétt að geta þess, að á árinu 1966 er gert ráð fyrir að setja í samband sjálfvirka stöð á Selfossi, Eyrarbakka með Stokkseyri, Þorlákshöfn, Hveragerði, Hvolsvelli, Hellu, Þykkvabæ, Vík, Stykkishólmi, Ólafsfirði og væntanlega Brúarlandi og Vogum. Enn fremur verða stækkanir í Hafnarfirði, Selási, Grindavík, Grensásstöðinni í Reykjavík og í Kópavogi. Gert er ráð fyrir, að á næsta ári verði bætt við 2000 númerum frá Grensásstöðinni í Reykjavik, enda gerist þess þörf, þar sem nú má segja, að öll símanúmer séu upptekin hér í Reykjavik. Þá er það á árinu 1967, að gert er ráð fyrir að koma sjálfvirkri stöð í Grafarnesi, Ólafsvík, Hellissandi, Brú, Borðeyri, Hólmavík, Hvammstanga, Blönduósi, Skagaströnd, Sauðárkróki, Hofsósi og Kópaskeri og enn fremur stækkun á Selási. Árið 1968 var eins og ég áður lýsti. En það, sem búið er að gera í sambandi við sjálfvirkar stöðvar, er, að á öllu landinu eru nú í notkun 18 sjálfvirkar símstöðvar og í des. n.k. bætast væntanlega við 2. Þá verða sjálfvirku stöðvarnar 20. Þessar stöðvar eru Reykjavík, Grensás, Selás, Kópavogur, Hafnarfjörður, Keflavík, Innri-Njarðvík, Gerðar, Sandgerði, Grindavík, Vestmannaeyjar, Akranes, Borgarnes, Akureyri, Hjalteyri, Dalvík, Húsavik, Raufarhöfn, Siglufjörður og Hafnir. Og enn fremur er sjálfvirkt langlínusamband á milli framangreindra staða, þannig að þægindi eru orðin talsverð að þessu. Stöðvar á Austfjörðum ættu þá að geta komið einnig á árunum 1968-1969. Það hefur ekki enn verið pantað efni í þær, en það má gera ráð fyrir, að afgreiðslufrestur sé 1 1/2 ár, þannig að ef pöntun væri gerð um næstu áramót, muni efnið koma til landsins á miðju ári 1967. En framkvæmdin í þessum málum öllum fer vitanlega ekki aðeins eftir þessari áætlun, sem gerð er, heldur fer hún eftir því fjármagni, sem til þessa verður varið. Hún fer einnig eftir því, hve miklum mannskap er á að skipa hjá Landssimanum, en það hefur tafið mjög framkvæmdir að undanförnu, að það hefur vantað símvirkja og fleiri tæknimenntaða menn til þess að vinna að þessu. Og ég held, að það verði að segja, að þótt ekki hafi verið staðið að fullu við þessa fyrstu áætlun, sem gerð var lauslega af Landssímanum, þegar talað var um, að kauptún og þorp hefðu fengið sjálfvirkan síma á árunum 1966 og 1967 og allar sveitir 2 árum seinna, 1968-1969, þó að það verði nú ekki alveg, verður að segja, að það hafi verið unnið að þessum málum með talsverðum hraða. En samkv. þessu má gera ráð fyrir, að það verði tveimur árum seinna en upphaflega var áætlað, sem kauptún og þorp hafa fengið sjálfvirkar stöðvar, og þá væntanlega tveimur árum seinna, sem sveitirnar hafa fengið sjálfvirkt samband. En ég hygg, að það sé öllu erfiðara að gera nákvæma áætlun um það, hvenær því verður lokið, og ekki verða það að sinni nema þéttbýlustu sveitirnar, sem geta komizt í sjálfvirkt samband, vegna margs konar tæknilegra erfiðleika. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að það vitanlega bætir ákaflega mikið þjónustuna að fá sjálfvirkar stöðvar og geta haft opið allan sólarhringinn, og það er þess vegna, sem að þessu er stefnt með ærnum tilkostnaði. Og það er ástæða til þess að ætla, að þetta takist tiltölulega fljótt og tiltölulega miklu fyrr hér á landi en í nágrannalöndunum. Við höfum gert hærri kröfur en ýmis hin þéttbýlli og fjölmennari lönd, og er það að vísu vel, úr því að hægt er að standa við það. Og þegar til lengdar lætur, borgar sig að hafa lagt í þennan kostnað. Það borgar sig beinlínis fjárhagslega með sparnaði í rekstrinum. Þetta hlýtur að taka eðlilega nokkurn tíma, ekki aðeins vegna þess, að það þarf mikið fjármagn, heldur einnig vegna tæknilegra erfiðleika, sem þessu eru samfara. Og þá ber að geta þess, að um leið og hugsað er um það að setja upp sjálfvirkar stöðvar víðs vegar úti um land, í kauptún og þorp og síðan út um sveitir, þarf að byggja upp í þéttbýlinu hér, því að þaðan koma mestar tekjurnar, og bezt að segja það eins og er, að það hefur oft verið lagt til frá Landssímanum hér úr höfuðborginni fjármagn til þess að færa símann víðs vegar út um byggðina. Þess vegna er það, að hraða verður því að fullgera Grensásstöðina og losa þannig 2000 númer, og síðan verður að hefjast handa, helzt á næsta ári, að stækka aðallandssímahúsið hér í miðbænum, til þess að geta bætt við þar síðar. Þetta er nú það, sem ég hef að segja um þessi mál nú í bili, og er það byggt á bréfi frá póst- og símamálastjóra.



Herra forseti. Framkvæmdir í símamálum á Vestfjörðum hafa gengið hægt og rólega að mínum dómi. Á Alþ. 1956 var samþ. þál. um að athuga möguleika á því að setja upp sjálfvirkar símastöðvar á Ísafirði, Bolungarvík og Hnífsdal, enn fremur að fram verði látin fara athugun á því, á hvern hátt verði bætt símasamband þessara byggðarlaga og Vestfjarða í heild við aðra landshluta. 1957 er flutt þáltill. á ný í þessum málum, og var orðalag hennar á þá leið, að ríkisstj. er falið að láta Landssímann koma upp sjálfvirkri símstöð fyrir Ísafjörð, Hnífsdal, Bolungarvík og Súðavík, eins fljótt og verða má. Þessari till, var vísað til fjvn, og í nál. n. segir, að póst- og símamálastjóri telji, að sjálfvirk símstöð á Ísafirði muni spara Landssímanum um 400 þús. kr. árlega. Með hliðsjón af þessum sparnaði og þægindum þeim, sem sjálfvirk símstöð jafnframt veitir símnotendum, telur n. mikilvægt, að umrædd stöð komist upp. Hins vegar telur n. ekki fært að leggja til, að breytt verði niðurröðun einstakra liða. En póst- og símamálastjóri segir í þessu nál., að þessi sjálfvirka símstöð á Ísafirði verði komin upp á árinu 1963. Það verða því fleiri en ein áætlun, sem fyrir liggja um sjálfvirkt símakerfi í þessum landshluta, og það er því orðinn ærið langur dráttur, sem þar hefur orðið á. Ég fyrir mitt leyti tel fulla ástæðu til þess, að framkvæmdaáætlun Landssímans sé ekki í höndum póst- og simamálastjórnarinnar einnar, heldur ætti hér að vera um þingkjörna stjórn að ræða, sem endurskoðar þessa framkvæmdaáætlun og jafnar framkvæmdir með einhverjum öðrum hætti en þessum embættismönnum hefur þóknazt. Ég vil segja fyrir mitt leyti, að ég tel, að svæði eins og Ísafjarðarsvæðið með Hnífsdal og Bolungarvík og Súðavík, þar eru í sept. í haust 835 símnotendur, kauptún í Vestur-Ísafjarðarsýslu eru með 241 símnotanda, kauptún í Vestur-Barðastrandarsýslu með 338 og kauptúnin í Strandasýslu með 137, - þessi svæði eru gersamlega látin veru útundan, svo og Austfirðir, og ég tel, að þarna hafi átt að jafna á milli eða a.m.k. taka fjölmennustu svæðin fyrr, en láta ekki ár eftir ár dragast þessa framkvæmdaáætlun, sem var lofað á árinu 1957 að væri komin í notkun, a.m.k. hvað þennan hluta af Vestfjörðum snerti, á árinu 1963. Það ber að viðurkenna, að framkvæmdir Landssímans hafa verið miklar á undanförnum árum í öðrum landshlutum og sífellt verða fleiri og fleiri landsmenn aðnjótandi sjálfvirka símakerfisins og fá með því þjónustu símans allan sólarhringinn. En finnst mönnum það réttlæti, að þeir, sem lengst eiga að bíða eftir að fá sams konar þjónustu, eiga jafnframt að búa við það að njóta símans aðeins 2 klukkutíma á sólarhring, eins og verið hefur undanfarna áratugi, og er það réttlátt, að þróttmikil framleiðslukauptún eigi enn þá um árabil að hafa símstöðvar sinar opnar 6 klukkutíma á virkum dögum og 3 klukkutíma á helgum dögum og einstaka kaupstaðir 14 1/2 klukkutíma á virkum dögum og 4 klukkutíma á helgum dögum? Ég vil hér með bera fram þau eindregnu tilmæli til hæstv. samgmrh., að hann láti athuga þennan þátt í þjónustu símans og sjái um, að hér verði gerð sú breyting, að þjónustutími símans á þessum stöðum, sem ég hef hér nefnt, verði aukinn verulega frá því, sem nú er, og þykir mér það á engan hátt ósanngjörn krafa, að símstöðvar þær, sem nú eru opnar í 2 klukkutíma á sólarhring, verði opnar í 6 klukkutíma og á öðrum stöðum verði þjónustutími hlutfallslega lengdur frá því, sem nú er. Ég vona, að hæstv. samgmrh. taki þessum tilmælum vel og athugi þetta mál, því að ég veit, að sjálfur hefur hann áhuga á því að leiðrétta slíkt misræmi, og vona, að þetta misræmi verði leiðrétt þegar á þessum vetri og helzt ekki síðar en um n. k. áramót.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf við báðum liðum fsp. minnar, en harma það hins vegar, að enn skuli verða nokkur dráttur á framkvæmdum frá því, sem fyrirheit hefur verið gefið um í áætlun landssímastjórnarinnar, eins og gengið var frá þeirri áætlun 1960. Það er bert af svörum hæstv. ráðh., að framkvæmdir eru orðnar tvö ár á eftir þeirri síðustu áætlun, og enn meiri er dráttur orðinn frá því, sem fyrst var gefið fyrirheit um sjálfvirkan síma á Ísafjarðarsvæðinu, sem sé þegar fyrirheit var gefið um, að það skyldi verða eigi síðar en 1963. Nú fáum við fyrirheit um það, að þetta skuli gerast á árinu 1968, og jafnvel gefnar vonir um, eða þannig skildi ég orð hæstv. ráðh., að þetta kynni að geta orðið á árinu 1967 að einhverju leyti. Ég skal hins vegar játa, að Landssíminn hefur haft í mörg horn að líta og hefur vitanlega kosið að haga framkvæmdum í þessu máli þannig að byrja í fjölbýlinu, því að með því móti hefur Landssíminn getað fengið mest fjármagn til þess að sinna framhaldi verkefnisins að öðru leyti, og það var gerð grein fyrir því, að sú yrði röð verkefnanna í áætluninni 1960, og að lokum klykkt út með því, að sveitasímum skyldi verða breytt og þeir tengdir við sjálfvirka kerfið, og nýjar smástöðvar og stækkanir á ýmsum stöðum, svo og viðaukar símarása, hafi verið síðasti kapítulinn í framkvæmd þessarar áætlunar, og átti henni þá að vera lokið 1967 og 1968, en verður nú sýnilega ekki fyrr en 1969-1970. Það hafa fleiri framkvæmdir farið fram úr áætlun, bæði að því er kostnað snertir og tíma, og veit ég, að þarna verður unnið að eins og framast er hægt. En að lokum vil ég taka undir þau tilmæli hv. 11. landsk. þm., sem hér talaði áðan, Matthíasar Bjarnasonar, að ef mögulegt væri, yrði bætt símaþjónusta kauptúnanna, sjávarútvegsplássanna við Djúp, sem hafa nú mjög takmarkaða símaþjónustu, þ.e.a.s. um skamman tíma sólarhringsins, en hafa brýna þörf fyrir það að hafa betra samband við Ísafjörð, sem hefur nú þegar símaþjónustu allan sólarhringinn.



Herra forseti. Hér hafa verið gefnar upplýsingar af hæstv. samgmrh. um áætlanir Landssímans varðandi meiri háttar símaframkvæmdir á næstu árum. Í þeim upplýsingum kemur í ljós, að enn er það svo, að hlutur okkar Austfirðinga er látinn liggja algerlega eftir. Enn hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til þess að kaupa efni fyrir sjálfvirkar stöðvar á Austurlandi, og við erum huggaðir með því nú í dag, þegar komið er að þeim tíma, sem okkur hafði verið lofað að úr framkvæmdum yrði í þessum efnum, að við megum fyrst búast við sjálfvirkum stöðvum á Austurlandi árið 1969, ef þá efni verði keypt nú á næstunni. Ég vil í tilefni af þessu beina því til hæstv. ráðh., að hann beiti sér fyrir því, að þessi áætlun verði endurskoðuð með tilliti til Austurlands. Ég efast ekkert um það, að hæstv. ráðh. hlýtur að vera það kunnugt, að ástandið í símamálum er verra á Austurlandi en alls staðar annars staðar á landinu og hefur raunverulega farið versnandi þrátt fyrir vissar umbætur í þessum efnum á síðustu árum vegna þess, hverjar breytingar hafa orðið í símaviðtölum og í atvinnuþróuninni á Austurlandi nú á síðustu árum. Ég efast ekkert um, að það er ekki ástæða til þess að bíða með framkvæmdir í símamálum á Austurlandi vegna þess, að símaafgreiðsla þar standi ekki fjárhagslega undir sínum hlut. Ég er ekki í neinum vafa um það, að það eru stöðvar á ýmsum stöðum, sem skila drjúgum hagnaði, og er engin ástæða til þess að draga framkvæmdir í þessum efnum yfir allt Austurland, jafnvel þó að þar kynnu að vera einstaka staðir, sem vegna smæðar sinnar yrðu að bíða nokkuð. En mér sýnist áætlunin vera sú, að fyrst eigi að taka upp alla stóra og smáa staði hér í nánd við Reykjavík og á Vesturlandi og jafnvel að koma á sjálfvirku símasamhandi við sveitir, á sama tíma sem réttmætt þykir að láta Austurland liggja algerlega eftir og hafa miklu lakari þjónustu í þessum efnum en alla aðra menn í landinu, eins og verið hefur um langan tíma. Ég treysti því, að hæstv. ráðh. kynni sér þetta mál með tilliti til þess að bæta nokkuð úr því misrétti, sem Austurland hefur orðið fyrir bæði í þessari áætlunargerð og framkvæmdum þessara mála.



Herra forseti. Lög um fávitahæli voru sett árið 1936. Ég lít svo á, að þessi lög hafi verið prýðilega úr garði gerð, sérstaklega miðað við þann tíma, sem þau voru sett á. Helzti gallinn á þessum l. er máske sá, að ekki var séð nægjanlega fyrir fjármagni til þess að byggja fyrir þær stofnanir, sem l. gera ráð fyrir. Það er um þessi lög eins og önnur góð lög, að það er slæmt, ef þau eru ekki framkvæmd, en mér er ekki kunnugt um, að nokkur mikilsverð atriði þessara l. hafi komið til framkvæmda eða a.m.k. séu framkvæmd nú í dag. En um þetta efni ræðir í fsp. minni á þskj. 68. Í 6. gr. l. um fávitahæli er ákvæði um, að ráðh. skuli skipa þriggja manna n. til eftirlits með heimilum og hælum fávita, heimilum og hælum, sem rekin eru af hinu opinbera. Í þessari þriggja manna n. skulu eiga sæti læknir, kennari og kona. Ég hef gert ítrekaðar tilraunir til þess að hafa upp á þessari eftirlitsnefnd fávitahæla, en án árangurs til þessa. Þess vegna leyfi ég mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ríkisstj.: Hefur þessi eftirlitsnefnd fávitahæla verið skipuð, og ef svo er, hverjir eiga þá sæti í henni nú? Í 8. gr. þessara sömu l. er mjög mikilsvert ákvæði þess efnis, að sett skuli reglugerð, þar sem tiltekið sé, hvernig safna skuli skýrslum um tölu og hagi fávita í landinu, hvernig aðgreina skuli fávita börn, sem ætluð er vist á skólaheimilum eða hjúkrunarhælum, og loks, hvernig eftirliti skuli hagað með þeim fávitum, sem dveljast utan opinberra hæla. Ég hef ekki getað haft upp á þessari reglugerð, sem 8. gr. l. fyrirskipar að sett skuli, og því spyr ég í 2. lið minnar fsp.: „Hafa með sérstakri reglugerð verið sett ákvæði um skýrslusöfnun, aðgreiningu og eftirlit, svo sem fyrir er mælt í 8. gr. laganna?“ Ég vænti þess að fá greinargóð svör við þessu af hálfu hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Þessum tveimur fsp. frá hv. 9. þm. Reykv. verður að svara báðum neitandi. Ég skal leyfa mér að gera örstutta grein fyrir málinu að öðru leyti. Um fávitahæli gilda nú lög nr. 18 frá 1. febr. 1936, eins og hann vék að, og samkv. 1. gr. þeirra laga skal ríkisstj. sjá um, að stofnað verði, jafnóðum og veitt er fé til þess á fjárl., skólaheimili fyrir þá unga fávita, sem eitthvað geta lært, hjúkrunarheimili og í þriðja lagi vinnuhæli. Á vegum ríkisins hefur enn sem komið er einungis verið reist hjúkrunarhæli, og var það fyrst stofnsett á Kleppjárnsreykjum, eins og kunnugt er, en er nú í Kópavogi, þar sem hugsað er að hafa í framtíðinni aðalfávitahæli ríkisins. Þarna hafa átt sér stað mjög merkar framkvæmdir, sem fyrst og fremst hafa orðið mögulegar vegna þess, að á undanförnum árum hefur verið tryggt fé til þessara framkvæmda með sérstökum hætti, svo sem kunnugt er. Veruleg stækkun á þessu hæli átti sér stað nú ekki alls fyrir löngu, þegar tekið var til starfa í nýjum húsakynnum, og hygg ég, að allur aðbúnaður þar sé með ágætum og þeim til mikils sóma, som að því hafa unnið. Á vegum einkaaðila hafa verið stofnsett fávitahæli að Sólheimum í Grímsnesi, og er það elzt þeirra fávitahæla, sem nú eru rekin, að Skálatúni í Mosfellssveit, Tjaldanesi í Mosfellssveit og Lyngási í Reykjavík. Hið síðast talda er stofnað og rekið af Styrktarfélagi vangefinna og ætlað aðallega börnum, sem mörg hvar njóta þar nokkurrar kennslu. Eftirlitsnefnd sú, sem 6. gr. l. um fávítahæli gerir ráð fyrir til að hafa eftirlit með fávitaheimilum og hælum, hefur, eins og ég sagði áðan, aldrei verið skipuð og ekki heldur sett reglugerð sú, sem 8. gr. l. gerir ráð fyrir að sett verði um skýrslusöfnun, aðgreiningu og eftirlit með fávitum og hælum þeirra. Síðan þessi lög frá 1936 um fávitahæli voru sett, hefur orðið mikil þróun í fræðslumálum hér á landi, og gera lög nr. 34 frá 1946, um fræðslu barna, 5. og 6. gr., ráð fyrir, að börnum, sem annaðhvort skortir hæfileika eða heilsu til að stunda nám í almennum barnaskólum, skuli séð fyrir vist í skóla eða stofnun, sem veiti þeim uppeldi og fræðslu við þeirra hæfi. Þar sem sveitarfélög og ríkissjóður standa sameiginlega undir kostnaði af fræðslu barna, en l. um fávitahæli gera ráð fyrir ríkisreknum skólaheimilum fyrir fávita, sem eitthvað má kenna, eru komin upp vandamál í sambandi við fyrrnefnt Lyngáshæli um, hvernig greiðslu kostnaðar af fræðslu barna, sem þar dveljast, skuli hagað. Fyrir tilstuðlan menntmrn. var úr því leyst til bráðabirgða, og jafnvel lagði menntmrn. til við dóms- og kirkjumrn. með bréfi, dags. 27. maí s.l., að l. um fávitahæli verði í heild endurskoðuð hið allra fyrsta. Ég hef síðan sem ráðh. heilbrigðismála ákveðið að skipa n. til þess að endurskoða þessi lög. Ég hygg, að æðimargt hafi breytzt í viðhorfi manna til þess, hvernig þessum málum skuli skipað, á þessum næstum 30 árum síðan l. voru sett, og eins og kunnugt er, hafa þau ekki nema að litlu leyti verið virk og þá kannske eingöngu og sér í lagi ekki þangað til nú síðustu árin af margs konar fjárhagsörðugleikum. N., sem hefur verið falið það verkefni að endurskoða l. í heild, er skipuð þremur mönnum og mun taka til starfa á næstunni. Í henni eiga sæti Benedikt Tómasson skólayfirlæknir, sem verður jafnframt formaður n., Björn Gestsson, sem er forstöðumaður Kópavogshælisins, og Hrafn Bragason, sem er tilnefndur af menntmrn.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. svör hans. Þau voru skýr og ótvíræð. Hvorug þessara ákvæða í l. um fávitahæli hafa nokkru sinni komið til framkvæmda. Þetta ber að harma, og það ber að vita þetta. Hér er um mestu lítilmagna þjóðfélagsins að ræða, fólk, sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér á neinn hátt. Þessi ákvæði, sem hér er um að ræða og aldrei hafa verið framkvæmd, snerta það sérstaklega að reyna að tryggja öryggi þessa fólks, en um það hefur ekki verið hirt, hvorki fyrr né síðar. Það var hins vegar jákvætt hjá hæstv. ráðh., að hann gat þess, að nú hefði verið skipuð n. til að endurskoða l. um fávitahæli. Ég fagna því og tel það þakkarvert út af fyrir sig. Ég tók það fram áðan, að þessi lög eru tvímælalaust vel úr garði gerð, sérstaklega miðað við þann fjarlæga tíma, sem þau urðu til á. En hitt er auðvitað æskilegt, að endurskoða slík lög nú eftir 30 ár. Það getur, eins og hæstv. ráðh. tók fram, verið eitt og annað, sem tímabært sé að taka til endurskoðunar í l. og breyta til samræmis við breyttar aðstæður og breytta tíma. Eftirlitsnefnd fávitahæla hefur að sjálfsögðu alltaf verið nauðsynjamál. Hvort sem hælin voru mörg eða fá á þessu tímabili, hafa alltaf einhver fávitahæli verið, eitt eða fleiri, og það bar að skipa þessa eftirlitsnefnd til þess að tryggja, að vel færi um þau börn, sem þar voru sett. Eins er um ákvæðið í 8. gr., sem er mjög mikilsvert, m.a. þetta, að safna skýrslum um tölu fávita í landinu. Enginn veit enn í dag, hve margir fávitar eru í landinu, og þaðan af síður, að nokkur viti í dag um hagi alls þorra þessara barna. Það var sérstakt mannúðarmál að láta þetta ákvæði koma til framkvæmda. En um það hefur enginn ráðh. hirt á öllum þessum árum. Þá er ekki síður ástæða til þess ákvæðis í 8. gr., að haft sé eftirlit með fávita börnum utan hinna opinberu hæla, því að þótt alltaf geti átt sér stað slæm aðbúð á hælum eftirlitslaust, er þó enn meiri hætta á slæmri aðbúð barna hjá hinum og öðrum einstaklingum, vandamönnum eða vandalausum. Það má því furðulegt heita, að þessi mikilsverðu ákvæði í þessum ágætu l. skuli aldrei hafa komið til framkvæmda. En ég vona, að þessu ófremdarástandi sé nú senn lokið og hraðað verði endurskoðun l., þau færð í nútímabúning, og umfram allt vil ég láta í ljós vonir um, að þau væntanlegu lög verði framkvæmd.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 68 leyft mér að flytja fáeinar fsp. til hæstv. samgmrh, um sérleyfissjóð og umferðarmiðstöð og vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa þær upp: „1. Hversu mikið fé hefur innheimzt í sérleyfisgjöldum og hópferðagjöldum, frá því að sú innheimta byrjaði til október 1965? 2. Á hvern veg hefur því fé verið varið, sem spurt var um í 1. fsp.? 3. Hvenær var byrjað að byggja umferðarmiðstöðina í Reykjavík? 4. Hversu mikið fé hefur Reykjavíkurborg lagt af mörkum til byggingar umferðarmiðstöðvarinnar? 5. Hver var byggingarkostnaður umferðarmiðstöðvarinnar orðinn 1. okt. 1965: a) í heild, b) miðað við rúmmetra? 6. Hvað er áætlað, að kostnaðurinn verði mikill við þær framkvæmdir, sem ólokið er við byggingu umferðarmiðstöðvarinnar, og hvenær má búast við því, að hún verði fullfrágengin? 7. Hverjum hefur verið veitt aðstaða til rekstrar hótels og verzlunar í umferðarmiðstöðinni? 8. Hver verður aðstaða sérleyfishafa í umferðarmiðstöðinni og hvað þurfa þeir að greiða fyrir þá aðstöðu á mánuði? 9. Má búast við því, að byggingarkostnaður umferðarmiðstöðvarinnar leiði til fargjaldahækkunar á sérleyfisleiðum?“ Ég hef leyft mér að hafa þessar fsp. svona sundurgreindar í staðinn fyrir 1-2 almennar spurningar um sérleyfissjóð og umferðarmiðstöð. Þessar fsp. skýra sig sjálfar, og þarf ég ekki að fylgja þeim úr hlaði með mörgum orðum. Í tilefni af hinni skeleggu ræðu hv. 4. þm. Vestf. hér áðan um útboð og tilboð í verk, bæði á vegum hins opinbera og einstaklinga, vildi ég leyfa mér að biðja hæstv. samgmrh. að upplýsa, um leið og hann svarar þessum fsp. mínum, hvort það verk að byggja umferðarmiðstöðina í Reykjavík hafi á sínum tíma verið boðið út, og ef svo er ekki, með hvaða rökum það var gert.



Herra forseti. Fsp. þær, sem hér er um að ræða, eru í mörgum liðum, og er það út af fyrir sig ekkert til aðfinnslu, en ég vil leitast við að svara þeim eftir réttri röð. 1. spurning: „Hversu mikið fé hefur innheimzt í sérleyfisgjöldum og hópferðagjöldum, frá því að sú innheimta byrjaði til 1. okt. 1965.“ Svar: Innheimta sérleyfis- og hópferðagjalda er kr. 13 418113.62, auk þess vaxtatekjur 973 855.36 kr. og endurgreiddur kostnaður 72 578.84 kr. Þetta verður 14 464 557.81 kr. 2. spurning: „Á hvern veg hefur því fé verið varið, sem spurt var um í 1. fsp.?“ Svar: Það er sundurliðað hér í skýrslu frá póst- og símamálastjóra. Því hefur verið varið þannig: Framlag til Ferðaskrifstofu ríkisins kr. 2 143 055.17. Kostnaður við framkvæmd sérleyfislaga 6 849 624 kr. Styrkur til gistihúsa 1942-1948 399 894.40 kr. Eftirgefin sérleyfisgjöld 16 500 kr. Afskrifuð skuldabréf 45 000 kr. Greitt til byggingar umferðarmiðstöðvar 4 millj. 570 þús. Lán til gistihúsa 314 643 kr. Mismunur 125 832.25, sem er í sjóði. 3. spurning: „Hvenær var byrjað að byggja umferðarmiðstöðina í Reykjavík?“ Bygging umferðarmiðstöðvarinnar hófst í aprílmánuði 1960. „4. Hversu mikið fé hefur Reykjavíkurborg lagt af mörkum til byggingar umferðarmiðstöðvarinnar?“ Svar: Reykjavíkurborg hefur lagt fram 1 millj. kr. til byggingarinnar sjálfrar. „5. Hver var byggingarkostnaður umferðarmiðstöðvarinnar orðinn 1. okt. 1965: a í heild, b. miðað við rúmmetra?“ Hinn 1. okt. 1965 var búið að greiða 16 millj. kr. vegna byggingarkostnaðar. Þá voru ógreiddar um 2 millj. kr. vegna framkvæmda síðustu 2-3 mánuðina. Í heild skiptist byggingarkostnaðurinn nokkurn veginn að jöfnu milli húss og lóðar. Rúmtak hússins er nokkuð á 9. þús. rúmmetra, byggingarkostnaður sjálfs hússins nálægt 1200 kr. á rúmmetra. Skipt var um jarðveg á um það bil 1400 fermetra svæði, og mun meðaljarðvegsþykkt um 2 metrar. Steypt og malbikuð bilastæði eru um 6000 fermetrar. „6. Hvað er áætlað, að kostnaðurinn verði mikill við þær framkvæmdir, sem ólokið er við byggingu umferðarmiðstöðvarinnar, og hvenær má búast við því, að hún verði fullfrágengin?“ Þegar framkvæmdum lýkur, sem búizt er við að geti orðið á næstu 4-6 mánuðum, má ætla, að byggingarkostnaður að meðtöldum vöxtum á byggingartíma verði 19 millj. „7. Hverjum hefur verið veitt aðstaða til rekstrar hótels og verzlunar í umferðarmiðstöðinni?“ Sumarið 1964 var aðstaða til veitingarekstrar auglýst laus til umsóknar. Gerður hefur verið samningur við Hlað h/f um, að hlutafélagið leigi þessa aðstöðu. Það bárust nokkur tilboð, og þetta var sá aðili, sem tiltækilegt var að semja við. „8. Hver verður aðstaða sérleyfishafa í umferðarmiðstöðinni, og hvað þurfa þeir að greiða fyrir þá aðstöðu á mánuði?“ Sérleyfishafar fá til afnota afgreiðsluaðstöðu í aðalsal, rúmgóða vörugeymslu fyrir smærri vörusendingar og 5 skrifstofuherbergi auk bílastæða úti við. Mánaðarleigan er ákveðin 10 þús. kr. á mánuði. „9. Má búast við því, að byggingarkostnaður umferðarmiðstöðvarinnar leiði til fargjaldahækkunar á sérleyfisleiðum?“ Svar: Til fargjaldahækkana mun ekki koma vegna flutnings sérleyfishafa í stöðina, og stefnt er að því, að sérleyfisgjald þurfi ekki að hækka frá því, sem nú er. Mér þykir rétt að gera örstutta grein fyrir því, hvers vegna ýmsu af tekjum sérleyfissjóðsins hefur verið varið eins og áður var lýst og með hvaða heimildum það var gert. Með 1. um Ferðaskrifstofu ríkisins, nr. 33 1. febr. 1963, var, sbr. 7. gr. þeirra l., ákveðið, að 5% stimpilgjald af brúttóupphæð afhentra farmiða á sérleyfisleiðum skyldi renna til starfsemi Ferðaskrifstofunnar. Þegar áðurnefndum l. um Ferðaskrifstofu ríkisins var breytt með 1. nr. 20 12, marz 1947, var eins og upphaflega kveðið svo á í 13. gr. hinna nýju l., að heimilt væri að greiða kostnað við rekstur Ferðaskrifstofunnar af sérleyfisgjaldi bifreiða, sem var innheimt samkv. l. um skipulag á fólksflutningum með bifreiðum. Á þessum lagaheimildum grundvallast greiðsla á því framlagi til Ferðaskrifstofu ríkisins, sem um ræðir á yfirliti pósts og síma. Í sambandi við meðferð skipulagslaganna á Alþ. 1945 var þar um það rætt og því ómótmælt, að fé mætti veita, eins og þá hafði verið gert að undanförnu, til þess að styrkja gistihús á landsbyggðinni til þess að láta gera á þeim æskilegar og nauðsynlegar umbætur. Á þessu eru byggðar styrk- og lánveitingar þær til gistihúsa, sem um ræðir í téðu yfirliti pósts og síma, samtals um 400 þús. kr. í styrki og lán, að eftirstöðvum rúmar 300 þús. kr. Mér þykir rétt að geta þess, að það er gert ráð fyrir, að sérleyfishafar flytji í þessa nýju byggingu um næstu helgi. Það er, eins og fram var tekið, ekki alveg fulllokið við þessa framkvæmd, og er það aðallega suðurglugginn, sem ekki er kominn í. Hefur staðið á verksmiðjunni að smíða hann, og þess vegna er því ekki lokið. En það er gert ráð fyrir, að því verði lokið á 1. eða 2. mánuði næsta árs. Um hina munnlegu fsp., sem hv. fyrirspyrjandi varpaði hér fram áðan, hvort þetta verk hefði verið boðið út, minnir mig, að hlutar af því hafi verið boðnir út, en ekki verkið í heild. En Almenna byggingarfélagið hefur unnið að miklum hluta af þessu, að grefti og séð um nokkurn hluta af byggingunni. Hins vegar var í upphafi skipuð byggingarnefnd, sem hefur séð um framkvæmdir allar við bygginguna. Þessi bygging er allmikið hús, eins og lýst hefur verið, og verður þarna mikil og breytt aðstaða fyrir sérleyfishafa frá því, sem verið hefur. Í húsinu verður veitingastofa, eins og fram er tekið. Þar verður einnig bankaútibú. Þar er aðsetur Umferðarmálaskrifstofunnar, og sérleyfishafar hafa þarna einnig aðstöðu með skrifstofuhúsnæði.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. samgmrh. fyrir hans mjög greinargóðu svör við fsp. mínum. Þessi svör hæstv. ráðh. bera með sér, að byggingarkostnaður umferðarmiðstöðvarinnar er kominn nú upp í 18 millj. kr., og hann býst við því, að þegar öllu er lokið, verði kostnaðurinn um 19 millj. kr. Það, sem vakti athygli í sambandi við svör hæstv. ráðh., var einkum tvennt. Í öðru lagi, að byggingarframkvæmdir hafa verið á döfinni frá því 1960 eða í 5 ár, og er það auðvitað óhæfilega langur tími við slíkar byggingarframkvæmdir og veldur auknum kostnaði og töfum. Hitt atriðið var það, að kostnaðurinn virðist skiptast að jöfnu milli kostnaðar við byggingarframkvæmdir og kostnað við lóðarframkvæmdir, og hæstv. samgmrh. upplýsti, að skipt hefði verið um jarðveg á því svæði, sem þessi umferðarmiðstöð var byggð á. Hæstv. ráðh, svaraði því til í 7. fsp.-lið, að aðstaða til veitingahúsarekstrar hefði verið veitt fyrirtæki, sem Hlað h/f nefnist. Þannig háttar til, að sérleyfishafar, í þeirri aðstöðu, sem þeir eru nú, hafa þær tekjur af sölu veitinga eða af verzlun í húsnæði því, sem þeir eru í núna, að tekjurnar af því nægja til þess að halda uppi kostnaði þeirra við afgreiðslustörf í sambandi við afgreiðslumiðstöðina hjá þeim. Það hefði því verið eðlilegt, að þeir hefðu fengið þá aðstöðu í umferðarmiðstöðinni, svipað og þeir hafa nú í eigin húsakynnum, að fá tækifæri til að hafa tekjur af veitingarekstri þar til að standa undir kostnaði af þeirri leigu, sem þeir þurfa að greiða. Mér þykir gott að hafa fengið þær upplýsingar hjá hæstv. ráðh., að sérleyfisgjöldin þurfi ekki að hækka vegna kostnaðarins af þessari umferðarmiðstöð og ekki þurfi hennar vegna að hækka fargjald á sérleyfisleiðum í landinu, sem hefði verið óheppilegt, bæði vegna dýrtíðarspursmáls og einnig vegna samkeppni þessara fólksflutninga við fólksflutninga á sjó og í lofti.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði. Ég get tekið undir það, sem Im. fyrirspyrjandi sagði, að sérleyfishafar hefðu vitanlega vel getað komið til greina með það að hafa veitingaaðstöðu í umferðarmiðstöðinni. En eins og ég sagði áðan, var þessi aðstaða auglýst, og ég hef ekki orðið var við neina umsókn frá sérleyfishöfum. Það er þess vegna, sem það hefur ekki komið til greina að leigja þeim.



Herra forseti. Uppbygging sjónvarpskerfis á Íslandi og rekstur íslenzks sjónvarps er stórmál, hvort heldur litið er á fjárhagslega eða menningarlega hlið þess. Það mætti því ætla, að löggjafarþing þjóðarinnar þyrfti um slíkt mál að fjalla, þar væru teknar ákvarðanir um helztu framkvæmdaratriði og stofnuninni sniðinn stakkur með sérstakri löggjöf. Svo mikið er víst, að oft hefur Alþ. fjallað um mál, sem eru á allan hátt minni í sniðum en þetta. En það er því líkast, sem stjórnarvöld landsins telji það óþarfa, að Alþ. skipti sér neitt verulega af þessari stórframkvæmd, og sjálft hefur Alþ. verið furðu tómlátt um málið. Nú hefur heyrzt í fréttum, að undirbúningur að íslenzku sjónvarpi á vegum ríkisútvarpsins sé töluvert langt á veg kominn og nokkrir tugir manna hafi þegar verið ráðnir að þessari nýju stofnun. Ég tel því fyllilega tímabært, að Alþ. og þjóðinni í heild sé gerð grein fyrir því, hvernig þessi mál standa nú. Það er liðið hátt á annað ár síðan ég flutti hér á hv. Alþ. fsp. um sjónvarpsmál. Af því tilefni gaf hæstv. menntmrh. þá allýtarlega skýrslu um málið og skýrði þar frá því, hverjar áætlanir væru uppi og hvernig sakir stæðu þá. En síðan hefur ýmislegt gerzt og mikil undirbúningsvinna farið fram, svo að ætla má, að sitthvað sé ljósara í þessum efnum nú en þá var. Fsp. mín er í fimm liðum og er svo hljóðandi: „1. Hvenær er gert ráð fyrir, að íslenzkt sjónvarp, sem undirbúið hefur verið á vegum ríkisútvarpsins, taki til starfa. 2. Hvenær er áætlað, að íslenzkt sjónvarpskerfi verði komið í það horf, að sjónvarpssendingar geti náð til allra landsbúa? 3. Hvaða áætlanir liggja nú fyrir um stofnkostnað og rekstrarkostnað íslenzks sjónvarps? 4. Hefur ríkisstj. látið semja frv. til 1. um íslenzkt sjónvarp? 5. Hefur ríkisstj. með hliðsjón af tilkomu íslenzks sjónvarps endurskoðað afstöðu sína til sjónvarpsrekstrar varnarliðsins svonefnda í því skyni að banna þann rekstur eða takmarka útsendingar Keflavíkursjónvarpsins við herstöðina eina?“ Ég tel, að þessi fsp. eða einstakir liðir hennar þurfi ekki mikilla skýringa við, og skal því látið nægja að fara aðeins örfáum orðum um síðasta liðinn. Allt frá því að leyfð var stækkun sjónvarpsstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli árið 1961, hafa sjónvarpssendingar þaðan náð yfir svæði, þar sem býr meira en helmingur íslenzku þjóðarinnar. Nú leyfi ég mér að spyrja: Er það ætlun íslenzkra stjórnarvalda að heimila þann sjónvarpsrekstur með óbreyttu sniði, eftir að íslenzkt sjónvarp tekur til starfa? Sjá ráðamenn ekki ærin vandkvæði á því frá þjóðernislegu og menningarlegu sjónarmiði, að rekið sé hér slíkt sjónvarp, herstöðvarsjónvarp, sem nær til meira en helmings þjóðarinnar, rekið í 7-14 klukkustundir á dag við hlið íslenzks sjónvarps, sem gert er ráð fyrir að því er manni skilst, að verði 2 stundir á dag eða svo? Ég tel ástæðu til að ætla, að sumir ráðamenn a.m.k. sjái vandkvæði á þessu. Þannig hefur blað hæstv. menntmrh., en ritstjóri þess er formaður útvarpsráðs, hv. þm. Benedikt Gröndal, sagt, að núverandi ástand í sjónvarpsmálum sé andstyggileg sjálfhelda og rekstur amerískrar sjónvarpsstöðvar við hlið væntanlegs íslenzks sjónvarps gangi ekki til frambúðar. Og samkv. því, sem blað, sem Ingólfur nefnist, skýrði frá hinn 17. júní í vor, hafði hæstv. menntmrh. á fundi um sjónvarpsmál þá nýlega sagt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðh. kvaðst telja núverandi ástand í sjónvarpsmálum óviðunandi fyrir sjálfstæða menningarþjóð. En eins og nú væri komið, yrði ekki ráðin bót á því, fyrr en komið væri á önnur vegamót. Þegar íslenzkt sjónvarp hefði tekið til starfa, taldi hann rétt að taka leyfisveitingun til varnarliðsins til endurskoðunar, og kvað hann það vera sína persónulegu skoðun, að þá ætti að takmarka hið erlenda sjónvarp við Keflavíkurflugvöll einan.“ Nú leyfi ég mér að lokum að spyrja: Hefur hæstv. menntmrh. tekið þetta mál upp innan ríkisstj., og ef svo er, hefur viðhorf hæstv. ráðh. þá sigrað innan stjórnarinnar eða hefur hann beðið ósigur í málinu?



Herra forseti. Spurt er, hvenær gert sé ráð fyrir, að íslenzkt sjónvarp tæki til starfa. Ráðgert er, að íslenzkt sjónvarp hefjist á árinu 1966, eins og áætlað var í áliti n. þeirrar, sem skipuð var til þess að gera athuganir og áætlanir í sjónvarpsmálinu á sínum tíma. Í júní s.l. festi Ríkisútvarpið kaup á húseign við Laugaveg 176 í Reykjavík í því skyni, að sjónvarpsstöð Ríkisútvarpsins fengi það til afnota. Kaupverð var 12.5 millj. kr., og var helmingur staðgreiddur, en afgangurinn á að greiðast á 5 árum. Þegar hefur verið varið rúmum 200 þús. kr. til breytinga á húsinu, en miklar framkvæmdir eru þar eftir. Helztu starfsmenn sjónvarpsins hafa þegar verið ráðnir. Frá upphafi hefur verið gert ráð fyrir allt að 30 manna starfsliði. Búið er að ganga formlega frá ráðningu 5 starfsmanna, þ.e.a.s. skrifstofustjóra, deildarverkfræðings, tveggja dagskrárstjóra og kvikmyndatökumanns. Ákveðin hefur verið ráðning 15 annarra starfsmanna sjónvarpsins, þar af 4 dagskrármanna og 11 tæknimanna. Munu tæknimennirnir allir fara utan til þátttöku í 3 1/2 mán. námskeiði, er danska sjónvarpið skipuleggur sérstaklega fyrir þá, en dagskrármennirnir munu leita í ýmsar áttir til þess að afla sér menntunar og reynslu. Ýmisleg tæki í þágu sjónvarpsins hafa þegar verið keypt. Ber þar fyrst og fremst að nefna sjálfan sendi Reykjavíkurstöðvarinnar, sem kostar um 4 millj. kr., og myndsegulband, sem kostar um 3.3 millj. kr. Eru þá ótalin ýmis smærri tæki. Sjónvarpssendingarnar munu þó ekki hefjast með þessum nýja sendi Reykjavíkurstöðvarinnar, heldur með tækjum, sem fengin hafa verið eða verða að láni frá norrænu sjónvarpsstöðvunum, en meðal þeirra eru sendir og ýmis stjórntæki, mælitæki og kvikmyndatökutæki, textavél, ljósabúnaður og framköllunartæki. Enn fremur hefur sænska sjónvarpið boðizt til þess að lána fullkomna upptökubifreið, en tæki hennar yrðu notuð sem stúdiótæki til bráðabirgða. Að fenginni reynslu munu þessi lánstæki annaðhvort verða endurnýjuð með nýjum erlendum tækjum eða þau keypt af norrænu sjónvarpsstöðvunum. Þá er spurt, hvenær áætlað sé, að íslenzkt sjónvarpskerfi verði komið í það horf, að sjónvarpssendingar geti náð til allra landsbúa. Í áætlunum sjónvarpsnefndarinnar var við það miðað, að sjónvarpssendingar gætu náð til allra landsbúa á næstu 7 árum eða svo. Þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar af hálfu ríkisútvarpsins, eru ekki einungis miðaðar víð það, sem óhjákvæmilega er fyrsta stig framkvæmdanna, að koma upp sjónvarpsstöð í Reykjavík, heldur eru þær einnig frá upphafi miðaðar við framkvæmd landskerfisins. Þannig er húsið, sem keypt hefur verið fyrir sjónvarpið, miðað við það, að þar geti farið fram nauðsynleg starfsemi fyrir allt landskerfið. Einnig hafa verkfræðingar Landssímans framkvæmt á vegum Ríkisútvarpsins nauðsynlegar mælingar víða um land til rannsóknar á beztu möguleikum sjónvarpsins og dreifingar þess um landið á grundvelli þeirra áætlana, sem á sínum tíma voru gerðar í sjónvarpsnefndinni í samvinnu við innlenda og erlenda sérfræðinga. Þá er spurt, hvaða áætlanir liggi nú fyrir um stofnkostnað og rekstrarkostnað íslenzks sjónvarps. Til 1. nóv. s.l. hafa tekjur þær, sem lögum samkv. eiga að ganga til stofnunar og rekstrar íslenzks sjónvarps, numið 27.5 millj. kr. En tekjur sjónvarpsins eru annars vegar aðflutningsgjöld af sjónvarpsviðtækjum og hins vegar einkasölugjöld af innfluttum tækjum. Frá upphafi hefur verið ráð fyrir því gert, að allur kostnaður við stofnun og rekstur sjónvarpsins yrði greiddur með aðflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum, einkasölugjöldum af þeim, afnotagjöldum sjónvarpsnotenda og auglýsingatekjum sjónvarpsins sjálfs. Aldrei hefur verið gert ráð fyrir því, að ríkissjóður legði beint fram neitt fé til sjónvarpsins. Af þessum 27.5 millj. kr. tekjum hefur ríkisútvarpið þegar notað um 9 millj. kr. Helztu greiðsluliðirnir eru þessir: Kostnaður við sjónvarpshús 6.3 millj. Mælingar, aðallega utan Reykjavíkur, vegna dreifingarkerfisins 770 þús. Greiðslur upp í áhöld og tæki 640 þús. Ýmis undirbúningskostnaður og ferðakostnaður sjónvarpsmanna 246 þús. Laun 275 þús. Innréttingar á sjónvarpshúsi 112 þús. Kaupverð bifreiðar 127 þús. Ýmis annar kostnaður 430 þús. Ekki er enn hægt að gera nákvæma áætlun um, hver verða muni heildarstofnkostnaður íslenzka sjónvarpsins, pegar það byrjar fyrstu sendingar sínar, m.a. og raunar fyrst og fremst af því, að ekki hefur enn verið tekin ákvörðun um, hversu lengi verður notazt við lánstæki frá norrænu sjónvarpsstöðvunum og hvort eða að hversu miklu leyti leitað verður eftir kaupum á þeim eða ný tæki keypt í staðinn. Reynslan verður höfð til leiðbeiningar um ákvarðanir í þessum efnum. Varðandi rekstrarkostnaðinn er enn byggt á þeim áætlunum, sem sjónvarpsnefndin gerði á sínum tíma, en þá var gert ráð fyrir 20 millj. kr. rekstrarkostnaði á fyrsta heila starfsárinu og að árlegur rekstrarlostnaður yxi síðan að óbreyttu verðlagi upp í 40 millj. kr. 1972. Þá er spurt, hvort ríkisstj. hafi látið semja frv. til l. um íslenzkt sjónvarp. Í gildandi l. um Ríkisútvarpið er talin felast heimild til þess að taka einnig upp sjónvarpsrekstur, ef fé er veitt í því skyni. 7. ágúst 1964 fól menntmrn. Ríkisútvarpinu að hefja undirbúning að því að koma sem fyrst á laggirnar íslenzku sjónvarpi og skyldi í fyrsta áfanga stefnt að byggingu sjónvarpsstöðvar í Reykjavík, en siðan smám saman komið á fót kerfi til endurvarps um allt landið, eftir því sem fjárhagsgeta sjónvarpsins leyfði. Alþ. samþykkti á sínum tíma að verja einkasölugjöldum af innfluttum sjónvarpstækjum til undirbúnings sjónvarpsrekstrar, og síðar, að tolltekjur af innfluttum sjónvarpstækjum skyldu notaðar til stofnunar og rekstrar sjónvarps. Í fjárlagafrv. fyrir 1966 er gert ráð fyrir 42 millj. kr. tekjum og gjöldum vegna sjónvarps, bæði vegna stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar. Samþykki hins háa Alþ. á þessum fjarlagaákvæðum er auðvitað, ásamt gildandi l. um Ríkisútvarpið og fyrri samþykktum Alþ. um ráðstöfun einkasölugjalds og tolltekna af sjónvarpstækjum fullgildur lagagrundvöllur undir stofnun og rekstri íslenzks sjónvarps. Engin þörf er því á sérstökum lögum um sjónvarpið. Hins vegar er heildarendurskoðun á l. um Ríkisútvarpið til athugunar. Þá er að lokum spurt, hvort ríkisstj. hafi með hliðsjón af tilkomu íslenzks sjónvarps endurskoðað afstöðu sína til sjónvarpsrekstrar varnarliðsins. Þessu er því til að svara, að ríkisstj. hefur engar ákvarðanir tekið um breytingu á leyfisveitingunni til handa varnarliðinu til starfrækslu sjónvarpsstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin við fsp. minni. Þau voru fróðleg á ýmsa lund, bæði um það, sem beinlínis kom fram í svörunum, og eins um það, sem ráðh. hafði ýmist mjög fá orð um eða þagði um algerlega. Ég vil aðeins minnast á tvö atriði af því, sem fram kom í svari hæstv. ráðh. Fyrra atriðið er það, að í sambandi við fsp. mína um það, hvort eigi ekki að setja löggjöf um þessa miklu og dýru og mikilsverðu starfsemi, er því þannig svarað til nú eins og raunar áður, að bent er á lög um Ríkisútvarpið og orðað á þá leið, að talið sé, að í einhverri lagagr. þar felist heimild til sjónvarpsrekstrar. Ég verð að segja, að mér finnst þessi vinnubrögð mjög óvenjuleg, svo að ekki sé meira sagt, og ég vil ítreka það, sem ég áðan sagði, að Alþ. hefur með löggjöf oft fjallað um minna mál en stofnun og rekstur fyrirtækis eða stofnunar, þar sem um er að tefla fjölda starfsmanna þegar í upphafi og tugi og jafnvel hundruð millj. í stofnkostnað og tugi millj. í rekstrarkostnað. Hitt atriðið, sem ég vildi aðeins nefna, er það, að hæstv. ráðh. svaraði því stutt og laggott í lok svarsins, að hæstv. ríkisstj. hefði enga afstöðu tekið til þess atriðis, hvort heimila eigi áfram starfsemi Keflavíkursjónvarpsins á sama hátt eins og verið hefur. Það kemur sem sagt í ljós, að um þetta hefur ríkisstj. enga ákvörðun tekið. Ég verð að segja það, að mér finnst, að ef hæstv. ríkisstj. ætlar að gera eitthvað í því máli, sé margra hluta vegna fyllilega tími til þess kominn að gera það nú, þegar mjög liður að þeim tíma, að íslenzkur sjónvarpsrekstur á að hefjast. Og ég verð að segja það, að sú skoðun, sem hæstv. menntmrh. hefur sett fram í þessu máli og ég lýsti hér áðan, virðist annað tveggja ekki hafa verið til umr. enn þá innan ríkisstj. eða hæstv. ráðh. hefur orðið þar í minni hluta með sína skoðun. Ég skora á hann að skýra frá því, hvort þetta mál hefur verið rætt innan ríkisstj. og hvort hann hefur orðíð þar í minni hl. með skoðun sína.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér fyrst af öllu að þakka hæstv. menntmrh. fyrir sérlega greinargott svar, sem ég held að gæti verið til fyrirmyndar fyrir aðra hæstv. ráðh., þegar þeir svara fsp. En það, sem kom mér til þess að segja hér nokkur orð út af þessari fsp., var sú yfirlýsing hæstv. menntmrh., að hann teldi, að það væri engin þörf á sérstökum lögum um sjónvarpið og það væri af þeirri ástæðu, að það væri talin heimild til sjónvarpsins í útvarpslögunum. Ég verð að segja, að ég er nú dálítið hissa á þessari yfirlýsingu. Ég hef litið svo á, að það væri ákaflega hæpin heimild til sjónvarpsrekstrar í útvarpsl., og ég held, að það mundi nú sjást, ef það mál væri allt skoðað niður í kjölinn, að sú heimild væri meira en hæpin. T.d. get ég nefnt það, að einu sinni var í reglugerð um útvarpið, með vafasamri heimild að vísu, skotið inn orðinu „myndvarpi“, ef ég man rétt, sem heyrandi undir verksvið útvarpsins. Seinna meir, þegar þeirri reglugerð var svo breytt fyrir allmörgum árum, var þetta fellt niður, þannig að það virtist ljóst, að ráðamenn litu þá svo á, að ekki væri heimild til sjónvarpsrekstrar í útvarpsl., enda er sannleikurinn sá, að útvarp og sjónvarp er sitt hvað. En alveg að slepptu öllu slíku er það auðvitað svo, að það nær ekki nokkurri átt, að það sé hægt að setja á stofn jafnumsvifamikinn rekstur og sjónvarpsrekstur er og svo sem hann er ráðgerður, án þess að sett séu um það lög. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt, að það sé hægt að fara að auglýsa 17 eða 20 stöður á ríkisins vegum lausar til umsóknar, án þess að það sé nokkur lagastafur fyrir því. Það er a.m.k. skylda alþm. að standa fast á því, að það sé ekki stofnað til embætta nema með lagaheimild. Þá lagaheimild skortir í þessu tilfelli. Hennar hefur ekki verið leitað. Hitt er svo annað mál, að það er enginn að saka ríkisstj. út af fyrir sig né hæstv. menntmrh. fyrir þær framkvæmdir, sem að hefur verið unnið í þessu máli, vegna þess, að það er rétt að þær hafa verið gerðar með vitund Alþingis. Og eins og hann réttilega benti á, hefur Alþ. óbeint samþ. það, að unnið væri að sjónvarpinu og framkvæmdum í því efni, sérstaklega með samþykkt á tekjuöflun í því skyni. En þar fyrir verð ég að segja það, að ég hef alltaf álitið það sjálfsagt mál, að á sínum tíma væri komið til Alþingis og lagt fyrir það frv. um sjónvarp. Mér hefði ekki getað dottið annað í hug. O, má ég svo spyrja hæstv. menntmrh.: Hvernig ætlar hann að fara að því að innheimta afnotagjöld af sjónvarpi? Telur hann, að hann geti farið að innheimta afnotagjöld af sjónvarpi, án þess að nokkur lagaheimild sé til þeirrar skattheimtu? Ég verð að telja það mjög vafasamt. Ég bendi aðeins á þetta, og ég geri það af því, að ég tel nauðsynlegt, að það sé spyrnt fæti við svona starfsháttum, að það sé sett upp ein geysileg ríkisstofnun, keypt hús upp á margar millj., stofnuð embætti og ráðnir menn, án þess að formlega sé leitað eftir lagaheimild um það. Þetta er óhafandi og óhæf sú yfirlýsing frá hæstv. menntmrh., að hann ætli sér ekki að leggja neitt frv. um þetta fyrir Alþ. Ég skora á hann að vinda nú bráðan bug að því að undirbúa lagafrv. um þetta efni og leggja fyrir Alþingi. Ég vil svo bara að endingu þakka hæstv. menntmrh. fyrir það, að unnið hefur verið að framkvæmd þessara mála, vegna þess að á því er út af fyrir sig mikil nauðsyn. Vitaskuld er það ósamboðið virðingu fullvalda þjóðar að veit erlendu ríki einkaleyfi til sjónvarpsrekstrar í landi sínu. Og það er það, sem að mínu viti er meginatriðið í þessu máli, en ekki það út af fyrir sig, hvort sjónvarpið, sem flutt er á hverri tíð, er betra eða verra á einum tíma eða öðrum. Það er með sama hætti jafnósamboðið virðingu fullvalda þjóðar, eins og það væri, ef það ætti að veita erlendu ríki ótakmarkaðan rétt, einkaleyfi til rekstrar útvarps hér á landi, eða t.d. til þess að reka bókaútgáfu hér á landi. Slíkt einkaleyfi er ekki samboðið virðingu fullvalda þjóðar. Það er á þeim grundvelli, sem auðvitað verður að taka til endurskoðunar reglurnar um sjónvarpsreksturinn. En þó að hæstv. ríkisstj. hafi ekki tekið það til athugunar enn, höfum við ekki misst af tækifæri í því efni, vegna þess að það er Alþingi, sem hlýtur að fjalla um málið, og það reynir þá á alþm., hvað þeir vilja gera í þessu efni.



Herra forseti. Ég mun aðeins segja örfá orð út af lagalegri hlið sjónvarpsmálsins, sem hér hefur komið til umr. Ég er algerlega ósammála hv. síðasta ræðumanni um það, að útvarp og sjónvarp séu sitt hvað. Útvarp og sjónvarp eru nákvæmlega það sama, aðeins sá litli tæknilegi munur, hvort það, sem sent er út og fólk tekur á móti, er hljóðbylgja eða myndbylgja. Ég hygg, að það sé fullkomlega eðlilegt að líta þannig á, að löggjöf um útvarp geti gilt á sama hátt bæði um sjónvarp og hljóðvarp. Þegar athugað er, hvaða atriði eru í lögum um slíka stofnun, t.d. allt, sem varðar félagsleg afskipti, óhlutdrægni og annað slíkt, sést, að vandamálin eru nauðalík. Það er því fullkomlega eðlilegt sjónarmið hjá hæstv. menntmrh. og í algeru samræmi við viðhorf, sem ég þekki til í öðrum löndum, að líta svo á, að löggjöfin um útvarp heimili þau fyrstu skref, sem stiga þarf og hafa verið stigin til undirbúnings sjónvarps. Hér hefur því ekki verið sett upp ný stofnun og ekki stofnað til nýrra embætta í þeim skilningi, heldur hefur aðeins færzt vöxtur í þá ríkisstofnun, sem heitir Ríkisútvarp, í sambandi við þessa nýju deild. Er það ekkert nýtt og þarf ekki samþykki Alþingis í hvert skipti, sem ríkisstofnanir setja upp nýjar deildir og færa örlítið út starfsemi sína. Nú vil ég spyrja um eitt: Þurfti Landssími Íslands að fá nýja löggjöf um sjálfan sig og sína starfsemi, þegar hann breytti úr síma eftir þræði og í þráðlausan síma? Og ég vil enn fremur spyrja: Er það ólöglegt eða þarf til þess sérstaka löggjöf, að Landssíminn megi senda myndir frá meginlandi Evrópu og Bretlandseyjum hingað til lands, eins og hann gerir? Starfsemi Landssímans í dag er alls ekki takmörkuð við að flytja hljóð. Landssíminn flytur myndir hingað til lands frá útlöndum og héðan til útlanda, og enginn hefur talið ástæðu til að setja sérstaka löggjöf um það. Ég vil minna á, að sett var n. til þess að fjalla um undirbúning sjónvarps, og í þá nefnd voru valdir sömu menn, sem Alþingi hafði kosið í útvarpsráð. Og þegar breyting varð á útvarpsráði, þannig að einn flokkur féll þar út, en annar fékk 2 fulltrúa, var fyrri mönnum haldið, svo að allir flokkar ættu þar fulltrúa. Um löggjafaratriðið segir í skýrslu þessarar sjónvarpsnefndar það, sem nú skal greina, með leyfi hæstv. forseta: „Útvarpslöggjöfin er í meginatriðum 30 ára gömul, enda þótt ýmsar breytingar hafi verið gerðar á henni. Senn verður rétt að taka hana til rækilegrar endurskoðunar með tilliti til breyttra tíma. Ekki virðist skynsamlegt að láta slíka endurskoðun fara fram, rétt áður en íslenzkt sjónvarp hefst, meðan engin reynsla er fengin af því eða þeim vandamálum, sem kunna að rísa með því. Væri betra að öðlast fyrst 2-3 ára reynslu af sjónvarpi og taka svo löggjöfina í heild til endurskoðunar.“ Þetta var sjónarmið undirbúningsnefndar sjónvarpsins, þar sem fulltrúar allra flokka áttu sæti. Ég vil minna á, að ég hef tvisvar sinnum á undanförnum árum, a.m.k. í annað skiptið með þm. úr Framsfl. og Sjálfstfl., flutt till. um endurskoðun útvarpslöggjafarinnar, en Alþ. sjálfu þóknaðist ekki að afgreiða þær. Hins vegar hefur það sjónarmið ríkt, og ég hygg, að það sé sjónarmið hæstv. ráðherra, að þegar komið er svo nærri sjónvarpinu, sem við höfum verið síðustu 2-3 árin, sé rétt að sjá, hvernig þessi stofnun mótast í höndum okkar og hver þau vandamál verða, sem við stöndum sérstaklega frammi fyrir, og sé því eðlilegast og skynsamlegast að láta þá endurskoðun fara fram jafnóðum og við fáum fyrstu reynslu af sjónvarpinu. En hitt er fullkomlega eðlilegt, að Alþingi fái næg tækifæri til þess að fjalla um málið. Hefur raunverulega ekkert verið gert, sem máli skiptir, nema í beinu sambandi víð samþykktir Alþingis um það að veita ákveðið fé til þessara mála, og er það kjarninn í valdi Alþingis, hvernig það fer með fjármuni þjóðarheildarinnar.



Herra forseti. Það er að sjálfsögðu nokkurs virði að heyra það, að formaður útvarpsráðs lítur svo á, að það sé eðlilegt, að þessi starfsemi falli undir útvarpslögin. En ég get nú ekki talið hann neinn hæstarétt um það. Og þar sem hæstv. menntmrh. lýsti því yfir, að talið hefði verið, að heimild til sjónvarpsrekstrar hefði falizt í útvarpslögunum, bendir það til þess, að einhver athugun hafi farið fram á þessu og einhver önnur en þeirra sjónvarpsnefndarmanna. Ég vil þess vegna leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvaða lögfræðingar t.d. hafa athugað það mál og hvaða lögfræðingar hafa látið uppi það álít, að ekki þyrfti neina lagaheimild til þess að hefja sjónvarpsrekstur? Ég teldi fróðlegt að sjá svör þeirra þar um. Sönnun sú, sem hv. þm. Benedikt Gröndal, 5. þm. Vesturl., hugðist færa fram hér fyrir sínu máli, var harla léttvæg, vegna þess að hann tók að bera saman Landssímann og útvarpið og spurði, hvort Landssiminn þyrfti þá ekki nýja lagaheimild til þess að flytja myndir. Þetta er af miklum misskilningi sagt, vegna þess að samkv. lögunum um fjarskipti hefur Landssiminn einkaleyfi á öllum fjarskiptum, sem ekki eru undan tekin. Og það eina, sem undan er tekið, er útvarpsreksturinn. Það er takmörkun, sem þar í felst. Þetta hygg ég, að flestir muni vera sammála um, ef þeir athuga þetta mál. En það, sem ég gerði athugasemd við, var í raun og veru hara þessi yfirlýsing hæstv. menntmrh., að það væri ekki meiningin nú á næstunni að leggja fram neitt lagafrv. um þetta efni. Ég var alls ekki að saka hann eða aðra fyrir neitt, sem gert hafði verið í þessu efni, og það er alveg rétt hjá hv. 5. þm. Vesturl., að auðvitað hefur Alþingi óbeint lagt blessun sína yfir það, sem gert hefur verið í málinu. En það haggar ekki því, að auðvitað hafa menn gert ráð fyrir því, að á sínum tíma yrði gengið frá þessu á formlegan hátt og lagt fram lagafrv. um þetta mál, hvort sem það yrði viðbót við eða breyting á útvarpslögunum eða ný, sjálfstæð lög. Að gefnu tilefni frá hv. þm. tek ég það líka fram, að ég álít út af fyrir sig eðlilegt, að þessi starfsemi, sjónvarpsrekstur og útvarpsrekstur, sé undir einum og sama hatti, svo að hann þarf ekki að bera neinn kviðboga í því efni fyrir minni afstöðu. Og það er sú leið, sem farin hefur verið í nágrannalöndum, að ég held. Mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið gert, án þess að leitað hafi verið lagaheimildar eða útvarpslögin þar hafi verið skýrð á þá lund, sem hann vili vera láta. Ég skal þó taka það fram, að ég hef ekki rannsakað það mál. En alveg án tillits til þess, hvernig þeir hafa hagað sér í þessu efni, álít ég, að okkar vegur sé þarna alveg ljós og útlátalítill, að ganga frá þessu formlega og láta semja frv. um þetta og leita lagaheimildar, hvort sem það verður gert sem viðauki við útvarpslögin eða breyting á þeim. Og hv. formaður útvarpsráðs svaraði ekki þeirri fyrirspurn, sem ég beindi reyndar til menntmrh., en ég gæti trúað að snerti hann ekki minna, en hún var á þá lund: Hvernig hugsar útvarpsráð sér að fara að innheimta afnotagjöld fyrir sjónvarp án þess að leita lagaheimildar þar til?



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v., Ólafur Jóhannesson, hefur í ræðum sínum dregið það í efa, að fullgildur lagagrundvöllur væri í útvarpslögunum fyrir rekstri sjónvarps á Íslandi. Þar sem hann er prófessor í lögum, er auðvitað skylt að gefa sérstakan gaum að orðum hans um þetta efni. Ég er ekki lögfræðingur, og taldi ég það því skyldu mína við upphaf þessa máls að leita um það álíts lögfræðinga, hvort í gildandi útvarpslögum fælist heimild til rekstrar íslenzks sjónvarps. Niðurstaðan varð sú, að skilja bæri útvarpslögin á þann hátt, að í þeim fælist slík heimild. Á grundvelli þessarar niðurstöðu og þessarar vitneskju, sem segja má að ég sjálfur persónulega sé ekki dómbær um, - á grundvelli þessarar lögfræðilegu niðurstöðu hafa framkvæmdir í málinu síðan byggzt. Ef mér hefði verið tjáð, að þessi heimild væri ekki fyrir hendi, jafnvel að hún væri vafasöm, þá hefði ég talið það sjálfsagða og eðlilega skyldu mína að beita mér fyrir þeim smávægilegu breytingum á útvarpslögunum, sem hefðu verið nauðsynlegar til þess að taka af öll tvímæli um þetta efni. Af því að ég hef verið í góðri trú um, að til þess væri ekki ástæða, hef ég ekki beitt mér fyrir því. Ég minnist þess ekki heldur, að af neinum málsmetandi aðila hafi því fram að þessu verið hreyft, t.d. ekki hér á Alþ., að lagagrundvöll skorti. Það, sem styrkti mig í þeirri trú, að ekki væri þörf á neinum breytingum á útvarpslögunum vegna tilkomu íslenzks sjónvarps, var að sjálfsögðu það atriði, sem hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, benti á í sinni ræðu, að um nokkurra ára skeið starfaði n. til þess að fjalla um undirbúning og áætlunargerð um sjónvarpið, skipuð beinlínis fulltrúum þingflokkanna, og þeirri n. var þessu sjónarmiði, að því er ég bezt veit, aldrei hreyft. Ég las álit hennar mjög vandlega, án þess að þar væri að finna einn staf um gagnrýni í þessa átt. Þetta álít n. staðfesti því einnig þá skoðun, sem ég taldi þó rétt og varlegt í upphafi að ganga úr skugga um, að út varpslögin væru nægilegur lagagrundvöllur undir framkvæmdum í sjónvarpsmálinu. Enn fremur vissi ég það, sem styrkti enn þessa skoðun mína, þótt ólöglærður sé, að með sama hætti hafði verið farið að á hinum Norðurlöndunum. Á öllum hinum Norðurlöndunum fjórum eru sjónvarpsstöðvarnar deild í ríkisútvarpi hlutaðeigandi lands. Að þessu leyti eru grundvallarákvæði löggjafarinnar um útvarpsstarfsemi á hinum Norðurlöndunum fjórum eins eða mjög svipuð, algerlega áþekk lagaákvæðunum hér, svo að sá skilningur virðist hafa verið uppi á öllum hinum Norðurlöndunum fjórum, að unnt væri a efna til sjónvarpsrekstrar á grundvelli þeirra laga, sem þá giltu um radíó, sem þá giltu um útvarp í þeim löndum, án þess að gerð væri sér stök lagabreyting í þeim löndum til þess að gera sjónvarpsreksturinn löglegan, án þess að fá honum sérstakan lagagrundvöll. Þar hefur t.d. alls staðar verið talinn nægur lagagrundvöllur og eðlilegt rekstrarform, að sjónvarpið yrði deild eða hluti af útvarpsstarfseminni, af radíóstarfseminni, og tekin upp þvílík málvenja, eins og nú er að skapast hér, að greina útvarp í tvo þætti í hljóðvarp og sjónvarp. Á grundvelli þessarar skoðunar hafa fram kvæmdir í málinu verið byggðar, og auðvitað á grundvelli þessarar lagaskýringar á ríkisútvarpslögunum verða afnotagjöld innheimt á sínum tíma. Fyrst lögin veita heimild til þess að innheimta afnotagjöld af útvarpi fyrir hljóðvarpsþjónustu, hljóta lögin einnig að veita fullgilda lagaheimild til að innheimta afnotagjöld af sjónvarpi fyrir sjónvarpsþjónustu. Hitt er svo annað mál, eins og ég sagði áðan, að til athugunar hefur verið að endurskoða heild löggjöfina um Ríkisútvarpið, sem er orðin óeðlilega gömul, að því er ég tel. En þá kemur það sjónarmið til greina, sem hv. 5. þm. Vesturl. gat um í sinni ræðu, að margt mælir með a fá fyrst nokkra reynslu af rekstri sjónvarpsins áður en ný heildarlöggjöf er sett um útvarp, þ. e um hljóðvarp og sjónvarp. Þó kann að vera nauðsynlegt að gera sérstakar breytingar á einstökum þáttum útvarpslöggjafarinnar. Er það má til sérstakrar athugunar og kann að koma til kasta þess Alþ., sem nú situr.



Herra forseti. Mér þykir leitt að deila um keisarans skegg við fyrirrennara minn sem formann útvarpsráðs, merkan lagamann, en viðhorf mitt er óbreytt. Hann viðurkennir, að Landssíminn þurfi ekki vegna sín einkaleyfis til fjarskipta sérstaka lagaheimil til að taka upp nýja gerð fjarskipta. Eins tel ég að Ríkisútvarpið, sem fer með einkaleyfi til útvarps, þurfi ekki sérstaka lagaheimild til að taka upp nýja gerð útvarps. Ef menn vildu fá niðurstöðu um þetta, hygg ég, að við ættum ekki aðeins að spyrja lögfræðinga, heldur tæknimenn um það, hvort hljóðvarp og sjónvarp séu ekki eðli sínu það sama og eigi þar af leiðandi að falla hæði undir sömu löggjöf. Ég vil að lokum undirstrika það, sem er meira virði í þessum umr., að við erum allir, sem hér höfum talað, sammála um, að orðið sé tímabært að endurskoða löggjöfina um útvarpsrekstur ríkisins. Ástæður fyrir því, að ég og fleiri hafa ekki viljað gera það rétt áður en kemur að sjónvarpinu, eru bæði þær, sem fram hafa komið, að það muni vera æskilegt að fá reynslu af sjónvarpi, og að auki annað atriði, að í þessari löggjöf er ýmislegt, sem getur valdið deilum, t.d. framtíð Viðtækjaverzlunar ríkisins, sem gæti orðið allheitt deilumál. Ég hef persónulega ekki viljað blanda slíkum málum, sem óhjákvæmilega koma upp, þegar lögin í heild verða endurskoðuð, inn í fæðingarhríðir sjónvarpsins.