Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mótmæli því að hér sé lesið upp eitthvert prentað skjal og það kallað álit lögfræðinga og ekkert nafn undir. Það gæti alveg eins hafa verið skósmiður skrifaði þetta eða einhver undirkrati sem væri að æfa sig áður en hann fengi atvinnu úti í Brussel.  Hvers lags er þetta með þetta nafnlausa hetjulið sem ekki þorir að koma fram í dagsljósið? Hvaða lið er þetta? Hver er heimildarmaður fyrir því að þetta séu lögfræðingar? Hver er heimildarmaður fyrir því? Það er gjörsamlega vonlaust að bjóða Alþingi upp á það að hér sé lesið upp rit og það kallað lögfræðiálit og ekkert nafn undir. Miðað við sannleiksást hæstv. utanrrh. kemur náttúrlega úr hörðustu átt að líta á hann sem vitnisbæran heimildarmann að því hvaðan þetta er komið. 

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég á að taka til mín þær skammir sem hv. þm. bar hér fram, en það stendur fyrr í þessu plaggi, sem las reyndar ekki -- að þetta væri lögfræðilegt álit. Mig minnir að hæstv. utanrrh. hafi nefnt tvo lögfræðinga til sögunnar en ég þori ekki að fullyrða um nöfnin en það voru Lilja Ólafsdóttir og Stefán Már Sefánsson. Það getur vel verið að þau hafi verið fleiri. Þetta voru þau tvö nöfn sem ég man eftir að hann nefndi í ræðu sinni áðan. Að öðru leyti er ekki getið um annað í þessu plaggi, sem ég er hér með undir höndum, en að það sé lögfræðilegt álit.

Virðulegi forseti. Ég þarf að leiðrétta sérstaklega og í enta sinn eina fullyrðingu úr máli hv. 15. þm. Reykv., talsmanns meiri hluta Kvennalistans, í þessu máli. Hv. þm. sagði að frá öllum þeim fyrirvörum sem lagt var upp með í samningsferlinu hefði verið fallið. Þetta er rangt og hefur verið leiðrétt ótal sinnum en sjálfsagt að gera það einu sinni enn. Fyrsti fyrirvari var að veita engar einhliða veiðiheimildir fyrir markaðsaðgang. Við hann var staðið. Annar fyrirvari var að ekki skyldi heimilt að fjárfesta í útgerð og fiskvinnslu af hálfu erlendra aðila og hefðu Íslendingar varanlega undanþágu frá því. Við það var staðið. Þriðji fyrirvari var að sú skipan sem við nú höfum á nýtingu orkulinda okkar með opinbert eignarhald gæti staðið og samræmst samningnum. Við það var staðið. Til öryggis hefur iðnrh. boðað þjóðareign á orkulindum sem Alþingi er í lófa lagið að samþykkja og taka af öll tvímæli í því efni. Fjórða atriðið var að setja rammari skorður við möguleikum erlendra aðila til að kaupa jarðir. Hæstv. fyrrv. forsrh. beindi þeim tilmælum til þáv. landbrh., sem varð ekki við þeim, en núv. hæstv. landbrh. hefur lagt það frv. hér fram og þegar menn sjá það er það svo að þeir sem um það báðu vilja helst ekki sjá það. Fimmti fyrirvarinn var að skorður skyldu settar við ótakmörkuðu innstreymi erlendra ríkisborgara inn í landið. Við það var staðið með svokölluðu öryggisákvæði sem veitir íslenskum stjórnvöldum einhliða heimild til þess.

Forseti verður að tilkynna hæstv. ráðherra að ræðutíma hans er lokið.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur greinilega ekki hlýtt nægilega vel á ræðu mína. Ég tók einmitt sérstaklega til varðandi einhliða veiðiheimildir. Það er akkúrat það sem gert er í þessum samningi. Það eru einhliða veiðiheimildir. Það er auðvitað bara hrein blekking að vera að tala um gagnkvæmar veiðiheimildir og það tók ég fyrir í ræðu minni. Varðandi kaup á landi liggur fyrir Alþingi frv., eins og ég minntist á áðan, sem er allsendis óviðunandi því að það skerðir rétt Íslendinga á þann hátt að það er nánast útilokað að samþykkja það frv. eins og það liggur fyrir. Varðandi ótakmarkað innstreymi á erlendu vinnuafli --- ég gerði það reyndar ekki að umtalsefni en ráðherra taldi að þar væru fyrirvarar vegna öryggisákvæða. Auðvitað eru það ákvæði sem ekki er hægt að grípa til nema í algerum neyðartilvikum og ákaflega haldlítil ákvæði þó ég hafi raunar ekki trú á því að hingað muni streyma ótakmarkað af fólki og tel svo sem ekki neinar líkur á að það sé aðalvandamálið sem í þessum samningi felst.

Virðulegi forseti. Ég vil árétta það að öllum þessum fimm meginfyrirvörum var til skila haldið. Að því er varðar öryggisákvæðið er það ljóst að íslenskum stjórnvöldum er heimilt að beita því einhliða samkvæmt eigin mati á því hvort þörf er á því ef um er að ræða að jafnvægi raskist á vinnumarkaði, hvort heldur varðar í einstökum héruðum, atvinnugreinum eða í þjóðfélaginu í heild, þannig að ekkert fari nú á milli mála.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. veit það auðvitað jafn vel og ég að það er ákaflega erfitt að beita þessum öryggisákvæðum vegna þess að önnur ríki geta beitt ráðstöfunum á móti og það verður að leita eftir heimildum hjá Evrópubandalaginu til að fá að beita þeim. Þó hægt sé að gera það einhliða, þá er hægt að koma með, ef ég má kalla það, hefndaraðgerðir á móti. Þessi ákvæði eru því ákaflega haldlítil og geta varla talist jafngild varanlegum fyrirvörum eins og talað var um í upphafi.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki farið dult með það að í grundvallaratriðum er ég andvígur EES-aðild enda þótt sjálfsagt sé að treysta viðskipti okkar við EB-löndin með tvíhliða samningi, þó þannig að við höldum fullu sjálfstæði okkar og sjálfsákvörðunarrétti. Ástæður fyrir þessari afstöðu minni eru margar. Á sl. tæplega 50 árum hefur íslenska þjóðin unnið tvo stærstu sigrana í sögu sinni. Hún öðlaðist fullt sjálfstæði 1944 eftir aldalanga baráttu við Dani og hún hlaut óskoruð yfirráð yfir 200 mílna landhelgi 1975 eftir mikil átök í aldarfjórðung, ekki síst við Breta. Með EES-aðild fórnum við hvoru tveggja að nokkru, sjálfstæðinu og landhelginni. Önnur ástæða fyrir afstöðu minni er sú að við eigum ekki að öllu leyti heima í ríkjasambandi EB sem byggt er á svokölluðum Rómarsáttmála. Fyrsta af sjö skilyrðum fyrir þeirri aðild er á þá lund að ríkin tilheyri Evrópu landfræðilega. Það gildir naumast um Ísland sem er miðja vegu milli Evrópu og Ameríku. Annað skilyrðanna er að iðnaður sé á háu stigi. Hann er hins vegar lítt þróaður hérlendis. Í þriðja lagi ræður það afstöðu minni að ríkjasambandið stefnir gegn frjálsri verslun í heiminum. Meginhugsun eftirstríðsáranna var einmitt sú að fjarlægja í þágu friðar hvers konar hömlur og tollmúra þjóða á milli. Aðferðin sem þessi Evrópuríki beita er ekki heldur að öllu leyti viðkunnanleg. Hún ber keim af viðskiptastríði þar sem efnahagsþvingunum er beitt. Boðskapurinn er á þessa leið: Veitið okkur aðgang að og afnot af auðlindum ykkar ella setjum við refsitolla á afurðir ykkar. Á fyrstu árum svonefndrar viðreisnarstjórnar kom mjög til álita að við sæktum um beina EB-aðild. Þáv. viðskrh., Gylfi Þ. Gíslason, var því eindregið fylgjandi. Engan þarf að undra það því að kratar eru almennt bæði hér heima og ytra haldnir eins konar alþjóðahyggju. Þannig beitti Alþfl. sér gegn fullum sambandsslitum við Dani og stofnun lýðveldis 1944. Aðrir menn réðu þó ferðinni bæði það ár og árin 1961--1963 þegar EB-aðildin var til umræðu. Dr. Bjarni Benediktsson forsrh. benti á það í útvarpsræðu 1. des. 1961 að forsendur væru aðrar í efnahagsmálum en varnarmálum. Lega lands okkar væri slík að máli skipti fyrir nágranna okkar í heimsátökum en framleiðsla okkar hins vegar svo smá að einu gilti fyrir þá. Væri því eðlilegt, eins og ráðherrann komst að orði, að við hikuðum við að láta þeim í té úrslitaráð yfir nokkrum þáttum efnahagsins. Þetta er kjarni málsins. Ákveðin lausn þessara mála var síðan fundin með fríverslunarsamningnum við EFTA og síðar með bókun 6 við EB. Hvorugur þessara samninga fól í sér nokkra heimild útlendinga til að veiða innan lögsögu okkar. Í EES-samningnum er gert ráð fyrir að takmarka möguleika erlendra aðila til fjárfestinga í sjávarútvegi og til jarðakaupa. Valt er að treysta því að slíkar undanþágur haldi til lengdar. Gert er ráð fyrir frelsi til þjónustustarfsemi og til fjármagnsflutninga. Enn fremur til frjálsra fólksflutninga milli landa og atvinnuréttindi útlendinga. Leyfð er í samningnum fiskveiði EB-ríkja innan landhelginnar. Við vitum hvað það þýðir ef litið er til reynslunnar við Nýfundnaland og Írland. Enn fremur verða erlendar stofnanir til eftirlits og dómsúrskurðar. Augljóst má vera af öllu þessu að gjörbyltingar eru fyrirsjáanlegar í lífsháttum þjóðarinnar sem orðið gætu örlagaríkar og ákvörðunarvald er í verulegum mæli flutt úr landi. Ég legg áherslu á að þessar breytingar verða svo örlagaríkar að full ástæða er til að fara hér fram með fullri gát, horfa ekki aðeins á peningalegan hagnað augnabliksins heldur og ekki síður að gaumgæfa örlög íslensku þjóðarinnar í framtíðinni, örlög íslenskrar tungu og annarra menningarverðmæta. Inni í ölduróti þeirra þjóðasamninga sem hér er unnið að er öryggi smáþjóðar á þessu sviði engan veginn tryggt til framtíðar. Skoðanir bæði lærðra og leikra eru skiptar um það hvort þessi samningur sé eða sé ekki brot á stjórnarskránni ef hann nær fram að ganga á Alþingi. Það mál er óleyst enn og meðan svo er má telja ógerlegt að samþykkja hann. Sumir telja óþingræðislegt að láta þjóðina kjósa um samninginn. Það er hins vegar lýðræðislegt og það skiptir meira máli. Þingið starfar í umboði kjósenda. En verst af öllu varðandi EES-aðild er þó að við vitum ekki hvert við erum að fara. Svonefnt Maastricht-samkomulag kveður á um mjög nána samvinnu ríkjanna, nánast einingu þeirra. Danir hafa hafnað því og Sviss hefur hafnað EES. Enginn veit á þessu augnabliki hvert stefnt er. Að öllu þessu athuguðu er lítt eftirsóknarvert að tengjast þessu ríkjasambandi markaðslögmálanna þar sem óstöðugleiki og geigvænlegt atvinnuleysi ríkir. Ef við vinnum bug á atvinnuleysinu mun fólk úr þessum löndum flykkjast hingað tugþúsundum saman og setja allt úr skorðum. Þjóðaratkvæðagreiðslur sem fram hafa farið í Danmörku og Sviss benda til þess að fólkið í þessum löndum vilji ekki EB og EES. Aðild er hins vegar kappsmál stjórnmálamanna sem e.t.v. sjá hylla undir tyllistöðu hjá hinu tröllaukna ríkjasambandi í Brussel og vilja semja jafnvel í andstöðu við þjóð sína og þjóðarvilja. Í öllum flokkum hér á landi skortir einingu í málinu. Framsókn hefur verið tvístígandi og tvíklofin í þessu máli sem öðrum og sinnaskipti hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur eru dularfull. Virðulegur forseti. Niðurstaða mín er þessi: Höfnum aðild en freistum tvíhliða samnings með fullu sjálfstæði okkar í orði og á borði. Sjálfstfl. var stofnaður með samruna íhaldsmanna og frjálslyndra 1929 til þess að framfylgja sjálfstæðisbaráttunni við Dani til lokasigurs. Hann á enn að standa vörð um sjálfstæðið svo að hann kafni ekki undir nafni. Að ríkisstjórninni standa ungir menn sem ekki voru þátttakendur í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar og landhelgisdeilu. Þeir og við öll Íslendingar höfum fengið sjálfstæði landsins og 200 mílna lögsögu í arf. Virðulegi forseti. Því fylgir mikil ábyrgð að gæta þess fjöreggs.

Herra forseti. Það hefur verið talað um svokallaða jafnræðisreglu og samkvæmt henni er það viðurkennt, þó ekki sé það af öllum, að ríkja eigi visst jafnræði meðal íslenskra þegna og visst jafnræði meðal þingmanna. Það er athyglisvert að í gærkvöldi gerist það að menn mótmæla því að halda fundi fram kl. 12 á þeirri forsendu að tveir ræðumenn ætli að fara að tala sem hafa eytt miklum tíma í að undirbúa sitt mál. Það endar með því að samþykkt er að fresta fundi. Þingmenn eru bornir þeim sökum að hér sé haldið uppi málþófi. Sé farið yfir það hver heldur þó uppi mestu málþófinu, þá er það hæstv. utanrrh. Hann fer inn á dagskrána núna og flytur langa ræðu. Var það beinlínis gert til að tryggja það að sú ræða sem var flutt seinast yrði flutt á þeim tíma að fáir mundu hlusta? Var það tilgangurinn? Ég sé að formaður þingflokks Sjálfstfl. ypptir öxlum  þannig skuli að þingstörfum staðið að þegar sú ræða er flutt úr liðshópi sjálfstæðismanna sem er best undirbúin af þeim sem hér hefur verið flutt úr þeirra liðssveit, þá skuli valinn til þess sá tími sem í gær þótti ekki boðlegur fyrir þann fulltrúa sem talaði fyrir Kvennalistann. Ég vil undirstrika það að ég lít svo á að forseti hafi brotið jafnræðisregluna með því að halda áfram fundi eftir kl. 12 þegar það var ekki talið boðlegt í gær.

Í tilefni af ræðu hv. 2. þm. Vestf. þá er forseta ljúft að upplýsa hann um það að forseti reynir eftir megni að hafa góða stjórn á fundi en honum er ekki mögulegt að stjórna því hvernig hæstv. ráðherrar eða hv. þm. velja að biðja um orðið og flytja sitt mál. Forseti reynir að fylgja mælendaskrá eins og honum er frekast unnt en gæta jafnræðis þegar aðstæður kalla á.

Herra forseti. Forseti bar af sér þann áburð sem ekki var á hann borinn. Ekkert af því sem hæstv. forseti bar af sér hafði sá sem hér stendur borið á hann. Það er eins og það sé sjálfvirk klisja sem fari á stað hvað eigi að segja úr forsetastóli ef athugasemdir eru bornar fram. Ég bar það á hæstv. forseta að hann hefði brotið jafnræðisregluna og ég hika ekki við að halda því fram að hæstv. utanrrh. hafi með ráði farið inn í umræðuna til þess að ýta þessari ræðu út af venjulegum tíma. Ég hika ekki við að halda því fram. En ég vil spyrja hæstv. forseta miðað við hans viðhorf: Hve lengi hyggst hann halda áfram fundi? Það er rétt að menn fái að vita það. Menn hafa skráð sig á mælendaskrá. E.t.v. meta menn það eftir því hvar þeir eru í röðinni hvort þeir muni hlusta á mál manna eða hvort þeir telji að þeir þurfi að hvíla sig þar til kemur að þeim.

Forseti hefur hlustað með athygli á athugasemdir hv. 2. þm. Vestf. og hann hefur komið þeim á framfæri. Varðandi spurningu hv. þm. um það hversu lengi áætlað er að halda áfram þingstörfum í nótt, þá vill forseti upplýsa að enn er fylgt dagskrá þessa fundar eins og hún hefur verið boðuð. Forseta sýnist vera á mælendaskrá ekki færri en 11 hv. þm. Það verður því ekki séð annað en það verði að halda áfram svo að hv. þm. fái tækifæri til þess að flytja sitt mál og fá þeir til þess þann tíma sem þeir óska. Forseta er mjög ljúft að verða við þeim óskum og halda áfram störfum svo lengi sem nauðsynlegt er.

Virðulegi forseti. Það var upplýst fyrr í kvöld að umræður um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hafa til þessa staðið talsvert skemur en umræður um ráðstafanir í ríkisfjármálum á síðasta þingi. Það er því ekki hægt að segja annað en umræður um þetta stærsta mál lýðveldissögunnar hafi í raun og veru tekið tiltölulega stuttan tíma til þessa og engin ástæða til fjargviðrast yfir því þó að þar sé bætt við nokkrum klukkutímum. Spurningin er bara hvenær sólarhringsins það er gert og með hvaða hætti er að því staðið. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. 2. þm. Vestf. í fyrsta lagi varðandi ræðu hv. þm. Eggerts Haukdals en í öðru lagi þau sjónarmið að ég teldi eðlilegt að forseti kannaði nú meðan fundi heldur fram hvort unnt væri að setja niður tíma þegar þessum fundi lyki í nótt. Hvort það er kl. 1.30 eða 1.45 þá held ég að það væri skynsamlegt með hliðsjón af því að það eru boðaðir nokkrir nefndafundir kl. 8.15 í fyrramálið að menn reyndu að ákveða fljótlega hversu lengi á að halda áfram á þessari nóttu. Ég mælist til þess við hæstv. forseta að hann af tillitssemi við þingheim beiti sér fyrir því að ná samráði og samkomulagi um það hvenær menn vilja ljúka umræðunni á þessari nóttu. Þeim mun frískari verða menn til nefndastarfa í fyrramálið því að það er margt að vinna eins og kunnugt er því að mörg mál liggja fyrir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar sem varða hag lands og þjóðar í mörgum nefndum og stjórnarandstaðan er, eins og kunnugt er, öll af vilja gerð til þess að greiða fyrir því að nefndastörf geti gengið fyrir sig með sem eðlilegustum hætti.

Forseti hefur hlustað með athygli á athugasemdir hv. þm. en forseti verður aftur að ítreka að það er skylda hans að sjá svo um að hv. þm. fái allan þann tíma sem þeir þurfa til þess að flytja sínar ræður og koma málflutningi sínum til skila. Það eru þau störf sem hljóta að hafa forgang í þinginu. Komið hefur í ljós varðandi það mál sem hér er á dagskrá að mjög margir þingmenn eru enn á mælendaskrá og óska eftir því að flytja sitt mál. Við þeim óskum verður forseti að verða og þess vegna mun verða haldið áfram störfum í nótt eftir því sem aðstæður krefjast og eftir því hvernig gengur að komast niður eftir mælendaskránni sem forseti telur skyldu sína gagnvart hv. þm. til þess að verja málfrelsi þingsins.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forseta fyrir þá yfirlýsingu að hann muni beita sér fyrir því að verja málfrelsi þingsins. Fréttatímar á síðasta sólarhring byrjuðu ekki mjög glæsilega í þessum efnum þar sem voru viðtöl við hæstv. forsrh. Hjá honum kom fram að menn hefðu hugleitt að skera niður ræðutíma og takmarka málfrelsi þingmanna. Nú hefur hins vegar risið upp í forsetahópnum af skörungsskap hæstv. forseti Gunnlaugur Stefánsson, hv. 5. þm. Austurl., og lýst því yfir að hann muni verja málfrelsi þingmanna. Ég er sannfærður um það að við öll sem í stjórnarandstöðu erum og við öll sem unnum þingræðinu og Alþingi fögnum því að eiga slíkan skörung í forsetasæti á þessum örlagaríku tímum. Jafnframt vona ég að hæstv. forseti vilji verða við þeirri beiðni, sem ég lagði hér fram í allri hógværð, þótt ég skilji þá skyldu hans að hann verði að verja málfrelsi þingmanna, að hann beiti sér fyrir því að menn setji niður þann tíma þegar hugsanlega lýkur þessari lotu því að svo tekur önnur við síðar á þessum sólarhring þegar menn hafa galvaskir lokið sér af á nefndafundum í hinum ýmsu nefndum þingsins frá kl. 8 í fyrramálið.

Ég þakka stuðning hv. þm. við yfirlýsingu forseta. Ég trúi því og treysti að hv. þm. styðji forseta í þeirri viðleitni sinni að halda hér störfum áfram svo forseti verði ekki neyddur til þess að grípa til einhverra þeirra ráða sem hann vill ekki, hvorki hv. þm. né forseti, og gefi hv. þm. allan þann tíma sem þeir þurfa til þess að koma málflutningi sínum til skila. Til þess að það sé hægt verðum við að starfa lengi nætur, jafnvel fram á morgun.

Forseti. Ég þakka forseta fyrir þá yfirlýsingu að hann er staðráðinn í að virða málfrelsi þingmanna. Það er mjög virðingarvert. Engu að síður er sú bón enn uppi af því að við höfum nú fengið að sjá dagskrár þingsins, stundum mánuði fram í tímann, tímasettar og prentaðar áætlanir um hvað eigi að gera og auglýstar sem stefnumarkmið, þá þætti okkur mjög vænt um að vita áætlun þessa sólarhrings sem nú er hafinn. Áætlanir fram í tímann eru mikils virði og ekki lítið hægt að gefa fyrir þær. En það er enn þá meira virði að vita hvað mun gerast á næstu klukkustundum og á þessum sólarhring. Ég tel t.d. að þeir sem eiga að mæta kl. korter yfir átta til að vinna í nefndum þurfi gjarnan að fá að vita hvað fundurinn á að vera lengi. Ef það er ætlunin að hafa hann í alla nótt, þá er það bara upplýst án þess að ég muni gera athugasemd við það, en þá tel ég sjálfgefið að þeir sem eiga að fara í nefndastörf í fyrramálið muni óska eftir því að þeim nefndastörfum verði frestað. Það er náttúrlega ekki hægt að ætlast til annars en þeir sem vinna að því að fara yfir mál hafi sæmilega hugsun og það er hætt við að sá sem er orðinn mjög syfjaður hafi ekki þá athyglisgáfu sem hann þarf að hafa til að yfirfara mál. Ég vildi bara koma þessu á framfæri en fyrst og fremst þakka hæstv. forseta fyrir að það er upplýst að það er hann sem hefur stöðvað hæstv. utanrrh. í sókn hans á hendur þinginu.

Í tilefni af orðum hv. 2. þm. Vestf. vill forseti segja það að hann veit ekki hversu lengi þeir þingmenn sem nú eru á mælendaskrá ætla að tala og hann getur ekki vitað það. Þess vegna er það mjög erfitt fyrir forseta að segja fyrir um hversu lengi það tekur að ljúka mælendaskrá og því máli sem hér er á dagskrá. Ég veit að hv. þm. hafa skilning á þessu og þetta hlýtur um leið að setja þingstarfi ákveðnar skorður varðandi það að segja nákvæmlega fyrir um það hvernig áætlunum næstu sólarhringa verði háttað. En forseti mun reyna eftir megni að koma til móts við eðlilegar óskir hv. þm. þannig að störfin hér megi ganga eins vel fyrir sig og kostur er á.

Herra forseti. Hér er mikill vandi úr höndum að leysa úr þeirri klemmu sem virðist vera komin, en er þó kannski einfaldara en sýnist. Það er ósköp einfalt mál að spyrja þá hv. þm. sem eru á mælendaskrá hvort þeir séu ekki reiðubúnir að fresta sínu máli til morguns.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst það vera tímamótatilkynning úr forsetastóli um miðnæturskeið að á nærri því sama sólarhring og hæstv. forsrh. hafði lýst yfir að það kæmi til greina að skammta þingmönnum tíma kemur sú yfirlýsing frá starfandi forseta að hann muni berjast gegn því og ég fagna því að sjálfsögðu mjög. Varðandi það ef hér á að halda áfram fram eftir nóttu, þá vil ég benda á að mjög mikilsvert starf er unnið í fjárln. þingsins þessa dagana og hún mun eiga að hefja störf kl. 8.30 í fyrramálið. Í framhaldi af því á hluti fjárln. og samgn. að þinga kl. 10, einnig vegna þeirra mála sem nauðsynlegt er að afgreiða á morgun vegna 3. umr. fjárlaga. Ég sé því ekki fram á það ef þingstörf eiga að halda áfram mjög lengi enn að hægt verði að sinna þessum nefndastörfum í fyrramálið. Ég vildi aðeins vekja athygli hæstv. forseta á þessu máli og vona að hann hafi góðan skilning á því.

Í tilefni af orðum hv. þm. sagði forseti það aldrei að hann ætlaði að berjast gegn öllum fyrirætlunum til þess að skerða málfrelsi þingsins. Hann sagði að hann mundi leggja sig fram um að verja málfrelsi þingsins með því m.a. að starfa í nótt til þess að gefa þingmönnum kost á því að ljúka sínu máli og til þess þyrfti tíma. Dagskráin hefur þegar verið ákveðin og eftir henni starfað og margir á mælendaskrá. Það var það sem forseti sagði, m.a. til þess að upplýsa þingmenn um að þörfin væri mikil á löngum tíma til þess að ljúka umræðum um þetta mál þegar að því kæmi.

Forseti þarf ekki að segja aftur það sem hann hefur áður sagt og það sem hann hefur áður sagt mun hann standa við og starfa samkvæmt því.

Herra forseti. Mér þykir út af fyrir sig gott að heyra það sem ég reyndar vissi áður að herra forseta er annt um málfrelsi þingmanna. Ég tel hins vegar ekki eðlilegt að halda áfram langt fram á nóttina með þennan fund. Sýnilega endist ekki nóttin til þess að klára þessa mælendaskrá og við eigum að baki drjúgan vinnudag. Ég vek athygli á því að við í stjórnarandstöðunni höfum verið ákaflega sáttfús í dag og umræður hafa gengið samkvæmt dagskrá síðan kl. 1.30, hér um bil upprofslítið. Ég vek athygli á því að það er ekki einungis að við þingmenn þurfum einhverja hvíld, heldur þarf líka starfsfólk Alþingis, sem hefur unnið undir miklu álagi, að hvíla sig einhverja stund líka. Út af hinni eðlilegu og snjöllu hugmynd hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja það að ég er tilbúinn til að fresta minni ræðu til morguns.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að mótmæla þeirri röngu fullyrðingu sem kom fram í ræðu hv. þm. Eggerts Haukdals um að Gylfi Þ. Gíslason, fyrrum ráðherra og formaður Alþfl., hefði verið sérstakur talsmaður þess að Ísland gengi í Efnahagsbandalagið. Þetta er auðvitað fullkomlega rangt og á sér ekki neina stoð í veruleikanum, enda færði hv. þm. engin rök fyrir þessari fullyrðingu sinni. Hann sakaði íslenska jafnaðarmenn um alþjóðahyggju. Það er rétt hjá honum að þeir hafa haft til að bera víðsýni og viljað efla samstarf við þjóðir Vestur-Evrópu á sviði viðskipta og varnarmála, svo og þjóðir Vesturheims. Að því leyti er þessi fullyrðing hans rétt. Í því efni höfum við átt góða samleið með flokki hans, Sjálfstfl., m.a. um aðildina að EFTA sem varð fyrir forgöngu þessara tveggja flokka en í andstöðu við Framsfl. og Alþb. Þetta tel ég nauðsynlegt að komi fram í umræðunum.

Virðulegi forseti. Þetta liggur fyrir skjalfest frá þeim tíma að dr. Gylfi var áhugamaður um EB. Það hafa alltaf verið að koma upp í íslenskum stjórnmálum öðru hverju menn sem hafa mænt á EB. Þeir eru sífellt að skjóta upp kollinum. Það var dr. Gylfi á sínum tíma. Sem betur fer voru farsælir menn í forustu þá í viðreisn, dr. Bjarni, sem horfðu ekki til þeirrar áttar. Það má svo aftur segja að Alþjóðasamband jafnaðarmanna er virkt. Því tekst að hafa allt of mikil áhrif. Krötum tókst að vinna vel í síðustu ríkisstjórn með Framsókn og kommum og réðu þá allt of miklu um mótun þess sem við erum senn að ganga til, því miður. Síðan fengu þeir nýjan ferðafélaga, Sjálfstfl., og tekst um of að ráða þar líka. Í íslenskum stjórnmálum er sú staða að Alþfl. er því miður allt of sterkur og tekst að spila á hlutina og ráða of miklu. Að EES skuli vera að koma á er út af fyrir sig afrek fyrir þá. Það má óska Evrópukrötum til hamingju með það að vera senn búnir að keyra þetta í gegn og takast að fá til fylgilags við sig hægri og miðflokka víða í Evrópu. Það má og út af fyrir sig óska íslenskum krötunum til hamingju með þetta afrek en þjóðum Evrópu og íslensku þjóðinni óska ég ekki til hamingju með það.

Virðulegi forseti. Áður en ég hef ræðu mína vil ég fara örfáum orðum um þau ummæli um tíma sem hér hafa fallið. Það er nefnilega þannig að við þurfum ákveðinn tíma til mjög mikilvægra mála á Alþingi, mála sem ekki er eins létt að fresta og þessu máli sem við erum að fjalla um nú, þessu viðamikla máli sem verðskuldar alla þessa umræðu. Hún er nauðsynleg. Hún er nauðsynleg lýðræðisins vegna, hún er nauðsynleg málfrelsisins vegna sem við forseti erum bæði sammála um að þurfi að hafa í heiðri. Ég er raunar ein þeirra sem þurfa að mæta á fund sjútvn. kl. 8.15 í fyrramálið. Þar eru oft og tíðum mjög merkileg mál til umræðu og ég verð að segja að mér þykir forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar afskaplega sérkennileg, en ég get ekki gert annað en benda á þetta. Ég get ekki breytt neinu þar um og því verð ég á þessum undarlega tíma sólarhrings að fjalla um mál sem ekkert liggur á að afgreiða og fyrir því hafa verið færð rök. Mér leiðist að tyggja upp það sem aðrir hafa sagt og ég treysti því að fólk sé almennt kunnugt þeim rökum og þau hafa ekki verið hrakin. Það eina sem eftir stendur er það að hæstv. utanrrh. þykir óþægilegt að mæta til ráðstefnu annarra ríkja EFTA og Evrópubandalagsins þar sem hann er sjálfur óöruggur um sína samherja en því verður hann að sæta. Niðurstaðan verður væntanlega ekki önnur fyrir jól en eftir jól. Þar að auki er upplýst að það er alls ekki nein tímaþröng jafnvel þótt við tækjum tillit til þessa. Það hefur ekki verið hrakið. Ég hef alllengi verið að velta því fyrir mér hvert væri það aðalatriði sem ég vildi fjalla um við 2. og aðalumræðu málsmeðferðar EES-samningsins. Og æ ofan í æ hefur sama orðið komið upp í huga minn, lýðræði. Ég óttast um lýðræðið á Íslandi eins og nú er málum komið. Ég hef alvarlegar áhyggur og mun reyna að færa rök fyrir því hvers vegna ég hef þessar áhyggjur. Ég tek það fram að mjög mörg efnisatriði þessa samnings verðskulda vissulega ítarlega umfjöllun og má vera að ég blandi mér meira í þá umfjöllun þegar á líður umræðuna en fyrst vil ég taka samkvæmt minni forgangsröðun það atriði og þá umræðu sem ég tel brýnast að taka nú þegar í upphafi. Það verður aldrei sátt um afgreiðslu EES-samningsins á Íslandi ef þjóðin fær ekki að segja sína skoðun á honum. Ég er reiðubúin til þess að hlíta þeim úrskurði sem þjóðin kveður upp hvort sem hann er í takt við mínar skoðanir eða ekki. En ég uni því illa ef keyra á þennan mesta fjölþjóðasamning sem Íslendingar hafa gerst aðilar að í gegn á þann ólýðræðislega hátt sem nú stefnir í. Ísland er eina EFTA-landið, að Svíþjóð undanskilinni, þar sem hvorki er krafist aukins meiri hluta né þess að aðild að EES sé borin undir þjóðaratkvæðagreiðslu. Og hvað Svíþjóð varðar þá mun aðild að Evrópubandalaginu verða borin undir aukinn meiri hluta á þjóðþingi Svíþjóðar og vel getur það einnig gerst að þar fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Slíkt er mat þessara þjóða á því hvernig eigi að taka lýðræðislegar ákvarðanir. Á Íslandi gæti á hinn bóginn farið svo að einfaldur meiri hluti Alþingis tæki þá ákvörðun að við gengjum í EES. Og þessa tel ég vera eina meginástæðu fyrir því að við, andstæðingar þessa samnings, sættum okkur illa við að bæði skoðanir okkar séu fótum troðnar svo og skoðanir annarra sem eru okkur samsinna því það hefur komið í ljós að það veitir ekki af að bera stórar spurningar undir þjóðaratkvæðagreiðslu og það veitir ekki af því að hafa ákvæði um aukinn meiri hluta í lögum og stjórnarskrám annarra ríkja til þess að umræða hleypi ekki öllu í bál og brand. Og þessi umræða er fjarri því að fara einungis fram hér í þingsölum. Þó að margir hafi á vissum tímum talið að þeir væru vanmáttugir í þessari umræðu þar sem rekinn hefur verið mjög harður áróður fyrir því hversu fáfrótt fólk sé um Evrópskt efnahagssvæði og þann samning sem stjórnvöld vilja endilega að við gerum þá er samt mjög mikil og lifandi umræða í samfélaginu. Það kraumar undir og það sýður og ekki að ástæðulausu. Það hefur vakið athygli mína hve margir fylgjast með þessari umræðu núna. Þótt þeir eigi val á tveimur afþreyingarrásum á sjónvarpstækjum sínum virðast þeir samt sem áður stilla nú á þessa umræðu. Það hefur komið fram í samræðum mínum við fólk þá sjaldan að ég slepp út úr þessu húsi frá þessum umræðum. Jafnframt hef ég ábyggilegar heimildir ýmissa ættingja minna og vina fyrir þessu og ég geri ráð fyrir að aðrir hafi sömu sögu að segja. Og ég vek raunar athygli á því að þegar tíu mínútna hlé í gærkvöldi varð að klukkustundar hléi að þá hringdu hingað í þinghúsið, í starfsmenn Alþingis, hlustendur og áhorfendur Sýnar og spurðu hvenær umræðan héldi áfram. Auðvitað hefur fólk áhuga á þessu þótt það sé ekki spurt. Jafnvel þó svo megi vel vera að sú skoðun hæstv. utanrrh. að þingmeirihluti sé fyrir þessu máli sé rétt þá er þetta engu að síður staðreynd. Hér á landi eru aðstæður á margan hátt sérstæðar. Í fyrsta lagi vegna þess að atvinnulíf þjóðarinnar er með öðrum hætti en atvinnulíf annarra EFTA-landa og Evrópubandalagslandanna allra. Frelsin fjögur eru auðvitað fjarri því að vera óumdeild í Evrópu, hvort sem er utan eða innan Evrópubandalags eða EFTA. Engu að síður má segja að það samningssvið sem varðar þessi frelsi fjögur komi frekar við önnur EFTA-lönd en Ísland og okkar sérstaða sé skýrari enda erum við að sjálfsögðu eina EFTA-landið og eina landið í Evrópu sem hefur þá miklu sérstöðu að 80% af vöruútflutningi eru fiskafurðir. Þetta er okkar helsta sérstaða. Og þar af leiðandi er ekkert skrýtið að við höfum fyrst og fremst sóst eftir fríverslun með fisk en ekki fengið, sóst eftir því að halda landhelgi okkar lokaðri vegna þess að við höfum langa, mikla og birta reynslu af því er aðrar þjóðir hafa komist inn í landhelgi okkar og vil ég þá sérstaklega nefna það hrun sem varð hér við Faxaflóa þegar margar byggðir fóru nánast í eyði rétt fyrir síðustu aldamót einfaldlega vegna þess að við höfðum ekki forræði sjálf yfir fiskimiðum okkar og við urðum ofveiði annarra þjóða að bráð, við urðum fórnarlömb. Núna eru allt önnur og öflugri veiðitæki og það er til mikils að vinna, ekki bara varðandi það að halda því grundvallaratriði að hleypa ekki skipum inn í fiskveiðilandhelgi okkar sem við höfum mikið haft fyrir að losna við, opnum ekki fyrir að knúið verði á um frekari veiðiheimildir. Jafnframt þá verðum við, ef við ætlum að hugsa um framtíðina, að fara að huga að jaðarsvæðunum rétt utan við fiskveiðilandhelgi okkar en þar hafa togarar raðað sér á fengsælum miðum, geri ég ráð fyrir, ég býst ekki við að þeir séu þarna í skemmtisiglingu heldur geri ég ráð fyrir að þeir séu þarna til veiða. Hvaða afleiðingar þessi nýja sókn nýrra og öflugra skipa mun hafa vitum við ekki enn. Við vitum það bara að í stað þess að vera að setja okkur í sóknarstöðu þá erum við nú þegar búin að setja okkur í varnarstöðu með því að embættismenn okkar hafa gengið frá fiskveiðisamningi sem er fullkomlega óviðunandi og jafnvel nokkrir talsmenn þess að við göngum inn á Evrópskt efnahagssvæði treysta sér ekki til að styðja. Þetta er fyrsta atriðið. Annað atriðið er það að fyrir aðrar EFTA-þjóðir er aðild að Evrópsku efnahagssvæði leið inn í Evrópubandalagið. Þetta er meginstraumurinn. Og grundvallarumræðan um inngöngu að Evrópubandalaginu mun án efa taka enn meiri tíma og fara fram á fleiri stöðum og verða öflugri en umræðan núna. Það má segja að sums staðar sé aðalumræðan eftir. Það er yfirlýst markmið stjórnvalda að fara ekki inn í Evrópubandalagið og ég trúi því á meðan ekki annað sannast, en ég vil benda á þetta vegna ítrekaðra ummæla um að hér sé umræða eitthvað meiri en annars staðar. Það markast hreinlega af því að umræðan er í rauninni ekki fullkomlega komin í gang hjá öðrum þjóðum vegna þessara sérstöku aðstæðna. Umræða hefur einnig verið mikil víða eins og t.d. í Sviss, úti í samfélaginu og þar var svo komið vikurnar fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 6. des. sl. að öll blöð voru sneisafull af fréttum af Evrópska efnahagssvæðinu. Jafnvel þótt ríkisstjórn Sviss stefndi inn í Evrópubandalagið þá töldu Svisslendingar að um nóg væri að ræða. En þeir höfðu möguleika á að koma sínum skoðunum á framfæri með því að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu og höfðu því töluvert betri stöðu en við. Hér verðum við að reyna eftir fremsta megni að tryggja að lýðræðisleg umræða fari fram í þjóðþinginu og í samfélaginu en vitanlega er mjög bagalegt að hér skuli ekki vera leyft að fara út í þjóðaratkvæðagreiðslu og ég mun koma nánar að því á eftir. Ég vil að lokum varðandi þessar sérstöku sérstöku aðstæður einnig geta þess að á þjóðþingum nágrannalanda okkar eru stjórnarandstöðunni tryggð mun meiri réttindi en hér gerist. Hér má segja að málfrelsið, sem er nú ekki algjörlega ótakmarkað --- sem betur fer er málfrelsi í þessu máli og í frumvörpum og meiri háttar málum, það er í rauninni kannski það eina sem við höfum fram yfir margar þær þjóðir en á móti kemur að í þjóðþingum nágrannalanda okkar víða eru áhrif stjórnarandstöðunnar tryggð með öðrum hætti, m.a. er þar alsiða að þingnefndir séu undir forustu stjórnarandstæðinga. Þar er einnig alsiða að það sé tekið meira tillit á öðrum stigum mála til stjórnarandstöðu og þetta veit ég að þingreyndir menn og menn, sem hafa komið nálægt samstarfi við önnur þjóðþing, vita. Og þeir munu ekki hrekja það enda engin ástæða til og ekkert feimnismál í rauninni. Það sem er feimnismál er að við skulum ekki hafa sama hátt á hér. Ég þarf ekki að taka það fram hver áhrif stjórnarandstöðu eru þar sem minnihlutastjórnir eru við lýði eins og víða er í nágrannalöndum okkar, en það er enn einn anginn, enn ein hefðin sem tryggir alla vega vald hluta stjórnarandstöðu en er aftur á móti ekki hér og er ekki siður hér á landi. Ég man í svipinn ekki eftir því síðan að Alþfl. var hér með skammvinna minnihlutastjórn í kringum 1980 og það var ekki hið dæmigerða munstur sem gerist víða á Norðurlöndum. Ég held að það væri öllum til góðs að fá að vita nákvæmlega svo það sé nú tryggt og ég verði ekki sökuð um að fara með fleipur hvernig staðið er að afgreiðslu þessa máls í þjóðþingum hinna EFTA-landanna og tek ég þá fyrst Austurríki. Þar þurfti aukinn meiri hluta, tvo þriðju hluta í því sem þeir kalla Nationalrat og í Bundesrat. Í Finnlandi þurfti einnig aukinn meiri hluta, 2 / 3 . Svo kemur Ísland og þar þarf bara einfaldan meiri hluta og þar er ekki gefinn kostur á þjóðaratkvæðagreiðslu. Í Liechtenstein var haldin, eins og við vitum, þjóðaratkvæðagreiðsla en aftur á móti þarf þingið einfaldan meiri hluta þannig að öðru þessu skilyrði er fullnægt, og því sem ég tel í rauninni heppilegra. Í Noregi þarf einnig aukinn meiri hluta, 3 / 4 hluta, og í Svíþjóð er eina undantekningin fyrir utan Ísland þar sem ekki þarf beinlínis að fara út í aukinn meiri hluta eða þjóðaratkvæði. Hins vegar er það yfirlýst, og það hefur verið staðfest af ábyrgum aðilum, að aðild að Evrópubandalaginu verði borin undir þjóðaratkvæði, alla vega þarf aukinn meiri hluta, það er tryggt. Þar er aðild að Evrópska efnahagssvæðinu aðeins skref í áttina inn í Evrópubandalagið. Og ég sé í rauninni þessa aðild að Evrópsku efnahagssvæði ekki með öðrum augum, hvernig svo sem ég rýni og það er mitt persónulega mat. Ég sé ekki að það geti leitt okkur annað og það tel ég enn aukna ástæðu til þess að vera andvíg aðild að Evrópsku efnahagssvæði því ég tel það einfaldlega mjög slæman kost. Í Sviss þekkjum við málið, þar var þjóðaratkvæðagreiðsla svo sem frægt er orðið. Hér er ólíku saman að jafna og okkar unga lýðveldi er greinilega ekki búið að slíta barnsskónum á meðan svona ólýðræðislega er hægt að standa að mikilvægri ákvarðanatöku. Ég vil vekja athygli á því enn og aftur að það var ekki einu sinni meiri hluti alþingismanna sem meinaði þjóðinni að segja álit sitt, heldur 31 þingmaður af 63 og andstaðan var mikil. 28 þingmenn studdu lýðræðislega kröfu um þjóðaratkvæði. Hæstv. utanrrh. lét sér á hinn bóginn sæma að fara lítilsvirðandi orðum um þá þjóðaratkvæðagreiðslu sem hefði getað orðið og kallaði hana ekkert annað en skoðanakönnun. En í hinu orðinu sagði hann að ekki þyrfti á þjóðaratkvæðagreiðslu að halda vegna þess að við hefðum svo oft skoðanakannanir á Íslandi. Og þá voru þessar sömu skoðanakannanir allt í einu orðnar feikilega merkilegar, svo merkilegar að við þyrftum ekki einu sinni að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að þessar merkilegu skoðanakannanir færu fram. En greinilega hefur hæstv. ráðherra ekki litið svo á að þessar skoðanakannanir færðu honum nein skilaboð því að það er alveg ljóst að andstaðan í samfélaginu er mjög mikil og oftar en ekki hafa fleiri verið andvígir Evrópsku efnahagssvæði á Íslandi í skoðanankönnunum heldur en fylgjandi. En ósvífni hæstv. utanrrh. kemur ekki lengur á óvart. Hann lætur sér sæma að lítilsvirða bæði þingið og þjóðina enda telur hann sig líklega ekki mann með mönnum í hópi Íslendinga eftir að hann fór að umgangast Evrópukratana, vini sína. Ég hef reyndar alltaf litið á það sem minnimáttarkennd ef menn leggja sig í líma við að þóknast þeim sem hafa meiri völd en sparka í þá sem minna mega sín. Það komu mikil öfugmæli fram af hálfu stjórnarsinna í umræðum um tillögu okkar stjórnarandstæðinga um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sögðu annars vegar að kosið hefði verið um aðildina að EES í síðustu kosningum og þar af leiðandi þyrfti ekkert að gera það aftur með því að hafa sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu og svo hins vegar að það væri ekki hægt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um EES vegna þess að hætt væri við því að þá yrði í raun kosið um eitthvað allt annað. Hvað eru þessir fulltrúar, sem telja sig líklega enn fulltrúa meiri hluta íbúa þjóarinnar að segja um kjósendur sína og kjósendur okkar hinna? Að þeir hafi látið afstöðu sína til EES ráða því hvernig þeir kusu í seinustu almennum kosningum þrátt fyrir að allt önnur mál hafi verið meginmál kosingabaráttunar? Og hins vegar að ef kjósendur væru spurðir einfaldrar spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslu um það hvort þeir væru meðmæltir eða mótfallnir EES þá mundu þeir kjósa til að tjá sig um eitthvað allt annað. Þetta finnst mér óvirðing við kjósendur. Það leynir sér ekki að enn eru mikil sárindi vegna vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslu var hafnað. Og ef ég tek aðeins eitt dæmi úr grein frá 11. nóv. í DV þar sem Ögmundur Jónasson formaður BSRB tjáir sig um þetta þá held ég að það segi það sem segja þarf um það hversu margir eru sama sinnis og ég um að þarna sé vegið að lýðræðinu. En Ögmundur segir, með leyfi hæstv. forseta, í þessari grein: ,,Á Alþingi hefur hins vegar verið beitt flokksaga til að fá samþykki fyrir því að gengið verði gegn þessum vilja þjóðarinnar [þ.e. þjóðaratkvæðagreiðslu] Þetta lýsir forræðishyggju og gengur þvert á lýðræðisleg vinnubrögð. Það hlýtur að vera þingmönnum og þjóðinni allri umhugsunarefni þegar lýðræðislega kjörnir fulltrúar okkar á Alþingi eru komnir eins gjörsamlega úr takt við þjóðarvilja og raun ber vitni.`` Enn fremur segir Ögmundur: ,,Hin þægilega leið sem forræðishyggjumenn hafa löngum farið; að afgreiða óþægilegar skoðanir með því að gera fólk tortryggilegt með pólitískum stimplum gengur ekki upp í þessu máli. Sannleikurinn er sá að afstaða manna til þjóðaratkvæðagreiðslu um EES er engan veginn flokkspólitísk. Það sem vakir fyrir fólki er einfaldlega að niðurstaðan verði farsæl fyrir þjóðina og henni að skapi. Þetta er lýðræðisleg krafa.`` Og að lokum segir Ögmundur í þessari grein undir millifyrirsögninni, Brothætt lýðræði þar sem hann deilir á að ekki séu tryggð lýðræðisleg vinnubrögð, með leyfi forseta: ,,Þetta á ekki síst við þegar samstaða hefur myndast í stofnanaveldinu --- eins og gerst hefur í þessu máli --- til að knýja fram tiltekna niðurstöðu. Þegar samstaða stofnanaveldisins er komin úr takt við fjársvelta Samstöðu almennings úti í þjóðfélaginu er kominn tími til að staldra við og spyrja hvort við séum á réttri braut. Gleymum ekki að lýðræði er brothætt.`` Hér er að mínu mati einmitt komið að stórum kjarna málsins. Lýðræðið er brothætt og í þessu tilviki er það brothætt gagnvart tvennu. Annars vegar þeim vinnubrögðum sem höfð eru hér á Íslandi varðandi afgreiðslu málsins og hins vegar varðandi það stofnanaveldi og skrifræði sem mun ráða ríkjum á Íslandi sem víða annars staðar í Evrópu ef við snúum ekki við blaðinu og höfnum EES á Alþingi. Það er algengur og alvarlegur misskilningur að innan Evrópu sé almenn ánægja með Evrópubandalagið og með þau lög og reglur sem þar ríkja og munu ríkja á Evrópsku efnahagssvæði líka. Þvert á móti er mikil og vaxandi andstaða þar og það hefur glöggt komið fram. Skrifræðið hefur ákveðið að fullkomna sjálft sig í Maastricht en það er auðvitað bara eðlileg afleiðing af því hvernig skrifræði vinnur. Þetta ættum við öll að þekkja sem höfum velt eitthvað fyrir okkur pólitískri sögu. Og þessi andstaða er ekki sérandstaða einhverra þjóðrembusinna. Þvert á móti eru margir þessara þjóðrembusinna ákafir fylgismenn Evrópusamstarfsins vegna þess að þeir telja að sínum sérhagsmunum sé best borgið þar, en margir þeirra sem telja sig til alþjóðasinna og Evrópusinna hafa tekið mjög skarpa og skýra afstöðu gegn Evrópsku efnahagssvæði og gegn Evrópubandalaginu. Þetta er mjög eðlilegt ef maður lítur á eðli þessara samfélaga. Því segja má að flóknar reglur Evrópubandalagsins, sem að hluta -- ég ítreka það -- gilda á Evrópsku efnahagssvæði hafa verið að tryggja og festa í sessi alls konar sérhagsmuni, sérhagsmuni fyrirtækja, hagsmunaaðila á einstökum svæðum eða hagsmunaaðila sem vilja geta farið frítt yfir öll svæði. Um þetta snýst þetta skrifræði. Um þetta eru til ótal mörg dæmi sem ég veit að jafnvel þeim sem hafa aðhyllst Evrópskt efnahagssvæði með heilum eða hálfum hug er kunnugt um. Það er nefnilega ekki svo að þetta sé eitthvert einfalt frelsissvæði þar sem menn svífa á vængjum frelsisins, síður en svo. Þetta er niðurnjörvað af öllum þeim reglugerðum og tilskipunum sem til þarf til þess að vernda ýmsa sérhagsmuni, vernda hagsmuni ýmiss konar fyrirtækja, vernda þá fyrir umhverfissjónarmiðum, eins og þau eru nú vond í augum margra sem eiga þá ósk eina að geta selt, og vernda þá gegn lýðræðisöflum því það er það sem gerist í mörgum tilvikum. Vissulega eru margir jákvæðir þættir með í þessu reglugerðafargani. Ég vil bara að það komi skýrt fram að jákvæðu þættirnir eru ekki þeir einu. Sem betur eru til t.d. varðandi neytendamál ýmiss konar ákvæði sem eru mun betri og fullkomnari en íslensk reglugerð og lög um neytendamál. En það er ekki vegna þess að við séum með svo góð lög og reglur heldur vegna þess að við erum svo frumstæð í þessum málum að við höfum ekki enn sett viðunandi lög og reglugerðir t.d. í þessum málaflokki. Þar af leiðandi munu lög og reglur Evrópubandalagsins, sem yfir okkur ganga í Evrópsku efnahagssvæði, ef við göngum inn í það, verða endurbætur. En hvernig ósköpunum geta menn sagt það að þessar endurbætur gætu ekki orðið öðruvísi en við yrðum aðilar að Evrópsku efnahagssvæði? Það hef ég aldrei skilið og mun aldrei skilja. Því auðvitað erum við frjáls enn til að setja okkar eigin lög og reglugerðir og setja þann metnað í það sem við teljum okkur sæma. Varðandi andstöðuna gegn EES hef ég löngum talið það mjög athyglisvert að konur hafa reynst í könnunum mun stærri hópur andstæðinga EB og EES en karlar og vissulega er ég ánægð með það. En því miður er það þannig að karlar hafa meiri ítök í atvinnulífinu sem knýr helst á um að við gerumst aðilar að EES, en þó alls ekki óskipt, og þar af leiðandi hefur þeirra rödd verið hærri. Þeir hafa einnig verið við stjórnvölinn í öllum ríkjum og sé ástandið slæmt í þeim efnum innan einstakra ríkja Evrópubandalagsins og EFTA þá er það enn verra þegar komið er fjær hinu beina valdi, sveitarstjórnunum, þjóðaratkvæðagreiðslunum eða hvernig sem hið nálæga vald birtist, það er misjafnt. En þegar komið er alla leið til Brussel eru konur nánast dottnar alveg úr lestinni. Auðvitað er það ein af þeim kvennapólitísku ástæðum sem eru gegn því að við tengjumst Evrópsku efnahagssvæði. Þegar hafa verið rakin ýmis þessara raka í ræðum hv. þingkvenna, hv. 10. þm. Reykv., Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, og hv. 15. þm. Reykv., Kristínar Einarsdóttur, og ég sé ekki ástæðu til að vera með miklar endurtekningar hér. Hins vegar er ég ekki viss um að menn almennt geri sér grein fyrir því hver tölfræðin er í þessu en ég held að gróft tekið megi segja að þar sem 40 karlar eru á móti EES og EB séu 60 konur á móti, svo ég gefi einfalda hugmynd um þetta. Ég geri ekki ráð fyrir að allar þessar konur hafi verið að velta sér kvennapólitískum fræðum né þeim feminísku rökum sem raktar hafa verið af þeim fáu konum sem hafa komist til valda undir Evrópufána. Svissneska þingkonan Cesile Bühlman sagði á blaðamannafundi 16. nóv. sl. að kvennapólitísk rök gegn EES væru ekki síst hið frjálsa flæði vinnuafls og vísaði þá bæði til þess veruleika sem er í Mið-Evrópu og eins þess veruleika sem gæti blasað við okkur þegar fyrirtæki ættu þess kost að færa sig á ódýrari svæði og þegar hið frjálsa flæðandi vinnuafl væri neytt til að flæða á eftir ef það vildi hafa einhverja vinnu. En það er náttúrlega ekki endalausa vinnu að hafa. Ýmsar kannanir hafa verið gerðar á Íslandi sem styðja að þessi viðhorf ríki einnig hér. Ég ætla ekki að tilgreina neina sérstaka en bendi á könnun sem utanrrn. gerði í sumar þar sem er að finna ýmsan talnafróðleik sem styðjur það sem ég er að segja. Í Finnlandi er raunar vaxandi andstaða gegn aðild að Evrópubandalaginu þrátt fyrir að þeir hafi verið að staðfesta, eins og kom fram í máli hæstv. utanrrh. fyrr í þessari umræðu, EES-aðild. Það er vaxandi andstaða gegn tengingu við þetta evrópska stórveldi, þ.e. Evrópubandalagið -- annað er víst ekki mælt þarna -- og styður það enn fyrirvara minn hér. Nú eru álíka stórir hópar með og móti Evrópubandalagsaðild en enn eru fleiri karlar, eða um 55% karla, meðmæltir Evrópubandalagsaðild en 45% á móti. Þetta eru raunar óskaplega miklar breytingar frá því sem áður var en fyrst og fremst segir þetta þó að konurnar í Finnlandi eru harðari í sinni andstöðu en karlarnir. Í Sviss voru það einnig konurnar sem voru í meiri hluta þeirra sem voru andvígir aðild að EES. Ég hef ekki tölur úr sjálfum kosningunum, ég fann þær ekki þrátt fyrir nokkra leit, en hins vegar var þetta fullyrt í fréttatíma og er í samræmi við eldri tölur. Í kantónunni Zürich t.d., sem er ein stærsta og öflugasta kantónan, var voru hlutföllin þannig þrem vikum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna að um 65% karla og 75% kvenna voru á móti aðild að Evrópsku efnahagssvæði, ef aðeins eru teknir þeir sem tóku afstöðu. Ég held að þessi talnaupptalning dugi mér. Ég er ekkert sérlega gefin fyrir tölur. Hins vegar verð ég að minna á að það þykir einatt trúverðugra ef maður nefnir tölur máli sínu til stuðnings, þó að ég telji að hugmyndir skipti meira máli en tölur. En altént tel ég að ég hafi látið ykkur í té tölur sem máli skipta svo það fari nú ekkert á milli mála hver staðreyndin er hér. Við stöndum frammi fyrir breyttum heimi nú, heimi sem krefst meira samstarfs þjóða í milli í stað átaka. Það hefur verið orðað svo af raunar einum andstæðinga EES, Andreasi Gross, þingmanni í Sviss, að ýmis þjóðríki séu orðin of lítil fyrir stóru málin og of stór fyrir litlu málin. Það þarf því ekki að undra að menn leiti leiða til að auka samstarf þjóða í milli, t.d. í hinni sundurleitu Evrópu sem enn á ný er orðin að vígvelli sem allir E-stafir geta ekki megnað að stöðva átök í. En samstarf þarf ekki og getur ekki til langframa byggst á skrifráðu stórríki sem þægir fyrst og fremst sjálfu sér. Þvert á móti þarf að finna aðra og lýðræðislegri lausn á ríkjasamstarfi en ríkjablokkir á borð við þá sem Evrópubandalagið býður upp á. Við höfum nú þegar séð hver örlög slíkra ríkjablokka verða. Þetta var reynt með því að steypa saman í miðstýrt skrifræðisveldi öllum ríkjum fyrrum Sovétríkjanna. Sú tilraun var dæmd til að mistakast þrátt fyrir að hún hafi verið gerð í þágu hugsjóna og fagurra orða og mikilla drauma. Þær hugsjónir snerust um jöfnuð manna á meðal en ég verð að viðurkenna að mér hugnast hugsjónir nýja stórríkisins ekki alveg eins mikið þó ég sé þess fullviss að þær hugsjónir eru í einlægni fram settar og sjálfsagt af sömu draumórum og fyrri ríkjablokkir hafa verið byggðar á. Mér sýnist að þetta sé jöfnuður allra vörutegunda en ekki manna, eða kannski jöfnuður milli fyrirtækja sem á að tryggja en það gildir víst einu. Þó við heyrum ekki slagorð á borð við ,,heildsalar allra landa sameinist`` heldur er talað um frelsin fjögur, þá held ég að við hljótum að skilja að þarna er samhengi á milli. Ég treysti því að menn þekki þá sögulegu skírskotun sem hér er á ferðinni. Lýðræði sprettur ekki af sjálfu sér. Ef litið er yfir söguna má sjá að það eru ekki hin ráðandi öfl sem hafa krafist lýðræðis heldur þeir sem telja sig ekki njóta lýðræðis. Í frönsku byltingunni voru það borgararnir, þriðja stéttin, sem ekki hafði völdin þá. Þeir snerust til andófs við klerka og aðal og á þessu á okkar nútímalýðræði að vera byggt. Það mætti taka fleiri dæmi úr sögunni en ég held að við verðum að skilgreina hver eru hin ríkjandi öfl núna því að það er svo augljóst að það eru nákvæmlega þau sem ráða ferðinni. Það eru stórfyrirtæki í ríkjum Evrópu sem hafa langmest ítök og langmest völd innan Vestur-Evrópu. Ég hygg að í upplausninni í austanverðri Evrópu sé þetta allt á einhvers konar deiglustigi sem ég því miður óttast að muni fara í svipaða átt. Og stórfyrirtækin hafa hagsmuni af því að sameina mestalla Vestur-Evrópu í ríki sem byggist á hugsjónum verslunar og viðskipta og því að ýta fólkinu sífellt fjær frá valdinu, en því er þó talin trú um að allt sé þetta gert í þess þágu. Það er ekki við neina heimskingja að etja og það hefur ekki farið fram hjá mörgum að fylkingar andstæðinga og fylgjenda hins Evrópska efnahagssvæðis eru álíka stórar í flestum EFTA-ríkjum þrátt fyrir þrotlausan einhliða áróður stjórnvalda þar í þágu hins evrópska stórríkisins. Innan Evrópubandalagsins gegnir sama máli um fylgjendur og andstæðinga Maastricht, sem er framtíðarsinfónía Evrópubandalagsins. Þó að við vitum að Evrópubandalagið er svo sannarlega ekki eina lausnin í þessum málum þá er það eina lausnin sem hugnast þessum fyrirtækjum því hún er líklega sú eina sem tryggir hagsmuni þeirra í lengd og bráð og því miður, eins og ég gat um áður, gegn hagsmunum þeirra sem hafa bent á hvað hinn gegndarlausi hagvöxtur hefur óholl áhrif á umhverfið, hversu hættulegt það er að hugsa aðeins í krónum og aurum en ekki í umhverfisvernd og miskunn fyrir umhverfinu, sem er jú sameign okkar allra, og get ég þó aðeins eins málaflokks sem vert er. Það hefur sýnt sig svo ekki verður um villst hverra hagsmuna Evrópubandalagið gætir á því samningssviði sem EES tekur til, þ.e. verslunar og viðskipta. Hagsmunir fyrirtækja, þeirra öflugu og stöndugu, eru æðri hagsmunum einstaklinganna. Mig langar að taka þrjú dæmi: Ef fyrirtæki er að leita sér að starfsmönnum þá er á þessu frjálsa flæðisvæði mögulegt að finna staði þar sem vinnuafl er ódýrt og félagsleg réttindi lítil og þangað leita fyrirtæki í meira eða minna mæli með framleiðslu sína. Þetta er ákveðinn meginstraumur sem ekki verður á móti mælt. Hugsjónin er ekki að skapa sem flest störf þar sem það hentar vinnuaflinu. Þetta vinnuafl er vel að merkja fólk með fjölskyldur og rætur í sínum heimahögum. Þetta gerir einnig erfitt fyrir í launabaráttu á þeim svæðum þar sem laun eru blessunarlega hærri og þar sem félagsleg réttindi hafa verið tryggð. Dugar t.d. að nefna þá atlögu sem gerð er að fæðingarorlofi núna. Hótanir vofa sífellt yfir að ef menn geri óhóflegar kaupkröfur að mati vinnuveitenda vel að merkja þá flytji fyrirtækið starfsemi sína annað. Þetta gerir meira og minna máttlaus þau ákvæði EES-samningsins að laun og félagsleg réttindi hvers lands skuli gilda. Við slíkar aðstæður hlýtur það að vera tímaspursmál hversu lengi það mun gerast vegna þess þrýstings, sem stundum hefur verið kallaður ,,social dumping``, að jafnað verði niður á við, ef ég nota klisju sem varð fleyg úr grein hv. þm. Árna Johnsens. Ég man ekki alveg hvernig hann ætlaði að jafna en ég man að í framhaldi kom þetta fram. Þetta er fyrsta dæmið sem ég held að flestir kannist við og viðurkenni með einum eða öðrum hætti. Við sem erum andstæðingar Evrópska efnahagssvæðisins viðurkennum þetta berum orðum og hætt er við að fylgjendur Evrópska efnahagssvæðisins samþykki þetta einfaldlega með gjörðum sínum, með því nákvæmlega að nýta sér þetta og með því að beita þessum hótunum. Það er nú þegar hægt að búast við að fari að bera á þessu. Hér ber einnig að taka inn í myndina hversu mikið atvinnuleysi er á svæði Evrópsks efnahagssvæðis og hversu mjög það fer vaxandi hér. Raunar erum við að fá tíðindi um að það sé í hámarki sem ekki hefur orðið um margra ára skeið. Í öðru lagi vil ég benda á að dómar sem fallið hafa vegna kæra fyrirtækja sem ekki hafa unað ströngum fyrirmælum um vörumerkingar varðandi t.d. efnainnihald vöru hafa fallið fyrirtækjunum í hag. Það er grundvallarlínan og því sem kallað er viðskiptatálmanir er gert hærra undir höfði en grunsemdum um að efni séu skaðleg. Ef ekki er búið að sanna að efni séu skaðleg er í rauninni gengið út frá því að það þurfi ekkert að vera að hafa fyrir því að setja þessar merkingar á umbúðirnar. Ég vil bara taka eitt dæmi sem ekki ómerkari maður en fyrrum háskólarektor, Sigmundur Guðbjarnason, kom með á mjög athyglisverðri ráðstefnu um matvælaframleiðslu Íslendinga í upphafi þessa mánaðar. Jafnvel efni sem talin eru mjög skaðlaus eins og t.d. Nutrasweet liggja undir grun enn einu sinni. Samkvæmt þeim könnunum sem hann vitnaði til hefur komið í ljós að þetta skaðlausa efni, sem gengur ýmist undir nafninu Aspartam eða Nutrasweet eða Canderel veldur höfuðverk. Það getur vel verið að það valdi engum öðrum skaða en höfuðverk en við sem þekkjum höfuðverk vitum að það er ærið nóg. Auðvitað ætti að vara fólk við slíku. En þetta er eitt af þeim efnum sem hafa verið úrskurðuð skaðlaus. Ég geri ráð fyrir að það teljist til viðskiptahindrana að tíunda þetta sérstaklega án þess að hafa sérstaklega farið út í að kanna það. Ég trúi fyrrv. háskólarektor þessu máli. Þetta er eitt af því sem mundi væntanlega flokkast undir viðskiptahindranir. Og lái mér hver sem vill að ég sætti mig ekki við þetta. Mér finnst þetta afturför. Þrátt fyrir að margt gott geti fylgt aðild að Evrópsku efnahagssvæði fyrir okkur sem erum svona frumstæð í neytendamálum þá er þetta samt sem áður eitt dæmi um að hagsmunir fyrirtækjanna ráða ferðinni en ekki hagsmunir einstaklinganna. Þriðja dæmið sem ég ætla að taka er varðandi starfsréttindi. Þar er kannski um svolítið annað að ræða. Þar er nefnilega verið að fara út í alls konar leiðir sem ég sé ekki fyrir endann á. Ég geri ráð fyrir að flestar þeirra séu færar en þó varð ég vör við það í bandormsfrv., sem hefur verið til umfjöllunar í allshn., og hef fengið það staðfest að þar er verið að setja girðingar sem munu ekki halda vegna þess að það samrýmist ekki frjálsu flæði þjónustu. Þar er um að ræða að verið er að gera kröfu um búsetu á Íslandi þar sem búsetuákvæði hefur enga sérstaka skírskotun. Þrátt fyrir ábendingar og umfjöllun í nefndinni er ekki enn búið að leiðrétta þetta. Þetta er fölsk trygging fyrir launþegasamtök sem hafa sótt töluvert á um að settar séu girðingar. Ég er sjálf beggja blands varðandi það hvort sú krafa sé rétt. Engu að síður hlýt ég að virða það ef launþegasamtök telja að slíkar girðingar séu mikilvægar. Það er þá lágmark að þær haldi en ekki séu settar upp einhverjar pappírsgirðingar sem eru einskis nýtar ef farið er í mál. Þetta er því miður verið að gera. Ég hef ekki mikið fjallað um stjórnarskrárþátt EES-samningsins í þeim fáu og tiltölulega stuttu ræðum sem ég hef haldið um Evrópskt efnahagssvæði. Ekki vegna þess að ég telji það mál lítilvægt heldur þvert á móti tel ég það skipta verulegu máli en ég tel að þeim þætti málsins hafi verið gerð afskaplega góð skil, svo góð að mér er það hreint óskiljanlegt hvernig það getur gerst að enn séu menn reiðubúnir til að taka þá áhættu að samþykkja samning sem mjög líklega brýtur ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er aðeins eitt efnisatriði sem ég tel ástæðu til að taka fram varðandi þetta. Ég er ein þeirra sem telja ekki ástæðu til að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar í þágu EES. Ég er fullkomlega sátt við hana eins og hún er nú þar sem eru umtalsverðar takmarkanir á því að við göngumst undir yfirþjóðlegt vald. Hins vegar geri ég mér fullkomlega grein fyrir því að vera kann að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði verði að veruleika hér á landi þótt það geti gerst á þann ólýðræðislega hátt sem ég gat um í upphafi ræðu minnar. Ef það gerist tel ég óhjákvæmilegt að standa að nauðsynlegum stjórnarskrárbreytingum í samræmi við frv. það sem nokkrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar fluttu fyrr á þinginu og hefur verið vísað til ríkisstjórnarinnar. Það tel ég nauðsynlegt til að koma í veg fyrir þá óhæfu að á Alþingi Íslendinga verði framið stjórnarskrárbrot. Ég verð að segja að mér þykir það nokkuð alvarlegt mál að telja að hægt sé að brjóta stjórnarskrána fyrst og breyta henni svo eins og lesa má út úr áliti fjórmenninga hæstv. utanrrh. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá er hugsanlegt að reynslan leiði í ljós að það reynist ekki rétt sem við byggjum á um framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, þ.e. að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar, að þær feli ekki í sér verulegt valdframsal og séu ekki íþyngjandi í ríkum mæli. Einnig er hugsanlegt að í samkeppnismálum komi til meiri afskipta en hér er reiknað með. Við teljum ólíklegt að forsendur okkar að þessu leyti reynist rangar. Við teljum jafnframt að engin nauðsyn sé að ráðast nú í breytingar á stjórnarskránni vegna þessa möguleika. Ef fram kemur síðar að slíkra breytinga sé þörf er Ísland að þjóðarétti skuldbundið til að gera þær.`` Mikið er ég oft búin að furða mig á þessum röksemdum. Þær ganga ekki upp í mínum huga. Ég er mjög ósátt við að það eigi að vera hægt að komast upp með að brjóta stjórnarskrána fyrst og lappa svo upp á hana eftir því sem brotið leyfir. Það finnst mér ekki sæmandi. Í 5. kafla eru mörg önnur atriði sem mér blöskra svo að ég kemst eiginlega ekki ógrátandi í gegnum þann texta og ætla því ekki að kvelja hvorki sjálfa mig né aðra á því. Eins og við heyrðum hér vitnað í einn fjórmenninganna sagði hann að hann teldi að það væri eitthvert smotterí sem gæti kannski verið brotið þarna og samanlagt gæti það kannski verið dálítið mikið en samt ekki svo mikið að við þyrftum að hafa áhyggjur af því. Mórallinn í sögunni er þessi og þetta er auðvitað óviðunandi. Í ljósi þess sem hæstv. forseti sagði á undan þá held ég að ég geti sleppt góðum hluta af næsta kafla ræðu minnar þar sem ég var farin að hafa verulegar áhyggjur vegna þess orðróms að einhverjir stjórnarsinnar hefðu áhuga á að takmarka málfrelsi í þessu stóra og viðamikla máli. En ég held að þeirri hættu hafi verið bægt frá. Ég skildi hæstv. forseta svo að hann mundi beita sér í því máli ef á þyrfti að halda. Ég vona raunar að þetta hafi bara verið einhverjar óábyrgar hugdettur. Hitt er aftur á móti alvarlegt að þessum hugdettum var komið á flæking sem hótunum. Það finnst mér ógeðfellt. Skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi eru nefnilega mjög dýrmæt mannréttindi sem okkur er allt of gjarnt að telja sjálfsögð. Þessi mannréttindi ættu að vera sjálfsögð en við verðum að gæta þess vel að þrengja ekki um of að þessu frelsi okkar. Enn eru því miður margar þjóðir í heiminum þar sem þessi sjálfsögðu mannréttindi eru ekki virt. Ég vil geta þess varðandi þessa umræðu að ég tel hana hafa verið bæði upplýsandi og markvissa að langmestu leyti. Enda í afskaplega mörg horn að líta og við getum ekki hvert og eitt kynnt okkur öll efnisatriði málsins. Ég held ég geti sagt það með góðri samvisku að við kvennalistakonur höfum m.a. valið þann kostinn að skipta nokkuð með okkur verkum. Sem betur fer slepp ég við að taka þennan kafla frekar fyrir sem ég hafði hugsað mér og tel heldur ekki ástæðu til að ítreka það enn og aftur að hluti af því sem felst í málfrelsi og skoðanafrelsi er sú leið sem hafnað var, þ.e. þjóðaratkvæðagreiðsla, en 70% kjósenda samkvæmt skoðanakönnun vildu fara þá leið. 34 þúsund kjósendur skoruðu á stjórnvöld skriflega að fara þá leið. Franski upplýsingastefnumaðurinn og rithöfundurinn, Voltaire, sem uppi var á fyrri hluta átjándu aldar, var boðberi frjálslyndis í stjórnmálum. Hann var í andstöðu við ríkjandi valdastofnanir hvort sem þær voru veraldlegar eða kirkjulegar. Okkur kann að þykja það framandlegt hér og nú en sú var tíðin að kirkjan hafði ítök jafnvel hér á Íslandi. Þetta segir okkur að það er síbreytilegt hverjir eru valdhafar og það er síbreytilegt hverjir þurfa að krefjast réttar síns. Ein þeirra leiða út úr þeim ógöngum sem fær er er að auka vægi þjóðaratkvæðagreiðslna og hafa þær oftar. Ég veit að um þetta eru deildar meiningar bæði meðal stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga. Þetta er hins vegar mín skoðun og ég held að við ættum að líta á hugmyndir Voltaire þegar við gerum okkur grein fyrir því að það er stigsmunur en ekki eðlis hvernig farið er að þegar fólk lýsir skoðunum sem er ekki í þágu ríkjandi valdastofnana hvort sem þær eru kolkrabbar Íslands og Evrópu eða einhverjar aðrar valdastofnanir. Voltaire var tilbúinn að hætta frelsi sínu frekar en að þóknast ríkjandi stjórnvöldum. Hann fór í fangelsi vegna skoðana sinna oftar en einu sinni en lét það ekki á sig fá og hélt ótrauður áfram gagnrýni sinni. Hans þekktasta verk er án efa Birtingur, kostuleg háðsádeila á ýmislegt sem enn er í fullu gildi, m.a. á stíðsrekstur og valdahroka. Ég held að okkur væri hollt að skoða þessa ádeilu hans þegar nýir herrar vilja með nýjum ráðum ráða öllu og helst ekki heyra skoðanir fólks. Ég geri það stundum að fletta góðum bókmenntum þegar mér þykir orðið forheimskandi bókstaflega að taka þátt í umræðu þar sem fyrst og fremst er beitt völdum en ekki rökum og ekki upplýsingum. Ég á hér við þann blæ sem skapast þegar mikill tími umræðu fer í karp og barning við ráðherra sem eru með ósvífin ummæli um þing og þar af leiðandi þjóð. Ástæður þess að slíkar yfirlýsingar hafa heyrst af munni ráðherra eru að mínu mati þær að þingmenn hafa ekki allir verið þóknanlegir ríkjandi herrum. Mér þykir illt að það skuli verða til þess að menn láta sér sæma að fara með fleipur og niðrandi ummæli. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að koma með örlitla hugleiðingu úr Birtingi til athugunar: ,,Ó já, sagði Lítilsbeiðandi. Það er skemmtilegt að mega skrifa það sem maður hugsar. Það er réttur mannsins. Í allri okkar Ítalíu er aldrei skrifað annað en það sem maður hugsar ekki. Þeir sem byggja föðurland Sesara og Antónía þora ekki að láta sér detta neitt í hug án þess að spyrja einhvern svartmunk um leyfi.`` Ég ætti kannski ekki að hætta mér út á þann hála ís en ætla samt að gera það með auknu hugrekki eftir að hafa lesið um að áður hafi menn verið gagnrýndir fyrir að hafa skoðanir og jafnvel málfrelsi og tjáningafrelsi á annan hátt og vekja athygli á því að ég tel að í EES-málinu, ekki síst í þeim hluta málsins sem varðar þjóðaratkvæðagreiðslu, hafi málfrelsi og skoðanafrelsi stjórnarþingmanna verið lítilsvirt. Þeir eru ekki margir sem hafa haft kjark, þor og kraft til þess að brjótast undan því ofríki sem þeir eru beittir af valdsmönnum þessa samfélags. Ég ætla ekki að taka nein sérstök dæmi en ég veit þó að menn hafa verið með yfirlýsingar fyrir kosningar sem þeir verða síðan að kokgleypa og éta ofan í sig eftir kosningar vegna þess að valdamenn stjórnar segja þeim það. Ég vil líka vekja athygli á því að næstir á undan mér voru tveir þingmenn stjórnarliðsins sem ég veit að báðir höfðu ýmislegt fram að færa, Tómas Ingi Olrich og Árni R. Árnason, á mælendaskrá. Ég veit það ekki en mig grunar að það hafi verið þrýst á þá að taka sig út af mælendaskrá. Auðvitað vona ég að sá grunur minn sé rangur en það hefur gerst og ég þekki dæmi þess að stjórnarsinnar hafa ekki fengið að tala. Því er borið við, og verður sjálfsagt borið við í þessu tilviki, að við stjórnarandstæðingar, sem teljum okkur þurfa að tala og teljum okkur hafa rétt til þess, séum að taka tíma frá þeim. Í þessu tilviki á það hreinlega ekki við. Það er nógur tími. Við erum ekkert að falla á tíma. Það er misskilningur og margbúið að rekja það hér og ætla ég ekki að fara að taka tíma í það. Ég hef áður fengið tækifæri, ekki síst í greinaskrifum, til þess að segja skoðun mína á hinu Evrópska efnahagssvæði varðandi sjávarútvegsmálin sem eru á mínu sviði og ætla því ekki að hafa langt mál um það. Þar koma saman bestu hliðar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði og verstu. Bestu hliðarnar eru að sjálfsögðu þær tollaívilnanir sem við fáum og eru ótvíræðar. Það er alveg ljóst að þessar tollavílnanir munu skila sér, að vísu alls ekki í þeim stíl sem lofað hefur verið eins og jólasveinninn væri á ferð stundum þegar verið er að gefa mönnum fyrirheit um milljarða. Við erum ekki að tala um upphæðir af þeirri stærðargráðu og fyrir því eru nokkrar ástæður, m.a. þær að samkeppnisstaða helstu samkeppnisaðila okkar eins og Noregs batnar meira en samkeppnisstaða okkar vegna þess að við búum við laka samkeppnisstöðu vegna ríkisstyrkja og einnig vegna þess að hér eru aðstæður fyrirtækja því miður ekki sem skyldi. Þetta hefur allt verið rakið býsna vel í umræðunni og ég ætla alls ekki að fara að tíunda þetta í smáatriðum því að ég hef haft ágætis tækifæri til þess og ég hef notað það. Ég held að það sé ekki nema eitt atriði sem ég þarf að bæta við þarna. Það hefur nefnilega valdið svolitlum misskilningi hvaða möguleikar gætu komið upp ef við höfnuðum EES-samningnum. Í fyrsta lagi gæti sú staða komið upp að þar með væru Norðmenn afdráttarlaust í enn betri stöðu en við með sínar tollaívilnanir en á móti kemur að Norðmenn eru ekki búnir að ganga frá sínum fiskveiðisamningi og líka það að við vitum ekki hversu mikið uppnám EES-samningarnir færu í ef Íslendingar höfnuðu aðild að EES líka. Þetta er einfaldlega mál sem við ekki vitum. Það er því mögulegt að við með okkar bókun 6 og hagstæðari samninga en Norðmenn nú stæðum betur ef við höfnuðum EES en Norðmenn en að sjálfsögðu er það ekki gefið. Það gæti farið svo að Norðmenn færu inn í Evrópskt efnahagssvæði, sem ég veit ekki hvað yrði kallað þá. Hins vegar er alls ekki sjálfgefið að þeir fari inn í Evrópubandalagið vegna þess að það er mjög sterk andstaða í Noregi. Einu sinni hafa þeir fellt aðild að Evrópubandalaginu og það eru kosningar næsta haust í Noregi og það er rökstuddur grunur, rökstuddur með skoðanakönnunum, að þá muni andstöðuflokkarnir gegn EB og EES sækja mjög í sig veðrið í Noregi. Hin pólitíska staða er því ekki sjálfgefin í þessu máli. Mér hefur þótt gæta býsna mikils misskilnings í þessu. Það hefur verið sagt: A. Staðan er núna sú að við höfum betri samning en Norðmenn. B. Ef við og Norðmenn förum inn á Evrópskt efnahagssvæði, þá bæta þeir að vísu stöðu sína meira en við en ef þeir færu einir inn, þá mundu þeir standa miklu betur en við. Þetta eru ekki einu kostirnir. Fjórði kosturinn er sá að ekkert verði af Evrópsku efnahagssvæði. Þá hefðum við yfirburðastöðu. Þá gætu Norðmenn staðið betur ef þeir færu inn í Evrópubandalagið. Það er heldur ekki sjálfgefið. Allt byggist þetta á tíma, pólitískum vilja og því hversu mikið lýðræði verður í ákvarðanatöku. Mig grunar að Norðmenn með kröfu sína um aukinn meiri hluta, með þær kosningar sem fram undan eru á næsta hausti þar og með sína fortíð í andstöðu gegn Evrópubandalagsaðild hafi ekki sagt sitt síðasta orð þar. Það getur því vel verið að dugnaður manna við að strika út nöfn sé feikilega mikill en sá möguleiki er vissulega fyrir hendi að ef við segðum okkur frá þessum samningi, þá yrði ekkert af Evrópsku efnahagssvæði þar sem flestar hinar þjóðirnar eru á leið inn í Evrópubandalagið, þ.e. stjórnvöld. Ég er ekki viss með þjóðirnar sjálfar. Ég hef reyndar feikilega miklar efasemdir um það. Varðandi fiskvinnsluna, þá hefur það verið rakið mjög vel að í rauninni er bara frumvinnslan varin og það eru til bakdyraleiðir raunar nú þegar inn í frumvinnsluna. Það er ekki til fyrirmyndar. Ég var afskaplega hrædd við þau lög sem við settum á síðasta vetri varðandi fjárfestingar erlendra aðila þar sem ég taldi að væri möguleiki á meiri opnun en ég var reiðubúin að samþykkja í okkar viðkvæmu fiskvinnslu, þá er ég að meina frumvinnslu, og sömuleiðis í útgerð. Ég tel að við séum á háskabraut varðandi eignaraðild útlendinga í íslenskri fiskvinnslu. Allt utan frumvinnslu, þ.e. að verja fisk fyrir skemmdum, er galopið í anda þessa frjálsa flæðis og sú opnun getur orðið okkur mjög dýrkeypt. Ég tala ekki um þann hluta fiskvinnslunnar eins og fiskmarkaðina sem væntanlega er meira og minna skilgreint sem viðskipti en ekki fiskur. Ég held að eignaraðild erlendra aðila í íslenskum fiskmörkuðum sé kannski eitt það hættulegasta í þessu máli öllu saman. Við verðum að muna að við eigum allt okkar undir sjávarútvegi og fiskvinnslu og við höfum verið að stíga skref aftur á bak sem sumir telja kannski að sé allt í lagi að stíga og halda að nú séum við bara að fá fjármagn í fiskvinnsluna okkar í okkar þágu. Ég held að það sé mikill græningjaháttur að halda að hingað komi menn með fullar hendur fjár til þess að styðja við bakið á Íslendingum, efla fiskvinnslu og útgerð og skilja svo arðinn eftir hér. Ég held að þetta sé því miður ekki raunhæft þó að það væri að sjálfsögðu æskilegt. Ég tek undir orð hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, um að það er sjálfgefið að sjávarútvegssamningurinn eigi að frestast um ár vegna þeirrar stöðu sem komin er upp eftir að Sviss felldi samninginn um EES. Ég gleðst yfir því að hann skuli hafa tekið af skarið með það að hann er andstæðingur þess samnings sem við höfum nú séð. Ég hef haft tækifæri til að tjá mig um það mál og ég ítreka þau ummæli mín. Ég tel að þessi samningur feli í sér of mikla opnun til þess að við getum unað við hann. Ég tel líka að í honum geti verið gildrur og ég tel ekki ástæðu til þess að taka áhættu. Ég sagði það fyrr í umræðunni og ítreka það enn að við megum ekki gleyma því að á hverju máli eru tvær hliðar, kostir og gallar. Ég þykist hafa rakið það að ég sé þá kosti sem eru fyrir hendi og geta fylgt opnari viðskiptum en þar er líka um galla að ræða. Ég hef líka viðurkennt það eins og aðrir að niðurfelling tolla er okkur hagstæð. Ég hefði viljað fá það með öðrum hætti en auðvitað fagna ég slíku. Það breytist ekkert þó að ég hafi bent á það að þessi hagnaður verði ekki eins mikill og menn héldu. Eitthvað kemur væntanlega neytendum til góða og jafnvel erlendum milliliðum og við því er ekkert að segja. Þetta er bara eðli viðskipta og ég skil ekki hvað menn eru viðkvæmir fyrir því þegar þetta er sagt, en því miður verður maður hreinlega fyrir árásum þegar maður nefnir þetta vegna þess að það má ekki segja neitt nema sem er gott og fagurt um þennan samning. Ég held að mig setji ekkert ofan þó að ég lýsi kostum þessa samnings. En ég ætlast til þess að aðrir þoli að heyra staðreyndir um það að þessir stóru kostir séu ekki algerlega hvítir heldur hafi komist einhver smáskuggi þar á. Jafnframt held ég að það sé alveg ljóst að ég þoli það vel að heyra það að sumt hafi tekist vel varðandi fiskveiðisamninginn. Ég tel vel staðið að málum varðandi eftirlitsmenn um borð í skipunum en veika hliðin sé vigtunin í erlendum höfnum. Þarna er einn jákvæður punktur og einn neikvæður og það er ekkert athugavert við það að horfast í augu við slíkt. Menn geta haft deildar meiningar en það verður að vera hægt að tala um hlutina. Ég ítreka það enn að aðrir ýmsir kostir sem nefndir hafa verið til sögunnar við Evrópska efnahagssvæðið varða mál sem vel er hægt að kippa í liðinn hér án þess að ganga í EES. Eitt af því sem er dálítið margslungið mál er kannski ákveðin ástar-hatursafstaða íslenskra fyrirtækja og forsvarsmanna atvinnulífs Íslands gagnvart EES-samningum. Í öðru orðinu hvetja þessir aðilar mjög til þess að við drífum þennan samning í gegn. Í hinu orðinu koma þeir með öll rökin sem eru gegn því að við göngum inn í Evrópskt efnahagssvæði eins og sakir standa núna. Ég ætla ekki að fara í þá grundvallarspurningu, sem ég býst við að mundi eftir standa á milli mín og þessara forsvarsmanna, hvort þetta sé æskilegt fyrir lýðræðið. Ég er bara að tala um praktísk mál núna út frá sjónarmiðum þessara manna. Ég skil ekki að menn haldi það að allt muni bara verða í himnalagi og allt í einu verði farið að styðja við bakið á og létta sköttum af íslensku atvinnulífi þegar við erum komnin inn í EES á sama tíma og verið er að benda á að það er verið að íþyngja atvinnulífinu m.a. með því að skapa þeim fyrirtækjum sem standa höllum fæti í samkeppni miklu erfiðari rekstrarskilyrði en fyrirtækjum sem þau verða óhjákvæmilega í samkeppni við. Það er ekki bara smæð fyrirtækja sem veldur heldur eru það líka beinar aðgerðir stjórnvalda og ég heyrði það í fréttum að það væri hreint ekki verið að létta sköttum af atvinnulífinu. Ég verð að viðurkenna að ég var svo græn að ég hélt að það væri verið að því. En það er mat þeirra sem eru í atvinnulífinu að alls ekki sé verið að því, síður en svo. Ég á eftir að fara í gegnum staðreyndir þarna, en sé svo er þetta orðin slík hringavitleysa að það tekur ekki nokkru tali. Ég hélt að góðu fréttirnar væru þær að skattarnir væru að fara niður en aðrar aðstæður í samkeppni væru óhagstæðar. Það væru aðrir hlutir sem væru óhagstæðir í samkeppninni, ríkisstyrkir dulbúnir og ódulbúnir. Það væru slík atriði sem gerðu stöðu þeirra erfiða. Nú er það bara ekki þetta sem er verið að tala um. Það er hreinlega verið að segja að skattarnir standi fyrir sínu og ríkið taki sitt alveg sama hvað reynt er. Samt sem áður skilgreini ég forsvarsmenn stórra samtaka atvinnurekenda sem valdaaðila og þar af leiðandi þá sem hafa þegar tögl og hagldir í samfélaginu, en aðra þá sem þurfa að sækja á um að njóta lýðræðis. Það er orðið ansi hart þegar efnisleg rök koma frá þessum aðilum, sem ættu að hafa það í hendi sér hvernig staðið er að málum, gegn þessu. Ég bendi á að það þarf ekki forsvarsmenn í atvinnulífinu til að segja mér það að við erum í þann veginn að fara að íþyngja ferðaþjónustu okkar svo svívirðilega að við erum kannski að kippa stoðum undan þeirri atvinnugrein sem hefur lofað einna bestu. Ég ætla ekki að voga mér að segja að það sé glæpsamlegt en það er afskaplega alvarlegt. Varðandi iðnaðinn erum við ekkert að breyta neinu. Við erum fyrir löngu búnin að gera þær breytingar sem verða í iðnaðinum. Það er nokkuð sem allir vita að hefur löngu verið gert. Varðandi ákvarðanatöku sem mér verður tíðrætt um langar mig til að vitna í ágætis pistil nóbelsskáldsins okkar, Halldórs Laxness, í sendibréfi hans til fransks prófessors, Regis Boyer. Þar segir hann m.a. dæmalausa sögu af kristnitökunni sem ég tel að sé svolítil dæmisaga um hvað er nákvæmlega að gerast núna. Ég trúi því að þetta muni menn skilja. Hann byrjar á orðum Ara fróða, með leyfi forseta: ,,Þá er mælt í lögum að allir menn skyldu kristnir vera og skírn taka. Þetta afrek í því að fara aftan að siðunum virðist hafa verið samþykkt með lófataki á Alþingi við Öxará. Sem sé, Íslendingar voru ekki skírðir til kristni sem siður er í þeim trúarbrögðum, heldur lögfest á Alþingi að allir menn á landinu skulu kristnir frá þeirri stundu sem klappað er saman lófunum. Skiptir ekki máli þó menn séu óskírðir og með öllu óuppfræddir í kenningunni. Þetta er víst það sem kallað er contradicto in re. En fátt segir um afdrif þessa ókatekiseraða fólks sem hvorki hafði getað lært kverið né gengið til spurninga en var orðið kristið samkvæmt lófataki andstæðinga sinna á Alþingi. Sem betur fer er guð stór eins og sagt er um Allah.`` Læt ég þetta verða lokaorðin í máli mínu í kvöld.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 14. des. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í einkaerindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varaþingmaður Framsfl. í Vesturlandskjördæmi, Sigurður Þórólfsson bóndi, Innri-Fagradal, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar 2. þm. Vesturl., Ingibjörg Pálmadóttir. Sigurður Þórólfsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa.

Í lokamálslið 25. gr. þingskapa segir að 3. umr. um frv. til fjárlaga skuli hefjast eigi síðar en 15. des. Samkvæmt þessum ákvæðum hefur forseti tekið á dagskrá þessa fundar frv. til fjárlaga fyrir árið 1993. Verður nú 1. dagskrármálið tekið fyrir.

Frú forseti. Enda þótt frv. til fjárlaga fyrir árið 1993 sé nú tekið á dagskrá samkvæmt ákvæðum þingskapa eins og forseti gat um, hefur fjárln. ekki lokið athugun sinni á frv. þannig að efnisumræða geti farið fram í dag. Ekki liggur heldur fyrir álit efh.- og viðskn. um áhrif skattalagabreytinga á tekjur ríkissjóðs svo sem fyrir er mælt í 2. mgr. 25. gr. þingskapa. Störfum fjárln. miðar hins vegar vel áfram og er útlit fyrir að hún geti lokið störfum eftir miðja þessa viku. Ég vil því óska eftir því, frú forseti, að þessari umræðu verði frestað þar til síðar í þessari viku eða til annars tíma sem hagkvæmur þykir að mati forseta.

Það hefur komið fram ósk um að fresta umræðu um 1. dagskrármálið og verður orðið við því og málið tekið út af dagskrá.

Virðulegur forseti. Ég get út af fyrir sig nýtt mér þann rétt að segja örfá orð undir dagskrárliðnum um þingsköp. Ég hafði að vísu hugsað mér að það félli eins undir það að segja örfá orð um dagskrárliðinn sjálfan og átti von á því en geri ekki athugasemd við það. Það er samkomulag um að þessi umræða fari ekki fram nú. Málið er ekki enn tilbúið til þess að verða tekið til 3. umr. svo sem fram hefur komið hjá hv. formanni fjárln., Karli Steinari Guðnasyni. Það sem ég vildi aðeins vekja athygli á er að þó formaður hv. segi að störf nefndarinnar gangi vel, við höfum jú hist alla dagana frá því að 2. umr. fór fram og rætt um 6. gr. frv. og rætt við nokkra fulltrúa B-hluta stofnana, höfum við ekki enn þá fjallað neitt um stórmál eins og tekjuhliðina. Það er ekki enn þá byrjað að ræða um það mál neitt né heldur um þær hugmyndir sem virðast enn þá vera uppi um verulegar breytingar á útgjaldahliðinni. Sannast nú það sem ég ræddi tvívegis í seinustu viku að ég teldi að frv. væri vart tilbúið til 2. umr. þar sem í loftinu væru enn þá hugmyndir um verulegan niðurskurð á þeim fjárveitingum sem við vorum að fjalla um og samþykkja, hæstv. forseti, við 2. umr. Við skiptum t.d. upp fjárfestingarliðum, svo ég nefni dæmi, en í blaðafréttum í dag kemur fram að það sé nú unnið að því að skera þetta meira og minna allt saman niður aftur. T.d. segir hæstv. fjmrh. í blaðaviðtali við Morgunblaðið um helgina að það kunni að verða mjög erfitt að ná markmiðum um að halli fjárlaga verði 6,2 milljarðar kr. eins og að er stefnt. Orðrétt segir hann, með leyfi forseta: ,,Það kann að verða mjög erfitt að ná því markmiði en mér verður hvergi hvikað frá því. Þess vegna er fjárlagavinnunni alls ekki lokið eins og ýmsir hafa verið að gefa í skyn.`` Mig langar líka til að lesa orðrétt örfáar línur upp úr Alþýðublaðinu í dag. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Lækkun ríkisútgjalda. Samkomulag um 800--900 millj. kr. til viðbótar tekið af framlögum til vegamála, viðhaldi opinberra bygginga, dómshúsi og markaðsátaki vegna EES. Ríkisstjórnin og þingmenn stjórnarflokkanna vinna nú hörðum höndum að því að finna leiðir til frekari sparnaðar í ríkiskerfinu. Samkvæmt heimildum Alþýðublaðsins mun hafa náðst samkomulag milli stjórnarflokkanna um helgina þar sem gert er ráð fyrir að 900 millj. kr. viðbótarlækkun á ríkisútgjöldum.`` Ég spyr t.d.: Af hvaða viðhaldi? Það er nánast ekkert gert ráð fyrir neinum fjárveitingum til viðhalds í fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir eftir 2. umr. Hins vegar hefur verið rætt um að bæta við 500 millj. kr. til viðhaldsverkefna. Á að skera það niður sem ekki er enn þá komið inn í frv. eða hvað eru menn að tala um? Eru það aðferðirnar sem á að viðhafa eins og t.d. þegar hæstv. heilbrrh. segist ætla að spara 600 millj. núna en hann geti að vísu ekki sparað 600 millj. kr. sem hann lofaði að spara í haust? Er það hinn raunverulegi niðurskurður eða sparnaður? Mér finnst þetta dálítið furðuleg vinnubrögð, virðulegur forseti, og spyr í tilefni af þessu hvenær megi ímynda sér að 3. umr. geti farið fram. Ég heyrði það á ræðu hv. formanns að hann hefur ekki enn þá ákveðna dagsetningu í huga en einhvern tímann var stefnt á föstudaginn. Í dag er þriðjudagur. Öll vinnan í fjárln. þyrfti að fara fram og helst að ljúka á morgun þannig að fimmtudagurinn væri þá til að ganga frá nál. og hugsanlega brtt. ef umræðan á að fara fram á föstudag.

Frú forseti. Það er alveg ljóst að okkur er ekkert að vanbúnaði að hafa umræðuna t.d. á föstudaginn. Hv. síðasti ræðumaður veit að öll efni standa til þess. Ég sagði áðan að störf í nefndinni gengju vel og það er rétt. Nokkur áhersluatriði eru eftir. Við munum vinna þá stund sem eftir er að frv. og fyllsta ástæða til að anda bara rólega þangað til.

Hæstv. forseti. Ég mun að sjálfsögðu taka þessa ráðleggingu hv. formanns fjárln. mjög alvarlega og anda rólega. Enda er svo jafnan hjá mér að ég er ekki mjög æstur hvorki í þessari þingskapaumræðu eða umræðum yfirleitt og mun auðvitað halda mig við það og taka þetta til geina. Ég vil hins vegar ítreka það, hæstv. forseti, að enn þá er mikið eftir af fjárlagavinnunni svo sem fram kom í þeirri tilvitnun sem ég las úr blaðaviðtölum við hæstv. fjmrh. annars vegar og úr frétt í því ágæta blaði, Alþýðublaðinu, hins vegar í dag þar sem gerð er grein fyrir að enn þá sé eftir að fjalla um mikinn niðurskurð á útgjaldatillögum frv. eins og það liggur fyrir. Það er auðvitað gott ef hv. formaður nefndarinnar telur að hægt sé að klára það allt saman á morgun. Það var það sem ég benti á. Mér sýnist að ef umræðan á að fara fram á föstudag, eins og einhvern tímann var gert ráð fyrir, þá þurfi öll þessi vinna að fara fram á morgun, þ.e. ákvarðanir um þennan niðurskurð. Jafnframt þarf að gera grein fyrir tekjuhlið frv., fara yfir þau mál og fá upplýsingar um það hvernig þau standa, allar skattahugmyndir ríkisstjórnarinnar, sem eru ekki neitt smáræði, margir milljarðar króna sem á að ná núna fram með fjárlögum og frv. um skattamál tengdum þeim, breytingum á almannatryggingalöggjöf o.s.frv., o.s.frv. Morgunstundin mun því verða að reynast æðidrjúg því væntanlega verður það bara fram undir venjulegan þingtíma á morgun sem við höfum tíma til að fara yfir öll þessi mál sem mér sýnast enn vera eftir í vinnu hv. fjárln.

Hæstv. forseti. Það er að sjálfsögðu alfarið á ábyrgð forseta verði sú ákvörðun tekin að fresta umræðunni um fjárlögin. Hafi formaður fjárln. andað svo rólega að undanförnu að hann hafi orðið á eftir tímanum er það að sjálfsögðu á hans ábyrgð. Fyrir þinginu liggur frv. til fjárlaga og ekkert vandamál að taka það til umræðu hvenær sem er og afgreiða það. Það er þess vegna alfarið á ábyrgð forseta ef þessari umræðu verður frestað. Ég vil undirstrika það alveg sérstaklega að það kemur úr hörðustu átt þegar það gerist við efnisumræðu sem hér á að fara fram að formaður fjárln. tekur sig til og talar um þingsköp. Þ.e. hann flytur ekki þá ræðu sem hann á að flytja heldur gerir grein fyrir því að hann vilji fá frestun á þeim hlutum.

Forseti vill benda hv. þm. á að nú þegar er búið að fresta þessari umræðu að ósk formanns fjárln. og málið hefur þegar verið tekið út af dagskrá.

Frú forseti. Á fund utanrmn. í gær óskaði ég eftir því að utanrmn. leitaði álits Lagastofnunar Háskóla Íslands á því hvort formlegt væri að afgreiða EES-samninginn í þeim búningi sem hann er nú á Alþingi. Þessi beiðni mín var ekki afgreidd á fundi utanrmn. Mér barst í gærkvöldi bréf frá hv. formanni nefndarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þorsteinn Magnússon, ritari utanrmn., hefur kynnt mér þá spurningu sem þú telur nauðsynlegt að utanrmn. leiti álits um frá Lagastofnun Háskóla Íslands. Að mínu mati er ástæðulaust að senda slíka spurningu út fyrir veggi Alþingis. Ég lít þannig á að skrifstofa Alþingis sé fullfær um að veita þá ráðgjöf sem hér er rætt um. Innan skrifstofunnar eru starfandi lögfræðingar sem hafa góða þekkingu á málefnum Evrópska efnahagssvæðinsins og sem þingmenn geta leitað lögfræðilegra ráða hjá. Með vísan til þessa ítreka ég að ég tel ástæðulaust að senda áðurgreinda fyrirspurn til Lagastofnunar en er að sjálfsögðu reiðubúinn að ræða málið frekar.`` Ég svaraði þessu bréfi og ítrekaði ósk mína um fund með utanrmn. Formaður utanrmn. svaraði mér aftur og féllst ekki á að fundurinn yrði haldinn. Mér hefur borist afrit af bréfi sem Björn Þ. Guðmundsson hefur sent hæstv. forseta og ég tel óhjákvæmilegt að kynna fyrir þingheimi. Það er til forseta Alþingis, frú Salome Þorkelsdóttur, og dagsett í Reykjavík 15. des. 1992. ,,Fyrir Alþingi liggur frv. til laga um staðfestingu á samningnum um EES. Þetta frv. er formlega eins og hvert annað lagafrv., borið upp á Alþingi og lýtur aðeins íslenskum lögum. Fyrir alþingismönnum liggur því eins og endranær lagatexti, sem þeir samþykkja sem lög frá Alþingi eða synja, eins og hann liggur fyrir, nema honum sé breytt samkvæmt þeim reglum sem þar um gilda og þarf ekki að tíunda. Sé lagatextanum hins vegar breytt er hann svo breyttur borinn upp til samþykktar eða synjunar. Nú hefur eitt EFTA-landanna, Sviss, sem lagatextinn tekur til, fellt samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu. Lagatextinn samkvæmt því frv. sem nú liggur fyrir Alþingi er því ekki í samræmi við raunveruleikann. Af því leiðir, að mínu viti, að íslensk lög leyfa ekki að lagafrv. verði afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykki eða synjun. Því leyfi ég mér að skrifa yður þetta bréf, hæstv. forseti, að aldrei má það verða að Alþingi Íslendinga gleymi eigin lögum í hita leiksins. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn að gera nánari grein fyrir máli mínu, verði þess óskað. Virðingarfyllst, Björn Þ. Guðmundsson. Afrit til formanna allra þingflokka.`` Ég tel þetta þvílíkt innlegg í málið að ekki verði undan því vikist að utanrmn. komi saman og ræði stöðu málsins, kveðji til Björn Þ. Guðmundssn og leiti álits Lagastofnunar. Þetta taldi ég nauðsynlegt að kæmi fram, frú forseti.

Það kemur forseta á óvart að heyra hér lesið upp bréf sem er stílað til forseta Alþingis en hún hefur hvorki heyrt áður né séð. Kann forseti ekki skýringu á því.

Virðulegi forseti. Ég vil greina frá því hér að í framhaldi af fundi utanrmn. sl. laugardag greindi ég formanni nefndarinnar frá því að til þess að geta leitað álits lögfræðinga á því hvort frv. um Evrópskt efnahagssvæði væri þingtækt í ljósi síðustu atburða þá þyrfti að liggja fyrir þýðing á þeim prótókollum sem ráðherrar EFTA höfðu rætt um á fundi í Genf. Ég fékk þá þýðingu í hendur seint á sunnudag og greindi frá því á fundi utanrmn. í gærmorgun að ég hefði reynt að ná í Björn Þ. Guðmundsson, prófessor í lögum við Háskóla Íslands, til að leita álits hans á því hvort hann teldi að Alþingi gæti afgreitt málið. Fundur utanrmn. var kl. 10 í gærmorgun og mér hafði ekki tekist að ná í prófessor Björn Þ. Guðmundsson fyrir þann tíma. Því var hins vegar lýst yfir af hálfu formanns nefndarinnar á fundinum að utanrmn. mundi taka til íhugunar í framhaldi af fundinum hvað gert yrði í þessu máli og einstakir nefndarmenn hefðu rétt til þess að hugleiða hvort þeir mundu óska eftir formlegri umsögn annarra lögfræðinga. Tilefnið var m.a. að utanrrn. hafði lagt fram álit lögfræðinga í ráðuneytinu og það sem meira er að hæstv. utanrrh. fór á blaðamannafund og kynnti það álit. Nú hefur forseta Alþingis og formönnum þingflokka borist bréf frá prófessor Birni Þ. Guðmundssyni við Háskóla Íslands. Í þessu bréfi, eins og það var lesið hér áðan, kemur alveg skýrt fram að prófessorinn telur orðrétt, með leyfi forseta: ,,að íslensk lög leyfa ekki að lagafrv. verði afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykki eða synjun.`` Hér talar maður sem er með embættisbréf frá forseta lýðveldisins til að kenna lög við Háskóla Íslands og ákveða með prófúrskurðum sínum hverjir teljast hæfir til að gegna lögfræðistörfum í okkar landi. Og hann talar enga tæpitungu. Hann segir alveg skýrt að íslensk lög leyfi ekki að málið sé afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd. Vegna aðdraganda málsins, virðulegi forseti, og vegna þess að ég hafði greint frá því á fundi utanrmn., að ég teldi nauðsynlegt að leita álits Björns Þ. Guðmundssonar, þá vil ég óska eftir því að utanrmn. komi nú þegar saman til að ræða stöðu málsins í ljósi þessa bréfs. Ég tel það miklu heppilegra en að fara að hefja umræðuna hér og við fáum tækifæri á vettvangi utanrmn. til að meta stöðuna, kalla prófessorinn til okkar og heyra hans rök og athuga hvort við leitum til annarra lögfræðinga. Ég vil þess vegna formlega fara fram á það, virðulegur forseti, að fundur í utanrmn. verði haldinn nú þegar og gert verði þinghlé á meðan.

Forseti vill ítreka að henni hefur ekki borist það bréf sem þingmenn virðast hafa fengið á undan forseta.

Virðulegi forseti. Ég vil upplýsa það hér að þetta bréf lá í pósthólfi mínu áðan þegar ég kom inn í húsið og ég vil fara þess á leit að forseti láti kanna sinn póst og athugi hvort bréfið sé ekki þar að finna. Mér þótti þetta bréf svo athyglisvert að ég ljósritaði það í allmörgum eintökum og dreifði til þingmanna stjórnarandstöðunnar. Ég hefði svo sem getað dreift því til allra en til þess vannst ekki tími. Í tilefni þessa bréfs vil ég rifja það upp að á fundi þingflokksformanna með forseta þingsins sl. föstudag fór ég þess á leit að Alþingi leitaði eftir lagalegu áliti á því hvort EES-frv. sé hæft til að ræðast á Alþingi. Slík úttekt hefur ekki borist mér í hendur né öðrum þingflokksformönnum svo ég viti. Ég vil enn og aftur ítreka þessa beiðni mína. Þetta bréf gefur tilefni til þess að draga mjög í efa að hér sé staðið að málum eins og vera ber. Í það minnsta er ljóst að það er ekki hægt að greiða atkvæði um þetta frv. fyrr en það liggur ljóst fyrir hvort það er lögum samkvæmt hægt að halda málinu áfram með þessum hætti. Því vil ég ítreka enn þá beiðni, virðulegi forseti, að forsætisnefnd beiti sér fyrir því að fram komi lagalegt álit á þessu máli frá öðrum en lögfræðingum utanrrn.

Frú forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. las upp hluta af bréfaskriftum okkar í gær varðandi umræður um þetta mál í utanrmn. Ég vil taka það fram að hann las ekki öll bréfin því ég lýsti því aldrei yfir að ég væri ekki reiðubúinn til að ræða þetta mál frekar. Spurningin var um það hvaða spurningu ætti að bera undir Lagastofnun og um það var greinilega ágreiningur okkar á milli. Það stóð heldur aldrei til hjá mér og hefur ekki verið að koma í veg fyrir að menn ræddu þetta mál áfram í utanrmn. Nú liggur hér fyrir bréf sem er skrifað til forseta Alþingis og það er að sjálfsögðu mat forseta hvernig brugðist er við slíkum bréfum sem til þingsins berast. Ég hef ekki séð þetta bréf frekar en hæstv. forseti þannig að ég get ekki annað en velt því fyrir mér sem ég hef heyrt í ræðum manna. En það hefur aldrei staðið á mér að efna til fundar í utanrmn. Ég vildi aðeins láta það koma fram að bréfaskiptum okkar hv. 1. þm. Norðurl. v. lauk þannig í gær af minni hálfu að ég sagðist vera reiðubúinn til að ræða málin frekar og fjalla um það í nefndinni en hins vegar teldi ég ekki ástæðu til að leggja þá spurningu sem hv. þm. var með fyrir aðra. Því ég tel varðandi efni þessa máls ekki á valdi annarra en Alþingis að taka ákvörðun um hvort það sé hæft til meðferðar hér. Það er ágætt að fá álit annarra en það er á valdi okkar þingmanna að ákveða hvaða mál við tökum fyrir og hvort þau eru þingleg eða ekki. Mín skoðun er sú að þetta mál, eins og það liggur hér fyrir sé þinglegt í fyllsta máta, og vel til þess fallið að afgreiða það í þinginu. Sú skoðun mín hefur komið fram áður bæði hér í þingsalnum og á vettvangi utanrmn.

Forseti vill upplýsa að henni hefur borist þetta bréf einmitt núna í þessari andrá. Það var verið að setja það í hólf forseta eftir að þingmenn stjórnarandstöðunnar höfðu fengið þetta bréf og eftir að hv. 18. þm. Reykv. hefur séð um að dreifa því hér --- svo málið sé upplýst.

Hæstv. forseti. Það eru ærin tíðindi sem hér gerast. Ekkert af því sem hér hefur gerst hafði ég hugmynd um en mér óar að þurfa að hlusta á það að t.d. hv. þm. Björn Bjarnason telji að hann geti verið einfær um að dæma í slíku máli. Það hlýtur auðvitað að verða að leita til fróðari og hæfari manna en okkar Björns t.d., ég er nú hæstaréttarlögmaður, en það er náttúrlega með ólíkindum ef neitað er um slíkt. Ég held að það hafi aldrei komið fyrir allan þann langa tíma sem ég hef verið á þingi að slíkri neitun hafi verið komið á framfæri. Og að Lagastofnun Háskólans sé ekki hæfari að meta þetta mál en t.d. ég er auðvitað alveg út í bláinn. Ég skora á hæstv. forseta að fresta málinu og sjá til þess að einhver sæmileg skynsemi og sæmileg háttvísi verði á um afgreiðslu málsins.

Frú forseti. Ég árétta ósk mína um að utanrmn. komi saman og á fund nefndarinnar verði kallaður bréfritarinn, prófessor Björn Þ. Guðmundsson. Ég get ekki að því gert hvenær forseti les póstinn sinn. Ég tel hins vegar að efni bréfsins sé með þeim hætti að eyrum verði ekki lokað fyrir því og að við hljótum að hlusta á rök prófessorsins. Jafnframt tel ég eðlilegt að málið sé sent Lagastofnun til formlegrar athugunar. Ég hygg að hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, hljóti að geta fundið tíma fyrir fundinn síðar í dag og eðlilegt að fundurinn sé undirbúinn þannig að ljóst sé að hægt sé að ná tali af prófessor Birni Þ. Guðmundssyni áður en fundurinn er boðaður. Ég er ekki að gera kröfu um að fundurinn verði haldinn nú þegar heldur að hann verði undirbúinn þannig að hann verði gagnlegur okkur og við náum sæmilegri sátt og niðurstöðu á þeim fundi. Ég tel hins vegar óhjákvæmilegt eftir að þetta bréf hefur borist og álit þessa virta fræðimanns að málið hljóti skoðun og þetta á sannarlega erindi inn í þessa umræðu.

Að gefnu tilefni vill forseti upplýsa að málið snýst ekki um hvenær forseti les póstinn sinn heldur hvenær hann berst. Forseti hafði upplýst að þetta bréf var að berast nú og var ekki komið þegar póstur forseta var tekinn um hádegið --- svo það sé alveg á hreinu.

Virðulegur forseti. Það er fullkomið aukaatriði hvenær þetta bréf er lagt í pósthólf manna. Ég vona að menn fari ekki að gera það að einhverju aðalatriði. Aðalatriði málsins er það að Alþingi Íslendinga, forseta þingsins og formönnum þingflokka hefur borist bréf frá prófessor í lögum við Háskóla Íslands, manni sem hefur embættisbréf frá forseta lýðveldisins til að kenna og túlka lög við æðstu menntastofnun þjóðarinnar. Í þessu bréfi er sagt alveg skýrt, eins og ég las hér áðan, með leyfi hæstv. forseta: ,,að íslensk lög leyfa ekki að lagafrv. verði að afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykki eða synjun.`` Ég upplýsti það áðan að ég hefði greint frá því í utanrmn. í gærmorgun að ég hefði verið að leita eftir áliti frá prófessor Birni Þ. Guðmundssyni og hv. þm. Björn Bjarnason, formaður utanrmn., skildi við málið þannig í nefndinni að einstakir nefndarmenn og nefndin sjálf mundi síðan hugleiða framhald málsins. Málið, samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, var tekið fyrir í gær á grundvelli þess að hæstv. utanrrh. og hv. þm. Björn Bjarnason töldu að athugun á málinu hjá sérfræðingum EFTA og sérfræðingum utanrrn. væri þess eðlis að það væri gerlegt að taka frv. til meðferðar. Nú er komið í ljós að eini lögfræðingurinn sem nafngreindur var í utanrmn. að óskað væri eftir áliti frá, prófessor Björn Þ. Guðmundsson, hefur af sjálfsdáðum, því ég hef ekki óskað eftir að hann skrifaði þetta bréf, sent forseta Alþingis þetta bréf. Ef það hefði gerst í gær hefði málið staðið þannig, virðulegur forseti, áður en umræðan hófst að prófessor í lögum við Háskóla Íslands telur að íslensk lög leyfi ekki að frv. sé afgreitt. Það er eingöngu tímatöfin sem gerir það að verkum að menn töldu sig geta byrjað í gær. Ég sé satt að segja ekki hvaða tilgangi það þjónar, virðulegur forseti, að halda áfram umræðu um málið án þess að utanrmn. gefist tækifæri til að ræða við prófessor Björn Þ. Guðmundsson og ákveða hvort hún kallar aðra sérfræðinga til sín. Út af fyrir sig er kannski hægt að mæla fyrir nál., ég ætla ekki í sjálfu sér að leggjast gegn því, en á þessum degi er auðvitað alveg ljóst að utanrmn. verður að koma saman og fjalla um þetta mál nema forráðamenn ríkisstjórnarflokkanna séu svo heillum horfnir að þeim sé sama þótt þeir brjóti stjórnarskrána, þeim sé sama þótt þeir brjóti lög, þeim sé sama þótt þeir neiti þjóðaratkvæðagreiðslu, það sé alveg sama hvernig þeir nauðgi og níðist á stjórnarskrá og lögum landsins ef þeir bara koma sínum vilja fram. Hvert erum við þá komin með stjórnskipun lýðveldisins ef svo er? Ég vil þess vegna biðja forseta að hugleiða bréf þetta í mikilli alvöru og gera það ekki að höfuðatriði hvenær það kom í pósthólf forsetans. Það er fullkomið aukaatriði. Ég ítreka ósk mína um að á þessu síðdegi verði haldinn fundur í utanrmn. til þess að fjalla um þá nýju stöðu sem komin er upp í málinu.

Þar var komið máli forseta að verið var að kynna 2. dagskrármálið sem nú verður tekið á dagskrá og heitir Evrópskt efnahagssvæði.

Virðulegi forseti. Á þskj. 411 hef ég lagt fram nál. mitt um frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Þegar þetta nál. var skrifað fyrir um hálfum mánuði síðan leit ég svo á að fjögurra ára nær óslitnu samningaferli um Evrópska efnahagssvæðið væri lokið. Síðan hefur komið í ljós að lokahnykkurinn er enn þá eftir. Eina ferðina enn hefur hlaupið snurða á samningaþráðinn sem þarf að greiða úr áður en Evrópska efnahagssvæðið getur orðið að veruleika. Það þarf ekki að fjölyrða mikið um það. Sviss hefur dregið sig í hlé í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu og það hefur óneitanlega í för með sér ákveðnar breytingar á samningnum. Eins og við höfum heyrt í umræðum á undanförnum dögum þá stendur hugur forustumanna bæði EFTA og EB til þess að afgreiða þær breytingar með bókun. Virðulegi forseti. Mér finnst dálítið mikil ókyrrð í salnum og nenni eiginlega ekki að etja kappi við alla þingmenn hér úr stólnum.

Forseti er sammála hv. þm. og biður um hljóð í salnum svo ræðumaður hafi næði til að flytja sitt mál.

Ég þakka forseta fyrir. Eins og ég sagði hefur þetta í för með sér ákveðnar breytingar á samningnum og hugur forustumanna bæði EFTA og EB stendur til þess að afgreiða þær breytingar með tiltekinni bókun og segja að þarna sé um einföld tæknileg atriði að ræða. Við vitum það hins vegar að þessi einföldu tæknilegu atriði og hinir einföldu hlutir geta vafist fyrir mönnum og höfum mörg dæmi um það. Það er stundum sagt að fjandinn búi um sig í smáatriðunum. Við þekkjum það kannski ekki síst úr smáa letrinu í vátryggingarsamningum og ég held að það eigi við í flestum samningum að hin smáu atriði sem eiga að vera einföld geta reynst flókin þegar til á að taka. Flest bendir til að fátækari lönd Evrópubandalagsins muni ekki sætta sig við að framlag Sviss til þróunarsjóðsins liggi óbætt hjá garði eins og menn hafa talað um. Þessi ríki lögðu mikla áherslu á aukinn fjárframlög aðildarríkja Evrópubandalagsins til sjóða sem eiga að jafna aðstöðu ríkjanna á leiðtogafundinum í Edinborg. Þ.e. á þeim leiðtogafundi lögðu þessi ríki mikla áherslu á að aukin framlög kæmu í þróunarsjóði á vegum bandalagsins. Ég held að það megi hafa þessar kröfur þeirra á leiðtogafundinum í Edinborg til marks um það sem bíður EFTA-ríkjanna þegar farið verður að semja um bókunina sem fylgja á samningnum. Ef þessi ríki eru ekki tilbúin til að láta framlag Sviss til þróunarsjóðsins falla niður þá þýðir það í heild að Ísland þarf að leggja líklega um 100 millj. kr. hærra framlag til sjóðsins sem greiðist á fimm árum, ef ég man rétt frekar en fjórum. En í heildina yrðu þetta um 100 millj. kr. aukið framlag í þróunarsjóðinn fyrir Ísland. Bókunin, sem um er rætt að gera, á að vera einföld eftir því sem manni skilst. Að öllum líkindum verður að lögtaka þá bókun á Alþingi. Um það hafa farið fram nokkrar umræður í utanrrn. og sýnist víst sitt hverjum. Það kom m.a. fram hjá starfsmönnum utanrn. að þetta hefði verið rætt í ákveðnum hóp þar og menn væru ekki á eitt sáttir um hvort þurfi að lögtaka hana eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að þess þurfi að öllum líkindum og ég held að það verði ofan á. Mér segir svo hugur því þessi bókun mun segja til um hvernig lesa beri EES-samninginn. Hvernig eigi að aðlaga þennan samning þeirri staðreynd að Sviss er ekki lengur samningsaðili því að Sviss er skrifað inn í allan samninginn. Mér sýnist því að þessi bókun hafi svipaða stöðu og bókun 1 með samningnum eða bókun um altæka aðlögun, eins og hún heitir, en hana á að lögtaka samkvæmt 2. gr. frv. sem hér liggur fyrir. Ef við berum þetta saman þarf að lögtaka þessa nýju bókun. Ef frv. sem liggur fyrir og er umræðuefnið á þessum fundi yrði samþykkt á Alþingi áður en bókun lægi fyrir þyrfti engu að síður þrjár sérstakar umræður um bókunina á Alþingi áður en hún fengi lagagildi og áður en hægt yrði að fullgilda samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði fyrir Íslands hönd. Það er rétt að hafa það í huga að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði öðast ekki gildi fyrr en öll samningsríkin hafa afhent fullgildingarskjöl bæði hvað varðar samninginn sjálfan og þessa viðbótarbókun. Þetta kemur m.a. fram í drögum að bókun sem unnin var af lagahópi EFTA og eru drög að bókun um það hvernig aðlögun samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði gætu litið út. Þar segir í 3. gr., með leyfi forseta: ,,EES-samninginn, eins og hann er aðlagaður, og þessi bókun öðlast gildi 1. júlí 1993 að því tilskildu að allir þeir aðilar sem undirrita þessa bókun hafi afhent fullgildingar- eða samþykktarskjöl fyrir EES-samninginn og þessa bókun fyrir þann dag. Eftir þann dag skulu þau öðlast gildi á fyrsta degi annars mánaðar eftir síðustu birtingu.`` Með öðrum orðum ef lögtaka á þessa bókun þarf að bera hana upp í þinginu. Hún þarf að fara í gegnum þrjár umræður og samningurinn öðlast ekki gildi fyrr en að því loknu. Mér sýnist því einfaldast fyrir Alþingi og reyndar fyrir íslensk stjórnvöld að láta þennan samning sem við erum að fjalla um liggja á milli 2. og 3. umr. og leggja bókunina, þegar hún hefur verið gerð, fram sem brtt. við frv. og þá væntanlega við 2. gr. frv. Hér hefur verið lesið upp bréf frá Birni Þ. Guðmundssyni prófessor sem ég var að heyra fyrst áðan í þingsalnum. Mér finnst það mjög alvarleg ábending til Alþingis sem Alþingi verður að skoða og utanrmn. sérstaklega. Mér finnst þetta bréf, að minnsta kosti í fljótu bragði, vera rök fyrir því að láta málið liggja, láta það ekki ganga til atkvæða, hvorki til samþykktar né synjunar fyrr en að þessari bókun gerðri. Þá kemur málið lögformlega rétt fyrir á Alþingi. Ég sé þetta því sem innlegg í að láta málið liggja. Það hefur satt að segja verið heldur leiðinlegt að fylgjast með umræðunni eins og hún hefur gengið til hér í dag og í gær og að hér skuli ekki hafa getað átt sér stað efnisumræða nema að takmörkuðu leyti. Ég held að ástæðan fyrir því sé ekki síst framganga utanrrh. á undanförnum dögum og hvernig hann hefur komið fram gagnvart Alþingi, bæði úti í Genf og eins í íslenskum fjölmiðlum á undanförnum dögum. Mér finnst þessi framkoma mjög óklók ef ég á að lýsa minni skoðun á þessu máli og ég vil gjarnan gera það þótt ég hafi ekki tekið þátt í þingskapaumræðu hérna. Mér finnst þetta óklók framkoma. Það kann vel að vera að ráðherra líti svo á að hann skori einhver pólitísk mörk út á þetta og kannski gerir hann það en ég held að það sé ekki þessu máli til framdráttar og það verði ekki til að flýta fyrir umfjöllun um málið á Alþingi að koma fram með þessum hætti gagnvart Alþingi. Auðvitað er það rétt sem hér hefur verið bent á af þingmönnum að þessi orð ráðherrans áttu auðvitað ekki bara við um stjórnarandstöðuna því hann var að tala um Alþingi í heild sinni, að hér ríkti málæði, að hér væru engin þingsköp. Það á auðvitað við um alla þingmenn. Við sitjum öll undir ámæli þegar svona orð eru viðhöfð. Því miður er þetta viðhorf að verða allt of algengt. Ég held að ráðherrar beri á þessu ábyrgð, þingmenn bera vissulega líka á þessu ábyrgð og fjölmiðlar bera á þessu ábyrgð. Ég ætla bara að minnast yfirlýsinga hæstv. forsrh. í fyrra um þennan gagnfræðaskóla og ummæla hans í morgun í fjölmiðlum þar sem ég held að hann hafi kallað þingmenn ólátabelgi. Ég ætla að minna á opnugrein sem birtist í Morgunblaðinu í fyrra og var með slíkum endemum og var slík atlaga að þinginu að auðvitað hefði átt að svara henni með formlegum hætti.  Þessi staða sem er upp komin og ummæli ráðherra í garð þingsins, sem ég tek til mín rétt eins og allir aðrir þingmenn ættu auðvitað að gera, breytir ekki efnislegri afstöðu minni til málsins. Það bréf sem hér hefur komið fram frá Birni Þ. Guðmundssyni og eins staðan í málinu almennt, þ.e. að Sviss skuli vera farið út úr samningnum og þar af leiðandi fái samningurinn ekki staðist eins og hann liggur hér fyrir, eru allt formsatriði sem breyta ekki efnislegri afstöðu minni til samningsins. Þótt það væri auðvitað freisting að láta það gerast ætla ég ekki að láta þá freistingu eftir mér. Þar af leiðandi breytir þetta ekki efnisatriðum nál. sem ég hef lagt hér fram og þingmenn hafa haft á borðum sínum frá 4. eða 7. desember sl. Þetta nál. er allítarlegt enda er það afrakstur mikillar vinnu í utanrmn. og umþenkinga og umræðu sem nefndin hefur öll tekið þátt í og hefur verið mjög gefandi og athyglisverð. Ég held að ástæðulaust sé að lesa nál. upp frá orði til orðs en ég vil gjarnan hlaupa á helstu efnisatriðum álitsins og bæta við þau ef mér þurfa þykir. Eins og segir í upphafi nál. hefur utanrmn. Alþingis fjallað um könnunarviðræður og formlegar samningaviðræður EFTA og EB um stofnun Evrópsks efnahagssvæðis á alls 82 fundum en þar af hafa 54 fundir verið á þessu kjörtímabili. Hefur nefndin fengið á sinn fund fjölmarga aðila sem eru sérfróðir um einstaka samningssvið sem fjallað var um í viðræðunum og vísast í því sambandi, og að öðru leyti varðandi meðferð málsins í nefndinni, til nefndarálits meiri hluta utanríkismálanefndar. Umfjöllun um EES-samninginn og mál honum tengd hefur verið bæði umfangsmikil og einstaklega fróðleg í utanríkismálanefnd og tel ég það mikil forréttindi að hafa átt þess kost að koma þar nærri. Vil ég nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim sem lögðu sitt af mörkum á fundum utanríkismálanefndar, bæði starfsmönnum utanríkisráðuneytisins og annarra ráðuneyta sem og öðrum sem voru til kallaðir til að aðstoða nefndina og veita henni upplýsingar. Það þarf ekki að rekja það að upphaf þess samningaferlis sem staðið hefur í fjögur ár má rekja til leiðtogafundar EFTA sem haldinn var í Ósló þann 14. til 15. mars 1989. Þar var gefin út yfirlýsing sem þáverandi ríkisstjórn stóð. Í þeirri yfirlýsingu er m.a. verið að fjalla um hvaða leið eigi að fara í samskiptum við Evrópubandalagið og þar segir m.a.: ,,Við gerum ráð fyrir því að samningaviðræður leiði til fyllsta mögulega samkomulags um óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki með það að markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði.`` Það er því ljóst að allt frá því í mars 1989 var það meginmarkmið samningaviðræðnanna milli EFTA og EB að koma á fjórfrelsinu og einu samræmdu Evrópsku efnahagssvæði. Í kjölfar þessarar Óslóaryfirlýsingar eða nánar til tekið í apríl 1989 var svo stofnuð stjórnarnefnd háttsettra embættismanna EB og EFTA til að kanna möguleika á samkomulagi milli þessara aðila um þetta fernt, þ.e. óhindruð vöruviðskipti, fjármagnsflutninga, þjónustuviðskipti og atvinnu- og búseturétt. Þegar þessar könnunarviðræður fóru af stað urðu talsverðar umræður um þær á Alþingi og lögðu þingmenn Kvennalistans og Sjálfstfl., sem þá voru í stjórnarandstöðu, á það áherslu að Alþingi tæki formlega afstöðu í málinu áður en lengra yrði haldið í samningaviðræðunum, þ.e. að ríkisstjórnin fengi umboð frá Alþingi til áframhaldandi könnunarviðræðna. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar að fara ekki þá leið að leita eftir umboði Alþingis heldur fékk utanrrh. þann 29. nóv. 1989 umboð þáverandi ríkisstjórnar til að eins og segir, með leyfi forseta: ,,taka þátt í undirbúnings- og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram.`` Eftir að þessum könnunarviðræðum lauk var ákveðið á ráðherrafundi EFTA-ríkjanna og EB í Brussel þann 19. des. 1989 að koma hið fyrsta á formlegum samningaviðræðum um víðtæka samvinnu milli þessara aðila um þetta svokallaða fjórfrelsi. Fyrsti fundur aðalsamninganefndar EB og EFTA var svo haldinn 20. júní 1990 en áður hafði ráðherraráð Evrópubandalagsins samþykkt samningsumboð framkvæmdastjórnarinnar þó íslenski utanrrh. hefði hins vegar ekki beint samningsumboð frá Alþingi. Á þessum tíma lá fyrir að markmið EFTA ríkjanna með samningaviðræðunum var að tryggja aðild þeirra að innri markaði EB þegar hann yrði að veruleika 1. jan. 1993. Grundvöllur viðræðnanna var allt frá upphafi þær samþykktir EB sem vörðuðu hið svonefnda fjórfrelsi og mörkuðu rammann um hinn innri markað bandalagsins. Þessi markmið koma mjög skýrt fram í skýrslum frá utanrrh. sem lagðar voru fram á Alþingi. Markmiðið var að gerast aðili að innri markaði Efnahagsbandalagsins, markmiðið var fjórfrelsið og síðan að búa til ákveðinn stofnanaramma í kringum það. Ég ætla ekki að rekja hérna hvernig samningaviðræður gengu fyrir sig en mig langar til að fjalla lítillega um þá fyrirvara sem íslenska ríkisstjórnin gerði á þessum tíma því að ríkisstjórnin og samningamenn Íslands lögðu upp í viðræðurnar um þetta samstarf EB og EFTA með kröfuna um fríverslun með fisk sem sína meginkröfu. Það var meginkrafan og kannski ástæðan fyrir því að farið var út í þessar viðræður á sínum tíma. Að auki gerðu þeir margháttaða fyrirvara, svo sem varðandi frelsi á sviði fjármagnsflutninga, á sviði þjónustu og fólksflutninga. Í umræðum á Alþingi í nóvember 1989 kom m.a. fram í ræðum ráðherra --- það var fleiri en einn sem gerði þetta að umtalsefni --- að þessir fyrirvarar næðu til peningakerfisins, verðbréfamarkaða, fjárfestinga í sjávarútvegi og orkulindum, vátrygginga, röskunar á vinnumarkaði o.fl. Það kom sem sagt fram í ræðum ráðherra á þingi að fyrirvararnir væru mjög margir og róttækir. Þá vaknar auðvitað spurningin: Hvernig var kröfunni um fríverslun með fisk og fyrirvörunum til haga haldið í samningaviðræðunum? Segja má að það hafi legið fyrir allt frá upphafi að EB-ríkin mundu ekki fallast á fríverslun með fisk --- og það kom m.a. fram í ræðu ráðherra hér á þessum tíma að menn gerðu sér ekki miklar vonir um að sú meginkrafa næðist fram, þ.e. alger fríverslun með fisk. Eins og fram kemur hér að ofan og sagt er frá í skýrslu utanríkisráðherra frá því í október 1990 töldu EFTA-ríkin nauðsynlegt að fækka fyrirvörunum ef samningar ættu að nást. Það kemur fram í skýrslunni frá því í október 1990 að EFTA-ríkin saman væru með of marga fyrirvara og það yrði að fækka þeim af því þau kæmu fram auðvitað sem ein heild gagnvart EB. Eftir að þetta varð ljóst, þ.e. frá því í október 1990, virðast fyrirvararnir í aðalatriðum hafa verið tveir hvað Ísland varðar. Annars vegar að takmarka fjárfestingar erlendra aðila tengdar náttúruauðlindum og hins vegar að koma inn varnaglaákvæði varðandi frjálsan atvinnurétt. Þessir tveir fyrirvarar koma mjög víða fram í umræðum manna um þessi mál og m.a. kom þetta mjög skýrt fram í ræðu sem hagfræðingur ASÍ hélt og fjallaði um þetta mál. Í samningnum sjálfum er þessum fyrirvörum haldið til haga, þ.e. samningnum sem hér liggur fyrir og þeirri samningsniðurstöðu sem við erum að fjalla um, með þeim hætti að Íslendingar munu eftir sem áður viðhalda hömlum á fjárfestingum erlendra aðila í fiskveiðum og fiskvinnslu. Þá er ég að tala um frumvinnsluna. Þeir fá aðlögun að skammtímahreyfingum fjármagns til 1. jan. 1995 og að beinum fjárfestingum erlendra aðila innan lands til 1. jan. 1996. Þá er í samningnum öryggisákvæði sem ríkisstjórn Íslands hefur lýst yfir að hún muni beita ef framkvæmd samningsins leiðir til alvarlegrar röskunar á vinnumarkaði eða fasteignamarkaði. Krafan um fríverslun með fisk breyttist í kröfu um frjálsan markaðsaðgang með fisk en hin almenna niðurstaða varð sú sem við sjáum í samningnum fyrir framan okkur í bókun 9, að tollar á sjávarafurðum lækka almennt um 70%, þ.e. 70% af því sem þeir eru í dag, og á lækkunin að koma til framkvæmda á næstu fjórum árum. Auk þess falla algerlega niður tollar á ákveðnum sjávarafurðum svo sem ferskum flökum frá næstu áramótum. Hefur þetta verið metið þannig, m.a. af Þjóðhagsstofnun, að um 93% sjávarútflutnings miðað við það sem við flytjum út í dag, auðvitað getur sú mynd svo breyst, sé án tolla. Jafnframt voru lögð drög að tvíhliða samningi milli EB og Íslands um gagnkvæm skipti á fiskveiðiheimildum. Mun ég koma inn á það síðar hér í ræðu minni. Af þessu má ljóst vera að Íslendingar hafa gefið mikið eftir í samningaviðræðunum og sannarlega ekki fengið ,,allt fyrir ekki neitt``, enda hefur sjálfsagt enginn búist við því vænti ég. Eftir stendur að meta hvort jafnvægi sé milli fórna og ávinnings, hvort samningsniðurstaðan sé viðunandi og í þágu íslenskra hagsmuna í bráð og lengd. Ég ætla, virðulegur forseti, aðeins að víkja að afstöðu Kvennalistans til þessara mála, þ.e. afstöðu til könnunarviðræðnanna við EB og til samningaviðræðnanna sjálfra. Það er skemmst frá því að segja að þegar á undirbúningsstigi viðræðnanna mótaðist sú stefna í Kvennalistanum að það þjónaði betur hagsmunum Íslendinga að ganga til tvíhliða viðræðna við EB en gerast aðilar að innri markaði bandalagsins. Þessi stefna kom betur fram síðar í áliti Kristínar Einarsdóttur, fulltrúa Kvennalistans í svonefndri Evrópustefnunefnd Alþingis, í áfangaskýrslu nefndarinnar til þingisins, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þar eð ljóst er að hagsmunir Íslands verða ekki tryggðir með samfloti við önnur EFTA-ríki er farsælla fyrir okkur að ganga til samninga við EB á okkar eigin forsendum.`` Gagnrýni Kvennalistans á aðildina að innri markaði EB byggðist ekki síst á því að til grundvallar innri markaði EB liggja hugmyndir um aukna neyslu, eyðslu og þar af leiðandi veltu og hagvöxt sem eru í hrópandi mótsögn við gildismat Kvennalistans og þá áherslu sem hann leggur á varðveislu auðlinda og umhverfis. Þá hefur Kvennalistinn ætíð varað við því að framsal á valdi til stofnana EES gæti dregið úr möguleikum kvenna til að hafa áhrif á og móta samfélag sitt. Þessi skoðun var m.a. sett fram í stefnuskrá Kvennalistans fyrir alþingiskosningarnar 1991 og samþykkt landsfundar Kvennalistans það sama ár. Hinu hefur aldrei verið neitað af hálfu Kvennalistans og margoft ítrekað að ákveðin aðlögun að EB er nauðsynleg þó að ekki væri vegna annars en þess að um 67% af vöruútflutningi okkar fer á þann markað. Þá er ég bara að tala um EB-markaðinn, ekki þennan sameiginlega EB/EFTA-markað. Þá fer ekki hjá því að svo öflugt bandalag sem EB er hafi mótandi áhrif á viðskipti og stjórnmál í sínum heimshluta. Kvennalistinn var þeirrar skoðunar að tvíhliða samningaviðræður milli Íslands og EB um endurbætur á fríverslunarsamningnum frá 1972 þjónuðu betur íslenskum hagsmunum en samflot með öðrum EFTA-ríkjum um myndun Evrópsks efnahagssvæðis. M.a. vegna þessarar skoðunar fluttu Eyjólfur Konráð Jónsson, Kristín Einarsdóttir og Ragnhildur Helgadóttir þál. í nóvember 1989 um að utanrrh. og forsrh. yrði falið að taka þegar í stað upp tvíhliða viðræður við bandalagið. Það er engu að síður staðreynd og breytist ekki að bæði fyrrverandi og núverandi ríkisstjórn hafa fylgt þeirri stefnu að semja á grundvelli hins svonefnda fjórfrelsis um aðild að innri markaði EB og samninganiðurstaða er fengin. Það sem nú liggur fyrir er að vega og meta gallana og kostina sem í samningnum felast auk áhættunnar og möguleikanna sem bæði geta fylgt aðild að EES sem og því að standa algerlega utan við samrunaferlið í Evrópu. Í nál. mínu leitast ég eftir að leggja slíkt mat á málið en það er vissulega ástæða til þess að hafa það í huga að því getur bæði fylgt áhætta og möguleikar að gerast aðilar að EES en því fylgir líka áhætta og möguleikar að standa utan við. Vegna EFTA-samningsins og fríverslunarsamningsins við EB frá 1972 hefur verið meira frjálsræði á sviði vöruviðskipta en annarra viðskipta milli Íslands og aðildarríkja EES. Engu að síður verða töluverðar breytingar á þessu sviði með EES-samningnum sem m.a. felast í mun ákveðnari reglum um samkeppni, eftirlit, staðla, viðurkenningu, prófanir og gæði vöru. Þessar reglur verða sameiginlegar á öllu svæðinu og þar af leiðandi draga þær úr hvers kyns viðskiptahindrunum og einfalda inn- og útflutning á vörum. Samningurinn tryggir hindrunarlausan aðgang íslenskrar iðnframleiðslu að sameiginlegum markaði EB og EFTA en ýmis rök eru fyrir því að án hans hefði hún átt undir högg að sækja. Þannig er það viðurkennd staðreynd að markmiðið m.a. með innri markaði EB var að auka viðskipti milli þeirra landa sem eiga aðild að honum á kostnað þeirra sem utan hans standa. Í því eru auðvitað fólgnir að hluta til þeir múrar í kringum EB sem menn hafa talað um. Hinum sameiginlegu reglum um vöruviðskipti fylgja þó ekki bara kostir heldur líka ákveðnir gallar. Það kemur kannski ekki síst vegna samkeppnisreglnanna. Þannig má nefna að ríkisstyrkir til atvinnuvega og fyrirtækja, sem hafa áhrif á samkeppnisstöðu þeirra, eru formlega séð bannaðir. Frá þessu eru að vísu ýmsar undanþágur en þær þarf að samþykkja í eftirlitsstofnun EFTA. Þetta gæti haft einhver áhrif á byggðastyrki og óbeina styrki sem sveitarfélög veita einstökum atvinnufyrirtækjum. Þá er ljóst að fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðja ríkisins, sem hefur einkarétt á framleiðslu og dreifingu áburðar, fá ekki staðist gagnvart EES-reglum. Opna verður fyrir frjálsan innflutning á áburði sem gæti vissulega kippt rekstrargrundvellinum undan Áburðarverksmiðjunni en þar starfa nú um 130 manns og þetta er auðvitað einn af fylgifiskum þessa samnings eða getur orðið það sem taka þarf á. Auðvitað mætti hafa mörg orð um vöruviðskiptin en ég ætla ekki að segja fleira um það og vísa frekar til nefndarálits míns að undanskildu því að mig langar til að gera hér aðeins að umtalsefni tvær bókanir sem fylgja þeim kafla sem fjallar um vöruviðskipti. Það er annars vegar bókun 3, um viðskipti með landbúnaðarvörur, og hins vegar bókun 9 sem fjallar um viðskipti með sjávarafurðir. Báðar þessar bókanir varða íslenska hagsmuni, íslenskar frumframleiðslugreinar, miklu og þess vegna vil ég fjalla hér nokkuð ítarlega um þær. Í bókun 3 er að finna upptalningu á þeim landbúnaðarvörum sem samningurinn tekur til, almenn ákvæði um verðjöfnun vegna mismikils kostnaðar einstakra landa við það landbúnaðarhráefni sem notað er við vöruframleiðsluna og þær undanþágur sem einstaka EFTA-ríki fá frá ákvæðum bókunarinnar bæði hvað varðar vörutegundir og álagningu verðjöfnunargjalds. Bókuninni eiga að fylgja sjö svonefndir viðbætar þar sem einstök ákvæði hennar eru nánar útfærð, svo sem hvaða hráefni falla undir verðjöfnun og hvaða hráefnisverð er miðað við í verðjöfnun. Enn hefur ekki verið gengið frá þessum viðbætum af samningamönnum EB og EFTA og ljóst er að talsverður ágreiningur er um útfærslu bókunarinnar. Bókun 3 mun því ekki taka gildi fyrr en í fyrsta lagi 1. júlí 1993. Það kemur kannski ekki svo að sök þar sem þessi samningur hefur aftur frestast til þess tíma. Þess vegna vinnst auðvitað ákveðinn tími til að ganga frá þeirri bókun og láta hana taka gildi um leið og samningurinn sjálfur tekur gildi. Niðurstaðan í þessu máli getur haft talsverða þýðingu fyrir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja sem framleiða vörur úr landbúnaðarhráefni. Skipist mál á versta veg getur samkeppnisstaðan versnað til muna og þar með staða íslensks landbúnaðar. Telja samtök bænda að allt að 10% mjólkurmarkaðarins kynni að tapast sem og hluti markaðarins fyrir tilbúna rétti. Hafa menn m.a. í því sambandi nefnt pítsur. Þetta mál kom ekki upp fyrr en Norðmenn voru búnir að ganga frá samningnum frá sér og það virðist hafa komið Norðmönnum algerlega í opna skjöldu, þ.e. hugmyndir EB um hvernig ætti að ganga frá bókun 3. Þann 22. okt. birtist í Aftenposten m.a. grein um þetta mál undir fyrirsögninni ,,Mörg þúsund störf gætu tapast``. Þar segir að Norsk kjøtt, sem eru væntanlega heildarsamtök kjötframleiðenda í Noregi, telji að ef ekki verður heimiluð verðjöfnun á kjöti geti það þýtt að kjötneysla innan lands mundi minnka sem næmi 8 þús. tonnum. Þeir segja að það mundi svara til rúmlega 1.000 ársverka. Það var líka spurningin um hvort ætti að verðjafna fyrir ost. Þar stendur: Hvað varðar neyslu á osti reiknar maður með að þar gætu tapast um 4--5 þús. tonn í innanlandsframleiðslu sem mundi þá svara til 1.500 ársverka, mest í frumframleiðslugreinum. Auðvitað er þarna talsvert mikið í húfi og því skiptir verulegu máli að íslenskir samningamenn haldi fast á málum og íslensk stjórnvöld beiti þeim meðulum sem þeim eru tiltæk náist ekki viðunandi samningsniðurstaða. Ég held að það verði að reyna að skýra það út og ráðherra verður auðvitað að gera það hér, helst í þessari umræðu, hvernig fer með þessa bókun ef menn ná ekki samkomulagi. Ef ekki næst niðurstaða og menn verða strand með samningaviðræður um bókun 3 hvernig mun málið þá halda áfram? Verður það einfaldlega þannig að bókun 3 mun ekki taka gildi eða verður það EFTA-dómstóllinn sem mun úrskurða í því máli? Í bókun 9 um sjávarútveginn er tiltekið með hvaða hætti EB skuli lækka innflutningstolla á ákveðnum sjávarafurðum. Jafnframt er staðfest að ef lægri tollar gilda fyrir tilteknar vörur á grundvelli tvíhliða samninga milli EB og einstakra EFTA-ríkja gildi þeir sem grunntollar. Mér finnst ég hafa orðið vör við nokkurn misskilning í þessu sambandi og ýmsir tala um að bókun 6 muni falla úr gildi. Ég fæ ekki betur séð af öllu því sem ég hef lesið í þessum málum en að bókun 6 með fríverslunarsamningi EB og Íslands frá 1972 standi óhögguð. Það er í rauninni byggt ofan á þá bókun. Ef Íslendingar vilja síðar meir segja upp EES-samningnum, þá standi bókun 6 sem og líka fríverslunarsamningurinn sjálfur, þ.e. samningurinn sem Ísland og EB hafa gert á milli sín um fríverslun. Ég vísa í því sambandi til 120. gr. í EES-samningnum þar sem þetta kemur m.a. fram. Sú tollalækkun, sem fékkst með bókun 9, er tvímælalaust mjög mikilvæg og reikna má með að þegar hún er komin að fullu til framkvæmda nemi hún um 1,5--1,8 milljörðum kr. miðað við stöðuna eins og hún er í dag því að það er auðvitað það sem þetta miðast við, þ.e. útflutninginn eins og hann er samsettur nú. Það orkar hins vegar mjög tvímælis að reikna alla tollalækkunina íslenskum útflytjendum til tekna þar sem kostnaður vegna tolla skiptist með ýmsum hætti milli seljenda og kaupenda. Það er alls ekki sjálfgefið að tollalækkunin muni leiða til þess að íslenskir útflytjendur fái hærra verð fyrir framleiðslu sína. Hún gæti fullt eins orðið neytendum í Evrópu til hagsbóta. Það er væntanlega markmið með EES-samningunum í heild og auðvitað þekkjum við það. Hér hafa t.d. verið felldir niður tollar eða lækkaðir á bílum. Það þýddi ekki að framleiðendurnir í Evrópu eða Japan eða hvar sem var fengju hærra verð fyrir bílana heldur lækkuðu bílar í verði til neytenda hér á landi. Ég ætla ekki að fullyrða að það gildi sama munstur nákvæmlega hvað varðar fiskútflutning eins og bílaútflutning en það er engan veginn hægt að reikna sér tollalækkunina alla til tekna. Þá er ástæða til að hafa í huga að ekki fékkst fram tollalækkun fyrir ýmsar mikilvægar sjávarafurðir, svo sem edikverkaða síld og niðurlagða þó ekki sé reyndar komin endanleg niðurstaða varðandi þetta mál. Má á það benda að gangi Svíar og Finnar í EB versnar staðan enn frekar hvað varðar síldarútflutninginn þar sem þessar þjóðir hafa keypt talsvert mikið af síld af Íslendingum en engir tollar hafa verið á þeim útflutningi samkvæmt EFTA-samningi. Þrátt fyrir þetta --- það eru auðvitað ákveðnir skafankar á þessu máli --- þá er bókun 9 mjög mikilvæg fyrir íslensk sjávarútvegsfyrirtæki. Mikilvægið felst ekki síst í auknum möguleikum til að flytja verðmætari vöru en áður á markaði EB og koma henni beint og milliliðalaust til neytenda. Þar vegur þyngst að 18% tollur á ferskum flökum fellur niður. Í þessu sambandi er hins vegar ástæða til að slá ákveðinn varnagla og óttast það sem ég kalla íslenskan gullgrafaramóral og að allir ætli að rjúka til og verða ríkir á slíkum útflutningi. Mér fannst ég geta heyrt það af fréttum nýverið að menn hefðu mjög ákveðnar hugmyndir um það að fara nú allir í ferskfiskútflunting, það væri framtíðin. Ef sá mórall nær tökum á mönnum er ég hrædd um að þetta sé sýnd veiði en ekki gefin. Það er sem hægast unnt að klúðra góðum tækifærum sem gefast með ónógum undirbúningi og vanþekkingu. Það hafa menn svo oft gert áður og ætla ég ekki að rifja upp öll þau ævintýri. Ég held að sú frestun sem varð á gildistöku samningsins til 1. júlí 1993 ætti að mörgu leyti að vera okkur kærkomin vegna þess að við vinnum þar með tíma og menn geta undirbúið sig betur og þar af leiðandi væntanlega nýtt sér betur þau tækifæri sem bjóðast með samningnum. Bókun 9 nær til allra EFTA-ríkjanna og bætir þar með stöðu norskra sjávarútvegsfyrirtækja á markaði EB ekki síður en íslenskra. Þetta gæti haft einhver áhrif á samkeppnisstöðu íslensku fyrirtækjanna gagnvart þeim norsku. Þannig fellur nú niður tollur á frystum flökum sem hingað til hefur lagst á norskan fisk við útflutning til EB en ekki íslenskan. Hitt er ljóst að hafni Íslendingar samningnum, nú þegar fyrir liggur að norska þingið hefur samþykkt hann, hlýtur samkeppnisstaða íslensku fyrirtækjanna að versna enn frekar. Þá hafa Norðmenn tekið sinn hlut af þessari köku en okkar hlutur mundi vera skilinn eftir nema mönnum tækist að ná honum með tvíhliða samningum. Mér finnst viðbrögð EB við þjóðaratkvæðagreiðslunni í Sviss þar sem samningurinn var felldur ekki benda til þess að menn geti náð meiru fram eða jafnmiklu í tvíhliða samningum og með þessum samningi. Óaðskiljanlegur hluti EES-samningsins er tvíhliða rammasamningur milli Íslands og EB um fiskveiðimál og skipti á gagnkvæmum veiðiheimildum. Slík samningsgerð hefur verið á döfinni allt frá því bókun 6 með fríverslunarsamningi EB og Íslands frá 1972 tók gildi. Samningar hafa þó alltaf strandað á óbilgjörnum kröfum EB um fiskveiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu. Þau gagnkvæmu skipti á fiskveiðiheimildum, sem staðfest voru í Óportó í maí sl., hafa í för með sér að skipum frá EB verður heimilt að veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu og þetta er auðvitað stórt skref. Í því felst vissulega fórn af hálfu Íslendinga en á hitt ber að líta að um gagnkvæmar veiðiheimildir er að ræða á takmörkuðum afla. Menn geta auðvitað deilt um það hvort við höfum náð fram því sem hægt hefði verið í þessum viðræðum en ég held að staða Norðmanna í þessu máli sé verri en okkar. Ég vil vekja athygli á því að það hefur ekki enn náðst samningsniðurstaða milli Norðmanna og EB um skipti á fiskveiðiheimildum á næsta ári. Það virðist vera eins og segir í Aftenposten frá 7. des. að þessar samningaviðræður hafi strandað m.a. vegna þess að EB hafi ekki boðið Norðmönnum kvóta á móti þeim 6 þús. tonna þorskkvóta sem þeir fá í norskri landhelgi. Þessir samningar eru samkvæmt Aftenposten strandaðir. Nú hefur því verið haldið fram og það kemur reyndar fram í samningstexta að tvíhliða sjávarútvegssamningar, annars vegar við Ísland og hins vegar við Noreg, séu órjúfanlegur hluti EES-samningsins. Ef Norðmenn hafa ekki gengið frá þessum sjávarútvegssamningi sínum hvernig verður þá með EES-samninginn? Getur hann tekið gildi ef sá tvíhliða fiskveiðisamningur hefur ekki verið gerður? Væri hægt að upplýsa þingið um hvernig þau mál standa, viðræðurnar milli Norðmanna og EB? Ég var að tala um gagnkvæmar veiðiheimildir milli Íslendinga og EB. Í þessu sambandi skiptir verulegu máli að gagnkvæmnin sé annað og meira en orðin tóm, að það jafnvægi milli réttinda og skyldna, sem svo oft var ítrekað í samningaviðræðunum, nái til beggja aðila. Því miður virðist niðurstaðan vera sú að heimildir EB í formi 3 þús. karfaígildistonna standi þó svo að Íslendingum takist ekki á vertíðinni á undan að ná í þau 30 þús. tonn af loðnu sem komu í þeirra hlut. Það þurfa sérstakar aðstæður að koma upp til þess að menn geti tekið þær viðræður upp aftur. Þá hafa íslensk stjórnvöld gengist undir það að semja um breytingar á mörkum þeirra svæða sem EB má veiða innan nái skip þeirra ekki sínum hlut af karfanum. Engar sambærilegar kvaðir, t.d. í formi annarra fisktegunda en loðnu, hvíla á EB. Þannig felst gagnkvæmnin í fiskveiðisamningnum ekki í jafngildum afla upp úr sjó eins og reyndar hefur verið bent á hér á þingi og menn eru auðvitað ekki á eitt sáttir um. Á þetta hefur m.a. verið bent af Halldóri Ásgrímssyni, 1. þm. Austurl. Þetta styrkir auðvitað rök þeirra sem segja að Íslendingar fái í sinn hlut pappírsfisk en EB raunverulegan fisk. Þessi skoðun kemur m.a. fram í grein í Félagstíðindum SFR sem Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, skrifaði. Kafli úr þeirri grein er birtur sem fskj. með nefndaráliti mínu. Svo vikið sé frá landbúnaðinum og sjávarútveginum og að fjármagns- og þjónustuviðskiptum, þá er það að segja að með samningum um frjálst flæði fjármagns og þjónustu verða umtalsverðar breytingar á ýmsum sviðum íslensks samfélags, svo sem í bankamálum, tryggingamálum, fjarskiptum, fjölmiðlun, samgöngumálum og síðast en ekki síst varðandi heimildir erlendra aðila til að fjárfesta hér á landi og Íslendinga erlendis. Víða erlendis er því reyndar haldið fram að frelsi í þjónustuviðskiptum og að vissu leyti frelsi vinnuafls til þess að flytja sig á milli landa sé helsta efnislega nýjungin í þessum samningi a.m.k. hvað önnur Evrópuríki en Ísland varðar. Að frelsi fjármagns til þess að flæða á milli og frelsi vöru --- þótt mér sé illa við að tala um frelsi í þessu sambandi. Mér finnst dálítið sérkennilegt að tala um frelsi vörunnar og frelsi fjármagnsins. Það frelsi er í mínum huga tengt fólki en ekki hlutum --- og að frelsi í þjónustuviðskiptum sé kannski ein helsta nýjungin en það sé verið að formgera hina frelsisþættina sem þegar eru til staðar. Margar þessara breytinga, sem ég var að tala um að geti orðið á íslensku samfélagi í kjölfar þess að fjármagn og þjónusta geti flætt frjálst á milli landa, yfir landamæri, eru í sjálfu sér óháðar samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og má í því sambandi nefna fjölmiðlun og fjarskipti. Þannig liggur það í eðli tímanna að mikið sjónvarpsefni mun flæða milli landa í gegnum gervihnetti eða kapalkerfi og erfitt verður að verjast því nema með jákvæðum hætti, þ.e. ekki með boðum og bönnum heldur með því að efla innlenda kvikmynda- og dagskrárgerð og styðja við bakið á íslenskri menningarstarfsemi. Í því felst besta vörnin. Hugmyndir ríkisstjórnarinnar um að skattleggja bókaútgáfu í landinu vekja þó engar sérstakar vonir um að á því sé nægilegur skilningur hér innan lands að þessa hluti þurfi að styrkja, þ.e. hvers kyns íslenska menningarstarfsemi. Það þarf að styðja við bakið á henni en því miður er ríkisstjórnin ekki í stakk búin til þess að skilja það. Samningurinn opnar þann möguleika að erlendar bankastofnanir, verðbréfafyrirtæki og tryggingafélög hasli sér völl á íslenskum markaði, ýmist með því að koma hér upp útibúum eða með því að kaupa sig inn í íslenska banka og fyrirtæki. Þessum breytingum á íslenskum fjármagns- og þjónustumarkaði fylgja vissulega ákveðnar hættur en þó kannski ekki þær sem mest hefur verið gert úr, þ.e. að erlendir aðilar eignist að stórum hluta íslensk fyrirtæki. Það hefur oft komið fram í umræðum að fólk óttist þetta einna mest. Ég held að það sé mun ríkari ástæða til að óttast fjárstreymi út úr landinu en inn í það. Þannig er t.d. hugsanlegt að erlendir bankar og verðbréfafyrirtæki reyni að fleyta rjómann ofan af og laða til sín stærstu viðskiptavinina, svo sem lífeyrissjóðina, en láti þjónustu við almenna viðskiptavini og smærri fjármagnseigendur sitja á hakanum. Við þessu þurfa íslenskir aðilar m.a. bregðast með aukinni hagræðingu, sérhæfingu og samvinnu. Eins og fyrr er sagt nær frelsi útlendinga til fjárfestinga á Íslandi ekki til fyrirtækja á sviði útgerðar og fiskvinnslu. Þetta á að tryggja að erlendir aðilar geti ekki náð yfirráðum yfir auðlindum hafsins eftir þeim leiðum. Bannið við fjárfestingu í fiskvinnslunni nær hins vegar einvörðungu til frumvinnslunnar, þ.e. að verja fiskinn skemmdum, en ekki til fullvinnslu hans í neytendaumbúðir. Þarna er byggt á þegar gildandi lögum, því banni sem er í gildandi lögum við fjárfestingu erlendra aðila í útgerð og fiskvinnslu. Í álitsgerð um EES-samninginn og fasteignir á Íslandi sem Ólafur W. Stefánsson o.fl. sömdu að tilhlutan dóms- og kirkjumrh. og landbrh., segir m.a. um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Ýmis álitamál geta komið upp við skýringu á þessari undanþágu. Það er EFTA-dómstóllinn sem á lokaorð um það hversu langt þessi ákvæði ná.`` Þ.e. hvort menn séu þá farnir að teygja þessi ákvæði, sem þeir hafa fengið varanlega undanþágu frá, lengra en hægt sé að fallast á. Sams konar fjárfestingafyrirvari náðist því miður ekki fram varðandi virkjun vatnsorku og jarðhita og má draga í efa að íslensk stjórnvöld hafi haldið nógu fast á þeim málum í samningaviðræðunum. Slíkur fyrirvari hefði óneitanlega skapað ákveðið öryggisnet, hvort sem stjórnvöld hefðu síðar kosið að nýta hann til fulls eða ekki. Samningarnir breyta þó ekki því að Íslendingar geta eftir sem áður bundið virkjanaréttinn við opinbera aðila en verði orkufyrirtækin einkavædd öðlast allir einstaklingar og fyrirtæki á Evrópsku efnahagssvæði sama rétt til að eignast hlutdeild í þessum fyrirtækjum. Með réttinum til að fjárfesta í landi öðlast erlendir aðilar sama möguleika og Íslendingar til að eignast vatns- og jarðhitaréttindi sem fylgja þá landinu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði gefur því sérstakt tilefni til þess að tekið sé á því löngu tímabæra máli að gera þessar mikilvægu auðlindir okkar að þjóðareign rétt eins og fiskinn í sjónum. Frumvörp í þá veru hafa verið boðuð en ekki enn litið dagsins ljós og er því ástæða til gjalda varhug við stöðunni í þessum málum og fylgjast grannt með því sem þar gerist. Eins og málum er háttað í EB í dag fylgir frelsinu til fjármagnsflutninga ekki sjálfkrafa réttur til að fjárfesta í fasteignum og landi hvar sem er á svæðinu. Sá réttur fylgir aftur á móti óhjákvæmilega atvinnu- og búseturétti einstaklinga og stofnsetningarrétti fyrirtækja. Þ.e. sá sem stofnar fyrirtæki hér getur keypt fasteignir sem tengjast þeim atvinnurekstri, sem hann þarf til þess að reka fyrirtækið, og einstaklingur sem kemur hingað og sest hér að þótt hann sé erlendur ríkisborgari öðlast sama rétt og aðrir sem búa í landinu, Íslendingar, til þess að kaupa húsnæði og fasteignir. Þetta þýðir með öðrum orðum að vilji erlendir aðilar kaupa jarðnæði hér á landi, t.d. til að setja upp ferðaþjónustu eða hefja landbúnað, er þeim það heimilt á sömu forsendum og Íslendingum eftir 1. janúar 1996 en Íslendingar fengu aðlögun til þess tíma vegna fjárfestinga í fasteignum. Rétt til kaupa á sumarbústað eða landi til frístundaiðkunar verður hægt að binda við tiltekna búsetu á Íslandi, þ.e. fólk hafi haft búsetu í tiltekinn tíma, og má í því sambandi vísa til þeirra reglna sem gilda í Danmörku varðandi dönsk sumarhús og m.a. er getið um í álitsgerð Ólafs W. Stefánssonar sem ég vísaði til áðan. Ljóst er að réttur erlendra aðila til jarðakaupa hér á landi veldur mörgum Íslendingum miklum áhyggjum. Þær áhyggjur sitja djúpt í þjóðarsálinni sem eðlilegt er, enda hefur land alltaf verið ein af mikilvægustu auðlindum jarðar og eignarhald á landi verið rótgróið tákn um sjálfstæði einstaklinga og þjóða. Mánuðum saman hafa íslensk stjórnvöld talað um að hægt sé að setja skorður við eignaraðild útlendinga með sérstökum ákvæðum í jarða- og ábúðarlögum. Mikilvægt er að menn átti sig á þeim möguleikum áður en EES-samningurinn verður staðfestur eða samþykktur hér á Alþingi en jafnframt er ástæða til að vara við því að svo langt verði gengið í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir eignaraðild útlendinga að það skerði verulega rétt Íslendinga sjálfra í eigin landi og þrengi alla möguleika til að eiga eðlileg viðskipti með fasteignir og jarðnæði. Það frumvarp til jarðalaga, sem nú liggur fyrir Alþingi, virðist í fljótu bragði ganga um of í þá átt. Virðulegi forseti. Ég ætla að víkja aðeins að atvinnu- og búseturétti en með EES-samningnum öðlast launafólk í aðildarríkjunum rétt til atvinnu hvar sem er á svæðinu og órjúfanlega tengdur honum er rétturinn til búsetu. Þetta mun hafa í för með sér umtalsverðar breytingar á íslenskum vinnumarkaði sem hefur hingað til verið mjög erfiður innkomu fyrir alla aðra en Norðurlandabúa. Þessi opnun er þó án efa meiri í orði en á borði, enda sýnir reynsla aðildarríkja EB að lítil brögð eru að því að fólk flytji sig milli landa í atvinnuleit vegna fjölskyldutengsla og skuldbindinga í sínu heimalandi. Samningurinn, og þær tilskipanir sem honum tengjast og varða atvinnu- og búseturétt, felur í raun í sér réttarbót fyrir það launafólk sem flytur sig á milli landa. Þannig eiga áunnin félagsleg réttindi, svo sem réttur til atvinnuleysisbóta, lífeyrisgreiðslna, almannatrygginga og fæðingarorlofs, ekki að falla niður við flutninga þó að hinu sé ekki að leyna að talsverð skriffinnska gæti orðið því samfara að sækja sinn rétt, en þá er þetta þó viðbótarréttur. Þá eiga útlendingar hér á landi og Íslendingar erlendis rétt á nákvæmlega sömu þjónustu af hálfu samfélagsins og ríkisborgarar viðkomandi lands og er auðvitað félagsþjónusta þar einna mikilvægust. Tvær hliðar eru hins vegar á þessum peningi og hin snýr að kaupi og kjörum og stöðu stéttarfélaga. Sú hætta er alltaf fyrir hendi þegar nýir hópar bætast á vinnumarkað, eða aðrar breytingar verða á vinnumarkaði að það hafi áhrif á launakjör til lækkunar. Tilskipanir EES eiga að veita vörn gegn því að taxtakaup sé undirboðið en vandinn, sem við er að etja á Íslandi, er hins vegar sérstakur að því leyti að launataxtar segja harla lítið um greidd laun og ná fyrst og fremst til kvenna og opinberra starfsmanna. Í ákveðnum greinum er það því í raun undirboð að taka laun samkvæmt töxtum. Frumvörp um vinnumarkaðsmál, sem félmn. hefur afgreitt frá sér, eiga að veita nokkra vörn gegn þessu verði þau að lögum. Um þessi mál hefur mikið verið rætt í félmn. þingsins, m.a. með tilliti til þess hvort samningur um Evrópskt efnahagssvæði breytir þeim forgangsrétti til vinnu sem kjarasamningar tryggja félagsmönnum á félagssvæði tiltekinna verkalýðsfélaga. Og svo virðist sem hann geri það ekki. Hins vegar má segja að slíkur staðbundinn forgangur gangi gegn anda samningsins og ég hef áður rætt það hér á þingi vegna þess að hann getur strangt til tekið verið staðbundinn forgangur til vinnu, verið veruleg hindrun í vegi útlendinga sem hingað koma til að leita sér að vinnu. Það má líka almennt draga í efa að hann fái staðist í nútímasamfélagi. Hitt skiptir mun meira máli fyrir stöðu verkalýðshreyfingarinnar að tryggja almennan forgang félaga í stéttarfélögum til vinnu, þ.e. tryggja félagsbundinn forgang að vissu marki þó að staðbundinn forgangur hverfi. Í því sambandi er mikilvægt að ekki verði hróflað við þeim skilningi á félagafrelsi sem ríkjandi hefur verið hér á landi um langt árabil. Í því getur falist mikilvæg vörn fyrir íslenskt launafólk á þeim breytingatímum sem nú eru fram undan og er því nauðsynlegt að koma í veg fyrir pólitískar tilraunir til að veikja hana. Á þetta er lögð áhersla hér þar sem kveðið er á um rétt fólks til þess að standa utan stéttarfélaga í hinni félagslegu áætlun EB. Það er hins vegar vert að hafa í huga að samkvæmt Maastricht-samkomulaginu er Bretland ekki bundið af hinni félagslegu áætlun EB, hvorki til góðs né ills, og því ríkir ekki einsleitni innan EB í þessum málum og þar af leiðandi er tæplega ástæða til að gera hana að heilögum bókstaf innan EES. Engu að síður er ástæða til að hafa í huga að almennt gegnir hin félagslega áætlun því þýðingarmikla hlutverki að koma ákveðnum böndum á þann óhefta markaðsbúskap sem fylgir innri markaði EB. Um forganginn til vinnu er m.a. fjallað í skýrslu forseta ASÍ um störf Alþýðusambands Íslands árið 1992 og þar er m.a. vitnað í bréf til utanrrh. sem forusta ASÍ eða forseti ASÍ skrifaði ráðherranum rétt aður en EES-samningurinn var undirritaður í Óportó. Í bréfi þessu er athygli utanrrh. vakin á því að sérfræðinganefnd Evrópuráðsins gerði athugasemd við stöðu mála hér á landi hvað varðaði forgang félagsmanna verkalýðsfélaga að vinnu en í bréfinu segir jafnframt, með leyfi forseta: ,,ASÍ og íslensk stjórnvöld hafa hins vegar jafnan haldið því fram að framkvæmd okkar á þessari grein sé í fullu samræmi við inntak hennar þar sem aðildarskylda er hvorki lögbundin né almennt skilyrði í stéttarfélögum en greiðsluskylda er bundin í lög, sbr. lög nr. 55/1980.`` Og svo segir áfram í bréfi forseta ASÍ: ,,Við viljum vekja athygli þína á þessu atriði áður en þú skrifar undir samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. ASÍ mun ekki sætta sig við að breyting verði á afstöðu íslenskra stjórnvalda hvað þetta atriði varðar ef og þegar til þess kemur að þessi sáttmáli verði hluti af reglum Evrópska efnahagssvæðisins. Við afgreiðslu þess máls mun ASÍ gera kröfu um að íslensk stjórnvöld geri stranga fyrirvara um túlkun Íslendinga á félagafrelsi. Við vísum að öðru leyti til þess að þetta mál er enn til umfjöllunar innan Evrópuráðsins.`` Síðan segir í skýrslunni: ,,ASÍ barst síðar svar frá utanrrn. þar sem ráðherra féllst á sjónarmið forseta ASÍ og fullvissaði hann um að íslensk stjórnvöld mundu ekki hvika frá afstöðu sinni í þessum málum.`` Mjög margir hafa látið í ljós áhyggjur vegna þeirrar opnunar á íslenskum vinnumarkaði sem fylgir EES-samningnum og óttast mikið aðstreymi fólks í atvinnuleit til landsins. Ekki er hægt að afskrifa þann ótta sem algerlega ástæðulausan en það er skoðun mín að í þessu máli, eins og varðandi fjármagnið, sé meiri ástæða til að hafa áhyggjur af útstreymi en innstreymi. Ef ekki er búið betur en gert hefur verið að félagsþjónustu í samfélaginu, menntun, rannsóknum og nýsköpun í atvinnulífi er fyllilega raunhæft að óttast atgervisflótta úr landi. Viðbrögðin við því mega þó ekki vera þau að loka að sér heldur þarf gagngera uppstokkun á ýmsum sviðum íslensks samfélags. Nú hef ég farið yfir það sem telst vera innan ramma hins svokallaða fjórfrelsis en utan ramma fjórfrelsisins falla málaflokkar eins og umhverfismál, menntamál, félagsmál, vinnuvernd, neytendamál og rannsóknir og þróun. Um þennan þátt EES-samningsins hefur einna minnst verið fjallað í utanmn. enda er hann ekki mjög umdeildur. Því miður er íslenskur réttur í umhverfismálum, vinnuvernd og neytendamálum svo vanþróaður að talsverður ávinningur er af þeim tilskipunum EB sem teknar verða upp innan EES. Þessum umbótum gætu Íslendingar auðvitað sem best komið í kring upp á eigin spýtur óháð samningnum. Hitt er jafnvíst að samningurinn knýr okkur til aðgerða sem ella hefðu kannski dregist á langinn. Það vekur auðvitað athygli að svo virðist sem reglur EB um þessi mál, sérstaklega um vinnuvernd, hafi haft talsvert mikil áhrif í Danmörku og eins og segir hér í Politiken þann 9. des. sl. að EB hafi gert danska vinnustaði að öruggari stöðum en áður. Hér er sagt að EB hafi orðið lyftistöng á dönskum vinnustöðum hvað öryggi varðar. M.a. er vísað til tilskipana EB um vinnu við tölvur og þær tilskipanir hafi leitt til þess að vinnueftirlitið danska hafi í fyrsta skipti getað gefið fyrirmæli um það að starfsmenn við tölvur skuli taka sér hlé með vissu millibili ef vinnan við tölvurnar er einhæf og vinnueftirlitið danska getur lagt sektir á fyrirtækin ef þau fara ekki eftir þessu. Það er sagt að þessar tilskipanir EB hafi í haust leitt til þess að sex EB-tilskipanir sem varða vinnuvernd og vinnuumhverfi hafi verið gerðar að lögum í Danmörku. Ástæðan fyrir þessu liggur kannski ekki hvað síst í því að ýmis ríki Evrópu og Evrópubandalagsins hafa þá hefð að setja alls kyns lágmarksreglur um vinnustaði og aðbúnað á vinnustöðum og vinnuvernd í lög, en í Danmörku er sú hefð frekar ríkjandi að um þetta sé samið í kjarasamningum þannig að hefðirnar eru ekki þær sömu. Engu að síður virðist það vera staðreynd að þetta hafi skilað sér inn á danska vinnustaði og gert þá að ýmsu leyti öruggari en þeir voru. Ef EES verður að veruleika þarf að setja mun ítarlegri lög og reglur hér á landi á sviði neytendaverndar, m.a. um hættulegar vörur, villandi auglýsingar, neytendalán og verðmerkingar. Í umhverfismálum verða Íslendingar að setja ítarlegri reglur en nú gilda, t.d. varðandi hreinsun skolps, verndun neysluvatns og varnir gegn loftmengun og annarri mengun. Þetta mun án efa hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir einhver sveitarfélög en á hinn bóginn er löngu tímabært að ganga þannig frá skolp-, sorp- og neysluvatnsmálum í landinu að viðunandi sé. Í tengslum við þetta er hins vegar ástæða til að hafa í huga að það getur verið opið fyrir túlkun hvort reglur teljast til vinnuverndar eða umhverfismála eða tæknilegra viðskiptahindrana. Þetta kemur m.a. fram í svari umhvrn. við fyrirspurn sem ég bar fram í utanrmn. um þetta efni. Í bréfinu frá umhvrn. segir að það sé, með leyfi forseta: ,,nokkur fjöldi EB-reglna sem telja má til umhverfismála en eru í samningnum flokkaðar undir tæknilegar viðskiptahindranir. Meginreglan er sú að EFTA-ríkjunum leyfist ekki að viðhafa strangari kröfur varðandi framkvæmd þessara reglna enda mundi það geta haft áhrif á hið svonefnda fjórþætta frelsi. Þessum reglum er ætlað að samræma kröfur á samningssvæðinu og því gætu mismunandi kröfur verið túlkaðar sem viðskiptahindrun.`` Á lista yfir tilskipanir, sem snerta umhverfismál en falla undir reglur um frjálsa vöruflutninga, er m.a. að finna tilskipanir sem varða loftmengun, efni sem eyða ósonlaginu, varning sem inniheldur eiturefni eða hættuleg efni o.fl. Þarna er því grátt svæði þar sem mál sem vissulega eru umhverfismál teljast til viðskiptahindrana og þar af leiðandi ekki hægt að setja strangari kröfur um það í einu landi en öðru. Í inngangi að EES-samningnum er lögð áhersla á það að samningsaðilar hafi einsett sér eins og segir í samningnum ,,að varðveita, vernda og bæta umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindir séu nýttar af varúð og skynsemi, einkum á grundvelli meginreglunnar um sjálfbæra þróun og þeirrar meginreglu að grípa skuli til varúðarráðstafana og fyrirbyggjandi aðgerða``. Þetta eru vissulega fögur orð en það verður að segjast eins og er að þess verður ekki vart að þau endurspeglist í einstökum greinum samningsins þar sem þeim er vikið til hliðar vegna þeirra viðskiptahagsmuna sem eru hreyfiafl samningsins. Þetta er svo sem engin uppgötvun hjá mér. Þetta hafa auðvitað umhverfissamtök á Norðurlöndunum bent á og á þetta er líka bent í nefndaráliti utanríkismálanefndar finnska þingsins þegar það afgreiddi frá sér samninginn. Það afgreiddi að vísu frá sér samninginn með jákvæðum hætti, þ.e. var fylgjandi samningnum og lagði til að hann yrði samþykktur og staðfestur, en engu að síður er bent á það í álitsgerð þessarar utanríkismálanefndar að það sé ákveðnum vandkvæðum bundið að sameina þessa tvo mótsagnakenndu þætti, þ.e. að annars vegar þurfi vörur og verslun að geta fari um og notið ákveðins frelsis og samkeppnin eigi að vera í hávegum höfð og hins vegar eigi að vernda umhverfið. Þetta geta oft orðið miklar andstæður vegna þess að mikil vöruframleiðsla, mikil neysla er að sjálfsögðu í eðli sínu andsnúin umhverfinu. Þetta er mörgum hverjum ljóst sem eru að fjalla um þetta mál og leggja engu að síður til að þessi samningur verði staðfestur. Mér finnst nú vanta svona ákveðnar áherslur í nefndarálit meiri hlutans þannig að hann sjái ekki bara kostina við þetta heldur líka gallana og hætturnar. En hvað sem þessu líður er full ástæða til að halda á lofti þeirri kröfu að samningsaðilar og stofnanir þeirra túlki samninginn með tilliti til þessara inngangsorða sem ég gat um hér áðan, þ.e. inngangsorðanna um að varðveita, vernda og bæta beri umhverfið og sjá til þess að náttúruauðlindirnar séu nýttar af varúð og skynsemi. Þessi inngangsorð eru auðvitað í lög sett eins og annað í meginmáli þessa samnings. Við erum að lögtaka meginmál samningsins og þetta er hluti af honum. Menntamál eru almennt ekki á samningssviði EB, heldur eru þau mál hvers þjóðríkis fyrir sig. Bandalagið gengst engu að síður fyrir ýmsum samstarfsverkefnum á sviði menntamála og heldur uppi öflugu rannsókna- og þróunarstarfi. Íslendingar eru þegar aðilar að tveimur mikilvægum áætlunum sem byggja á nemendaskiptum, annars vegar COMETT-áætluninni og hins vegar svokallaðri ERASMUS-áætlun. Það sem fyrst og fremst breytist með EES-samningnum er að Ísland, sem og önnur EFTA-ríki, mun geta haft áhrif á mótun samstarfsins og alla ákvarðanatöku en þarf ekki lengur að kaupa sig inn í einstök verkefni með sérstökum samningum við EB. Ef við lítum á þessi samstarfsverkefni sem Íslendingar hafa þegar verið aðilar að er enginn vafi á því að Íslendingar hafa hingað til fengið meira út úr aðildinni að áætlunum EB en þeir hafa lagt til þeirra. Ég vænti þess að það komi heim og saman við reynslu Íslendinga af öðrum alþjóðlegum samstarfsverkefnum, að reynsla okkar sé yfirleitt sú að við fáum meira út úr því en við leggjum a.m.k. fjárhagslega til þeirra. Engu að síður kostar það bæði fé og vinnu að taka þátt í slíkum verkefnum og það lýsir ótrúlegri skammsýni íslenskra stjórnvalda að búa svo illa að menntakerfinu að það sé tæpast í stakk búið til að sinna því aukna alþjóðastarfi sem fylgir auðvitað EES-samningnum. Þetta hefur m.a. komið fram hjá háskólanum sem í yfirlýsingu dags. þann 8. sept. sl. segir að það sé tæpt að háskólanum takist að sinna þeim skyldum sem hann hafi tekið á sig með samstarfssamningum við aðra háskóla. Og svo að vitna sé beint í þessa yfirlýsingu: ,,Svo gæti farið að skila þyrfti aftur styrkfé frá Evrópubandalagi þar sem mannafla skortir til að sinna umsóknum.`` Auðvitað er alveg fráleitt að svona skuli búið að æðstu menntastofnun landsins að hún geti ekki sinnt alþjóðasamstarfi sómasamlega sem mun skipta okkur verulegu máli og skila okkur ávinningi. Samningnum um Evrópska efnahagssvæðið fylgir full aðild EFTA-ríkjanna að rammaáætlun EB á sviði rannsókna og þróunarverkefna. Íslendingar hafa lýst því yfir að þeir muni ekki nýta sér þennan rétt fyrr en 1. jan. 1994 vegna ónógs undirbúnings. Þessi þáttur EES-samningsins gæti reynst Íslendingum mjög mikilvægur ef vel er á málum haldið. Stundum hefur verið sagt að það sem við stöndum andspænis í vestrænu samfélagi í dag sé svokölluð þriðja iðnbyltingin, samfélagið hafi þegar farið í gegnum tvær iðnbyltingar, þá fyrri á seinni hluta 18. aldar, þá síðari á seinni hluta 19. aldar og svo aftur sé sú þriðja núna eftir seinni heimsstyrjöld. Við vitum að öllum slíkum byltingum í framleiðsluháttum --- við þurfum ekki annað en að líta á þessar tvær sem þegar hafa átt sér stað og skoða þær ögn --- fylgja margháttaðar breytingar í efnahagslífi, í menningu og í stjórnmálum. Þeim fylgir m.a. breyting á pólitískri þátttöku. Það koma nýir hópar til sögunnar í stjórnmálum, það hefur alltaf gerst. Þátttakan í stjórnmálum verður með öðrum hætti og þessu fylgja líka breytingar í hugmyndum manna um þjóðríkið. En þessar byltingar hafa ekki bara áhrif á menn, menn eru ekki bara þolendur heldur eru þeir líka gerendur. Þarna eru auðvitað alltaf gangvegir á milli. Mér finnst að það skipti verulegu máli að gera sér grein fyrir þessu, ekki síst þegar maður tekur afstöðu til EES-samningsins og eins þegar maður veltir því fyrir sér hvað muni ráða örlögum þjóða og fyrirtækja í framtíðinni. Þá verður maður að átta sig á því hvernig þetta samfélag er að breytast og þróast og hvernig við því eigi að bregðast. Ég er alveg sannfærð um að það sem mun ráða örlögum þjóða og fyrirtækja í framtíðinni er hvort þau hafa yfir að ráða öflugri tækni og vel menntuðu fólki. Ég óttast það að aðgerðir sem hefur verið staðið fyrir innan lands, m.a. í menntamálum og atvinnumálum, gangi gegn þessu og þar af leiðandi sé ákveðin hætta á því að Íslendingar dragist aftur úr í þessum efnum. Ef Íslendingar eiga ekki að dragast aftur úr öðrum þjóðum verður að gera gangskör í því að efla hvers kyns rannsókna- og þróunarstarfsemi á sviði verk- og hugvísinda. Menn leggja ævinlega mikla áherslu á hinn verklega þátt en hugvísindin skipta ekki síður máli í þessu sambandi vegna þess að hugvísindin eru mikið hreyfiafl hugmynda og þau má ekki vanvirða og það skiptir máli þegar verið er að byggja upp rannsókna- og þróunarstarfsemi og þróunaráætlanir að þau séu þar fyllilega inni. Aðildin að rammaáætlun EB gæti verið okkur lyftistöng á þeim sviðum ef íslensk stjórnvöld skynja sinn vitjunartíma og leggja það til hennar sem þarf. Þegar fjallað er um samninginn fer ekki hjá því að hinn svokallaði stofnanaþáttur EES-samningsins hljóti að vega mjög þungt í allri umfjöllun. Með stofnunum EES er samstarfi EFTA-ríkjanna og EB markaður formlegur rammi og af honum ræðst hvar og hvernig ákvarðanir eru teknar, eftirliti hagað og deilumál leyst. Slíkt er ævinlega vandmeðfarið vegna þess að um leið og þjóðríkin bindast samtökum um umfangsmikið samstarf skerða þau að vissu marki sjálfstæði sitt og svigrúm til athafna. Hjá þessu verður tæpast komist en það hefur engu að síður verið stefna íslenskra stjórnvalda fram að þessu að standa vörð um fullveldisrétt íslensku þjóðarinnar og framselja ekki ríkisvald í alþjóðlegum samningum. Hins vegar er ástæða til að draga í efa að við þetta hafi verið staðið og vil ég þar m.a. benda á herstöðvarsamninginn við Bandaríkjamenn árið 1952 en með þeim samningi voru þeim fengin yfirráð yfir vörnum landsins og afmörkuðum landsvæðum á Íslandi. Þetta vekur auðvitað athygli ekki síst erlendra aðila sem eru að fjalla um þessi mál hvort menn hafi ekki litið á þetta sem fullveldisbrot. Þegar stofnanaþáttur EES-samningsins er skoðaður vaknar óneitanlega sú spurning hvort í honum felist eitthvert framsal á löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi eða dómsvaldi. Slíkt framsal kann að vera nauðsynlegt eða réttlætanlegt til að uppfylla markmið samningsins, en ef svo er verður auðvitað mjög mikilvægt að tryggja að það gangi ekki gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Utanríkismálanefnd hefur farið mjög vel í gegnum þennan þátt málsins og fengið upp í hendurnar fimm lögfræðilegar álitsgerðir sem orðið hafa til hver með sínum hætti. Ég ætla ekki að rekja þær hér, ég held að það hafi verið gert oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og oftar en þrisvar hér á þingi og óþarfi að rekja þær allar. En mig langar til þess að fjalla aðeins um hina einstöku þætti valdsins í þessu nefndaráliti og fjalla fyrst um löggjafarvaldið. Lögfræðingarnir nálgast stjórnarskrána á nokkuð mismunandi hátt og greinir m.a. á um hvernig túlka beri fullveldishugtakið í stjórnarskránni. Dr. Guðmundur Alfreðsson telur að í samningnum felist efnislegt framsal á löggjafarvaldi frá Alþingi til framkvæmdarvaldsins og fjölþjóðlegra stofnana, þ.e. frá Alþingi annars vegar og til framkvæmdarvaldsins og fjölþjóðlegra stofnana hins vegar. Björn Þ. Guðmundsson stjórnlagaprófessor hefur lýst svipaðri skoðun. Þessa skoðun byggja þeir á því að Alþingi geti aðeins samþykkt eða synjað EES-reglum þegar þær koma til kasta þess en ekki breytt þeim. Þá sé réttur þingmanna til frumkvæðis að nýjum lögum á samningssviði EES skertur. Guðmundur segir engu að síður í álitsgerð sinni að það sé ,,matsatriði og geti horft til beggja átta hvort þetta fyrirkomulag brýtur í bága við stjórnarskrána`` svo orðrétt sé vitnað í álitsgerð Guðmundar. Lögfræðinganefnd utanríkisráðherra leggur aftur á móti áherslu á að þarna sé um hefðbundinn þjóðréttarsamning að ræða og þar af leiðandi fari setning nýrra EES-reglna ekki eftir reglum landsréttar hvers ríkis. Þarna sé um þjóðréttarsamning að ræða. Og í nefndarálitinu segir að þarna eigi ,,því ekki við stjórnarskrárákvæði um frumkvæðisrétt ríkisstjórnar eða þingmanna að lagafrumvörpum eða rétt til flutnings breytingartillagna. Um breytingar á ákvæðum samningsins fer formlega á sama hátt og um breytingar á öðrum þjóðréttarsamningum sem Ísland er aðili að.`` Samkvæmt samningnum á samráð um nýjar eða breyttar EES-reglur fyrst og fremst að fara fram á vettvangi sameiginlegu EES-nefndarinnar milli framkvæmdastjórnar EB annars vegar og fulltrúa framkvæmdarvaldsins í aðildarríkjum EFTA hins vegar. Komist þessir aðilar að sameiginlegri niðurstöðu á Alþingi ekki nema tveggja kosta völ --- samþykki eða synjun. Það er því mjög mikilvægt að Alþingi sé inni í samráðsferlinu allt frá upphafi og fái nákvæmlega sömu upplýsingar og ráðuneytin um hugmyndir sem uppi eru um breytta löggjöf á samningssviðinu. Þá er mikilvægt að ráðherrar og aðrir fulltrúar framkvæmdarvaldsins hafi fullt samráð við Alþingi þegar samið er um slíkar breytingar í sameiginlegu EES-nefndinni. Aðrar EFTA-þjóðir, svo sem Finnar og Austurríkismenn og ég held líka Svíar, ætla --- að danskri fyrirmynd --- að koma sér upp sérstakri þingnefnd til að fylgjast með framkvæmd EES-samningsins og er brýnt að Alþingi taki á þessum málum, verði samningurinn að veruleika, og komi sér upp einhverri slíkri nefnd sem beinlínis hafi það hlutverk að fylgjast með framkvæmd samningsins allt frá því að hugmynd kemur fram um breytingar á honum og þar til sú breyting er afstaðin eða henni hefur verið hafnað eftir atvikum. Þegar við fjöllum um framkvæmdarvald og dómsvald erum við komin að því sem lögfræðingana greinir kannski einna helst á um. Þá greinir nefnilega helst á um það hvort eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum sé fengið í hendur framkvæmdarvald og dómsvald sem með réttu ætti að vera í höndum íslenskra yfirvalda. Rökstuðningur nefndar utanríkisráðherra er ekki alveg afdráttarlaus hvað þetta varðar og þannig segir m.a. í álitsgerð hennar: ,,Við teljum að reglurnar um vald stofnana EFTA séu vel afmarkaðar og feli ekki í sér verulegt valdframsal sem talið verði íþyngjandi í ríkum mæli. Verður að telja að stjórnarskráin heimili framsal stjórnvalds sem er takmarkað með þessum hætti og varðar milliríkjaviðskipti.`` Um þennan þátt segir Guðmundur Alfreðsson m.a., um framsal á framkvæmdarvaldi og dómsvaldi til eftirlitsstofnunar EFTA, með leyfi forseta: ,,Eftirlitsstofnun EFTA yrði sjálfstæð stofnun og eftirlitsmennirnir, þar með talinn íslenski eftirlitsmaðurinn, mættu ekki taka við fyrirmælum frá ríkisstjórnum aðildarríkjanna. Þarna yrði sem sagt um yfirþjóðlegan framkvæmdarvaldsaðila að ræða sem á að geta tekið ákvarðanir sem mundu verða bindandi á Íslandi og koma beint til fullnustu innan lands án þess að íslensk stjórnvöld eða dómstólar gætu sagt nokkuð um efnishliðina.`` Og síðar segir hann: ,,Það er mín niðurstaða um framkvæmdarvaldsþátt EES-samningsins að yfirþjóðlegt framsal af þessu tagi fái ekki staðist skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar sem felur tilteknum íslenskum aðilum þetta vald.`` Svo vitnað sé í Björn Þ. Guðmundsson prófessor, þá segir hann m.a., með leyfi forseta: ,,Ef litið er á stjórnarskrárviljann einan, þ.e. það sem vakti fyrir Íslendingum þegar þeir settu sér stjórnarskrá, þykir mér alveg ljóst að hann teldi valdframsalið samkvæmt EES-samningnum óheimilt.`` Um framsal á framkvæmdarvaldi segir Björn Þ. Guðmundsson, með leyfi forseta: ,,Framsal framkvæmdarvalds samkvæmt stjórnsýslurétti til utanaðkomandi aðila, þegar lögbær aðili er til í landinu á því sviði, er mjög sjaldgæft hér innan lands. Óþekkt er að slíkt framsal eigi sér stað til útlanda.`` Í málflutningi sínum hefur Björn Þ. Guðmundsson lagt áherslu á skyldleika íslensku, dönsku og norsku stjórnarskránna og bent á að vegna aukinna alþjóðatengsla hafi bæði Danir og Norðmenn bætt ákvæðum inn í stjórnarskrár sínar sem heimili afmarkað framsal á fullveldi með samþykki aukins meiri hluta á þjóðþingunum. Um er að ræða 20. gr. dönsku stjórnarskrárinnar og 93. gr. þeirrar norsku. Björn bendir á að þessi breyting hafi ekki verið gerð á íslensku stjórnarskránni og meðan umræðan í Noregi og Danmörku snúist um það hversu mikið framsal á ríkisvaldi sé heimilt hljóti hún hér á landi að snúast um það hvort framsal sé yfirleitt heimilt. Það er hans skoðun að íslenska stjórnarskráin heimili það ekki. Í greinargerðinni með norska frumvarpinu til staðfestingar á EES-samningnum er sérstaklega fjallað um stjórnarskrárþátt málsins. Þar eru tekin af öll tvímæli um að meðhöndla verði samninginn á norska Stórþinginu í samræmi við 93. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um aukinn meiri hluta. Í greinargerðinni með norska frumvarpinu kemur fram að það sem ráði úrslitum séu ákvæði EES-samningsins um framkvæmd samkeppnisreglnanna og EFTA-samningurinn um eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstól. Þau rök hafa heyrst í umræðunni um EES-samninginn að þegar einstök ríki, fyrirtæki og einstaklingar nýti sér rétt sem ávinnist fyrir tilstilli milliríkjasamninga, þ.e. fái nýjan rétt, sé ekki óeðlilegt að þeir gangist um leið undir einhvers konar milliríkjalög eða dómstóla. Þessir aðilar séu að fá nýjan rétt og eigi þar af leiðandi að taka á sig nýjar skyldur. Þá séu slík lög og dómstólar mjög mikilvæg tæki til að hafa eftirlit með og koma lögum yfir fjölþjóðafyrirtæki sem hafi veruleg áhrif á öll viðskipti og tilheyri í raun engu einu þjóðríki öðru fremur sem hreyfir sig á fjölþjóðlegum markaði og séu í fjölþjóðlegri eigu. Undir þetta sjónarmið get ég tekið en um leið er ástæða til að vara við þeirri skoðun að tilgangurinn helgi meðalið. Þeir sem fara með tiltekið þjóðfélagsvald, í þessu tilviki íslensk stjórnvöld, geta ekki leyft sér að taka afdrifaríkar ákvarðanir ef þau eru vitandi vits um að vafi leikur á því að þær standist gagnvart lögunum. Slíkum vafa verður að eyða sé þess nokkur kostur. Í ljósi þeirrar umræðu um stjórnarskrárþátt EES-samningsins, sem hér hefur verið rakin, tel ég að það geti orkað verulega tvímælis, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að ákvæði EES-samningsins um eftirlit og dómstól standist gagnvart íslensku stjórnarskránni. Ríkisstjórnin og Alþingi hafa það á valdi sínu að eyða þeim vafa og hafa verið fluttar tillögur til breytinga á stjórnarskránni hér á þingi til þess m.a. að setja inn í stjórnarskrána ákvæði sem eru til þess fallin að eyða slíkum vafa en þær hafa ekki náð fram að ganga. Virðulegur forseti. Ef ég dreg saman niðurstöður mínar í þessu máli þá vil ég fyrst ítreka það eins og hér hefur komið fram í máli mínu að það var á sínum tíma skoðun Kvennalistans að leið tvíhliða viðræðna við EB hentaði íslenskum hagsmunum betur en leið Evrópska efnahagssvæðisins. Þessi afstaða hefur ekki breyst eftir að niðurstaða fékkst í samningaviðræðurnar og tækifæri gafst til að vega og meta þá kosti og galla EES-samningsins sem hér hafa m.a. verið gerðir að umfjöllunarefni. Ítrekaði Kvennalistinn andstöðu sína við samninginn á landsfundi á Laugarvatni 30. október sl. Það sem vegur þyngst í gagnrýni kvennalistakvenna þegar EB og EES er annars vegar --- og þá er ég auðvitað að tala um svona almennt talað, auðvitað er það misjafnt hjá hverri og einni hvar þyngdarpunkturinn liggur, en það sem vegur þyngst er sú hugmyndafræði neyslu og sóunar sem innri markaðurinn byggist á. Sá skortur á lýðræði og samþjöppun valds í stofnunum þessara bandalaga og síðast en ekki síst það karlveldi sem þar ræður ríkjum. Kvennalistakonur greinir hins vegar á um hvernig við þessu eigi að bregðast. Sóunarhugmyndafræði, skortur á lýðræði og karlveldi einskorðast ekki við EB og EES, heldur er þarna um alþjóðleg fyrirbæri að ræða sem því miður virða engin landamæri. Baráttan gegn þeim er því ekki bundin við þjóðríkin og það þarf öflugt alþjóðlegt samstarf til að vinda ofan af hugmyndum hins vestræna hagkerfis um endalausan vöxt og tryggja gæði mannlífs og náttúru til frambúðar. Ekki síst tel ég þetta mikilvægt í ljósi þess hvernig samfélagsþróunin er og hvernig ég tel að hún muni verða á komandi árum. Afstaða til aðildarinnar að EES mótast auðvitað af fjölmörgum þáttum og vegna þess mikla valds sem endurspeglast í EB er mjög eðlilegt að einstaklingar og hópar, sem hafa lítil völd í samfélaginu, svo sem konur og láglaunafólk, óttist hvers kyns tengsl við bandalagið. Hið svokallaða fjórfrelsi nýtist þessu fólki heldur ekki með beinum hætti þar sem það ræður hvorki yfir fjármagni né fyrirtækjum. Þar við bætist svo að konur eru almennt ekki mikið á faraldsfæti á vinnumarkaði vegna stöðu sinnar í fjölskyldunni og þar af leiðandi hefur afnám landamæra á vinnumarkaði ekki sömu þýðingu fyrir þær og karla. Hins vegar er mjög hæpið að staða og kjör kvenna, láglaunafólks og síðast en ekki síst íslensku þjóðarinnar séu betur tryggð ef Ísland stendur algerlega utan við samrunaþróunina í Evrópu. Staðan er einfaldlega sú að samhliða tæknibyltingu og breyttum framleiðsluháttum eins og ég gat um hér áðan hafa átt sér stað gagngerar breytingar á skipulagi efnahags- og markaðsmála í heiminum. Þessari þróun verður ekki snúið við og hún lætur engan ósnortinn. En það er hægt að hafa áhrif á hana, menn eru gerendur, ekki bara þolendur og það er hægt að beina henni inn á brautir sem eru manneskjunni vinsamlegri. Á undanförnum öldum hefur þjóðarhugtakið tekið ýmsum breytingum. Hugmyndin um þjóðina, í þeirri landfræðilegu merkingu sem við leggjum í hugtakið í dag, það er reyndar ekki bara landfræðileg merking, það kemur fleira til eins og tungumál og menning, en þessi hugmynd um þjóðina sem uppsprettu valds og þjóðríkið sem allt að því náttúrulegt og eilíft fyrirbæri er ekki ýkja gömul. Þetta er í raun 19. aldar hugmynd sem endurspeglar þær hræringar sem þá áttu sér stað í Evrópu. Á þeim tíma var þjóðríkið víðast hvar hagkvæmt og eðlilegt skipulag. Það myndaði einn markað sem var sjálfum sér nógur um flesta hluti. Þjóðríkið sem fullvalda ríki gat haft yfirsýn og eftirlit með athöfnum manna innan sinna landamæra, sett um þær lög og fellt dóma. Í Evrópu hafði það líka því mikilvæga hlutverki að gegna að tryggja öryggi og velferð þegnanna. Er óhætt að fullyrða að þjóðríki, sem byggir á lýðræði og þar sem valdsvið stofnana er skýrt og vel afmarkað, hefur reynst öðrum stjórnkerfum betur og þar af leiðandi er full ástæða fyrir þjóðir að fara varlega í að takmarka fullveldi sitt. Og nú mega menn ekki skilja orð mín sem svo að ég telji að dagar þjóðríkisins séu liðnir. Alls ekki. Ég er sannfærð um að þjóðríkið mun hafa veigamiklu hlutverki að gegna a.m.k. langt fram á næstu öld. Það er engu að síður staðreynd að þær breytingar, sem orðið hafa á markaðskerfinu á þessari öld, hafa haft veruleg áhrif á þetta stjórnkerfi og ekkert ríki er lengur sjálfstætt á sama hátt og í upphafi aldarinnar. Sífellt meiri samskipti eiga sér stað þvert á öll landamæri og til að koma í veg fyrir að einstök ríki og fjölþjóðafyrirtæki deili og drottni í krafti yfirburðarstöðu hafa menn reynt að koma lögum yfir þessi samskipti. Eigi það að vera hægt verður varla hjá því komist að einstök ríki setji fullveldi sínu vissar skorður. Samrunaþróunin í Evrópu verður líka með eða án okkar. Við verðum hins vegar að svara því hvort við viljum og treystum okkur til að standa utan við hana. Ýmsir hafa haldið því fram að óvissan, sem fylgir EES, sé svo mikil að það sé ekki hægt að verja stuðning við samninginn. En hvaða vissa fylgir því að taka ekki þátt í EES? Í raun má segja að með því sé tekin meiri áhætta því þá erum við Íslendingar að vissu leyti ein á báti og verðum að þróa tengsl okkar við EB og aðildarríki þess upp á eigin spýtur. Staðan í heiminum er einfaldlega sú um þessar mundir að það gefst engin vissa fyrir neinu. Þjóð eins og Íslendingar, sem á jafnmikið undir milliríkjaviðskiptum og raun ber vitni, getur ekki ein og sér búið sér til skjól fyrir þeim vindum sem blása í alþjóðaviðskiptum né heldur viðhaft aðrar leikreglur en þar gilda. Það fer ekki hjá því að Íslendingar verða að aðlaga sig þeim reglum sem munu gilda á Evrópsku efnahagssvæði hvort sem þeir gerast þátttakendur í því eða ekki. 75% af vöruútflutningi okkar fara til ríkja EES og við þurfum að tryggja stöðu okkar á þeim markaði um leið og við leitum að nýjum. Með aðildinni að EES erum við að lýsa því yfir að hér á landi ríki sama viðskiptaumhverfi og annars staðar í Evrópu sem auðveldar einstaklingum og fyrirtækjum í öðrum ríkjum að eiga viðskipti við okkur. Eftir stendur sú staðreynd að valdið á samningssviði EES, þ.e. í öllu sem varðar fjórfrelsið, verður fjarlægara okkur en áður var. Við höfum ekki sömu tök og áður á því að sníða ný lög að okkar sérþörfum og hagsmunum. Vandamálið, sem við Íslendingar, ef við gerumst aðilar að EES, verðum að glíma við, rétt eins og aðrar þjóðir, er þá að reyna að draga úr reglugerðarveldi EB/EES á sviðum sem best eru komin í höndum þjóðríkja eða sveitarstjórna. Í þeirri baráttu getum við átt samleið með því fólki í Evrópu sem í sumar sem leið tók sér fimmta frelsið, þ.e. frelsið til að hafa áhrif á þróun EB. Á næstu missirum og árum ræðst hvernig innbyrðis tengslum Evrópuríkja verður háttað og þegar um þau mál verður samið verður samningaborðið EB og EES. Það skiptir verulegu máli að við sitjum við það borð ef við viljum tryggja stöðu okkar í Evrópu. Að því leytinu til snýst EES ekki aðeins um viðskipti heldur líka pólitík, enda verður þetta tvennt aldrei alveg aðskilið. Öll EFTA-ríkin nema Ísland hafa sótt um aðild að EB eða hyggjast gera það. Það er hins vegar nokkuð ljóst að ef EB þróast ekki í átt til lýðræðislegra og lausbeislaðra bandalags fæst aðild að því tæpast samþykkt annars staðar á Norðurlöndum að Danmörku meðtalinni. Nú hafa Danir fengið ákveðinn sérsamning hvað sig varðar sem væntanlega verður borinn undir dóm dönsku þjóðarinnar og þar sem tekið er að vissu leyti, þó menn greini auðvitað á um það, tillit til þess sem Danir vildu ná fram með nei-inu í júní sl. og þar af leiðandi hafa þeir auðvitað markað sér mjög ákveðna stöðu. Þá verður tengslum þessara ríkja við EB ráðið á vettvangi EFTA og EES. Það skiptir máli að við séum aðilar að því samráði. Ef EB þróast aftur á móti þannig að almenningur í þessum ríkjum telji það viðunandi eigum við tveggja kosta völ, þ.e. ef hin ríkin ganga öll inn. Um er að ræða tvíhliða samning um fjórfrelsið, að frátöldum stofnanaþætti samningsins um EES, eða að leggja inn umsókn um aðild og sjá hverju hún mundi skila. Mig langar í þessu sambandi vegna hugmyndarinnar um að gera samning um fjórfrelsið, tvíhliða samning að frátöldum stofnanaþættinum, að vitna til viðtals sem birtist í Vinnunni nú nýverið. Ég hef nú ekki dagsetninguna á því en það er Jens Peter Bonde sem er þingmaður á Evrópuþinginu fyrir Folkebevægelsen mod EF, þ.e. hreyfingin sem barðist gegn inngöngu Dana á sínum tíma í Evrópubandalagið og sem stóð í fararbroddi fyrir nei-inu danska við Maastricht-samningnum. Það er verið að spyrja hann um tvíhliða samninga og þar segir hann í fyrsta lagi, með leyfi forseta: ,,Það yrði ekki svo ýkja alvarlegt ef Íslendingar segðu nei vegna þess að þið hafið einungis mikla hagsmuni á tiltölulega þröngu sviði. Það yrði mun alvarlegra ef t.d. Svisslendingar hlypu frá samningnum vegna þess að hagsmunir þeirra eru alls staðar á samningssviðinu.`` --- Það yrði alvarlegra fyrir EFTA og fyrir samninginn. --- ,,Íslendingar gætu hins vegar ekki fengið EES-samningsniðurstöðunni breytt í tvíhliða lausn milli Íslands og Evrópubandalagsins. Ríkisstjórnin gæti aldrei beðið um slíkt. Eini möguleikinn væri ef Alþingi bæði um eitthvað í þá veru ef það sættir sig ekki við samningsniðurstöðu ríkisstjórnarnnar. Hins vegar liggur ljóst fyrir að leysist EES upp vegna þess að allar EFTA-þjóðrnar gengju í EB mundu Íslendingar halda öllum réttindum sínum miðað við EES-samninginn. Um það hafa ráðamenn EB gefið skýrar yfirlýsingar.`` Og síðan svarar hann aftur spurningunni þegar Vinnan spyr: ,,Hvað verður um tengsl Íslands og EB ef önnur EFTA-ríki ganga í EB?`` Þá svarar hann: ,,Frans Andriessen, einn af framkvæmdastjórum EB, hefur sagt mjög ákveðið að í slíku tilviki munu Íslendingar halda öllum þeim réttindum sem þeir fá með EES-samningnum. Fyrir þessu er líka séð í þeim samningi.`` Ég talaði ekki aðeins um þennan tvíhliða samning hugsanlega heldur sagði ég að ef EB þróaðist þannig að það væri hægt að telja það viðunandi þá ættu Íslendingar auðvitað líka þess kost að skila inn umsókn um aðild. Þar með er ég ekki að segja að þeir eigi að gera það, ég er að segja: Það er kostur sem er í stöðunni sem verður að taka afstöðu til því í þessu sambandi verðum við að hafa í huga að EB er síbreytileg skepna og því erfitt að taka afstöðu til þess í eitt skipti fyrir öll nema maður sé í grundvallaratriðum á móti viðskiptabandalögum eða hvers konar framsali á fullveldi. Flestir munu sammála um að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er einn mikilvægasti milliríkjasamningur sem Íslendingar hafa gert. Hann mun hafa áhrif á flest svið íslensks samfélags og snerta daglegt líf alls almennings, enda fylgja honum talsverðar breytingar á íslenskri löggjöf. Þessi áhrif einskorðast þó ekki við aðild Íslands að EES, heldur mundi þeirra einnig gæta verulega þó að Ísland kysi að standa utan þess. Því er mikilvægt að lesa ekki meira út úr samningnum en í honum felst og skilja á milli almennra þróunareinkenna og beinna afleiðinga af samningnum. Þetta hefur ekki síst þýðingu vegna þeirrar tilhneigingar, sem nú gætir bæði hér á landi og víðar í Evrópu til að draga úr skattlagningu fyrirtækja á kostnað velferðarþjónustunnar. Það er ástæðulaust að gefa stjórnvöldum tækifæri til að þvo hendur sínar af vondum stjórnarathöfnum sem eru á þeirra eigin ábyrgð. Í því sambandi má geta þess að þingmenn á EB-þinginu sem sátu fund með okkur þingmönnum í þingmannanefnd EFTA fyrir skömmu, m.a. fulltrúi breska Verkamannaflokksins, Gary Titley, sagði það einmitt við þingmenn sænsku stjórnarflokkanna á þessum fundi að þeirrar tilhneigingar gætti mjög í Svíþjóð nú um tíðir að réttlæta allt, allar vondar stjórnarathafnir með því að Svíar ætluðu sér að gerast aðilar að EB og væru að aðlaga sig EB. Og þessi þingmaður gaf ekki mikið fyrir þessar réttlætingar hjá sænskum stjórnvöldum. Þó að áhrifin af samningnum séu vissulega víðtæk er það engu að síður skoðun mín að mönnum hætti bæði til að gera of mikið úr kostum hans og göllum. Í honum felst hvorki það hjálpræði í efnahags- og atvinnumálum sem margir stjórnmálamenn virðast hafa beðið eftir árum saman, né heldur hefur hann í för með sér endalok sjálfstæðs og fullvalda ríkis á Íslandi. Hann er einfaldlega að mínu mati liður í þróun og það ræðst hér innan lands hvort okkur Íslendingum tekst að nýta hana samfélagi okkar til hagsbóta eða hvort við látum ógæfu okkar verða allt að vopni. Það er skoðun mín að miðað við þá stöðu, sem nú er uppi í samskiptum þjóða á sviði efnahags- og stjórnmála, sé eðlilegt að Ísland reyni að tryggja hagsmuni sína með samningi um aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Það er svo aftur sjálfstætt álitaefni hvort náðst hafi besta mögulega samningsniðurstaða fyrir Íslendinga og hvort nógu vel hafi verið staðið að undirbúningi aðildarinnar að Evrópsku efnahagssvæði. Undirbúningurinn hefur mjög mikið að segja um hvernig til tekst í upphafi og það er ástæða til að óttast að bæði fyrirtæki og einstaklingar ætli sér að höndla gull og græna skóga á nýjum og stórum markaði í Evrópu. Vegna vanþekkingar hrasi þeir um gallana og nái ekki að nýta sér kostina. Umræða í tengslum við þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn hefði án efa skilað miklum fróðleik til þjóðarinnar og gert hana betur í stakk búna til að takast á við þá ögrun sem í samningnum felst. Hins vegar skortir stjórnarmeirihlutann á þingi því miður þá lýðræðisvitund sem þarf til að treysta þjóðinni til að velja sér framtíð og sæta þeim dómi. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir að frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið sé nú afgreitt frá utanríkismálanefnd er enn margt óljóst. Enn er vafi á því að frumvarpið standist gagnvart stjórnarskrá og ekki er komið endanlegt lagaform á ýmsar tilskipanir EB sem munu hafa veruleg áhrif hér á landi. Við þessar aðstæður hljóta ráðherrar og þingmenn stjórnarflokkanna að bera alla pólitíska ábyrgð á málinu. Treystir ég mér því ekki til að leggja til við þingið að það samþykki frumvarp til laga um Evrópska efnahagssvæðið eins og að liggur hér fyrir þó ég sé efnislega sammála aðildinni á þeim forsendum sem hér hafa verið reifaðar. Ég vil hins vegar að það komi fram að ég styð brtt. meiri hluta nefndarinnar sem felur það í sér að fella niður víðtæka reglugerðarheimild ráðherra og er í frv. eins og það liggur fyrir. Þetta er afstaða mín en aðrar þingkonur Kvennalistans telja aftur á móti að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópska efnahagssvæðisins og munu því greiða atkvæði gegn samningnum hér á þingi og gera auðvitað sjálfar grein fyrir afstöðu sinni í umræðum hér um málið. Ég hef lokið ræðu minni.

Virðulegur forseti. Það er vissulega sérkennileg aðstaða sem þingflokkur Kvennalistans er í hér í tengslum við þetta mál. Hér hefur mælt fulltrúi þingflokksins í utanrmn. fyrir áliti sem er þannig upp byggt að þegar það er lesið aftur undir niðurstöður er það einn nokkuð samfelldur áfellisdómur um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, að vísu slegið úr og í sem er líka eitt af einkennum þessa nál. en síðan kemur að niðurstöðunum. Þá er eins og þingmaðurinn gangi inn í annan heim. Þá er ekki litið á þau rök sem fram eru reidd gegn samningnum í fyrri hluta nál. heldur skrifað upp á allt gumsið og þingmaðurinn boðar hér hjásetu en efnislegt samþykki við samningnum, samt hjásetu, en setur þó í nál. sitt á bls. 16, með leyfi forseta: ,,Í ljósi þeirrar umræðu um stjórnarskrárþátt EES-samningsins, sem hér hefur verið rakinn, telur undirrituð það orka verulega tvímælis, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, að ákvæði EES-samningsins um eftirlit og dómstól standist gagnvart íslensku stjórnarskránni.`` Samt er það niðurstaða þingmannsins að sitja hjá við afgreiðslu málsins. Við hlýddum í gær á ræðu formanns Framsfl. sem ekki síst vegna stjórnarskrárþáttar málsins hefur ákveðið að greiða atkvæði gegn samningnum. Þessi þingmaður, sem hefur tekið allt aðra afstöðu heldur en Kvennalistinn að öðru leyti, ætlar líka að ganga gegn stjórnarskrá landsins og þeim sjónarmiðum sem fram eru reidd í nál. og af sérfræðingum og sitja hjá.

Virðulegur forseti. Ég hef orðið þess vör í þessari umræðu um hið Evrópska efnahagssvæði og reyndar svo sem fleiri málum að hv. þm. er mjög umhugað um Kvennalistann og að Kvennalistinn haldi einingu sinni í þingsölum. Það er ljóst að um þessi mál fjöllum við á vettvangi okkar og það er ljóst að í Kvennalistanum er ekki samstaða um þetta mál og ég hef nokkuð aðra skoðun á því máli en aðrar. Auðvitað hlýtur það að endurspeglast í nál. mínu. Ég vil minna á það að þetta endurspeglaðist líka í nál. hv. þm. sem var hér með andsvar við ræðu minni þegar hann var í Evrópustefnunefnd þingsins vegna þess að þá hafði hann ákveðna sérstöðu í Alþb. sem endurspeglaðist í því nál. og sem var nokkuð á skjön við þá stjórnarstefnu sem þáv. ráðherrar fylgdu a.m.k. Hann sagði að nál. mitt væri allt undir niðurstöðu ein áfellisdómur um EB. Ég lít ekki svo á. Ég lít svo á að ég sé þarna að velta vöngum yfir kostum og göllum. Ég er vissulega að gagnrýna EES, þetta lítur allt öðruvísi út en ég mundi vilja ef ég réði hvernig hlutirnir litu út, hvernig þeir væru. Ég bara ræð því ekki, hv. þm. Það má kannski segja að sá er vinur sem til vamms segir, en mér finnst ástæðulaust að menn gangi hér með bundið fyrir augum að þessum samningi. Þeir verða að gera sér grein fyrir þeim hættum sem í honum felast. Um stjórnarskrárþáttinn segi ég í mínu nál. að það sé efi í mínum huga en ég fullyrði ekkert um að stjórnarskráin sé brotin. Ég segi, það er efi og honum hefði auðvitað verið hægt að eyða en því hefur verið hafnað. Ég man ekki betur en hv. þm. hafi á sínum tíma setið hjá þegar sett voru bráðabirgðalög á BHMR sem m.a. var talið að um stjórnarskrárbrot væri að ræða og ég vænti þess að afstaða þingmannsins hafi þá verið tvíþætt. Hún hafi annars vegar verið efnisleg og hins vegar formleg. Samt sat hann hjá. Af hverju greiddi þingmaðurinn þá ekki atkvæði gegn þeirri aðgerð á Alþingi? Afstaða mín er að efnislega er ég ekki mótfallin samningnum. Hins vegar sé ég á hinum formlega þætti málsins þennan galla og ég óttast að þarna geti verið um stjórnarskrárbrot að ræða. Það er efi í mínum huga og honum hefur ekki verið útrýmt og þar af leiðandi sit ég hjá.

Virðulegur forseti. Þingmaðurinn segist hafa nokkuð aðra skoðun en aðrar þingkonur Kvennalistans. Það er sérkennilegt mat. Ég sé ekki betur en þingmaðurinn hafi þveröfuga skoðun í öllum meginatriðum varðandi þetta mál við þingflokk Kvennalistans og stefnu Kvennalistans eins og hún liggur fyrir í samþykktum Kvennalistans nú síðast á þessu hausti. Það er sannarlega rétt að það er velt vöngum í þessu nál. en það er samt komist að niðurstöðu. Auðvitað er það ráðgáta hvernig sú niðurstaða er fengin þangað til í raun kemur að því sem má lesa í niðurstöðum þingmannsins að höfnin sé Evrópubandalagið. Það er höfnin sem þingmaðurinn ætlar að sigla í og er í raun annar maður á Alþingi Íslendinga sem velur þann kost ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni að ganga þar nokkuð ótvírætt fram og vísa veginn inn í sjálft Evrópubandalagið. Ég dreg nú mjög í efa að þingmaðurinn megni að draga Kvennalistann og ég vona ekki meiri hluta Alþingis til þess að skrifa upp á þá stefnu. Varðandi afstöðu mína til bráðabirgðalaga sem þingmaðurinn nefndi þá tók ég ekki sérstaklega stjórnarskrárþátt málsins til meðferðar í því samhengi þó að ég drægi mjög í efa að þar væri farið að lögum. Það voru ástæður fyrir afstöðu minni að ég sat hjá sem tengdust þeim aðstæðum sem þá voru uppi og menn geta kynnt sér og ég gerði skýra grein fyrir. Alþb. hafði alltaf skýra fyrirvara varðandi EES-málið í ríkisstjórn. Hún liggur fyrir í samþykktum landsfundar flokksins og í ítrekuðum bókunum þingflokksins og greinargerðum sem fylgdu við málsmeðferðina stig af stigi og þingmaðurinn þarf ekki að segja mér neitt um það.

Virðulegur forseti. Hv. 4. þm. Austurl. heldur því fram að það sé ekki nokkuð önnur skoðun sem ég hafi á þessum samningum en Kvennalistinn heldur sé það þveröfug skoðun. Það verður auðvitað að vera mat Hjörleifs Guttormssonar og ekkert við því að segja. Svo er margt sinnið sem skinnið. Hann heldur því jafnframt fram að það hafi komið skýrt fram í mínu nál. að höfnin sé EB, að ég vilji fara með íslenskt þjóðfélag og með Ísland inn í EB. Það kemur ekkert slíkt fram í mínu nál. Ég segi hins vegar að þetta sé eitthvað sem verði að skoða ef sú staða komi upp. Ég veit að miðað við samsæriskenningar hv. þm. lítur hann auðvitað svo á að þangað vilji ég alveg sjálfkrafa stefna af því að ég orðaði þetta með þessum hætti, af því að ég loka ekki á þann kost í þessu nál. Hann sagðist auðvitað vonast til þess að ég færi ekki með Kvennalistann og allt þingið þangað inn en ég verð að segja það að ég mætti vera meiri eimreiðin ef mér tækist að draga allt þingið þangað inn miðað við þá stefnu sem uppi er hér núna.

Virðulegi forseti. Á undanförnum missirum hefur margt verið rætt og ritað um það mál sem hér er til umræðu. Það væri dálítið fróðlegt að velta því fyrir sér í upphafi umræðunnar hver hefði orðið dómur þorra alþingismanna fyrir fáeinum missirum ef brugðið hefði verið upp þeirri mynd að Íslendingar ættu að velja um aðild að Evrópsku efnahagssvæði við þær aðstæður að í fyrsta lagi hefði sterkasta efnahagslega ríkið innan EFTA, Sviss, hafnað aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Í öðru lagi lægi það fyrir að frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, sem eru utan Evrópubandalagsins og áttu að vera meðal höfuðþátttakenda í Evrópsku efnahagssvæði, hefðu ákveðið að yfirgefa það eins fljótt og auðið yrði og formlegar samningaviðræður milli Evrópubandalagsins og þessara norrænu ríkja, Noregs, Svíþjóðar og Finnlands ásamt Austurríki um aðild þeirra að Evrópubandalaginu mundu hefjast áður en samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði tæki gildi. Ef þetta tvennt hefði legið fyrir fyrir fáeinum missirum þá er ég viss um að þeir hefðu ekki verið mjög margir á Alþingi Íslendinga sem hefðu komist að þeirri niðurstöðu að það væri skymsamlegt fyrir Íslendinga að halda áfram að ganga þessa EES-braut ef ljóst væri að á henni yrðu þessi vegamót að sterkasta efnahagsríkið innan EFTA segði nei og Norðurlöndin mundu hefja samningaviðræður um aðild að EB áður en samningurinn um EES tæki gildi. Ég er nokkurn veginn alveg viss um að það hefði orðið niðurstaða þorra alþingismanna að við þær aðstæður væri skynsamlegt fyrir Íslendinga að leita að öðrum og varanlegri kosti í samskiptum við Evrópubandalagið en að hanga aftan í þessari EES-lest sem nú þegar er ljóst að kemst aldrei á þann brautarenda sem ætlað var í upphafi að einkenndi þetta svæði. Það hefur verið sagt í þessum umræðum að Evrópubandalagið mundi neita tvíhliða samningum milli Íslands og Evrópubandalagsins og það hefur líka verið fullyrt gott, ef ekki af hæstv. utanrrh., að Evrópubandalagið muni neita slíkum viðræðum við Sviss. Ég veit satt að segja ekki hvaðan mönnum kemur sú viska. Þvert á móti held ég að það liggi í hlutarins eðli að Evrópubandalagið hefur brýna hagsmuni af að leita slíkra samninga við Sviss. Sviss liggur þannig í hjarta Evrópu og er slíkt lykilland fyrir viðskipti og samgöngur milli Evrópubandalagsríkja að það er brýnt hagsmunamál fyrir Evrópubandalagið að leita eftir tvíhliða samningi við Sviss. Á sama hátt er einnig mjög hæpið að fullyrða það að Evrópubandalagið sem nú þegar hefur samþykkt að dæma EES úr leik eftir fáein missiri muni síðan neita Íslendingum um viðræður um hvað tæki við hvað Ísland snertir. Það er mjög merkileg staðreynd að t.d. hæstv. utanrrh. hefur aldrei horfst í augu við það að Evrópubandalagið hefur mótað þá stefnu að EES á ekki að vera til eftir nokkur missiri. Það er satt að segja alveg stórkostlegt að ákafinn í hæstv. utanrrh. er slíkur og veruleikablindni hans slík að hann talar alltaf um EES eins og hér sé á ferðinni varanlegt viðskiptakerfi í Evrópu. Með ákvörðun sinni á leiðtogafundinum í Edinborg þar sem staðfest var ákvörðunin frá leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Lissabon og ákveðnar tímasetningar um aðildarviðræður við Austurríki, Svíþjóð og Finnland er Evrópubandalagið búið að segja eins formlega og hægt er að segja: Við ætlum að afskrifa EES eftir nokkur missiri. Hæstv. utanrrh. getur svo túlkað það og metið eins og hann hefur oft gert að það muni nú ganga erfiðlega að ljúka þessum aðildarviðræðum Svía og Finna og Austurríkismanna á 1--2 árum og þetta muni taka lengri tíma. Gott og vel. Við skulum jafnvel fallast á að eitthvað kunni að vera til í því, hæstv. utanrrh. En það breytir því ekki að stefnan hefur verið mörkuð. Stefna Evrópubandalagsins er að EES eigi ekki að vera til eftir nokkur missiri. Ég hef stundum orðað það þannig að ég skilji ekki hvers vegna hæstv. utanrrh. hefur ekki verið reiðubúinn að horfa af raunsæi á þær breytingar sem orðið hafa á veröldinni á þeim þremur árum eða svo sem þessi vegferð hefur tekið. Hann talar í málinu þessa sólarhringana eins og ekkert hafi gerst síðan 1989. Evrópa sé eins, EFTA sé eins, stefna Evrópubandalagsins sé eins. Nú er hann samt sem áður sá Íslendingur sem hefur haft besta aðstöðu allra okkar til þess að kynnast af eigin raun með viðræðum við forustumenn Evrópuríkja, bæði þeirra sem eru í EB, þeirra sem eru í EFTA, þeirra sem tilheyra Austur-Evrópu að þetta er auðvitað allt öðruvísi. Ég hef nú saknað þess mjög að hæstv. ráðherra skuli ekki í framgöngu sinni í málinu hafa forustu um það að hefja á Íslandi umræður um hvernig Íslendingar eigi að bregðast við í þessum breyttu aðstæðum. Eins og fram hefur komið oft og mörgum sinnum í umræðunni um Evrópskt efnahagssvæði þá vorum við ráðherrar Alþb. og þingflokkur Alþb. að öllum meginhluta sammála því 1989 að reynt yrði að ná samningum milli EFTA og EB um slíkt viðskiptakerfi sem menn ætluðu að Delors hefði verið að lýsa í frægi ræðu sinni. Hvers vegna vorum við ráðherrar Alþb. og þorri þingflokks Alþb. fylgjandi því að þetta yrði gert? Ástæðurnar voru nokkrar. Í fyrsta lagi töldum við að við Íslendingar hefðu beina hagsmuni af því að tengjast viðskiptaþróuninni í Evrópu. Evrópa væri mikilvægt markaðssvæði fyrir okkur og við hefðum einnig stjórnmálaleg og menningarleg tengsl við þennan heimshluta. Í öðru lagi töldum við að með því að þorri Norðurlanda ætlaði um nokkuð langan tíma að skipa sér undir merki þessa svonefnda tveggja stoða kerfis, þá mundum við eiga að mörgu leyti eðlilega og auðvelda samleið með þessum frændþjóðum okkar í hinu nýja viðskiptakerfi í Evrópu. Þar með væri hægt að tvinna saman nálægð okkar við Norðurlöndin og norræna samvinnu og hina evrópsku þróun. Í þriðja lagi náðist sá árangur innan EFTA að mótuð var stefna um frjáls viðskipti með sjávarafurðir. Það var í fyrsta sinn sem EFTA hafði verið reiðubúið að fallast á slíka stefnu og það var tvímælalaust mikill styrkur fyrir Íslendinga að geta mætt til viðræðna við Evrópubandalagið með þennan stuðning EFTA-ríkjanna við grundvallarhagsmuni okkar í sjávarútvegi að bakhjarli. Við höfðum glímt við það síðan 1976 að fá Evrópubandalagið til þess að fallast á slík sjónarmið, því miður án mikils árangurs. Þessar ástæður sem ég hef hér rakið voru þrjár höfuðástæður þess að við töldum skynsamlegt að fara í þessar viðræður. Það verður hins vegar að segja þá sögu eins og hún er í reynd sinni að á viðræðuferlinu hafa orðið miklar breytingar á þessum meginforsendum. Ég segi það aftur að mér hefur fundist miður að hæstv. utanrrh. hefur aldrei verið reiðubúinn í raunhæfar, pólitískar umræður um það hvaða ályktanir megi draga af þessum breyttu forsendum. Hvað er það sem hefur gerst? Við skulum fara yfir það. Í fyrsta lagi er auðvitað deginum ljósara að EES verður ekki það varanlega tveggja stoða viðskiptakerfi Evrópu sem ætlunin var í upphafi. Það er staðreynd. Það er enginn maður sem deilir um það lengur. Í besta falli, hæstv. utanrrh., getur EES orðið nokkurra missira biðstofa fyrir þau lönd EFTA sem eru búin að sækja um aðild að Evrópubandalaginu og í öðru lagi nokkurra missira biðstofa fyrir þau lönd sem ekki sækja um aðild að Evrópubandalaginu og þurfa að koma sér upp tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins. Þess vegna hefur mér fundist dálítið út í hött að hæstv. utanrrh. skuli hafa talað svona sterkt um það að við getum ekki náð tvíhliða samningi við Evrópubandalagið vegna þess að það blasir alveg við að ef við ætlum ekki að ganga í Evrópubandalagið þá eigum við engan annan kost en að ná slíkum tvíhliða samningi af því að EES getur ekki dugað. Þetta er nú það fyrsta sem hefur breyst, að sjálf grunnhugmyndin að Evrópska efnahagssvæðinu er ekki lengur fyrir hendi. Annað atriðið sem hefur breyst er að á þessum árum hefur Evrópubandalagið sjálft tekið verulegum breytingum. Maastricht-ferlið sem er eins konar samnefnari fyrir þessar stjórnmálalegu breytingar hefur auðvitað afhjúpað með margvíslegum hætti að innri vandamál Evrópubandalagsins eru kannski miklu umfangsmeiri og erfiðari úrlausnar en margir töldu fyrir 3--4 árum. Eitt af því er þessi mikla þversögn milli kröfunnar um efnahagslega einsleitni annars vegar og lýðræðisins hins vegar. Við sáum það á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Edinborg um síðustu helgi að glíman við lýðræðið er eitt af stærstu vandamálum Evrópubandalagsins. Forustumenn bandalagsins viðurkenna að það skortir mjög á að grundvallarlögmálum lýðræðisins sé fylgt í framkvæmd innan Evrópubandalagsins. Engu að síður er það svo að öflugasti ákvörðunaraðilinn samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði á að vera stofnanir Evrópubandalagsins í Brussel. En það er margt fleira sem lítur öðruvísi út í dag en það gerði fyrir nokkrum missirum síðan. Það er hægt að vitna í ýmsa stuðningsmenn EES á Alþingi sem fyrir fáeinum árum tóku þátt í því að draga upp mjög glæsta mynd af því sem oft var kallað Evrópska hraðlestin. Þróunin í Evrópu átti að vera það sem menn gætu lagt traust sitt á, Evrópubandalagið væri að leiða álfuna inn í efnahagslegar framfarir, inn í nýjan stöðugleika, inn í félagslegt öryggi, inn í nýja hernaðarlega samvinnu. Meira að segja hæstv. viðskrh. hélt nokkrar ræður um að mjög brýnt væri fyrir Íslendinga að tengjast gjaldeyrissamstarfi Evrópubandalagsins, tengja íslensku krónuna við ECU, gera Ísland að þætti í myntsamstarfi Evrópubandalagsríkjanna í kjölfar tengsla Noregs og Finnlands við myntsamstarf, gjaldeyrissamstarf Evrópubandalagsins. Það er dálítið leitt að hæstv. viðskrh. skuli hafa vikið sér úr þingsalnum vegna þess að eitt af því sem væri dálítið skemmtilegt að hann gerði í þessari umræðu væri að lýsa fyrir okkur hvernig þetta er allt saman í rúst og upplausn. Hvert ríkið á fætur öðru hefur verið að segja sig frá gjaldeyrissamstarfi Evrópubandalagsríkjanna. Meira að segja Bretland hefur ekki treyst sér til annars en að segja sig frá því. Sá fjmrh. eða viðskrh. á Norðurlöndum sem stæði upp í dag og segði: Við skulum tengja okkar mynt við gjaldeyrissamstarf Evrópubandalagsríkjanna yrði hleginn út úr þingsalnum. Enda er hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson hættur að flytja þessa ræðu, a.m.k. í bili, vegna þess að atburðarásin hefur sýnt að þetta var ekki raunhæft. Gott ef það stendur ekki í stefnu núv. ríkisstjórnar eða í yfirlýsingu hæstv. viðskrh. fyrir nokkru síðan að fyrir árslok 1992 eigi að tengja Ísland við ECU. --- Rifjum bara upp hvað sagt var á síðasta vetri af hæstv. viðskrh. En það er fleira sem hefur gerst. Ég las áður en ég kom inn í þingsalinn Morgunblaðið frá í dag. Þar stendur á forsíðu að ráðherra í þýsku ríkisstjórninni hafi sagt sig úr ríkisstjórninni í gær vegna þess að hann taldi nauðsynlegt að lýsa fyrirlitningu sinni á afstöðu þýsku ríkisstjórnarinnar og annarra ríkisstjórna í bandalagi Þýskalands við önnur Evrópuríki, í Vestur-Evrópubandalaginu og Evrópubandalaginu, á afstöðunni til borgarastyrjaldarinnar og hörmunganna í fyrrum Júgóslavíu. Það er nefnilega staðreynd að í hjarta Evrópu geisar nú hatrömm styrjöld, miskunnarlausari styrjöld en við höfum séð í áratugi þar sem konur og börn láta lífið, saklausum borgurum er slátrað af miskunnarleysi. Hinar miklu stofnanir Evrópu, höfuðvígi evrópsku hraðlestarinnar, gera ekki neitt. Ráðherrar eru byrjaðir að segja sig úr ríkisstjórnum, jafnvel Þýskalands, vegna þess að siðferðiskennd þeirra gerir þeim ekki lengur kleift að sitja í ríkisstjórn sem hefst ekkert að þegar í hjarta Evrópu er slík slátrun daglegur viðburður. Engu að síður er Vestur-Evrópusambandið hernaðararmur Evrópubandalagsins samkvæmt Maastricht-samkomulaginu og réttlætingin fyrir því er að það geti tryggt frið og öryggi í álfunni. Staðreyndin er nefnilega sú að þessi mikla evrópska draumsýn sem var hið pólitíska bakland fyrir þessum samningum hefur breyst í martröð. Jafnvel í slíka martröð að minningarnar frá tímum nasistanna birtast okkur óþyrmilega á sjónvarpsskerminum kvöld eftir kvöld. Richard von Weizsäcker, sá merki forseti Þýskalands, húmanisti, höfðingi og sómamaður, sem heimsótti okkur Íslendinga, getur ekki einu sinni haldið ræðu í höfuðborg Þýskalands án þess að æstur múgur nýnasista grýti hann svo að öryggisverðir verða að bregða skjöldum fyrir forsetann til að tryggja líf hans. Fyrrum formaður þýska jafnaðarmannaflokksins mátti þakka sínum sæla fyrir að sleppa úr höndum æstra öfgamanna í friðargöngu í Berlín og það lá við að hann yrði limlestur af hópum nýnasista. Hús eru brennd, heilar borgir eru á valdi öfgahópa og því miður er það þannig að vofa nasismans er farin að birtast á ný í þessu höfuðríki Evrópubandalagsins. Þetta eru því miður pólitískar staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við. Auðvitað er það þannig að fjarlægðirnar í veröldinni í dag eru allt aðrar en þær voru í síðari heimsstyrjöldinni. Samt sem áður hefur fjarlægð okkar Íslendinga frá atburðarásinni á meginlandi Evrópu verið okkur skjól í tveimur heimsstyrjöldum. Það er þess vegna ekki sjálfgefið, hæstv. utanrrh., að þegar slík óvissa ríkir um stjórnmálalega framtíð í Evrópu sé skynsamlegt fyrir okkur Íslendinga að stíga þar afdrifarík skref. Það geta nefnilega komið þeir tímar að skynsamlegt sé fyrir smáþjóð að bíða átekta. Ég veit að vísu að það er ekki mikill ,,glamor`` í kringum það pólitískt séð að bíða átekta. Stjórnmálamaður sem gerir ekki neitt er yfirleitt sakaður um aðgerðarleysi og árangur okkar sem hér sitjum er því miður oft mældur í því hvað menn hafi gert. Mig langar að minna hæstv. utanrrh. í þessu samhengi á það sem góður maður sagði einu sinni, það mikilvægasta við að stjórna sinfónísku verki væri að spila þagnirnar því ef þagnirnar væru ekki réttar yrði harla lítið úr sinfóníunni. Það er kannski að mínum dómi það sem ég helst vil gagnrýna hæstv. utanrrh. fyrir á undanförnum missirum, það er þessi ótrúlegi ákafi hans að Íslendingar eigi að ganga í alla þá klúbba og samtök sem þeim er á annað borð boðið í. Hann hefur ekki sest niður og íhugað í rólegheitum kosti þess fyrir smáþjóð á óvissutímum að bíða átekta. Í raun og veru er það ekki undarlegt þótt ýmsir dragi þá ályktun að eina rökræna skýringin á því hvers vegna hæstv. utanrrh. sækir þetta allt saman af svo miklu kappi sé að hann vilji í reynd tengja Ísland beint inn í Evrópubandalagið, að Íslandi eigi að ganga sömu braut og Noregur, Finnland, Svíþjóð og Austurríki. Ég ætla ekki að segja að svo sé. Ég kýs að trúa orðum utanrrh. og forsrh. að það sé ekki þeirra ætlun. En þessi braut sem ráðherrann er á felur í sér að það kann að verða mjög erfitt að stöðva sig. Ég vil t.d. spyrja hæstv. utanrrh., fyrst hann hefur talað af svona mikilli hörku gegn tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins, hvernig hann ætlar að réttlæta það kannski eftir eitt til eitt og hálft ár að nú þurfi Ísland að gera tvíhliða samning við Evrópubandalagið. Eða ætlar hann þá að hafna líka leiðinni um tvíhliða samning og segja: Fyrst hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa ákveðið að ganga í Evrópubandalagið verðum við að gera það líka til þess að verða ekki viðskila? Því miður er það þannig að málatilbúnaðurinn allur er með þeim hætti að sú spurning hlýtur að vakna. Ég vék að því áðan að það hefði verið afstaða okkar í forustusveit Alþb. 1989 að mikilvægt væri að láta reyna á það hvort farsælir samningar tækjust milli EFTA og Evrópubandalagsins í samræmi við þær grundvallarkröfur sem Íslendingar settu fram. Það var okkar skoðun að öflug alþjóðleg viðskipti væru forsenda fyrir framförum í efnahagsmálum og atvinnulífi þjóðarinnar og brýn nauðsyn væri fyrir okkur Íslendinga að eiga greiðan aðgang að mörkuðum fyrir útflutningsvörur okkar og skapa skilyrði til þess að við gætum notið gjaldeyristekna frá margvíslegum viðskiptum, sérstaklega á sviði þjónustugreina en einnig framleiðslu því ljóst væri að þjónustugreinarnar yrðu í sívaxandi mæli undirstaða okkar þjóðartekna. Víðtækir alþjóðlegir samningar um niðurfellingu tolla og aukið frjálsræði í efnahagssamskiptum þjóðanna eru meðal mikilvægra skilyrða þess að Íslendingar geti í framtíðinni búið við aukinn hagvöxt og treyst undirstöður efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Í þessu sambandi er auðvitað nauðsynlegt að nefna GATT-viðræðurnar. GATT-viðræðurnar yrðu tvímælalaust eitt mikilvægasta skref þjóða heims í átt að frjálsræði í viðskiptum og aukinni hagsæld. Er það ekki athyglisvert, virðulegi utanrrh., hverjir það eru sem koma í veg fyrir árangur í GATT-viðræðunum? Ég vil óska eftir því að hæstv. utanrrh. fjalli í umræðunni með nokkrum hætti um það hvernig hann útskýrir þá þversögn að hann vill umfram allt að Íslendingar tengist formlega Evrópubandalaginu á sviði viðskipta vegna þess að það sé í nafni framfara en þetta sama Evrópubandalag er einmitt sá aðilinn sem hefur missirum saman komið í veg fyrir að árangur næðist í GATT-viðræðunum og mun kannski á endanum ná því fram að ekkert verði úr Úrúgvæ-lotunni í GATT-viðræðunum. Staðreyndin er nefnilega sú, hæstv. utanrrh., að það er Evrópubandalagið að dómi allra manna sem til þekkja sem er í dag helsta hindrunin í veginum fyrir því að víðtækur árangur náist í alþjóðlegum viðskiptum. Sumir hafa sagt að núverandi forseti Bandaríkjanna, George Bush, leggi á það mikið kapp að reyna að ljúka GATT-viðræðunum áður en hann fer úr embætti. Ég ætla ekki að fullyrða um það hér hvort það tekst. En ég held ég fari rétt með að samningsumboð Bandaríkjastjórnar, hver svo sem er forsetinn, renni út vegna afgreiðslu þingsins innan fáeinna mánaða. Ef Evrópubandalaginu tekst að koma í veg fyrir niðurstöðu í GATT-viðræðunum á næstu mánuðum þannig að það þurfi að leita eftir nýju samningsumboði á Bandaríkjaþingi er það auðvitað alveg ljóst að það er Evrópubandalagið sem er aðalhindrunin í því að efnahagskerfi veraldarinnar geti farið í öflugan gang á nýjan leik. Hæstv. forsrh. hefur sagt það nokkuð oft á undanförnum mánuðum að ein af skýringunum á því hvers vegna við Íslendingar eigum nú í erfiðleikum, sé að vélin í efnahagskerfi heimsins --- að vísu hefur hann ekki notað það orðalag en það er efnislega þannig --- hiksti um þessar mundir eða sé a.m.k. í hægagangi. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. Ein af ástæðunum --- þær eru að vísu margar fleiri --- fyrir því að Íslendingar búa við erfiðleika nú í okkar efnahagslífi er að hagkerfið í Evrópu og heiminum öllum er í miklum hægagangi. En hver er ástæðan fyrir þessum hægagangi? Þær eru að vísu einnig nokkuð margar en þó eru allir kunnáttumenn sammála um að annars vegar sé neitun Evrópubandalagsins í GATT-viðræðunum og hins vegar peningastefna Þýskalands og stefna þýska seðlabankans, sem er höfuðpeningamálastofnun Evrópubandalagsins. Það eru tvær af meginástæðunum fyrir því að ekki tekst að koma nýjum krafti í efnahagslífið í heiminum. Það verður eitt af lykilatriðunum á næstu missirum ef nýr forseti í Bandaríkjunum setur kraft í efnahagslífið þar með fjárfestingum og nýrri efnahagsstefnu hvort Evrópubandalagið og Þýskaland eyðileggi þann hugsanlega árangur með því að halda fast annars vegar við einstrengningslega afstöðu sína í GATT og hins vegar við þá peningamála- og vaxtastefnu sem þýski seðlabankinn hefur haldið til streitu. Í reynd blasir við okkur sú þversögn að sterkasti aðilinn, Evrópubandalagið, á því efnahagssvæði sem ráðherrann og ríkisstjórnin vill endilega að við tengjumst er ein af ástæðunum fyrir því að við búum nú við óhagstæð ytri skilyrði. Þess vegna er það ljóst að það liggja margslungin efnahagsleg rök á bak við það að sú hagsæld, hagvöxtur og framfarir, sem kunna að leiða af aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, eru auðvitað í mikilli óvissu. Nú vil ég, virðulegi forseti, óska eftir því að hæstv. viðskrh. verði kallaður í salinn vegna þess að mig langar í beinu framhaldi af því sem ég hef sagt að leggja fyrir hann tvær til þrjár spurningar. Meðan ég bíð eftir hæstv. viðskrh. ætla ég hins vegar að víkja að því nokkrum orðum að auðvitað er það rétt sem fram hefur komið hjá hæstv. utanrrh. og mörgum öðrum að í þessum samningi, sérstaklega á sviði tollalækkana í sjávarútvegi, kunni að felast efnahagslegir ávinningar, skárra væri það nú að ekki sé eitthvað gott í málinu. Ég held hins vegar því miður að þeir ávinningar verði minni en spáð hefur verið og er reiðubúinn að færa fyrir því ýmis rök sem ég ætla hins vegar ekki að gera hér og nú. Mér finnst bæði hæstv. utanrrh., hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hafa lokað augunum fyrir alvarlegum efnahagslegum hættum sem kunna að felast í þessu máli á næstu missirum. Nú veit ég ekki hvort hæstv. viðskrh. er í húsinu eða er væntanlegur í salinn, er hæstv. viðskrh. í húsinu?

Forseti veit ekki annað en hæstv. viðskrh. sé í húsinu og nú þegar hafa honum borist skilaboð.

Til þess að tefja ekki fyrir ætla ég samt að byrja á mínu spurningum til hans og vona að þeir ráðherrar sem hér eru flytji honum þær ef hann nær ekki í salinn. Mín fyrsta spurning víkur að því hvernig ráðherrann metur þær hættur fyrir íslenska bankakerfið sem kunna að liggja í málinu á næstu missirum? Bakgrunnur spurningarinnar felst í því að með þessum samningi og ýmsum öðrum ákvörðunum skapast auðvitað miklir möguleikar fyrir ýmis íslensk stórfyrirtæki að gera beina samninga við erlenda viðskiptabanka og tryggingafélög og ýmsa aðra aðila og hætta viðskiptum sínum við íslensku bankana. Gott og vel. Menn kunna að segja: Eru alþjóðleg samskipti og samkeppni í bankamálum ekki af hinu góða? Jú, það kann vissulega að vera svo ef peningastofnanir landsins eru nægilega sterkar til þess að taka þátt i þeirri alþjóðlegu samkeppni. Nú er það í blöðunum í dag að viðskrh. hafi fengið álit frá nefnd sem hann setti á fót um að breyta eigi Búnaðarbankanum og Landsbankanum í hlutafélög. Síðan reiknar hæstv. fjmrh. með því að um það bil 1 milljarður eða svo af tekjuhlið fjárlagafrv. á næsta ári komi vegna sölu hlutabréfa í a.m.k. annarri af þessum peningastofnunum. En eru hlutabréfin í Landsbanka Íslands og Búnaðarbankanum söluhæfir pappírar, hæstv. ráðherra? Eru líkur á því að mat markaðarins á því að íslenska bankakerfið sé það traust að borgi sig að eignast hlut í bönkunum með þeim hætti í ljósi þess sem kann að gerast, m.a. í tengslum við þessar breytingar sem merktar hafa verið EES --- þótt sumar af þeim tengist ekki EES einar og sér --- á þann veg að þegar ýmis af stórfyrirtækjum landsins eru farin að skipta beint við banka og tryggingafélög erlendis, þá sitji íslensku viðskiptabankarnir einfaldlega eftir með þann hluta af markaðnum sem erlendu bankarnir og tryggingafélögin telja ekki hæf í viðskipti? Þannig veikist íslenska bankakerfið svo við þennan gjörning að það verði ekki eitt af viðfangsefnum íslenskra stjórnvalda á næstu missirum að fá tekjur inn í ríkiskassann vegna sölu á hlutabréfum í þessum bönkum heldur að setja peninga úr ríkiskassanum inn í þessa banka líkt og gerst hefur í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi. Þá mundi raunhæf fjárlagagerð til næstu tveggja til þriggja ára byggjast á því að gera ráð fyrir fjármagni til þess að setja úr ríkissjóði í bankana í stað þess að miða á óraunsæjan hátt við það fá tekjur í ríkissjóð vegna sölu á hlutabréfunum. Ég vona satt að segja að hæstv. ráðherrar hafi raunsæi og skarpskyggni til þess að skoða þessi mál því að hvað sem líður ágreiningi okkar í þingsölum um stjórn á hverjum tíma hljótum við öll að vilja í sameiningu kappkosta það að hér sé í landinu sæmilega traust bankakerfi. Þess vegna er fyrsta spurning mín til hæstv. viðskrh.: Getur hann fullvissað þingið um það að staða íslensku bankanna, sérstaklega Landsbankans og Búnaðarbankans og kannski jafnvel Íslandsbanka, sé það traust að þegar fyrirtækin fara að nýta sér þá möguleika sem opnast í þessum samningi séu litlar sem engar líkur á því að íslenska ríkisvaldið þurfi að setja peninga inn í bankakerfið líkt og gerst hefur í öðrum löndum? Önnur spurning mín snýr að gjaldeyrisvarasjóðnum. Mér þykir mjög slæmt, virðulegi forseti, að hæstv. viðskrh. skuli ekki virða þingið og vera viðstaddur og hlýða á þessar spurningar  Kannski er kjarni málsins gagnstætt því sem ýmsir hafa haldið fram, m.a. ýmsir ágætir flokksmenn mínir sem hafa oft og tíðum með réttu varað við ásókn erlends fjármagns í íslenskt efnahagslíf, sú þversögn að það sé meiri hætta á því á næstu missirum að það streymi fjármagn út úr landinu, að það verði flótti á gjaldeyri frá íslenskum fyrirtækjum til útlanda, frá lífeyrissjóðunum í landinu til fjárfestingar erlendis og frá einstaklingum í íslensku efnahagslífi inn í efnahagslíf annarra ríkja. Það hafa fjölmargir sagt að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði séu sköpuð skilyrði fyrir því að erlendir fjárfestar öðlist trú á íslensku efnahagslífi og séu reiðubúnir að hætta sínu fjármagni hér. Ég er að spyrja hæstv. viðskrh. að því hvort hann hafi ekki opin augum fyrir þeim raunhæfa möguleika að þetta verði þveröfugt, að á næstu missirum --- ég ætla ekki að fjalla um það hvað verður eftir fjögur eða fimm ár --- séu meiri líkur á því að íslenskir fjárfestar láti fjármagnið streyma úr landi í arðbær hlutabréf og fjárfestingar erlendis en öfugt. Þá stöndum við auðvitað frammi fyrir þeirri spurningu, virðulegi ráðherra: Hvað með gjaldeyrisvarasjóðinn? Það er nú einu sinni þannig að gjaldeyrisvarasjóðurinn er heimilispeningar okkar Íslendinga og stundum tæmist baukur heimilispeninganna. Það er þannig með gjaldeyrisvarasjóðinn. Hann er ekki eitthvað öruggt sem menn hafa í hendi, þvert á móti. Hann getur horfið á mjög skömmum tíma. Þess vegna, virðulegi ráðherra, til viðbótar við þá spurningu sem ég bar fram fyrst og vona að ráðherranum hafi verið flutt --- hún vék að því hvort hann mæti það svo að styrkleiki íslensku viðskiptabankanna væri það mikill að þegar íslensk fyrirtæki færu að nýta sér þjónustu íslenskra og erlendra banka og tryggingafélaga mundi rekstrarstaða íslensku bankanna ekki vera í hættu --- óska ég þess að hann tjái sig um þetta mat á gjaldeyrisvarasjóðnum. Sumir kunna kannski að segja: Er þetta beint tengt frv. sem hér liggur fyrir? Svarið er: Já, það er það vegna þess að hinn almenni rökstuðningur fyrir þessu frv., m.a. af hálfu hæstv. utanrrh., hefur fyrst og fremst verið sá að frv. sé einn af hornsteinum stöðugleika í íslensku efnahagslífi og jafnframt sá drifkraftur sem við helst getum fengið inn í hagkerfið á næstu missirum því á næstu missirum muni aflinn ekki aukast og það séu litlar líkur á fjárfestingu erlendra aðila í stóriðju eða öðrum slíkum breytingum. Eina afgerandi breytingin felist í þessu frv. og því sem því er tengt. Auðvitað veit ég að við getum opnað fyrir gjaldeyrisstreymi og leyft bönkum og erlendum tryggingafélögum að starfa hér án þess að gera það í gegnum samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Mér er það fullkomlega kunnugt. En það breytir því ekki samt sem áður að við erum í þessu samhengi að tala um hluti sem geta satt að segja orðið svo örlagaríkir fyrir íslenskt efnahagslíf á næstu missirum að ríkisstjórn landsins þurfi að grípa til aðgerða sem enginn hefur rætt enn sem komið er. Við þekkjum glímu ríkisstjórnarinnar þessa dagana og vikurnar við fjárlagavandann. Við þekkjum erfiðleikana sem eru samfara ýmsum ákvörðunum í skattamálum og útgjaldamálum. Þær ákvarðanir eru þó barnaleikur hjá því sem þyrfti að gera ef atburðarásin varðandi íslenska bankakerfið og gjaldeyrisvarasjóðinn yrði með þeim hætti sem ég er að spyrja um. Mér hefur t.d. verið sagt að sú upphæð sem norska ríkið hefur neyðst til þess að leggja í bankana þar bara á síðasta einu og hálfa ári jafngildi 13 milljörðum í íslensku fjárlögunum. Ég sé það í blöðunum í dag að ein af þeim tillögum sem viðskrh. hefur fengið er að ríkissjóður yfirtaki lífeyrisskuldbindingar ríkisbankanna. Það heitir auðvitað á mæltu máli að íslenski ríkissjóðurinn ætli að setja milljarða inn í íslensku ríkisbankana áður en hann selur hlutabréfin. Er það kannski ástæðan fyrir því að nefnd viðskrh. er nú þegar búin að leggja til að ríkissjóður yfirtaki þær milljarðaskuldbindingar sem eru í lífeyrissjóðum ríkisbankanna að á vegum ráðuneytisins hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að íslenska bankakerfinu sé ekki treystandi í þeim ólgusjó sem er fram undan? Þess vegna mælir margt með því að það sem kann að gerast á næstu missirum sé miklu frekar verulegt útstreymi á fjármagni frá Íslandi, frá fyrirtækjunum, frá lífeyrissjóðunum, frá einkaaðilunum yfir í hagkerfi annarra landa, kauphallir þeirra og hlutabréfaeign þar en að erlendir fjárfestar muni birtast hér. Það eina sem líklegt kann að vera að muni freista erlendra fjárfesta eru nokkur fyrirtæki í íslenskum sjávarútvegi. Það hefur auðvitað verið spurt að því hvort ætlunin sé að breyta lögum um fjárfestingar útlendinga í íslenskum sjávarútvegi til þess að auðvelda erlendum fjárfestum að komast inn í það sem þeir kynnu þó að sækjast eftir. Óneitanlega bendir margt af því sem komið hefur fram af hálfu ýmissa úr ríkisstjórnarherbúðunum á síðustu mánuðum til þess að innan ríkisstjórnarinnar sé verið að undirbúa breytingar á þeim lögum. Ef litið er á þá stöðu sem nú blasir við okkur eftir þessa miklu atburðarás á síðustu þremur árum frá því að viðræðurnar hófust á Ísland í raun og veru þrjá kosti í samskiptum sínum við Evrópu. Fyrsti kosturinn er aðild að Evrópubandalaginu. Það er leið sem allir flokkar á Alþingi hafa hafnað hingað til og þarf þess vegna ekki að verja í það mörgum orðum. Annar kosturinn er þessi samningur um Evrópskt efnahagssvæði. Eins og ég hef þegar rakið fyrr í minni ræðu verður Evrópska efnahagssvæðið ekki um neina framtíð varanlegt tveggja stoða viðskiptakerfi, þvert á móti. Sterkasta efnahagsríkið innan EFTA hefur hafnað EES og hinar Norðurlandaþjóðirnar sem voru í EFTA hafa ákveðið að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Þriðji kosturinn sem blasir þá við er tvíhliða samningur Íslands og Evrópubandalagsins um viðskipti og samvinnu. Það er tillaga sem Alþb. setti fram í júnímánuði á þessu ári. Við tókum marga mánuði í það að vega og meta niðurstöður samningaferilsins í EES. Án þess að ég ætli mikið að bera okkur saman við aðra stjórnmálaflokka hef ég ekki orðið var við það á þessu ári að aðrir stjórnmálaflokkar hafi á sínum vegum látið fara fram jafnvíðtæka umræðu og málefnalegt mat úti í flokksfélögunum sjálfum og úti í kjördæmunum og í stofnunum flokkanna eins og við gerðum í Alþb. Við efndum til ráðstefna í kjördæmunum, við efndum til sérstaks ítarlegs málþings á okkar vegum, við héldum sérstaka fundi í þingflokki og miðstjórn Alþb. til þess að fara yfir allt þetta stóra mál. Niðurstaða okkar í júnímánuði var sú að það væri raunhæft og skynsamlegt fyrir Íslendinga að stefna strax í varanlegan, tvíhliða samning milli Íslands og Evrópubandalagsins um viðskipti og samvinnu. Ég fagna því að sjá þáltill. á borðum þingsins í dag sem flutt er af formanni og varaformanni Framsfl. þar sem þeir eru nú, 15. des., að leggja til það sama og við lögðum til í júnímánuði. Það tel ég mjög veigamikið skref. Það er tvímælalaust mikill styrkur við þá stefnu sem við alþýðubandalagsmenn höfum boðað á undanförnum mánuðum að þessir tveir forustumenn Framsfl., hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Halldór Ásgrímsson, skuli í sameiningu hafa flutt tillögu um tafarlausar samningaviðræður milli Íslands og Evrópubandalagsins um tvíhliða samning. Í tillögu þessara tveggja forustumanna Framsfl. segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að stefnt skuli að því að ná tvíhliða samningi við Evrópubandalagið, fyrst og fremst á grundvelli viðskiptahluta þess samnings sem fyrir liggur um Evrópskt efnahagssvæði. Því felur Alþingi ríkisstjórninni að hefja undirbúning að slíkri samningsgerð og fara þess á leit við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins að viðræður hefjist hið fyrsta.`` Ég ætla þess vegna að lesa niðurstöðu þingflokks, framkvæmdastjórnar og miðstjórnar Alþb. í júnímánuði á síðasta ári um þetta sama efni. Hún er á þessa leið, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþb. dregur þá ályktun á grundvelli framangreindra röksemda og efnisatriða að þótt ýmsir efnahagslegir ávinningar geti tengst samningnum, þá sé EES-samningurinn, þegar á heildina er litið, í lokagerð sinni tilraun sem mistókst. Þess vegna er óhjákvæmilegt að hafna þeirri niðurstöðu EES-samningsins sem nú liggur fyrir. Alþb. leggur til að sú niðurstaða verði endurskoðuð þegar í haust með það að markmiði að gera sjálfstæðan tvíhliða viðskiptasamning milli Íslands og EB. Höfuðatriði hans verði: Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningnum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976. Framkvæmd tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins verði einfaldari í sniðum en samkvæmt EES-samningnum. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsins ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum. Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verði til hliðsjónar reglur Norðurlanda um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhald á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum. Í samningi um viðskipti yrði einnig fjallað um samvinnu Íslands og EB á öðrum sviðum, svo sem varðandi rannsóknir og þróun, umhverfismál, menntun og menningu. Í tvíhliða samningi verði engin atriði sem brjóti í bág við stjórnarskrá eða taki efnislegt og formlegt löggjafarvald á Íslandi úr höndum Alþingis og þjóðarinnar.`` Það er alveg ljóst af þessum lestri að forusta Framsfl. hefur komist að mjög sambærilegri niðurstöðu, að í þeirri stöðu sem nú er upp komin sé skynsamlegt fyrir Íslendinga að hefja þegar í stað það verk að ná slíkum tvíhliða samningi milli Íslands og Evrópubandalagsins. Það ætti kannski að vera hæstv. utanrrh. nokkurt umhugsunarefni að forustumenn þessra tveggja flokka sem voru samferða Alþfl. í að ná hinum mikla efnahagslega árangri sem við náðum á árunum 1988--1991 skuli allir hafa komist að þessari niðurstöðu. Auðvitað getur hæstv. ráðherra, eins og hann hefur stundum gert eða látið blað sitt gera, verið með ýmiss konar hótanir í okkar garð og talið það þjóna pólitískum tilgangi. Ég vil benda honum á að allir þeir ráðherrar frá Framsfl. og Alþb. sem sátu með honum og viðskrh. í ríkisstjórninni 1988--1991, það voru einu flokkarnir sem voru Alþfl. samferða allt það tímabil, hafa nú komist að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að í þessari stöðu sé skynsamlegt fyrir Íslendinga að ná tvíhliða samningi á sama hátt og við töldum allir, þessir sömu menn, skynsamlegt árið 1989 að láta á það reyna hvort við næðum skynsamlegri niðurstöðu með hinum EFTA-ríkjunum í samningum við Evrópubandalagið. Kann ekki að vera, hæstv. ráðherra, að það sé töluvert til í málinu fyrst jafnbreiður hópur ólíkra stjórnmálamanna úr þessum tveimur flokkum hefur komist að þessari niðurstöðu? Hann getur svo sem hent einhverjum orðum í mig um tækifærismennsku o.s.frv. eins og ég held að hann hafi gert. En það eru fleiri en ég í þessum hópi. Varla velur hann fyrrv. forsrh. Steingrími Hermannssyni og fyrrv. sjútvrh. Halldóri Ásgrímssyni líka þessi orð, auðvitað ekki. Auðvitað er ástæðan sú að á nákvæmlega sama hátt og við komumst að þeirri niðurstöðu árið 1989 að það væri raunsætt að láta reyna á það í samningaviðræðum við Evrópubandalagið og EFTA hvort við næðum farsælli niðurstöðu, þá segjum við allir forustumenn og fyrrv. ráðherrar Framsfl. og Alþb. í dag: Nú kallar raunsæið á að við leitum eftir tvíhliða samningi. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að það var þessi sveit manna sem náði þessum mikla árangri í efnahagsmálum, árangri sem núv. ríkisstjórn er nú á góðri leið með að tefla í mikla tvísýnu, virðulegi ráðherra. Ef það er eitthvað í efnahagsmálum sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Sjálfstfl. og Alþfl., segir okkur í samanburði við ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, Alþb., Framsfl. og Alþfl., er það að í ríkisstjórn Framsfl., Alþb. og Alþfl. var með markvissum hætti stefnt í rétta átt stig af stigi. Í þessari ríkisstjórn hefur á einu og hálfu ári verið haldið þannig á málum að stöðugleikinn og árangurinn er í dag allur í tvísýnu. Nú stefnir jafnvel í að á fyrstu tveimur heilu árunum í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, Sjálfstfl. og Alþfl., verði fjárlagahallinn meiri samanlagt en á árunum 1990 og 1991 þó að við reiknum allan hallann 1990--1991 yfir á okkur sem þó er ekki hægt að gera með neinum rökum. Sáttin á vinnumarkaði er upp í loft. Verðbólguhjólið er byrjað að titra og fer hugsanlega að snúast á nýjan leik og fyrirtækin í landinu hafa ekki þá miklu trú á stöðugleikanum að þau séu tilbúin að fjárfesta í ríkum mæli. Þess vegna vil ég biðja hæstv. utanrrh. að hugleiða það í rólegheitum hvort ekki séu líkur á því að sá hópur manna sem með Alþfl. náði þessum mikla árangri í efnahagsmálum kunni líka að hafa rétt fyrir sér um Evrópska efnahagssvæðið. Það væri auðvitað mikilvægt skref í átt að því að tryggja þó einhvers konar samvinnu á Alþingi Íslendinga um þessi mál ef ríkisstjórnin hugleiddi á næstu dögum að greiða fyrir því að sú tillaga sem formaður og varaformaður Framsfl. flytja, yrði samþykkt. Þó að hún sé flutt af forustumönnum annars flokks en míns vil ég samt sem áður leggja henni það lið hér að benda á að það væri veigamikið skref til að greiða úr þeirri flækju sem ríkisstjórnin hefur komið þessum málum í að tillaga á þskj. 472 kæmi til afgreiðslu á næstu dögum. Virðulegi forseti. Ég vil í nokkrum atriðum víkja að því á hvaða hátt sú niðurstaða í samningaferlinu um Evrópskt efnahagssvæði samrýmist ekki þeim upphaflegu markmiðum sem almennt var lýst að væru leiðarljós okkar Íslendinga í þeim viðræðum. Ég hef fyrr í þessari ræðu vikið að fyrsta atriðinu sem var sú viðleitni að koma á varanlegu tveggja stoða kerfi í Evrópu. Það er nú úr sögunni. Það er ekki lengur hugmyndafræðin á bak við málin eins og ég hef rakið. Hinar Norðurlandaþjóðirnar vilja fara beint inn í EB en Sviss hefur hafnað þátttöku í Evrópska efnahagssvæðinu. Það var auðvitað líka í þessu samhengi dálítið fróðlegt að lesa ummæli Frans Andriessens í viðtali við Ríkissjónvarpið 22. maí 1992 þar sem hann sagði alveg skýrt að það hafi verið niðurstaða samningaferilsins að það væri stofnanakerfi Evrópubandalagsins sem réði för á Evrópska efnahagssvæðinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í þessi ummæli Frans Andriessens: ,,EFTA-ríkin eru ekki aðilar að klúbbnum. Þess vegna ákveða EFTA-ríkin ekki reglur klúbbins. Það er á grundvelli þessarar staðreyndar sem við höfum skapað stofnanakerfi. Markmið þess er að veita sem bestan aðgang og áhrif í ákvarðanaferlinu, þó þannig að ákvarðanatakan sjálf er algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins, þ.e. hjá ráðherraráði Evrópubandalagsins og á Evrópuþinginu. Ég tel að það sé rétt að segja að ef þið eruð tilbúin að vera tengd svo náið stofnanauppbyggingu Evrópubandalagsins, þið eruð tilbúin að láta löggjöf bandalagsins taka gildi hjá ykkur í framtíðinni án þess að þið eigið fulla aðild að ákvarðanatökunni sjálfri, þá geti verið betra að vera fullgildur meðlimur í klúbbnum.`` Hér talar næstæðsti maður Evrópubandalagsins og hann talar enga tæpitungu. Hann segir alveg skýrt: Evrópska efnahagssvæðið er byggt á því að ákvarðanatakan sjálf sé algerlega í höndum stofnana Evrópubandalagsins. Það er auðvitað athyglisvert, eins og ég mun koma að síðar, að í álitsgerðum, m.a. dr. Guðmundar Alfreðssonar, er þetta eitt af því sem styður það sjónarmið að samningurinn standist ekki íslensku stjórnarskrána. Frans Andriessen bendir á að fyrst menn séu tilbúnir að leggja sig undir stofnanakerfi Evrópubandalagsins með þessum hætti sé skynsamlegra að ganga í klúbbinn. Það er auðvitað niðurstaðan sem Norðmenn, Svíar og Finnar, a.m.k. ríkisstjórnirnar í þessum löndum, og Austurríkismenn hafa komist að, að það sé bara miklu betra að vera í klúbbnum. Það er því auðvitað alveg ljóst að fyrsta upphaflega markmiðið um tveggja stoða kerfi tveggja jafnrétthárra aðila er á engan hátt niðurstaðan. Hæstv. utanrrh. sagði í mars á þessu ári í skýrslu sinni til Alþingis þessa ágætu setningu sem ég ætla nú að vitna í, með leyfi forseta: ,,Trúir því einhver að Evrópskt efnahagssvæði fái staðist sem tveggja stólpa brú, sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 milljónum íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins, með innan við 300 þús. íbúa?`` Þetta voru dálítið merkileg spádómsorð, hæstv. utanrrh., sett í skýrsluna í mars 1992 og sumir segja að sé skrifuð heima á Vesturgötunni hjá ráðherranum sjálfum þannig að kontóristarnir í ráðuneytinu komust ekki einu sinni í að sía þau. Það er einmitt þetta sem blasir nú við, að það verði bara Ísland og Liechtenstein sem verði eftir í EES. Sviss hefur hafnað að vera með og öll hin ríkin ætla inn í EB. Ráðherrann svaraði svo sjálfur þeirri spurningu í skýrslunni, það mundi auðvitað ekki nokkur heilvita maður trúa því að það gæti staðist. Þessi retoríska spurning sett fram í skýrslu til Alþingis í mars er núna besta lýsingin á raunveruleikanum. Við erum að ræða frv. sem í reynd er bara ávísun á farmiða fyrir Ísland og Liechtenstein. Annað meginatriðið sem vikið var að í upphafi samningaferilsins var að komið yrði á fríverslun með fisk. Fríverslun með fisk merkir það að Evrópubandalagið beiti ekki ríkisstyrkjum til að skekkja samkeppnisstöðuna og almenna reglan um tollalaus viðskipti gildi. Hæstv. utanrrh. hefur sagt það á Alþingi, að mig minnir fyrir nokkrum dögum, að það hafi alltaf legið fyrir að Evrópubandalagið mundi hafna þessari kröfu. Ég kannast ekki við það, hæstv. ráðherra, úr samvinnu okkar í síðustu ríkisstjórn að sagt hafi verið við það ríkisstjórnarborð eða á þeim mörgu fundum sem sú ríkisstjórn hélt um málið árið 1989 og fram eftir árinu 1990 að það væri alveg víst að Evrópubandalagið mundi hafna þessu algerlega og að þetta væri bara sett fram upp á grín. Ég man ekki betur en hæstv. þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, þáv. sjútvrh. og þáv. viðskrh., Jón Sigurðsson, og þáv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, hefðu hvað eftir annað talið það einn af mikilvægustu þáttunum í þeim árangri sem náðst hefði innan EFTA að EFTA væri reiðubúið að setja fram þessa kröfu í alvöru, hæstv. ráðherra. Auðvitað er það rétt að menn gátu haft á því mismunandi mat hvaða líkur væru á því að Evrópubandalagið féllist á það og auðvitað var það nokkuð ljóst að litlar líkur voru á því að Evrópubandalagið mundi fallast á að slíkt kæmi til framkvæmda strax. En þá bendi ég á að liður í ákvarðanaferli Evrópubandalagsins og þróun er að taka ákvarðanir um að eitthvað muni gerast eftir tiltölulega langt tímaskeið, setja ákveðnar breytingar þannig að þær taki gildi eftir fimm ár eða taki gildi eftir sjö ár. Það er með engum rökum hægt að halda því fram að það hafi verið óraunhæft að knýja Evrópubandalagið til að taka þá stefnumótandi ákvörðun að ríkisstyrkjakerfið í sjávarútvegi yrði lagt niður innan bandalagsins, t.d. fyrir árið 2000. En ummæli hæstv. utanrrh. á þingi fyrir skömmu um að þessi stefna EFTA og Íslands hafi bara verið út í hött og ekki nokkrum heilvita manni dottið í hug að yrði fallist á hana gagnstætt því sem hann sagði þó við okkur í síðustu ríkisstjórn leiða hugann að því hvort þá hafi nokkur alvara verið á bak við að fylgja þessari kröfu fram. Auðvitað gat mælskumaður eins og hæstv. utanrrh. haldið glæsilegar ræður á samningafundunum þar sem bent væri á að á sama tíma og menn væru að leggja niður hið ríkisstyrkta hagkerfi í Austur-Þýskalandi væri lítil lógík í því að viðhalda ríkisstyrkjakerfinu í sjávarútvegi í Vestur-Þýskalandi eða hvort menn ætluðu í hinu sameinaða Þýskalandi að halda sér við sömu kreddurnar og menn höfðu jarðað í Austur-Þýskalandi. Ég hefði treyst hæstv. ráðherra til að flytja margar slíkar góðar ræður á samningafundunum, bæði í Genf, Brussel og annars staðar. En greinilegt er að hann hefur ekki einu sinni reynt það. Hann var svo sannfærður um það sjálfur að það þýddi ekkert að setja þessar kröfur fram að Evrópubandalagið slapp við það. Það kom í ljós fyrir nokkrum dögum á Alþingi að Evrópubandalagið slapp algerlega við það að þurfa að standa frammi fyrir þeirri kröfu járn í járn: Enga ríkisstyrki í sjávarútvegi heldur jafna samkeppnisstöðu í sjávarútvegi og fiskiðnaði eins og í öðrum greinum. Nei, takk. Hæstv. utanrrh. virðist hafa hlaupið fljótt frá þessari kröfu og án mikillar fyrirhafnar. Maður veltir því þá fyrir sér hvort hann var þá að blekkja okkur sem sátum með honum í ríkisstjórninni. Var þetta eitthvert leikrit sem hann og viðskrh. settu á svið fyrir hæstv. þáv. sjútvh., Halldór Ásgrímsson, og fyrir hæstv. fyrrv. forsrh., Steingrím Hermannsson, og fyrir mig og hina aumingjana sem sátu í ríkisstjórninni?  Þá var varakrafan að ef Evrópubandalagið féllist ekki á þetta væri þó lágmark að grundvallarreglan um tollfrjáls viðskipti með sjávarafuðrir yrði viðurkennd. Það er auðvitað mjög erfitt fyrir Evrópubandalagið að neita slíkri kröfu ef henni er haldið til streitu af mikilli hörku. En það kemur bara því miður í ljós, þegar samningaferlinu lýkur, að Evrópubandalagið féllst ekki heldur á þessa grundvallarreglu. Auðvitað er hægt að setja fram reikningsdæmi, hæstv. ráðherra, eins og ráðherrann hefur gert að ef metnir eru þeir tollar sem voru lækkaðir í þessu sérstaka samkomulagi nemi þeir ákveðinni prósentutölu, 90--98% af tollum á undanförnum árum. Það breytir því ekki að þegar við förum að flytja út nýjar sjávarafurðir á þennan Evrópumarkað þarf að semja um tollaniðurfellingar á þeim. Við þurfum sem sagt áfram að vera í samfelldu samningaferli við Evrópubandalagið um tollana af því að það tókst ekki að ná fram í þessum samningum grundvallarkröfu Íslands um tollfrjáls viðskipti með sjávarafurðir. Í þriðja lagi var það auðvitað krafa okkar Íslendinga að ekki væri verið að versla með veiðiheimildir og tollalækkanir. Ég ætla ekki að ræða það mál ítarlega hér. Við ræðum það sjálfsagt þegar sjávarútvegssamningurinn kemur til umfjöllunar, ef hann kemur þá einhvern tíma hingað til umfjöllunar. Hæstv. utanrrh. hefur enn sem komið er ekki treyst sér til að fjalla um það sem ég hef bent honum nokkuð oft á á undanförnum vikum að innan Evrópubandalagsins er litið á sjávarútvegssamninginn sem tvímælalausa viðurkenningu á því að veiðiheimildir komi í staðinn fyrir tollalækkanir. Samningamenn Evrópubandalagsins eru ekki að dylja það að þeir telja sig hafa náð nánast fullum árangri í glímunni við Íslendinga frá 1976. Hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. geta svo reynt að útbúa þessa niðurstöðu hér til heimabrúks og sagt: Þetta er ekki þannig. Þetta eru gagnkvæmar veiðihemildir. En gagnkvæmnin er mjög skrýtin. Hún er í fyrsta lagi ekki þannig að við fáum að veiða í þeirra lögsögu, hún er ekki þannig. Þeir fá bara að veiða í okkar lögsögu. Við fáum ekki að veiða í þeirra lögsögu svo það er engin gagnkvæmni um veiðar í lögsögu hvors annars. Í öðru lagi eru þetta 3 þús. tonn af karfa og 30 þús. tonn af loðnu. Ég ætla ekki að fara með þau rök hér um að þetta sé ekki jafngilt. Það vita auðvitað allir. Enda er það þannig að æðsti embættismaður íslenska stjórnkerfisins á sviði hafrannsókna, Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, hefur kallað þetta loðnuvitleysu. Hann hefur valið þessari niðurstöðu orðið loðnuvitleysa og hefur hvatt til þess að íslensk stjórnvöld hafi þessari niðurstöðu eða viðurkenni þá af hreinskilni hvað í henni felst. Af því að ég vék að því í upphafi máls míns hver hefði orðið afstaða þorra manna á Alþingi ef þeim hefði verið sagt fyrir nokkrum missirum síðan að þetta Evrópska efnahagssvæði mundi hljóta þau örlög að sterkasta ríkið innan EFTA, Sviss, ætlaði ekki að vera með og hin Norðurlöndin ætluðu bara að vera í EES í fáein missiri og fara inn í EB og svo hefði verið bætt við að samningurinn ætti að fela í sér veiðar Evrópubandalagsskipa í íslenskri lögsögu og Evrópubandalagið féllist ekki á viðurkenninguna um tollfrjáls viðskipti með sjávarafurðir, þá liggur við að ég treysti mér til að fullyrða að varla hefði nokkur maður á Alþingi fyrir fáeinum missirum mælt með slíkum samningi. Slíkur munur er á niðurstöðunni annars vegar og þeim markmiðum sem sett voru í upphafi hins vegar. Það er líka athyglisvert eins og fram kemur í nál. 3. minni hlutans að aðalsamningamaður Íslands, Hannes Hafstein, hefur upplýst það eftir á að það hafi verið ljóst strax í fyrra þegar sjútvrh. og utanrrh. komu heim frá Lúxemborg að Evrópubandalagið mundi alls ekki láta sér nægja hinn fræga langhala heldur væri það að sækjast eftir karfa. Það er auðvitað enn eitt dæmið um vinnubrögðin í þessu máli að hæstv. utanrrh. fer fram á opinberan vettvang, mætir í þjóðþinginu, ræðir við utanrmn. og setur á langar ræður um þennan langhala. Svo segir bara aðalsamningamaður Íslands, Hannes Hafstein: Það var vitað allan tímann að engin meining var í þessu langhalatali, það var karfi frá upphafi sem Evrópubandalagið var að sækjast eftir. Það er auðvitað hægt að hafa ærið sterk orð um framgöngu manna sem falsa með þessum hætti upplýsingakerfið gagnvart utanrmn. og þjóðþinginu. Í fjórða lagi var sagt hvað eftir annað á fyrstu missirum þessa samningaferils að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði ætti eingöngu að vera viðskiptasamningur. Í samningnum ætti ekki að felast valdaafsal af neinu tagi hjá stofnunum lýðveldisins, hvorki löggjafarþinginu, framkvæmdarvaldinu né dómstólunum. Svo sterk var þessi plata um að samningurinn ætti bara að vera viðskiptasamningur að formaður þingflokks Alþfl. mætti í umræðuþætti í Ríkisútvarpinu fyrir örfáum vikum þar sem hann sagði í hita leiksins þegar hann var kominn í nokkra vörn í málinu: EES er bara venjulegur viðskiptasamningur. Þegar spyrjandinn, Sigurður G. Tómasson, sagði: Heyrðu, hvað segirðu? Ertu að segja að EES sé bara venjulegur viðskiptasamningur? Þá jafnvel hikstaði hv. þm. Össur Skarphéðinsson og sá að það gekk eiginlega ekki upp að halda þessu fram. Svo sterk var þessi plata um að þetta væri bara venjulegur viðskiptasamningur að allt fram til síðustu vikna hefur formaður þingflokks Alþfl. verið að reyna að halda þessu að þjóðinni. Nei, þvert á móti blasir hér við samningur þar sem stofnanahluti samningsins er miklu fyrirferðarmeiri en sjálfur samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Þau þingskjöl sem liggja á borðum og eru samningar EFTA-ríkjanna um eftirlitsstofnun og dómstól eru satt að segja miklu meiri að vöxtum en sjálfur texti EES-samningsins. Þessi breyting sem varð á samningsferlinu, að í stað venjulegs viðskiptasamnings var smátt og smátt að fæðast samningur sem fól í sér flókið stofnanakerfi og ný munstur í ákvarðanatöku, hefur svo leitt til þess að mikill ágreiningur hefur risið í landinu um það hvort samningurinn standist stjórnarskrána. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson rakti mjög rækilega hér í gærkvöldi þau meginrök sem fram hafa verið sett af hálfu lærðra lögfræðinga sem sent hafa utanrmn. Alþingis álit sitt fyrir því að samningurinn standist ekki stjórnarskrána. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að endurtaka þau rök sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson flutti. En mig langar til að vekja athygli á einni mjög athylisverðri staðreynd. Dr. Guðmundur Alfreðsson og prófessor Björn Þ. Guðmundsson settu fram álit sín til utanrmn. fyrir nokkuð mörgum mánuðum. Þau hafa síðan legið frammi sem opinber gögn. Það er athyglisverð staðreynd sem segir mikla sögu að frá því að álit dr. Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar komu fram hefur hvorki utanrrh., forsrh. né stjórnarmeirihlutinn á Alþingi treyst sér til þess að leiða fram á völlinn einn einasta lögfræðing sem starfar í fræðigreininni og er ekki bara pólitískur leiksoppur á skákborði stjórnmálanna sem treystir sér til að hrekja niðurstöðu dr. Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar. Það er að vísu til álitsgerð sem fjórir sérfræðingar utanrrh. sömdu og ég mun koma að á eftir. Hún var samin áður en dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson settu fram sín sjónarmið. Eftir að greinargerð þeirra tveggja lá fyrir hefur enginn íslenskur lögfræðingur treyst sér til þess að senda frá sér ritgerð eða greinargerð sem hrekur þau sjónarmið.  Ég hef tekið eftir því að menn hafa setið í salnum og hlustað á þessi orð, brot á stjórnarskrá lýðveldisins, og svo hafa menn yppt öxlum og farið niður í kaffi. Er þetta virkilega orðið þannig á þjóðþinginu að hér standi upp þingmaður með mikla þingreynslu, maður úr forustusveit Sjálfstfl. um langt árabil, hæstaréttarmálaflutningsmaður, og segi samninginn brot á stjórnarskránni, á borðum þingmanna liggja álitsgerðir frá einum lærðasta unga lögfræðingi Íslendinga í þjóðarétti, dr. Guðmundi Alfreðssyni, virtum prófessor við Háskóla Íslands, Birni Þ. Guðmundssyni og niðurstaða allra er að samningurinn sé brot á stjórnarskránni og svo glotta menn bara eins og hv. þm. Björn Bjarnason gerir núna? Þessir menn segjast vera lýðræðissinnar. Grundvöllur lýðræðisins er stjórnskipun sem menn halda og virða. Grundvöllur lýðræðisins er að lögin séu æðri hagsmunum valdsmanna. Það er kjarninn í lýðræðinu. Lögin eru æðri en hagsmunir valdsmanna. Það eru til stjórnkerfi í heiminum þar sem hagsmunir valdsmanna eru æðri lögunum. Þau eru því miður nokkuð mörg. Þar er nöpur saga af örlögum einstaklinga og þjóða. En við höfum ekki viljað búa í landi þar sem hagsmunir valdsmanna væru æðri lögunum. Hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. halda þannig á þessu EES-máli að það er ekki hægt að draga aðra niðurstöðu en þá að þeir telji að valdahagsmunir þeirra sjálfra séu æðri lögunum, hæstv. utanrrh. vegna þess að hann sækir þetta mál af pólitískum metnaði og flokkspólitískum hagsmunum af því að þetta séu höfuðmál Alþfl. og hæstv. forsrh. vegna þess að hann veit að ef hann hlýðir ekki hæstv. utanrrh. í þessu máli stendur ríkisstjórnin ekki lengur. Hæstv. utanrrh. hótar að slíta ríkisstjórninni ef forsrh. beygir sig ekki undir vilja hans í þessu máli. Hér er þess vegna komin upp klassísk staða. Það eru hagsmunir valdsmannanna sem eru taldir æðri lögunum að þeirra eigin dómi. Þeir leiða svo væntanlega fram í þinginu nægilega marga til þess að styðja þá í þessu. Hvað ætla svo þessir menn að gera ef Hæstiréttur Íslands kemst að þeirri niðurstöðu að dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson hafa rétt fyrir sér? Hvað á að gera við fyrirtækin sem þá hafa farið í margvíslegar fjárhagslegar skuldbindingar? Hvað á þá að gera við einstaklingana sem hafa hagað einkamálum sínum á grundvelli þess að þetta væri allt saman rétt? Ef þessi víðtæki samningur sem teygir sig út um allt sviðið verður af Hæstarétti dæmdur á þann veg sem dr. Guðmundur Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson hafa gert, hvílík áhætta er þá tekin. Eitt af þeim atriðum sem oft og tíðum var nefnt í upphafi þessa viðræðuferils var að tryggja yrði að Íslendingar mundu ekki glata forræði yfir auðlindum landsins, yfir landinu, orkulindunum og ýmsir nefndu einnig lykilfyrirtæki. Hver er niðurstaðan á þessu sviði? Mér sýnist hún vera þessi: Í fyrsta lagi hefur verið settur inn fyrirvari varðandi eignarhald útlendinga á fyrirtækjum í útgerð og frumvinnslu sjávarafurða. Þó byggir hann á lögum sem kann að verða breytt á Alþingi. Varðandi orkulindirnar hins vegar hefur enn ekki verið sýnt á Alþingi frv. sem tryggir að þær verði áfram í höndum Íslendinga. Hver er ástæðan fyrir því að frv. hefur ekki enn verið lagt fram? Er hún kannski sú að sérfræðingar hafa komist að þeirri niðurstöðu að ef það eigi að vera tryggt verði meiri hluti á Alþingi að fallast á þjóðnýtingu orkulindanna að meira eða minna leyti og Sjálfstfl. sé ekki tilbúinn að standa að þjóðnýtingu orkulindanna með þessum hætti? Með öðrum orðum að menn þurfi að velja á milli möguleika útlendinga til að eignast orkulindirnar og andstöðu við þjóðnýtingu. Þá haldi menn sig við hina gömlu andstöðu við þjóðnýtingu og skjóti laust á möguleika útlendinga til að eignast orkulindirnar. Það er auðvitað mjög athyglisvert fyrir okkur sem þekkjum ákafa forustumanna Alþfl. í að flytja slíkt frv. Það vill svo til að þar erum við í forustu Alþb. sammála forustumönnum Alþfl. og höfum átt ýmsar viðræður við hæstv. viðskrh. um þetta mál á undanförnum missirum, m.a. þegar við vorum í ríkisstjórn. Við vitum þess vegna vel að þetta er honum nokkuð áhugamál. Það segir þess vegna mikla sögu um pólitísku erfiðleikana á þessu sviði að menn hafa ekki treyst sér til þess að leggja frv. hér fram. Þriðja atriðið var eignarhald á landi. Menn hafa glímt við það. Niðurstaðan er hins vegar sú hin sama og við lýstum hér, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fyrir nokkrum missirum að ef setja ætti girðingar sem kæmu í veg fyrir að útlendingar gætu eignast land á Íslandi mundu þær girðingar koma svo niður á möguleikum stórs hluta þjóðarinnar sjálfrar að menn yrðu ekki tilbúnir að sætta sig við þær. Mér sýnist einmitt það vera að gerast nú að frv., sem hæstv. landbrh. hefur látið útbúa, gangi þvert á ýmis önnur markmið sem menn vilja hafa eins og rétt einstaklinga í þéttbýli til að eignast land, rétt stéttarfélaga til að eignast land, rétt bænda til þess að halda verðmæti jarða sinna. Mér sýnist frv. verði ekki samþykkt á Alþingi í þeirri mynd sem það er lagt fram. Það er a.m.k. strand í dag. Með öðrum orðum er það að gerast sem við forustumenn Alþb. vörðuðum við, að þegar kæmi að því að setja girðingar varðandi það að verja orkulindirnar og landið fyrir eignarhaldi útlendinga mundu menn ekki treysta sér í að setja þær girðingar sem héldu vegna þess að þær mundu mismuna Íslendingum sjálfum af því að bannið við mismunun milli borgara Íslands og annarra ríkja Evrópubandalagsins og EFTA væri á þann veg að við mættum ekki mismuna á grundvelli ríkisfangs. Þess vegna er það nú því miður þannig að þegar Alþingi er beðið að taka afstöðu til þessa samnings liggur ekkert fyrir um það að hér verði settar í lög girðingar sem halda varðandi eignarhald á landi og orkulindum. Í fjórða lagi var rætt um ýmis lykilfyrirtæki. Það var rætt um það að sjálfstæði þjóðarinnar fælist ekki bara í löggjafarstofnun, ríkisstjórn og dómstólum heldur fælist sjálfstæði þjóðarinnar annars vegar í því að geta nýtt auðlindir hennar og helstu fyrirtæki hagkerfisins væru í innlendri eigu, svo sem bankar, orkufyrirtæki og tryggingafélög. Það er hins vegar ljóst að ef menn tengja saman einkavæðingarstefnu núv. ríkisstjórnar og samninginn um Evrópskt efnahagssvæði hafa ríkisborgarar og fyrirtæki í Evrópubandalagsríkjunum og EFTA-ríkjunum nákvæmlega sama möguleika og hver annar til að eignast bankana og tryggingafélögin og önnur lykilfyrirtæki í landinu nema í útgerð og frumvinnslu sjávarafurða. Það má vel vera að ýmsum liðsmönnum í ríkisstjórnarherbúðunum finnist svo komið í þjóðfélagsþróuninni að þetta tal um sjálfstæði sé dálítið gamaldags. En þá er athyglisvert að horfa á það að þeir sem hafa skrifað um möguleika þjóða og ríkja til hagvaxtar á nýrri öld hafa einmitt fært þau margvíslegu rök að því að ef það er hægt að tengja saman þjóðarmetnað starfsfólks og fyrirtækja á hinum alþjóðlegu samkeppnissviðum þá geti viðkomandi ríki náð árangri. Ef þjóðarmetnaðinum sé eytt muni samkeppnisstaða þess ríkis verða mjög veik eða með öðrum orðum, menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að þjóðarmetnaðurinn sé eitt af hreyfiöflunum í hagþróuninni. Menn leggi ýmislegt á sig vegna þess að þeir séu Íslendingar, séu Bandaríkjamenn o.s.frv. Ég hef við og við vitnað svolítið í yfirlýsingar og stefnugrundvöll hins væntanlega forseta Bandaríkjanna og ýmissa ráðgjafa hans á undanförnum mánuðum. Ég hef tekið eftir því að það hefur pirrað hæstv. forsrh. dálítið og ekki vil ég pirra hann mikið og vona að hann láti það ekki fara í taugarnar á sér þó ég vitni enn á ný í það, en það var auðvitað mjög athyglisvert þegar Bill Clinton kynnti nýjan viðskiptaráðherra sinn fyrir nokkrum dögum. Hann gerði það með þeim hætti að höfða ekki til einhverra óþjóðlegra markaðslögmála eða einhvers útþynnts hagfræðingaréttar. Nei, hann kynnti hinn nýja viðskiptaráðherra á grundvelli bandarísks metnaðar, að hinn nýi viðskiptaráðherra mundi tryggja hæfni Bandaríkjanna til þess að lið þeirra mundi ná árangri í hinni alþjóðlegu samkeppni, að Bandaríkjamenn mundu standa sig vel saman í keppninni líkt og Valur eða KR standa sig á fótboltavellinum. Hinn nýi forseti Bandaríkjanna hafði nefnilega áttað sig á því að ef hann missir þjóðarmetnaðinn, þjóðarstoltið út úr bandríska hagkerfinu þá vinnur hann aldrei stríðið. Þá getur hann ekki dregið úr atvinnuleysinu. Þá styrkir hann ekki bandaríska hagkerfið í alþjóðlegri samkeppni. Hvað segja allar bækurnar sem menn lesa um japanska hagkerfið? Þær segja allar að það er þjóðarmetnaðurinn sem er byggður inn í japönsku fyrirtækin, atvinnulífið og samskipti launafólks og fyrirtækjanna sem ræður úrslitum um það að þeir hafa náð árangri. Hvað eru forustumenn íslensks iðnaðar að gera þessa dagana, meira að segja um leið og þeir senda Alþingi bréf um það að það eigi að samþykkja EES? Þá er verið að verja miklum fjármunum og miklum kröftum í áróðursherferð um að kaupa íslenskt. En það er auðvitað í algerri mótsögn við hin óþjóðlegu markaðslögmál og afnám ríkisfangsins á hinu Evrópska efnahagssvæði að það skipti einhverju höfuðmáli hvort menn kaupa íslenskt eða ekki. Kjarninn í þeirri efnahagslegu hugsun sem er í þessum samningi er að það skipti akkúrat engu máli hvort menn kaupa íslenskt eða ekki. Aðalatriðið er að menn kaupi á hagstæðu verði. Það væri auðvitað mjög fróðlegt að ræða við forustumenn iðnaðarins á Íslandi þessa þversögn að segja við Alþingi: Drífið ykkur í að samþykkja EES, og segja svo við þjóðina fyrir jólin: Kaupið íslenskt. Nei, þess vegna vil ég segja við virðulegan ráðherra sem er í forustu um þessar mundir fyrir ríkisstjórn á Íslandi: Væri ekki ráð að huga að því að sjálfstæðið, þetta menningarlega, huglæga, félagslega fyrirbæri, sjálfstæðið, er efnahagslegur drifkraftur? Kenningin um að ná efnahagslegum drifkrafti með því að afnema þjóðarmetnaðinn og búa til viðskiptasambönd og markaðskerfi þar sem þjóðarmetnaðurinn er þurrkaður út hefur beðið skipbrot. Hún var hins vegar á góðu lífi fyrir tveimur til þremur árum. En hún hefur beðið skipbrot í dag. Þeir sem eru að reyna að endurreisa hagkerfi Bandaríkjanna, jafnvel hagkerfi Þýskalands, og ég tala nú ekki um ýmsir í okkar landi hafa einmitt áttað sig á þessu. Þess vegna er auðvitað verulega hættulegt fyrir okkur Íslendinga að ganga frá samningi sem opnar það algerlega að flestir helstu þættirnir í því, sem hafa gert íslenskt hagkerfi að séríslensku fyrirbæri, séu í hættu. Ég vil taka það alveg skýrt fram, ég er ekki þar með að segja að þetta muni gerast. Ég vil taka það alveg skýrt fram. Ég er ekki að fara með einhvern sérstakan hræðsluáróður um það að útlendingar munu rjúka hér til og kaupa jarðir eða kaupa hlutabréf í Sjóvá/Almennum eða Íslandsbanka eða einhverju slíku, ég er ekki að fara með neinn slíkan hræðsluáróður. Ég er hins vegar að benda á grundvallaratriði sem menn verða að áttta sig á og það er einmitt þingsins að ganga frá löggjöf um slík grundvallaratriði. Að lokum vil ég víkja hér varðandi þessa þætti nokkuð að stöðu Íslands innan stofnanakerfis Evrópska efnahagssvæðisins ef það tekur þá til starfa á næsta ári og setja fram nokkur rök fyrir því að staða Íslands innan stofnanakerfis Evrópska efnahagssvæðisins verður auðvitað með þeim hætti að það sé mjög hæpið að við getum ráðið við það eða það samrýmist hagsmunum okkar. Einn af áhrifamönnum í íslenskum utanríkismálum sagði fyrir skömmu, og þau orð hafa orðið mér nokkurt umhugsunarefni, að það væri mjög mikilvægt að þegar okkar litla þjóð tæki þátt í mjög víðtæku, alþjóðlegu samstarfi, þá gerði hún það af fullum myndugleika, við værum alvöruaðilar að samstarfinu. Sæti okkar væri skipað þar sem fundir væru haldnir o.s.frv. og hann benti einmitt á það að bæði á vegum Norðurlandaráðs, á vegum Sameinuðu þjóðanna, á vegum EFTA og að nokkru leyti á vegum NATO en að vísu ekki alveg, þá hefði tekist þrátt fyrir fámenni þjóðarinnar og tiltölulega lítinn fjárhag í alþjóðlegum samanburði að manna þetta af fullum myndugleika. Við værum alvöruþjóð, fáni okkar væri raunverulegur fáni og fulltrúar Íslands væru raunverulegir fulltrúar landsins. En þessi ágæti maður varaði jafnframt við því, án þess að hann væri að tala um Evrópskt efnahagssvæði, að okkar litla þjóð færi að tengjast mörgum nýjum alþjóðlegum stofnunum þar sem ljóst væri að við hefðum aldrei bolmagn til þess að vera fullgildir þátttakendur og hlytum þess vegna smátt og smátt bæði í eigin huga og í hugum hinna að verða eins konar gervimeðlimir, annars flokks. Það væri mjög hættulegt bæði sjálfsvitund þjóðar og viðhorfum annarra til okkar að vera annars flokks þátttakendur. Í þessu samhengi er auðvitað alveg nauðsynlegt að við áttum okkur á því, hæstv. forsrh., að við erum ekki nema 260 þús. Þar af er um það bil helmingur börn og gamalmenni þannig að þetta eru rúmlega 100 þús. manns sem eru að reyna að halda uppi þessu hagkerfi, halda úti þessum sendiráðum og öðrum stofnunum þjóðríkis í alþjóðlegri samvinnu. Það eru bara takmörk fyrir því hvað lítið ríki 260 þús. manna getur megnað, bæði hvað snertir fjárhag, útgjöld, embættismannasveit eða tíma stjórnmálamanna. Ég þekki t.d. að á fyrstu mánuðum ferlisins um Evrópskt efnahagssvæði þurfti ég að setja nokkra starfsmenn fjmrn. í vinnu vegna þessa máls. Fjmrn., sem þó er talið sterkasta íslenska ráðuneytið að mannafla og embættislegum burðum, lamaðist hins vegar algerlega mánuðum saman á verksviði þessara manna vegna þess að þeir urðu að leggja til hliðar önnur verk í stofnunum og skrifstofum ráðuneytisins. Evrópska efnahagssvæðið er byggt upp þannig að ef við ætlum að vera fullgildir þátttakendur þá þurfum við að setja nokkur hundruð embættismanna í þessa vinnu. Auðvitað munum við ekki gera það, hæstv. forsrh. Það vitum við, við munum ekki gera það. Það eru engar tillögur uppi um það. En þá hafa menn ekki litið á hina hlið málsins að þar með er það orðið innbyggt í þátttöku okkar í þessu samstarfi að við verðum ekki fullgildir, við verðum annars flokks. Ég fullyrði að þótt sú skipan hafi verið að Bandaríkin hafi setið í stóli Íslands í ýmsum nefndum og stofnunum innan NATO á þeim forsendum að við tókum ekki sjálfir þátt í hernaðarsamvinnunni --- látum það liggja á milli hluta í þessri umræðu --- þá yrði þetta í fyrsta sinn sem Ísland gerðist aðili að fjölþættu alþjóðlegu samstarfi þar sem ljóst væri að við réðum ekki við að vera fullgildir þátttakendur. Núv. ríkisstjórn er að glíma við það að skera niður útgjöldin hjá ríkinu, skera niður í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, jafnvel hjá ráðuneytunum. Allt þetta ferli ef við ætlum að vera fullgildir þátttakendur stefnir hins vegar í aðra átt. Þess vegna vil ég segja hér í umræðunni að mér finnst það vera eitt af þeim viðfangsefnum sem við þurfum í sameiningu að átta okkur á hér í landinu að takmarka alþjóðlega þátttöku okkar. Ég geri mér grein fyrir því að það kann að hljóma nokkuð undarlega í eyrum ýmissa og hef ég talað mjög fyrir alþjóðlegri þátttöku og varið töluverðu af tíma mínum og starfskröftum á undanförnum árum til þess að taka þátt í slíku starfi. En ég er æ betur að gera mér grein fyrir því að 260 þús. manna þjóð ræður ekki við þetta allt saman. Ef hún ætlar að halda sessi sínum og sjálfsvirðingu þá verðum við að velja og hafna í þessum efnum því að það er stórhættulegt að við förum kannski að verða eitt af þessum litlu ríkjum í veröldinni sem stóru ríkin hafa það viðhorf til að séu upp á sig komin. Það eru t.d. til smáríki hjá Sameinuðu þjóðunum sem ráða ekki einu sinni við að borga sendiráð ríkjanna hjá Sameinuðu þjóðunum og ýmis stór ríki borga kostnaðinn við sendiráð þessara ríkja hjá Sameinuðu þjóðunum í gegnum þróunarhjálpina. Ég nefni þetta hér vegna þess að mér finnst að þegar við erum sífellt að glíma við hugsanlega þátttöku Íslendinga í öllu þessu mikla alþjóðlega samstarfi, og þetta er auðvitað bara byrjunin á mörgu öðru, þá þurfum við að átta okkur hreinskilnislega á því að við erum ekki mjög stórir karlar í þessari sveit. Forsrh. Íslands og utanrrh. fá sams konar prótokollmeðferð þegar þeir koma út eins og forsætisráðherra Bretlands eða utanríkisráðherra Bretlands. Það er rétt, siðareglurnar í alþjóðlegum samskiptum eru þannig að prótokollinn gerir ekki ríkjamun. Þess vegna kannski blekkjast menn dálítið þegar þeir sitja við stóru hringborðin og íslenski fáninn hefur jafnmörg sæti á bak við sig og breski fáninn eða bandaríski fáninn eða þýski fáninn eða rússneski fáninn. En við erum bara því miður litlir karlar í þessu samstarfi eða kannski sem betur fer eftir því hvaða viðhorf menn hafa. Mér finnst pínulítið örla á því að ýmsir í embættiskerfinu hjá okkur og jafnvel í stjórnmálakerfinu séu farnir að lifa í þeirri sjálfsblekkingu að við séum eiginlega eins og stóru karlarnir. Þess vegna finnst mér alveg nauðsynlegt að þeir sem mæla fyrir því að við samþykkjum þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði ræði af fullri hreinskilni í þingsalnum hvernig á að fara með þetta vandamál. Ég hef ekki orðið var við neina umræðu um það. Það er hins vegar nauðsynlegt að það verði gert því það mun blasa við okkur strax og þessi samningur tekur gildi. Hv. formaður utanrmn., Björn Bjarnason, hefur að ég veit haft af því nokkrar áhyggjur hvernig þjóðþingið mundi starfa við þessar aðstæður og það er virðingarvert að hann hefur leitt að því hugann að það þarf ýmislegt að breytast í starfsháttum þingins ef þetta verður að veruleika. Ég sé hins vegar ekki nokkur merki þess, virðulegi þingmaður, að í fjárhagsáætlun þingsins á næsta ári sé ætlað fyrir því. Það væri a.m.k. mjög fróðlegt ef formaður fjárln. og formaður utanrmn. gætu í sameiningu uppýst þingið áður en við göngum frá fjárlagafrv. fyrir næsta ár hversu mikið fjármagn er ætlað til þess að þjóðþing Íslendinga gæti með sæmilegri reisn tekið þátt í þessu. Ég sé ekki betur en það sé frekar verið að skera það allt saman niður. Þá vil ég biðja þessa ágætu menn að hugleiða þau varnaðarorð, sem ég vitnaði til í upphafi, að það gæti svo farið fyrir okkur að á tiltölulega fáum árum mundi veruleikinn gera það að verkum að við færum sjálf að hugsa eins og annars flokks þátttakendur og hinir færu að líta á okkur sem aukagemsa í þessu samstarfi. Það er vont fyrir litla þjóð vegna þess að það sem heldur Íslendum þó sjálfstæðum og hefur gert er reisnin og sjálfsálitið. Það eru í raun og veru ekki peningar. Það er líka ljóst að hlutverk okkar í stofnanakerfi EES ef samningurinn tekur gildi verður á næstu missirum allt annað en ætlað var í upphafi. Þegar verið var að tala fyrir þessu stofnanakerfi á sínum tíma þá var dregin upp sú mynd að EFTA-ríkin mynduðu annan hóp en EB og innan EFTA-ríkjanna mundi fara fram hreinskilnisleg umræða milli þeirra um hvað þjónaði hagsmunum EFTA-ríkjanna og þar mundu menn síðan sameinast um það að vera einn fyrir alla og allir fyrir einn. Þetta er liðið. Af hverju er þetta liðið? Vegna þess að öll þau ríki í EFTA sem ætla að vera með í Evrópska efnahagssvæðinu eru búin að ákveða að ganga í Evrópubandalagið og meira að segja, eins og ég hef vikið að, munu samningaviðræður hefjast við þau áður en EES tekur gildi. Þess vegna er alveg ljóst að það verður rík þörf fyrir Noreg, Svíþjóð, Finnland og Austurríki að sýna í stofnanakerfi EFTA að þau séu reiðubúin að fallast á sjónarmið Evrópubandalagsins því ef þau fallast ekki á sjónarmið Evrópubandalagsins innan stofnana EFTA, þá eru þau að draga úr áhrifum sínum í samningunum um beina aðild að Evrópubandalaginu. Mér finnst þess vegna alveg augljóst að Ísland á eftir að lenda í því hvað eftir annað á næstu missirum að vera eina ríkið innan stofnana EFTA á EES-svæðinu sem vill hafa sérstöðu og þá erum við sett í þá stöðu að ef við viljum fylgja þeirri sérstöðu eftir með formlegum hætti þá erum við að meina hinum ríkjunum, Noregi, Svíþjóð, Austurríki og Finnlandi að laga sig að EB sem þau hafa tekið ákvörðun um að gera. Eða með öðrum orðum, við hljótum hvað eftir að lenda í því að vera hindra Svíþjóð, Noreg, Austurríki og Finnland í aðlögun þeirra að EB. Munum við taka þá ákvörðun? Ég efast um það. Menn munu þá frekar beygja sig undir vald EB í þessum efnum og þar með sé öll grunnhugsun í stofnanakerfi EFTA fokin burt af því að markmið allra hinna ríkjanna nema okkar er orðið allt annað en það var þegar stofnanakerfið var fyrst sett fram. Þetta finnst mér líka vera þáttur sem ýmsir talsmenn þessa máls hafa lítt vikið að á Alþingi. Satt að segja hefur maður mjög saknað þess að þeir hefðu einurð til þess að ræða það hvernig þessi veruleiki verður þegar við stöndum frammi fyrir því að ætla að taka þátt í þessu samstarfi. Ég hef hér, virðulegi forseti, vikið að fjölmörgum atriðum sem hafa orðið á allt annan veg en ætlað var í upphafi þessa samningsferlis. Það snertir tengsl EFTA og EB innan tveggja stoða kerfis, það snertir kröfur okkar í sjávarútvegi, það snertir stofnanauppbygginguna, það snertir afstöðuna til eignarhalds á landi, orkulindum, það snertir stöðu lykilfyrirtækja í íslenska hagkerfinu og fjölmargt annað. Það var alltaf sagt á samningsferlinu að við mundum ekki fá slíkar undanþágur frá almennum reglum í þessum samningum. Ég verð að segja eins og er að þegar utanrrh. var að koma heim með þessar fréttir fyrri hluta ársins 1991 og undir lok ársins 1990 þá trúði ég þessum fullyrðingum. Það kom mér þess vegna dálítið á óvart að sjá það í endanlegri gerð samningsins um Evrópskt efnahagssvæði að Álandseyjar, sem eru lítið eyjasamfélag eins og við, höfðu fengið margvíslegar undanþágur sem utanrrh. var búið að fullyrða að væru alls ekki í boði af hálfu EB. Mér hefur mjög fundist skorta á að það væri ekki útskýrt nægilega vel hvernig stendur á því að Finnum tókst og Svíum að fá fyrir Álandseyjar undanþágur frá þessum almennu reglum sem íslenskir samningamenn segja að hafi ekki tekist fyrir Ísland. Jú, ég veit að staða Álandseyja er að forminu til önnur. Það er aukaatriði í þessu máli. Það sýnir bara það að undanþága frá ýmsum grundvallarreglum er viðurkennd í EES-samningnum sjálfum en því var alltaf haldið fram að Evrópubandalagið neitaði að viðurkenna slíkar undanþágur í prinsippinu í samningnum sjálfum. Það er auðvitað alveg ljóst ef Ísland hefði fengið ýmislegt af því sem var samþykkt gagnvart Álandseyjum þá hefði verið mun auðveldara að ná breiðri samstöðu um þennan samning á Íslandi. Virðulegi forseti. Í nefndaráliti 3. minni hluta eru raktar fjölþættar röksemdir sem fram koma í álitsgerðum Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar og sýna fram á að þeir telja engan vafa leika á því að þessi samningur brjóti gegn stjórnarskránni. Ég ætla ekki að endurflytja þessar röksemdir hér. Ég vísa til þess að í nál. eru raktir sérstaklega 10 þættir í áliti Björns Þ. Guðmundssonar og 23 þættir í áliti Guðmundar Alfreðssonar þar sem þessi röksemdafærsla kemur fram. Ég vil einnig taka undir þá greiningu sem fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni hér í gær. Ég vil að lokum lýsa þeirri skoðun minni að það hafi verið mjög misráðið af hæstv. ríkisstjórn að hafna óskinni um þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning. Ég held að meðferð málsins hefði orðið farsælli, ég held að það hefði myndast meiri friður um niðurstöðuna og ég held að það hefði líka verið lýðræðislegra. Það er auðvitað ekki út í bláinn að samtök eins og Alþýðusambandið, BSRB, Stéttasamband bænda og Neytendasamtökin hafa stutt kröfuna um þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér telst til að þessi samtök hafa innan sinna vébanda kringum 100 þús. Íslendinga. Það er mikill meiri hluti þeirra sem eru á kjörskrá í landinu. Ég hef líka tekið eftir því að í þessum umræðum hafa ýmsir af stuðningsmönnum samningsins kosið að vitna í texta frá Alþýðusambandinu og frá Neytendasamtökunum og lýsa þannig meðmælum með samningnum. En ef þessir menn eru reiðubúnir að taka mark á lýsingum frá Alþýðusambandinu og Neytendasamtökunum varðandi efnistriði, af hverju eru þeir þá ekki líka reiðubúnir að taka mark á afstöðunni varðandi þjóðaratkvæði? Ég hef ekki heldur séð af fréttum frá Sviss eða Liechtenstein að það hafi gengið mjög erfiðlega í þessum ríkjum að láta þjóðaratkvæðagreiðsluna fara fram. Þvert á móti, það hefur gengið mjög vel. Það er líka athyglisvert ef menn vilja kynna sér umræðurnar um lýðræði innan Evrópubandalagsins að eitt af því sem menn eru þar að ræða er kannski að beita þjóðaratkvæðagreiðslu meira, þ.e. að finna form þar sem fólkið getur tekið afstöðu beint, óháð fulltrúum flokkanna. Það er tvímælalaust eitt af því sem tengist lýðræðisþróun nútímans að halda inn á þessa braut. Ég vil líka láta í ljósi þá skoðun eins og fram kemur í nál. að þótt samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði sé í heild sinni flókinn, þá eru í honum örfá grundvallaratriði sem eru svo einföld og skýr að sérhver landsmaður getur dæmt þau án þess að verja miklum tíma í að kynna sér þá þykku bunka sem liggja hér á borðum þingmanna. Meðal þessara grundvallaratriða er að veita ríkisborgurum Evrópubandalagsins og hinna EFTA-ríkjanna réttindi á flestum sviðum efnahagslífs og vinnumarkaðar hér á Íslandi sem hingað til hafa verið bundin við íslenska ríkisborgara eina. Auðvitað vita allir í þessum sal að þetta atriði, íslenski ríkisborgararétturinn í efnahagsmálum og atvinnumálum, hefur verið eitt af lykilatriðum í sjálfsvitund þjóðarinnar. Slíkt kemur fram í miklum fjölda laga í íslenska lagasafninu. Menn geta haft á því ýmsar skoðanir hvort þetta sé rétt eða rangt að vera með slík atriði. En að afnema þau í prinsippinu gagnvart 350 millj. manna með 1 1 / 2 línu í alþjóðasamningi án þess að þjóðin fái að dæma finnst mér lýðræðislega ekki ganga upp. Menn geta verið með lærðar ræður um að okkar stjórnskipun sé byggð á þingræði og ég veit ekki hvað og hvað. En það bara skiptir ekki máli í þessu samhengi. Ég held þvert á móti, virðulegi forseti, að forustumenn ríkisstjórnarinnar hafi haldið þannig á þessu máli að aldrei geti skapast um það varanleg sátt. Hvers vegna ekki? Í fyrsta lagi vegna þess að þjóðinni var meinað að segja álit sitt með sérstökum hætti. Í öðru lagi vegna þess að frá því að álit Guðmundar Alfreðssonar og Björns Þ. Guðmundssonar komu fram hefur enginn lögfræðingur treyst sér til þess að hrekja þau álit. Þau standa þess vegna á borðum þingmanna sem síðasta orðið sem þingið hefur fengið í sínar hendur um þetta mál. Þá er auðvitað svo tvímælalaust að samningurinn --- sumir segja að sé á þann veg að mikill vafi leiki á, ég segi að enginn vafi sé á að hann brýtur í bága við stjórnarskrána eftir þeim gögnum sem maður hefur og getur kynnt sér. Síðan í þriðja lagi að ríkisstjórnarmeirihlutinn hafnar tillögum bæði frá okkur í Alþb. og væntanlega einnig frá hv. þm. Steingrími Hermannssyni og Halldóri Ásgrímssyni um að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins. Síðan er kannski að bætast við þessa sólarhringana að knýja í gegn afgreiðslu á frv. sjálfu þrátt fyrir mikinn ágreining og ádeilu um tæknigalla frv. vegna þeirra breytinga sem orðið hafa eftir úrslit atkvæðagreiðslunnar í Sviss, þá sé verið að halda þannig á málinu að það sé á engan hátt stjórnmálalega farsælt eða faglegt að samþykkja það. Mér finnst mjög miður að forustumenn ríkisstjórnarflokkanna skulu hafa haldið á þessum þáttum á þann veg að þessi atriði, þjóðaratkvæðagreiðslan, stjórnarskrárþátturinn, form samskipta við Evrópubandalagið þegar ljóst er að EES er ekki til frambúðar og síðan frv. sjálft séu allt saman atriði sem bætist við efniságreining um einstök innihaldsatriði í samningnum sjálfum. Eins og fram kemur í nefndarálitinu og samþykkt stofnana Alþb. í sumar er niðurstaða mín og flokks míns sú að í ljósi þess að því hefur verið hafnað að gefa þjóðinni kost á að segja álit sitt á þessum samningi, í ljósi þess að það liggur fyrir að okkar dómi að samningurinn er tvímælalaust brot á stjórnarskránni, í ljósi þess að enn sem komið er a.m.k. hefur ríkisstjórnarmeirihlutinn á Alþingi ekki viljað fara þá leið að hefja tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið um varanlegt form samskipta okkar, þá teljum við rökrétt og eðlilegt að greiða atkvæði gegn því staðfestingarfrv. sem hér er til meðferðar.

Virðulegi forseti. Flest af því sem kom fram í hinni löngu ræðu hv. þm. var þess eðlis að flestir hljóta að furða sig á því að þessi maður skuli hafa barist fyrir því og unnið að því í ríkisstjórn í á þriðja ár að koma Íslandi inn í Evrópska efnahagssvæðið. Hann hlýtur að skýra það einhvern veginn fyrir sínu fólki. En hv. þm. fjallaði um það núna og gerði það reyndar líka þegar samkeppnislögin voru til umræðu að enginn vafi væri á því að menn væru að brjóta stjórnarskrána eins og hann sagði þá og ítrekaði nú. Hann sagði núna: Hvernig mun mönnum líða þegar Hæstiréttur mun úrskurða hugsanlega að þeir hafi verið að brjóta stjórnarskrána núna? Hann þarf ekki að spyrja okkur slíkrar spurningar því það gerðust þau sögulegu tímamót, svo maður noti orðalag þingmannsins, að þegar hann var í ræðustólnum í þinginu að ræða um samkeppnislögin þá var Hæstiréttur að lýsa því yfir að hann sjálfur og ríkisstjórnin, sem hann sat í, hefðu brotið stjórnarskrána. Það væri enginn vafi á því að undirréttardóminum var breytt vegna þess að lögin stönguðust á við stjórnarskrána, lögin sem hann og hv. þm. 7. þm. Reykn., sem mjög talar um stjórnarskrána stóðu að. Hv. þm. veit því, sem við vitum ekki, hvernig mönnum líður þegar Hæstiréttur tilkynnir að þeir hafi brotið stjórnarskrána.

Virðulegi forseti. Ég tel það jákvætt að hæstv. forsrh. skuli nú þrátt fyrir allt átta sig á því hvað hann er á þunnum ís varðandi þetta stjórnarskrármál, að hann skuli ákveða að koma upp í andsvörum með þennan þátt. Það er staðreynd eins og ég hef sagt að enginn lögfræðingur, sem gegnir trúnaði í þeirri stétt, hefur treyst sér til þess að leggja fram við Alþingi greinargerð eftir að þessar tvær greinargerðir komu fram sem segir að þetta sé í lagi. Hæstv. forsrh., sá eini sem hefur farið fram á völlinn og gert tilraun til þess að ræða við dr. Guðmund Alfreðsson og Björn Þ. Guðmundsson úr hópi starfandi lögfræðinga er hæstaréttardómarinn Þór Vilhjálmsson. Hann mætti á sameiginlegan fund stjórnarskrárnefndar og utanrmn. þar sem þessar tvær nefndir ræddu málið. Þar sagði Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómari að hann teldi þessar deilur vera smotterí. Í sínum huga væri enginn vafi á því að þetta væri í lagi. En, hæstv. forsrh., þessi sami dómari, Þór Vilhjálmsson, var einmitt í minni hluta Hæstaréttar í BHMR-dómnum. Hann var í minni hluta Hæstaréttar í BHMR-málinu. Meiri hluti Hæstaréttar var ósammála Þór Vilhjálmssyni um það hvort lögin um BHMR væru í lagi. Við settum þau í góðri trú, hæstv. forsrh., en við horfum á þá reynslu að Þór Vilhjálmsson reyndist bara hafa rangt fyrir sér. Hann var í minni hluta í Hæstarétti og þess vegna er ég nú að vara hæstv. forsrh. við að sá maður sem hann hefur aðallega lagt traust sitt á í þessu máli, 

Virðulegi forseti. Hv. þm. kannast við það að Hæstiréttur Íslands hefur lýst því yfir að þingmaðurinn hafi tekið þátt í því eða staðið í því stjórnskipulega að brjóta stjórnarskrána. Jafnvel þó hann hafi ekki setið sem þingmaður þá bar hann stjórnskipulega ábyrgð sem hluti af bráðabirgðalöggjafarvaldinu þegar þessi lög voru sett. Hann staðfestir hér að hann átti sig á því að Hæstiréttur hafi lýst því yfir að hann hafi brotið stjórnarskrána þannig að hann veit hvernig mönnum líður þegar þeir brjóta stjórnarskrána. Hann og hv. 7. þm. Reykn. eru þeir einu sem ég veit um í þessum sal fyrir utan þá stuðningsþingmenn hans þar sem liggur fyrir yfirlýsing um það að þeir hafi brotið stjórnarskrána. Þingmaðurinn er að nugga okkur upp úr því að við munum brjóta stjórnarskrána. Hann hefur enga burði til að segja fyrir um það. Þessi hv. þm. tekur jafnframt fram að minni hluti dómsins, annar dómendanna, Þór Vilhjálmsson, sem taldi að hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi ekki verið að brjóta stjórnarskrána, hann hafði ekki vit á málinu. Hann trúði honum ekki þá, hann trúir honum ekki heldur núna. En það liggur fyrir að þessi maður sem er að nugga okkur upp úr því að við kunnum að brjóta stjórnarskrána hefur verið staðinn að því samkvæmt úrskurði Hæstaréttar og hann eiginlega bara fagnar því hér og nú fyrst það vildi svo vel til að Þór Vilhjálmsson var í minni hluta og taldi að þingmenn hefðu ekki brotið stjórnarskrána og hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefði ekki brotið stjórnarskrána, þá gerir hann ekkert með það og fagnar því því það veikir Þór Vilhjálmsson. Það er ekki mergur máls. Mergur máls er að Hæstiréttur úrskurðaði að þessir herramenn hefðu brotið stjórnarskrána þannig að þessir menn geta ekki talað hátt við okkur hina.

Virðulegi forseti. Það fylgir nokkur vandi þeirri vegsemd að vera forsrh. íslenska lýðveldisins. Auðvitað geta menn leyft sér strákapör og skæting í ummælum og komið upp með stæla eins og hæstv. forsrh. gerði áðan. Það fylgir vandi þeirri vegsemd að vera forsrh. íslenska lýðveldisins. Þar verða menn að hafa burði, hæstv. forsrh., til að taka málefnalega á hlutum burt séð frá pólitískum skætingi. Ég er alveg reiðubúinn að ræða BHMR-málið við hæstv. forsrh. ef hann vill við annað tækifæri. Dómur Hæstaréttar í því máli er mjög flókinn. Hann er meira að segja svo flókinn að ýmsir vinir hæstv. forsrh. í lögfræðistétt eins og Jón Steinar Gunnlaugsson lögmaður hafa ekki treyst sér til þess að skýra dóminn almennilega. En það mál er mjög flókið, hæstv. forsrh., það er ekkert einfalt sem við getum afgreitt hér með einhverjum örfáum setningum í karpi í ræðustóli á Alþingi. Það sem er hins vegar merkilegt við þann dóm er að sá maður, Þór Vilhjálmsson, sem var sá eini í fjórmenninganefnd utanrrh. sem kom utan úr stjórnkerfinu sjálfu vegna þess að Gunnar G. Schram hefur unnið margvísleg störf fyrir stjórnkerfið á undanförnum missirum, sá eini sem kom úr dómstól landsins hefur reynst í máli af þessu tagi sem hér hefur verið mikið deilumál vera í minni hluta í Hæstarétti. Auðvitað var BHMR-málið mjög stórt mál. EES-samningurinn er hins vegar margfalt stærri og teygir anga sína um allt þjóðfélagið. Það er eðlilegt að hæstv. forsrh. líði illa yfir því að það skuli koma í ljós að sá skilningur sem Þór Vilhjálmsson hefur á stjórnskipuninni nýtur ekki stuðnings í Hæstarétti. Þegar það leggst við önnur rök, þá held ég að menn ættu að hugsa sig alvarlega um áður en menn neita því að ganga þannig frá málum að þau haldi.

Herra forseti. Ég tel að eðlilegt sé í þessari stöðu að þingmenn geri þá kröfu að þeim verði afhentur þessi dómur Hæstaréttar, að þeir fái í sínar hendur skriflegan dóm Hæstaréttar í þessu máli. Hér hafa verið sögð stór orð, fullyrt hvað Hæstiréttur hafi sagt. Ég ætla ekki að rengja það á þessari stundu. Mér er það ekki ljóst í stöðunni. Mér hafði verið sagt að jafnræðisreglan hefði verið brotin en hvað um það. Hæstv. forseti þingsins gæti auðveldað leitina að sannleikanum í þessu með því að beita sér fyrir að þingmenn fengju í hendur þennan dóm. Tveir fyrrv. ráðherrar Sjálfstfl. hafa hlotið dóma í Hæstarétti fyrir reglugerðir sem þeir hafa gefið út. Þeir dómar eru skjalfestir. Annars vegar var það hv. þm. og fyrrv. ráðherra Pálmi Jónsson, það varðaði fóðurbætisskatt. Hins vegar var það hv. þm. Matthías Bjarnason, fyrrv. ráðherra, það varðaði þungaskatt. Þessir dómar liggja fyrir. Hér er talað um nýjan dóm sem hafi verið felldur gagnvart ráðherrum eða þinginu. Ég tel nauðsynlegt að þingmenn fái þennan dóm í hendur og geti lesið hann til að átta sig á því hvort fullyrðingar forsrh. í þessu sambandi standast eða standast ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli forseta á því að nú eru að hefjast nefndastörf á Alþingi. Ég veit að hv. efh.- og viðskn. hefur verið kvödd til starfa og þar situr sjöundi hver þingmaður eins og kunnugt er. Ég tel auðvitað ekki hæfa að þingfundir standi á sama tíma og nefndarfundir eru haldnir og vil eindregið óska svara við því frá forseta hvort ekki verði þá gefið þinghlé á meðan þessi mikilvæga nefnd er að störfum. Það mun vera milli kl. 6 og 9. Fundir hennar munu hafa verið boðaðir fyrir allmörgum dögum. Þetta er mikilvægur vinnufundur og því eðlilegt að taka tillit til hans.

Komið hefur fram ósk um að hv. efh.- og viðskn. geti haldið fund ótrufluð af því að hér fari fram þingfundur og mun forseti verða við því og fresta þessum þingfundi fyrr en ætlað var. Áður en það gerist vill forseti að gefnu tilefni vegna orða hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrr á þessum fundi, endurtekinna fsp. hv. 18. þm. Reykv. og reyndar fleiri þingmanna, svo og vegna bréfs sem lesið var upp hér á fundinum og forseta barst í hendur nokkru síðar, taka eftirfarandi fram: Í stjórnarskrá og þingsköpum eru skýr ákvæði um það hvaða formskilyrðum lagafrv. þarf að uppfylla til þess að koma á dagskrá Alþingis til umræðu og afgreiðslu. Í fyrsta lagi þarf frv. að vera borið fram af þingmanni eða ráðherra. Í öðru lagi þarf frv. að vera með lagasniði. Í þriðja lagi má frv. ekki vera um breytingar á stjórnarskrá nema þess sé getið í fyrirsögn þess og loks í fjórða lagi þarf að leggja frv. fram eigi síðar en sex mánuðum eftir að þing er sett nema leyfi þingsins komi til. Ekkert þessara skilyrða er að mati forseta í vegi fyrir því að dagskrármálið, sem hér er rætt, geti hlotið umræðu og afgreiðslu. Málið liggur hér fyrir eftir athugun utanrmn. á því. Fyrir liggja nefndarálit og umræða er hafin. Málið er því nú í höndum Alþingis til afgreiðslu við 2. umr. Forseti getur ekki sem slíkur lagt efnislegt mat á frv. Á efni þess ber sá ábyrgð sem frv. flytur, í þessu tilviki ríkisstjórnin og meiri hluti Alþingis, hvernig svo sem hann er saman settur hverju sinni, ber ábyrgð á afgreiðslu máls. Til að kveða skýrt að orði úrskurðar forseti því að þær athugasemdir, sem fram hafa komið um að málinu sé í einhverju áfátt, að það sé ekki ,,þingtækt`` eins og hv. þm. hafa orðað það, séu ekki gildar og því heldur þessi umræða áfram.

Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um það að mál það sem forseti var að enda við að úrskurða um á að vera til umfjöllunar á fundi utanrmn. sem senn verður haldinn. Ég hefði talið hyggilegra að forseti hefði beðið með úrskurð sinn þar til sá fundur hefur verið haldinn vegna þess að ég hygg að það sé mál flestra sem þetta hafa hugleitt að málið þurfi nánari skoðunar við og ég held að þessi úrskurður hafi ekki verið tímabær. Það er alveg rétt sem forseti sagði hér áðan að tiltekin skilyrði eru fest í lög um það hvaða ákvæði frumvörp þurfa að uppfylla. En eitt skilyrði er ekki nefnt vegna þess að það er svo sjálfsagt að það felst í eðli máls, þarf ekki að taka það fram. Það er einfaldlega það skilyrði að sá hlutur sem lög eru sett um sé til. Það er einmitt það sem á vantar í þessu tilviki að í frv. er vísað til samnings sem ekki er til. Það er talað í frv. um samning EFTA-ríkjanna en sá samningur er ekki til eftir að Sviss hefur fellt aðild sína að honum þannig að það sem á vantar er það að sá hlutur sem verið er að setja lög um sé til. Ég endurtek það, þetta er svo sjálfsagður hlutur að löggjafanum hefur ekki þótt ástæða til að taka það sérstaklega fram. Það liggur í eðli máls. Þetta er það skilyrði sem viðkomandi frv. uppfyllir ekki þannig að ég kemst ekki hjá því að benda hæstv. forseta á það að málið þarf nánari skoðunar við. Ég er ekki að segja að meginhlutinn í úrskurðinum sé ekki réttur út af fyrir sig þegar nefnd eru fjögur eða fimm skilyrði sem séu uppfyllt, en það vantar bara aðalatriðið sem liggur í eðli máls að sá hlutur sem frv. fjallar um er ekki til. Það er skilyrði sem hlýtur að verða að uppfylla.

Forseti var að svara því sem snýr að embætti forseta og hans skyldum. Að öðru leyti er það þingsins sjálfs að komast að niðurstöðu efnislega.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka það að sá óvenjulegi atburður hefur gerst að forseti hefur úrskurðað og það þykir mér virkilega fagnaðarefni. Ég kunni öll þau ákvæði sem frú forseti vísaði til og þau koma mér ekki á óvart. Ég er þó ekki sammála þeim úrskurði sem þarna var gefinn og með vísan til þess sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan. Það vantar nefnilega heilbrigða skynsemi í þetta púkk þar sem við erum að fjalla um lagatexta sem verður að taka breytingum eftir að hann hefur verið samþykktur hér á Alþingi. Fyrirsjáanlega verður hann annar en sá sem fyrir liggur á þingskjölunum. Ég vitna enn til bréfs prófessors Björns Þ. Guðmundssonar til frú forseta, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Lagatextinn samkvæmt því frv. sem nú liggur fyrir Alþingi er því ekki í samræmi við raunveruleikann. Af því leiðir, að mínu viti, að íslensk lög leyfa ekki að lagafrv. verði afgreitt frá Alþingi í óbreyttri mynd, hvorki með samþykki eða synjun.`` Ég lýk tilvitnun minni í dr. Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka hv. formanni utanrmn., 3. þm. Reykv., Birni Bjarnasyni, fyrir að verða við ósk minni um að boða fund í nefndinni. Það gerir hann að sjálfsögðu samkvæmt þeirri lagaskyldu sem á nefndarformanni hvílir. Ég mun geyma mér það að ræða þetta frekar þar til sá nefndarfundur hefur verið haldinn. Ég vona að málið skýrist á nefndarfundinum. Frú forseti. Ég endurtek, heilbrigð skynsemi segir mér að þegar við afgreiðum lagatexta hér á Alþingi, þá ætlumst við til að hann standi. Ef við sjáum fram á að hann standist ekki, þá breytum við frv. þannig að lagatextinn geti staðist.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að sá úrskurður, sem nú hefur verið lesinn, liggur fyrir. Það er misskilningur hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. að það hafi verið óviðeigandi að fella þennan úrskurð fyrir fund utanrmn. sem haldinn verður eftir um það bil klukkustund. Þetta mál er ekki lengur á forræði utanrmn. Nefndin hefur skilað þessu inn til þingsins. Menn geta að vísu haldið áfram að ræða mál þar áfram ef þeir vilja og það hefur verið óskað eftir því og sá fundur verður haldinn von bráðar, en það er að sjálfsögðu forseta þingsins að kveða upp úrskurð sem þennan og ef menn vilja ekki una honum eins og fram er komið, þá eiga þeir að óska eftir því að sá úrskurður verði borinn undir þingið sjálft. Það getur enginn tekið slíka ákvörðun fyrir hönd þingmanna. Ef menn vilja ekki una úrskurði forseta þá verður þingið sjálft á endanum að taka af skarið.

Virðulegi forseti. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. þm. Geirs Haarde sem ég vildi leiðrétta. Hann sagði að málið væri ekki lengur á forræði utanrmn. Það er nokkur misskilningur ef hann telur að svo sé. Það sem hefur gerst er það að málið var tekið sérstaklega fyrir í utanrmn. sl. laugardagsmorgun vegna þess að þjóðaratkvæðagreiðslan í Sviss hafði skapað nýja stöðu og það var ákveðið að láta mál bíða í þinginu í síðustu viku vegna þess að í vændum væri ráðherrafundur EFTA um málið. Utanrmn. taldi nauðsynlegt að vinna áfram í málinu og óska eftir sérstakri greinargerð frá sérfræðingum utanrrn. og hugsanlega fleiri lögfræðingum. Síðan kom nefndin saman í gærmorgun til þess að fjalla áfram um málið og þar var skilið við það með þeim hætti að einstakir nefndarmenn töldu að greinargerð sérfræðinga utanrrn. væri fullnægjandi fyrir þá en aðrir nefndarmenn töldu rétt að leitað væri eftir áliti fleiri lögfræðinga. Það er því einfaldlega þannig, hv. þm., án þess að ég ætli að fara að lenda í neinum deilum út af því hér að utanrmn. hefur talið nauðsynlegt að taka málið aftur til umfjöllunar vegna atburðar í Sviss og skoða formlega þætti málsins. Menn geta svo velt því fyrir sér hvað hugtakið forræði þýðir. En það breytir því ekki að utanrmn. er að vinna í málinu, hún hefur ekki hætt vinnu sinni við málið.

Ég hlýt að benda á það, virðulegi forseti, að utanrmn. hefur skilað af sér þingmálinu sjálfu og er nú lokið við að gera grein fyrir fjórum nál. í þessu máli. En það er alveg á hreinu að málið sjálft efnislega er ekki lengur á forræði nefndarinnar, hvort sem hún kallar það til sín aftur síðar meir eins og reyndar hefur komið fram ósk um. Ég bendi á að sá prófessor sem margoft hefur verið vitnað til í þessu máli í dag gerir sér grein fyrir því að rétti aðilinn til að snúa sér til í þessu máli er ekki lengur utanrmn. heldur forseti þingsins því þangað sendi hann bréf sitt í dag. --- Fundarhlé.

Herra forseti. Nokkuð hefur borið á því í dag og í gær að bæði fjölmiðlar og ríkisstjórn kæmu því áleiðis til almennings í landinu að hér væri málþóf og hér væri verið að tefja fyrir framgangi mála. Ég vil taka fram að ég kem beint í þennan ræðustól af nefndarfundi sem enn stendur yfir um mjög mikilvæg mál sem eiga eftir að koma til kasta Alþingis og varða stöðu atvinnulífsins og hafa að sjálfsögðu bein áhrif á afstöðu manna til þess stóra máls sem hér er á ferðinni með óbeinum hætti. Ekki hafa farið fram miklar umræður á Alþingi um þau frv. sem hafa verið flutt í sambandi við hið Evrópska efnahagssvæði. Ég minni á það að einn daginn voru afgreidd til nefnda u.þ.b. 14 frumvörp til efh.- og viðskn. og við höfum í þeirri nefnd unnið sleitulaust undir ágætri forustu formanns nefndarinnar, hv. þm. Vilhjálms Egilssonar, að því að koma þessum frv. frá. Ég minni jafnframt á að ekki urðu mjög miklar umræður um þetta mál við 1. umr. Sannleikurinn er sá að þetta mál allt saman er seint á ferðinni. Með því er ég ekki að kenna hæstv. ríkisstjórn sérstaklega um það eða hv. þm. stjórnarmeirihlutans. Hér er um mjög umfangsmikið mál að ræða og okkar litla stjórnsýslukerfi hefur átt í erfiðleikum með að ljúka því af eðlilegum ástæðum. Þar af leiðandi hefur margt sem varðar þetta stóra mál verið seinna á ferðinni en í nágrannalöndum okkar sem hafa mun fleiri embættismenn til að vinna að því. Ég tel því að það sé mikil ósanngirni að halda því fram að málið hafi sérstaklega tafist vegna málalenginga á Alþingi. Það er rétt að því var frestað um sinn og fyrir því voru ýmsar ástæður, ekki eingöngu fjarvera manna, en ég veit ekki betur en það hafi verið nóg að gera hér á Alþingi í öðrum málum sem bíða afgreiðslu, stórum málum sem við höfum verið að vinna í, í matartímum, á kvöldin og snemma á morgnana, eftir því sem við verður komið. Ég tel því að það sé mikil ósanngirni sem felst í því þegar verið er að senda þau skilaboð til þjóðarinnar að hér séu þingmenn með einhvern leikaraskap og hagi sér enn einu sinni með svipuðum hætti og tíðkast í gagnfræðaskólum. Að vísu man ég ekki eftir því að menn hafi látið neitt sérstaklega illa þegar ég var í gagnfræðaskóla.

Þú varst ekki í Hagaskóla.

Ég er að vísu ekki kunnugur í þeim tiltekna skóla, en ég hef ekki haft neinar sérstakar spurnir af því að hann hafi verið frægur fyrir ólæti. Þannig að ég tek því ekki að við séum með málflutningi okkar að tefja fyrir þessu máli. Hitt er svo annað mál að framvinda þessa máls, sem á sér orðið langa sögu, hefur um margt verið athyglisverð og ég tel að það megi læra ýmislegt af þeirri reynslu. Þegar þetta mál bar fyrst á góma þá var önnur ríkisstjórn undir forustu þáv. forsrh. Steingríms Hermannssonar. Í þeirri ríkisstjórn sat ég m.a. og ýmsir aðrir þingmenn sem hér eru inni og jafnframt hæstv. utanrrh. Það kom fljótt í ljós að illa gekk að ná samstöðu um málið milli ríkisstjórnar og Alþingis. Sjálfstfl. gat ekki staðið að málum með þeim hætti sem þáv. ríkisstjórn vildi og ég man ekki betur en þáv. formaður Sjálfstfl. hafi lýst því yfir að þáv. utanrrh. og núv. utanrrh. hafi brotið samstöðuna í málinu. Með þessu er ég ekki að koma á framfæri neinum sérstökum ásökunum á hæstv. utanrrh. Þegar núv. ríkisstjórn tók við kom fljótt í ljós að illa gekk að halda uppi samstöðu milli Alþingis og ríkisstjórnar í þessu máli og við sem höfum starfað í stjórnarandstöðu höfum ýmsir talið og fundist að við hefðum í sjálfu sér lítið að segja í þessu máli og lítil afskipti af því til áhrifa og lítið getað haft áhrif á framvindu þess, enda ekki sérstaklega eftir því leitað og greinilegt að hæstv. utanrrh. hefur talið að þar væri oft og tíðum ekki að finna mikinn stuðning. Ég tel að þessi reynsla segi ákveðna sögu og ég tel að margt af því sem hæstv. utanrrh. hefur gert og sagt að undanförnu og á liðnum árum hafi orðið til þess að vekja upp úlfúð í málinu milli Alþingis og ríkisstjórnar og jafnframt að vekja upp óþarfa úlfúð í landinu. Ég er þeirrar skoðunar að í stórum málum sem þessum eigi að reyna að mynda sem breiðasta samstöðu. Það voru áreiðanlega mistök í fyrri ríkisstjórn að stjórnarandstaðan þá, bæði Sjálfstfl. og Kvennalistinn, sem voru nokkuð samstiga í málinu þá að mestu leyti, komu ekki að því í meira mæli og var vissulega slæmt að svo skyldi fara að Sjálfstfl. og Kvennalistinn sáu sig tilneydda til þess að flytja vantraust á þáv. ríkisstjórn til þess að lýsa yfir sérstöku vantrausti á allan málatilbúnað. Það hefur ekki gengið svo langt í samskiptum Alþingis og ríkisstjórnar í tíð þessarar ríkisstjórnar að núverandi stjórnarandstaða hafi flutt vantraust á núv. ríkisstjórn í sambandi við þetta mál þó mörg stór orð hafi fallið og margir rætt það og komið fram með hugmyndir um að ástæða væri til þess, sérstaklega í ljósi þess að ekki hefur verið fallist á kröfur um þjóðaratkvæðagreiðslu í málinu. Ég skal játa það að ég var ekkert sérstaklega hrifinn af hugmyndinni um þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál í upphafi, fyrst og fremst vegna þess að ég sá ekki alveg hvernig væri hægt að búa það í nægilega góðan búning. En eftir því sem á hefur liðið hefur mér orðið ljóst að það hefur ekki tekist að upplýsa almenning nægilega vel um þetta mál og við stjórnmálamenn berum vissulega á því verulega ábyrgð og þá náttúrlega fyrst og fremst þeir sem standa að ríkisstjórn á hverjum tíma en að sjálfsögðu jafnframt stjórnarandstaðan. Mér var alveg ljóst að ef efnt yrði til þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál þá hefðum við þingmenn þær skyldur að fara út á meðal fólksins og halda fundi um það og taka þátt í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu. Það hefur enginn látið sér detta það í hug að þingmenn ættu að fara í hlé á meðan sá málflutningur ætti sér stað. Með því hefði gefist tími til að fjalla um málið á þverpólitískum vettvangi því sannleikurinn er sá að það eru skiptar skoðanir um þetta mál í öllum stjórnmálaflokkum, meira eða minna. Ég hlustaði fyrir stuttu á formann Alþb. flytja ræðu sína um þetta mál og ég tel að það sé engin ósanngirni að halda því fram að það er nokkur blæbrigðamunur milli hans og hv. 4. þm. Austurl. í þessu máli. Kemur það ekkert á óvart og ekkert óeðlilegt við það í máli sem þessu. Þetta er á engan hátt sagt til minnkunar þeim þingmönnum sem þar eiga í hlut eða þeim flokki sem þar á í hlut og það vita allir þingmenn sem hér eru inni að slík skoðanaskipti eiga sér að sjálfsögðu stað. Ríkisstjórnin vildi ekki grípa þetta tækifæri sem hefði áreiðanlega orðið henni frekar til ávinnings að mínu mati. En hvað um það, það var ekki gert og ég tel það vera mjög miður. Ég hef orðið var við það að eftir því sem á hefur liðið hefur komið upp meiri áhuga fyrir því að fá upplýsingar um þetta mál, áhugi sem var ekki fyrir hendi í nægilega ríkum mæli í síðustu kosningabaráttu. Það er alveg rétt sem m.a. hv. þm. Björn Bjarnason hefur lagt áherslu á að þetta mál var að sjálfsögðu rætt í síðustu kosningabaráttu. Ég var einn af þeim sem ræddu það á flestum kosningafundum, bæði með öðrum flokkum og í mínum eigin flokki. En ég var jafnframt var við það að það var ekki mjög mikill áhugi hjá almenningi að spyrja um málið og einhverra hluta vegna var það ekki nægilega þroskað og komið á það stig að fólk væri tilbúið að opna sig um það, a.m.k. ekki í nægilega ríkum mæli. En þetta er allt að baki og í sjálfu sér ekkert um það að segja. Það má einnig geta þess að í fyrrv. ríkisstjórn var þetta mál í mjög ríkum mæli í höndum utanrrn. Við sem vorum í öðrum ráðuneytum komum vissulega að málinu en ég vil ekkert neita því að mér fannst það vera í of miklum mæli í höndum utanrrn. þótt að fyrir það væri að nokkru bætt með því að sérstök ráðherranefnd fjallaði um málið með utanrrh. En það leiddi ekki til þess að fagráðherrar, eins og t.d. landbrh. og að nokkru leyti sjútvrh., kæmu í nægilega ríkum mæli að því að mínu mati. Þetta er mitt mat eftir á og ég hef sömu tilfinninguna nú og jafnvel enn frekar en áður því að hæstv. utanrrh. hefur verið falið þetta mál í núv. ríkisstjórn í enn meira mæli og mér er ekki kunnugt um að með honum hafi starfað sérstök ráðherranefnd, en væntanlega ríkisstjórnin í heild. Má skilja svo að hæstv. utanrrh. hafi oft og tíðum haft mjög frjálsar hendur í málinu. Staðreyndin er sú að umræða um þetta mál hefur mótast af svörtu og hvítu. Hæstv. utanrrh. hefur verið helsti talsmaður málsins út á við og talað afar fagurlega um það oftast og talið að á því væru fáir gallar. Það hafa í sjálfu sér ekki myndast mörg samtök hér á landinu í málinu en þó sérstaklega samtökin Samstaða. Mér finnst að málflutningur þeirra samtaka hafi oft á tíðum verið mjög neikvæður og nánast oft á tíðum öfgafullur og samtökin hafa málað þetta mál í mjög svörtum litum. Staðreyndin er sú að hér er um mjög umfangsmikið mál að ræða sem er flókið, hefur margar hliðar, hefur marga kosti og marga galla. Oft hefur ekki tekist að koma þessari réttu mynd til skila. Málið á sér langa sögu og það má kannski segja að það megi rekja það aftur til EFTA. Það kom fljótt í ljós að EFTA var ekki nægilegt viðskiptabandalag fyrir okkur Íslendinga því það reyndist nauðsynlegt að ná samningum við Efnahagsbandalagið og bókun 6 var sú niðurstaða sem fékkst á því máli og var talin góð lausn á þeim tíma. Sú lausn var sérstaklega góð vegna þess að þegar við gengum frá samningum var almennt gert ráð fyrir því að Noregur mundi ganga í Efnahagsbandalagið og því var niðurstaðan e.t.v. hagstæðari okkur Íslendingum en annars hefði orðið. Þessi bókun og þessi samningur hefur dugað okkur vel. Hins vegar er alveg ljóst að sá samningur er okkur ekki nægilegur í dag. Hann er 20 ára gamall og er gerður á tímum þar sem aðstæður voru aðrar og það var alveg ljóst að við þyrftum að fá viðbótarsamninga um okkar mál. Það var á þessum grundvelli sem var ákveðið að verða samstiga hinum EFTA-þjóðunum í sambandi við frekari samninga við Efnahagsbandalagið. Það var umdeild ákvörðun á sínum tíma og um það var deilt á Alþingi. Það var ákvörðun sem ég stóð að og taldi rétta og tel hafa verið rétta enn þann dag í dag. Það er nú svo með öll vandasöm mál að það þýðir lítið að útiloka ákveðnar leiðir nema maður geti gert sér nokkra grein fyrir því hvaða aðrir kostir séu að settu marki og við verðum líka að gera okkur grein fyrir því hvað það er sem við stefnum að. Við þurfum að skapa okkur viðunandi stöðu í Evrópu miðað við ástandið þar í dag, en við höfum þurft að svara því hvað við viljum ganga langt til þess að ná því markmiði sem við sækjumst eftir. Í fyrsta lagi er alveg augljóst að við verðum að sækjast eftir betri aðgangi fyrir vörur okkar á þessu stærsta markaðssvæði heimsins, eins og það mun trúlega líta út ef frá er skilið það markaðssvæði sem er verið að mynda milli Bandaríkjanna, Mexíkó og Kanada og mun e.t.v. stækka. Sá samningur sem nú liggur fyrir tryggir okkur vissulega mun betri markaðsaðgang en við höfðum. Það hefur verið upplýst að við munum fá tollfrelsi fyrir sjávarafurðir okkar sem nemur um 93% af útflutningsvörum okkar sem er mikil bót frá því sem áður var, en það er ekki aðalatriðið heldur líka hvaða þróunarmöguleika það gefur. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að hér er ekki um neina fullnægjandi niðurstöðu að ræða og við hljótum að stefna að því að fá betri niðurstöðu í sambandi við það mál og stefna að tollfrelsi fyrir allar vörur okkar. Ég geri mér hins vegar vel grein fyrir því að það var ekki hægt að búast við því að það yrði algjört tollfrelsi miðað við það hvað hér var erfitt að sækja fram. Vandamál okkar er það að við erum fyrst og fremst matvælaframleiðendur og það er svo með matvæli á heimsmarkaði að það tíðkast mjög að niðurgreiða þau, styrkja framleiðsluna og halda uppi margvíslegum verndarstefnum. Það var einmitt í ljósi þess að menn töldu það verða betra og árangursríkara að sækja fram með hinum EFTA-þjóðunum. Ég tel jafnframt að við verðum að reyna að fá fram niðurfellingu á öðrum vörum sem ekki hefur tekist núna eins og ég sagði áðan, og legg á það áherslu við hæstv. ríkisstjórn, að áfram verði haldið á þeirri braut. Ég vil líka leggja áherslu á það að ég tel að við höfum verið að sækjast eftir aukinni samvinnu við þetta svæði, t.d. við atvinnurekstur og fyrirtæki í Evrópu og ég tel að þeir möguleikar hafi opnast og vonandi verður það til góðs. Þá skiptir miklu máli að atvinnurekstur okkar sé vel í stakk búinn til að taka þátt í þessari samvinnu en það er því miður ekki svo að hann sé sérstaklega vel undir það búinn um þessar mundir. Ástæðurnar eru margar og m.a. þær að við höfum lent í kreppu, aflabresti, sumt af mannavöldum og sumt af völdum náttúrunnar. En það er þá mikilvægt að núv. ríkisstjórn hafi skilning á þessum aðstæðum atvinnulífsins og komi til móts við þessar aðstæður. Það stendur yfir fundur niðri í þingflokksherbergi Sjálfstfl. með helstu forustumönnum atvinnulífsins í landinu. Þessir forustumenn atvinnulífsins hafa lagt á það áherslu að ljúka samningnum sem fyrst. En sömu forustumenn leggja líka áherslu á það að það verður að vera meiri skilningur á aðstæðum atvinnulífsins. Svo ég vitni nú í orð, sem féllu áðan, þá sagði einn af þessum forustumönnum: Það má ekki skerða samkeppnishæfni fyrirtækjanna eins og ferðamennskunnar og það má ekki gera hluti sem eru í bága við alla heilbrigða skynsemi. Þetta eru ekki mín orð, þetta eru orð eins helsta forustumanns atvinnulífsins þegar hann er að halda því fram að hér sé verið að gera hluti sem ganga í bága við alla heilbrigða skynsemi. Hann telur það ganga í bága við heilbrigða skynsemi að leggja sérstakan skatt á ferðaþjónustuna í landinu, atvinnugrein sem er einn helsti vaxtarbroddur landsmanna. Jafnframt kom fram að það mætti í skattlagningu ekki heldur ganga gegn meginatriðum stjórnarskrárinnar að því er varðaði jafnræðisregluna, og hæstv. forsrh. var einmitt að rifja upp nýgenginn dóm í því máli, en það lýsir sér m.a. í því að það stendur til að fella niður aðstöðugjald af fyrirtækjum en það stendur ekki til að fella niður landsútsvar. T.d. á fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðjan að borga aðstöðugjald áfram. Fyrirtæki eins og Sementsverksmiðjan á að borga aðstöðugjald áfram. Fyrirtæki eins og Áburðarverksmiðjan er e.t.v. sérstaklega viðkvæmt í sambandi við opnun á markaðnum. Það eru margir sem óttast að það fyrirtæki muni ekki lifa það af. Það hefur lifað af ýmsar hörmungar og m.a. kom það fyrir að þar varð ákveðið slys og þá risu ýmsir upp og töldu rétt að loka strax og leggja niður vinnustað þar sem er starfa nálægt 200 manns. Ég hef þá trú að þetta fyrirtæki geti spjarað sig en það verður að búa við sambærilegar aðstæður og önnur fyrirtæki í Evrópu. Ef þessi skattur á að vera sérstaklega á Áburðarverksmiðjunni og jafnvel komi til önnur atriði sem skekkja samkeppnisstöðuna þá mun það að sjálfsögðu ekki lifa. Ég er með þessu að leggja áherslu á það að ekki er nóg að opna markaði öðruvísi en að hafa sambærilegar reglur um samkeppni fyrirtækjanna. Við höfum nýlega samþykkt og afgreitt ný samkeppnislög, sem er mikið framfaramál að mínu mati, en það er ekki mikið framfaramál í sjálfu sér ef fyrirtækin búa ekki við bærilegar aðstæður. Til þess að þau geti tekið þátt í aukinni samvinnu í Evrópu verða þau að búa við sambærileg skilyrði. Ég vil leggja áherslu á að við erum með þessum samningi líka að sækjast eftir meiri þátttöku í rannsókna- og þróunarstarfsemi í Evrópu og ég tel að þessi samningur opni þar marga möguleika sem þarf að skipuleggja hvernig við getum tekið þátt í þótt ég geri mér ekki nægilega vel grein fyrir því hvernig það geti orðið, en þar er mikilvægt að hið opinbera stuðli að því með ýmsum hætti og samvinnu við atvinnulífið. Við erum jafnframt að sækjast eftir því að fólk okkar eigi möguleika á því að afla sér menntunar og reynslu í Evrópu og ég tel að þeir möguleikar hafi opnast. Ég tel það líka vera mikilvægt fyrir okkar fólk að eiga aðgang að vinnumarkaði Evrópu og ég er ekkert sérstaklega hræddur við það að aðrar þjóðir fái aðgang að vinnumarkaði okkar. Ég tel að reynslan af norræna samstarfinu sé ekki þannig að þar sé sérstök ástæða til mikillar hræðslu. Ég vil jafnframt leggja áherslu á það að við hljótum í þessu sambandi að vilja halda sterkum tengslum við Norðurlöndin og Evrópu, ekki síst í ljósi þeirrar lýðræðisþróunar sem við höfum verið með í að skapa innan Norðurlandasamstarfsins, innan Atlantshafsbandalagsins og þeirra öryggishagsmuna sem við höfum haft þar að leiðarljósi á síðustu áratugum. Þetta eru atriði sem skipta pólitísku máli þegar þetta mál er metið í heild sinni. Það er ekki síst af þessum ástæðum öllum að ég hef talið nauðsynlegt og rétt að taka þátt í þessum samningum og ég hef talið það vera versta kostinn af öllum að standa fyrir utan og eiga ekki þátt í að móta það mál sem hér er komið á lokastig. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að hægt sé að ná betri stöðu með samningum en að standa til hliðar og láta þróunina líða fram hjá sér eins og oft hefur gerst með mörg lönd í gegnum tíðina og það hefur ekki alltaf tekist vel. Í þessu máli höfum við gert ýmsa fyrirvara. Sumir hafa náðst fram, aðrir ekki. Það er sjálfsagt eins og gengur í samningum að maður getur ekki haft allt eins og maður helst vildi og verður þá að leggja á það heildarmat hvort þeir fyrirvarar sem ekki hafa náðst fram séu svo miklir að ekki sé rétt að vera með. Ég hef áður vikið að sameiginlegum vinnumarkaði. Það hafa líka verið gerðir fyrirvarar að því er varðar fjármagnsflutninga. Ég er þeirrar skoðunar að íslenskir atvinnuvegir þurfi að hafa möguleika á því að kaupa þjónustu sína á því verði sem gengur og gerist á alþjóðlegum mörkuðum til þess að geta staðist samkeppni. Ég er hins vegar viss um að það er nauðsynlegt fyrir íslenskar fjármálastofnanir að styrkja samkeppnisstöðu sína og ef þær hafa styrkt samkeppnisstöðu sína nægilega vel þá er ekkert því til fyrirstöðu að opna fyrir meiri samkeppni. Ég hef hins vegar miklar efasemdir um það að fjármálastofnanir okkar hafi mjög sterka samkeppnisstöðu í dag og því er ég þeirrar skoðunar að hér þurfi að fara varlega og meta sérhvert skref. Ég er ekki með því að segja að ég telji að við þurfum að fá einhverja varanlega vernd, heldur hæfilegan aðlögunartíma og þann aðlögunartíma eigum við að nota. Mér finnst það óðagot sem hefur verið að undanförnu um að það verði að breyta ríkisbönkunum sem fyrst í hlutafélög og selja þá í meira eða minna mæli og selja þá á lágu verði eins og hæstv. fjmrh. vildi, sérstaklega að því er varðaði Búnaðarbankann, sé atriði sem ekki liggur á heldur liggi meira á að styrkja samkeppnisstöðu og stöðu þessara mikilvægu fjármálastofnana. Ég hef ekki getað stutt þann hraða sem hæstv. ríkisstjórn virðist vilja hafa í því máli, þótt þar hafi nokkuð verið hægt á. Hins vegar er vont að eyða tímum og kröftum í mikla umræðu um slík mál sem ekki ná fram að ganga því það er skaðlegt fyrir viðkomandi stofnanir og ég tel að þessi umræða öll hafi heldur verið til skaða en hitt. Með því er ég á engan hátt að útiloka það að ekki megi breyta bönkum í hlutafélög og ég lít ekki á það sem neitt trúaratriði að ríkið þurfi að eiga stærstu bankana í landinu, en ég vil hins vegar minna á það að á Norðurlöndunum hefur þessi starfsemi að meira eða minna leyti lent á ríkinu, jafnvel þótt um einkabanka hafi verið að ræða. En mikilvægasti fyrirvarinn af öllum varðar náttúruauðlindir okkar og um það hefur verið full samstaða. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það leyfisveitingakerfi sem hefur gilt að því er varðaði nýtingu orkulinda hér á landi sé nægilegt til að tryggja yfirráð okkar yfir þeim. En ég hef skilið hæstv. ríkisstjórn þannig að hún stefni að því að breyta eignarhaldi orkufyrirtækjanna og breyta þeim í hlutafélög og setja hlutabréfin á almennan markað. Ekki hafa komið fram nægilega mótaðar hugmyndir um það en ljóst er að ef þetta verður gert þá mun það ekki tryggja yfirráð okkar yfir orkulindunum. Það er eitt af því sem skapar nokkra óvissu í sambandi við það mál. Að því er varðar landið, sem er stórt og viðkvæmt mál, þá hafa komið fram hugmyndir hvernig það megi tryggja. Það er jafnframt sagt að ekki sé líklegt að það mál nái fram að ganga í óbreyttu formi en þar eru settir fyrirvarar sem eru gagnlegir að mínu mati. Ég viðurkenni það hins vegar að staðan er sú í dag að það er engin trygging fyrir því að erlendur aðili geti ekki eignast land á Íslandi hvað svo sem líður samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég læt mér ekki detta það í hug að margt af því sem við óttumst í sambandi við þetta mál komi ekki til framkvæmda með einum eða öðrum hætti, hvað sem líður samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Lífið er ekki með þeim hætti að hægt sé að standa alveg utan við allt það sem þar stendur til bóta og taka engan þátt í því og að við þurfum á engan hátt að aðlaga okkur að því stóra markaðssvæði og öllum þeim fjölda sem þarna býr. Samskipti okkar eru það mikil við þessar þjóðir að við höfum alltaf orðið fyrir verulegum áhrifum frá þeim með einum eða öðrum hætti. Löggjöf okkar hefur mótast undir áhrifum frá norrænni löggjöf og evrópskri löggjöf svo dæmi sé tekið. Eitt vandmeðfarnasta málið í sambandi við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði er yfirráð okkar yfir fiskveiðiauðlindinni og trygging fyrir því að við sjálfir stjórnum veiðum og stjórnum því hvert hráefnið fer. Um þetta eru engar deilur og eru allir sammála því að við verðum að hafa þjóðbundið forræði yfir fiskveiðiauðlindinni sem er í andstöðu við Evrópusáttmálann, en EB byggir fiskveiðistjórnun sína á kvótum til einstakra ríkja en úthlutar þeim með miðstýrðum hætti. Þetta er ein af þeim stóru ástæðum fyrir því að það er útilokað fyrir Íslendinga að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. En vandamálið verður hins vegar meira þegar rætt er um fiskvinnsluna. Það eru mikil tengsl á milli veiða og vinnslu og hefur verið reynt að koma upp fyrirvörum í þessu sambandi þannig að frumvinnsla sé á okkar hendi en erlendir aðilar megi eiga í í framhaldsvinnslu. Í því sambandi verður maður að viðurkenna að íslenskur fiskur er ekki eingöngu unninn á Íslandi heldur jafnframt erlendis. Því getur valið stundum staðið á milli þess hvort eigi að vinna hann hér heima eða erlendis. Í þessu skyni höfum við komið upp verksmiðjum erlendis til þess að komast inn á markaði. Þótt við búum yfir mikilli tækniþekkingu þá er tækniþekking annarra þjóða mikil, þjóða sem hafa náð langt á sviði iðnaðarmála og á sviði markaðsmála, og það hefur verið nauðsynlegt fyrir okkur og er enn nauðsynlegt að hafa möguleika til nánari samstarfs við þessar þjóðir. Það er líka ljóst að mikið af þeim fiskafurðum sem héðan eru fluttar fara til áframhaldandi vinnslu erlendis. Það á við um marga markaði í Evrópu en það á ekkert síður við markaði okkar í Austurlöndum. Þegar því er haldið fram að þar séu gífurlegir möguleikar fyrir fullunnar íslenskar sjávarafurðir þá er það að mínu mati ekki rétt. Það eru vissulega miklir möguleikar en t.d. fer mikið af þeim fiski sem við flytjum til Japans til áframhaldandi vinnslu í Japan. Það á við um grálúðuna, það á við um karfann, það á við um rækjuna og síldina. Þegar ég hef spurt Japani um það hvort þeir geti ekki komið til samstarfs hér á landi um fullvinnslu hér, þá hafa þeir stundum svarað því að það sé út af fyrir sig hægt en það sé of dýrt. Þeir mæli frekar með því að fara út í slíkt samstarf í Kína vegna þess að þar sé ódýrt vinnuafl og þegar laun hækki í Kína í framtíðinni þá sé kominn þar stærsti markaður heimsins. Oft er erfitt að eiga við slíka röksemdafærslu en það eru ekkert annað en staðreyndir sem minna okkur á það að við erum komnir inn í alþjóðlega samvinnu, inn í alþjóðlega hringiðu og markaðir sem við höfum í Austurlöndum og í Bandaríkjunum eru að mínu mati ekki þess eðlis að þeir taki við mörkuðunum í Evrópu. Við þurfum á öllum þessum mörkuðum að halda og þurfum að tryggja stöðu okkar á öllum mörkuðum þar sem hagstætt er að selja. Það er mikill misskilningur þegar því er haldið fram að íslenskur fiskur sé svo eftirsóttur að það þurfi lítið að hafa fyrir því að selja hann. Við getum nokkurn veginn verið hér og beðið eftir því að menn nái í hann. Það er ekki rétt og það minnir e.t.v. á þær hugmyndir sem voru einu sinni uppi um lambakjötið þegar margir héldu því fram að það væri ekkert mál að selja íslenskt lambakjöt erlendis, það þyrfti bara að gera eitthvað í því. Það gekk svo langt að menn héldu því fram að það væri rétt að byrja að framleiða mun meira til þess að hafa nægilegt kjöt á væntanlega markaði.  Eitt af því sem hefur verið mjög erfitt í sambandi við þetta mál er krafa Evrópubandalagsins um aðgang að íslenskri landhelgi gegn því að við fáum aðgang að markaði EB. Við höfum verið sammála um það að þessum kröfum bæri að hafna. Mér hefur hins vegar verið það alveg ljóst lengi að það yrði erfitt að komast hjá því að gera samning á sjávarútvegssviðinu sem jafnframt fæli í sér að gerður yrði samningur um takmarkaðar veiðiheimildir og þá jafngildar veiðiheimildir. Vegna þess að okkur var þetta ljóst þá var unnið að því og sá undirbúningur var hafinn meðan ég sat í ríkisstjórn. Ég vil minna á það hversu erfitt þetta mál var að ég sem sjútvrh. fór aðeins einu sinni til Brussel til að tala við þarlend stjórnvöld. Ég get alveg fullvissað menn um það að það sýndist mér ekkert sérstaklega auðvelt og ég get því vel haft vissa samúð með hæstv. utanrrh. að hafa þurft að umgangast það bírókratí allt saman í jafnmörg ár og alla þessa daga og allar þessar nætur sem hann hefur þurft að taka þátt í því. En þegar áttu sér stað samtöl um þetta mál á árinu 1989 voru viðbrögðin margvísleg og ætla ég að vitna í nokkur ummæli. Ég vil t.d. minna á það að þáv. formaður Sjálfstfl., núv. sjútvrh., sagði, með leyfi forseta: ,,Við eigum að hefja viðræður við Evrópubandalagið til þess að styrkja íslenska hagsmuni en ekki til þess að gefa eftir af rétti Íslendinga.`` Morgunblaðið sagði leiðara um þetta leyti, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin á að víkja til hliðar hugmyndum sem hafa því miður kviknað hjá henni um að veita öðrum þjóðum veiðiheimildir innan okkar fiskveiðilögsögu. Slíkt kemur ekki til greina og þjóðir munu ekki þola nokkurri ríkisstjórn eða nokkrum stjórnmálaflokki slíkar tilslakanir. Það verður að láta á það reyna hvort við getum náð samningum við EB-ríkin um gagnkvæma viðskiptahagsmuni án þess að hleypa fiskiskipum þeirra á ný inn í okkar fiskveiðilögsögu. Það hefur ekkert komið fram um að það sé ekki hægt. Þess vegna eiga stjórnmálamenn og aðrir að hætta að tala um veiðiheimildir erlendra þjóða í fiskveiðilögsögu okkar. Við getum talað við aðrar þjóðir um öll mál og samið við þær til að tryggja hagsmuni okkar en það semur enginn um fjöreggið sitt.`` Þetta var skoðun þessa víðlesna dagblaðs á þeim tíma og mér er nær að halda að þeir ritstjórar sem stýrðu pennanum þá stýri honum enn í dag en það kveður við nokkuð annan tón því á þeim merka degi 1. des. 1992 endaði leiðari Morgunblaðsins með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Samningurinn um fiskveiðimál er síðasta óvissuatriðið í tengslum við aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði. Nú þegar þessari hindrun hefur verið rutt úr vegi ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að Alþingi samþykki loks samninginn um EES og fylgifrumvörp hans.`` Blaðið hafði áður vitnað beint í fréttatilkynningu utanrrn. og segir: ,,Er hlutur Íslands metinn sem 20% verðmætari en hlutur Evrópubandalagsins.`` Má segja að þessi leiðari sé eiginlega endursögn á fréttatilkynningu utanrrn. Ég man ekki til þess að 8. mars 1989 hafi verið gefin út fréttatilkynning frá utanrrn. um þær viðræður sem áttu sér stað í Brussel. Þessum fréttatilkynningum frá utanrrn. hefur heldur fjölgað og ég skal játa það að ég næ ekki að lesa þær allar, enda eru þær sumar hverjar um það sem kalla má smámuni en hitt er svo annað mál að það er ágætt að gefa út fréttatilkynningar um það sem um er að vera. Því er haldið fram af hæstv. ríkisstjórn að hér sé um jafngildar veiðiheimildir að ræða sem hefur verið grundvallaratriði í þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar að það sé langt frá því og það er enn þá fjær að það sé rétt að við höfum fengið 20% verðmætari veiðiheimildir en Evrópubandalagið. Hins vegar ef það hefur verið hugarfarið, sem hefur ríkt við samningaborðið, þá er kannski von að árangurinn sé ekki betri. Ég man eftir því í umræðum fyrir stuttu að hæstv. utanrrh. talaði um karfatitti. Og eitt sinn sagði hann: Þetta er svona á við afla tveggja vertíðarbáta. Hann hefur viðhaft þann tón að hér sé um lítið mál að ræða sem skiptir litlu máli og auðvitað hefur sá tónn borist til Brussel. Það merkilegasta er að það hafi verið gripnir stuðlar sem notaðir eru í kvótakerfinu og þeir hafðir til brúks sem heilagur sannleikur í þessu máli og er það alveg nýtt fyrir mér að hæstv. utanrrh. skuli hafa slíka oftrú á kvótakerfinu og þeim gögnum sem á bak við það eru. En það er náttúrlega alveg fráleitt að nota slíka hluti í samningaviðræðum. Þegar menn semja þá reyna menn að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því hvers virði hluturinn eða heimildin er fyrir gagnaðilann og heimildin sem við eigum að fá fyrir okkur. Hvers virði eru svo þessi 3.000 tonn af karfa fyrir Efnahagsbandalagið? Upphaflega átti þetta að vera 70% langhali og að mínu mati gat þá verið um ásættanlegan samning að ræða vegna þess að þetta er vannýttur stofn, en það stóðst ekki. Evrópubandalagið metur 3.000 tonn af karfa sem 2.600 þorskígildi og hæstv. utanrrh. skaut á það vorið 1991 og hafði það eftir útvegsmönnum eða fulltrúum sjávarútvegsins að hér gæti verið um 200 millj. að ræða. Þjóðhagsstofnun reiknaði út á sl. vori stuðla fyrir helstu fisktegundir, annars vegar byggt á innlendum löndunum og hins vegar byggt á löndunum í heild sinni. Ef þorskur er metinn 1, þá er karfi þar metinn 0,7 og loðna 0,04. Ef litið er á meðalverð alls afla á Íslandsmiðum á árinu 1991 þá er verðið á þorski 70,88 kr. af óslægðum þorski þannig að þegar miðað er við slægðan þorsk þá hækkar það. Af karfa 62,36 kr. og af loðnu 3,96 kr. Það má öllum vera ljóst að sú loðna sem á að koma í okkar hlut veiðist væntanlega í lok vertíðar og er þess vegna verðminni en meðaltalið og það er mitt mat að það sem við fáum í okkar hlut sé ekki meira en helmingur af því sem Evrópubandalagið fær í sinn hlut. Að vísu getur enginn fullyrt alveg um þetta nema í ljósi reynslunnar og það má best finna út úr því með því að spyrja þá sem nú stunda útgerð hvort einhver sé tilbúinn að skipta á karfaheimildum og loðnuheimildum til veiða á þessari vertíð þegar kemur fram á vertíðina. Ég held enginn maður finnist sem er tilbúinn til þeirra skipta og þar af leiðandi er alveg ljóst að hér er ekki um jafngildar veiðiheimildir að ræða og það þýðir ekkert fyrir hæstv. ríkisstjórn að koma og kynna það mál með þeim hætti. Er alveg ótrúlegt að hæstv. utanrrh. skyldi leyfa sér að kynna það þannig að við hefðum fengið meira í okkar hlut, ekki síst með tilliti til þeirrar óvissu sem er að því er varðar loðnustofninn. Það hefur því verið brugðið út af því að halda sig við jafngildar veiðiheimildir. Nú má vel vera að hæstv. utanrrh. vilji halda því fram að það hafi ekki verið hjá því komist en þá er miklu nær að viðurkenna það og segja það í stað þess að halda því fram að hér sé um jafngildar veiðiheimildir að ræða. En það er alveg ljóst að ég get ekki stutt samning á þessu sviði sem byggir á því. Ég tel að þetta mál eigi að taka upp við Evrópubandalagið nú þegar vegna þess að eftir því sem ég best skil þá mun sjávarútvegssamningurinn væntanlega frestast um eitt ár þar sem hið Evrópska efnahagssvæði tekur ekki gildi fyrr en hugsanlega á miðju næsta ári en þá var gert ráð fyrir því að sjávarútvegssamningurinn tæki gildi um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, nú í upphafi árs. En mér finnst ekki koma til greina að hann taki gildi um mitt næsta ár því að gert hefur verið ráð fyrir því að við veiddum fyrst þessa loðnu áður en þeir veiddu karfann. Karfi er eftirsóttur um þessar mundir og ástæðan sú að karfaveiðin er betri en önnur veiði og þar af leiðandi er meiri eftirspurn eftir slíkum veiðiheimildum en því miður er lítill áhugi fyrir loðnuveiðum um þessar mundir. Vissulega væri ástæða til að rekja margt fleira í þessu máli, en tímans vegna ætla ég ekki að eyða miklu lengri tíma í það. Margir fleiri þurfa að komast að og tjá hug sinn um þetta stóra og mikilvæga mál. Ég vil að lokum segja það að ég hef verið samþykkur því frá upphafi að ganga þessa götu og tel að lítið annað hafi verið að gera en að ganga hana til enda. Ég tel mig hins vegar ekki geta tekið pólitíska ábyrgð á þessu máli og vil því lýsa því yfir að ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðslu um það. Ég vil hins vegar ítreka að ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að við ættum að taka þátt í myndun hins Evrópska efnahagssvæðis. Ég er þeirrar skoðunar að sjávarútvegssamningurinn er ófullnægjandi og get ekki staðið að honum. Ég tel jafnframt að of mikil óvissa sé um framtíðina og vil minna á þá tillögu sem ég og hv. þm. Steingrímur Hermannsson höfum flutt um framtíðarstöðu Íslands í samskiptum við Evrópubandalagið og hefði viljað heyra frá hæstv. ríkisstjórn um það mál þegar allar hinar þjóðirnar hafa nú beðið um viðræður um aðild að Efnahagsbandalaginu, hvort ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til að fara formlega fram á það að hefja slíkar viðræður með svipuðum hætti og nágrannar okkar ætla að gera en þó með ólíkum hætti. Við hljótum að þurfa að ræða um framtíðarstöðu okkar alveg eins og aðrir og ég tel nauðsynlegt að Alþingi marki stefnu um það og marki þá stefnu að ekki komi til álita að Ísland gangi í Evrópubandalagið. Ég hef skilið það svo að um það væri samstaða og vænti þess að slík samstaða geti myndast á Alþingi, en ég veit ekki hug hæstv. ríkisstjórnar þótt ég hafi vissulega fundið að hún væri að nokkru leyti jákvæði í þessu máli, en það verður að koma fram með skýrum hætti. Ég vil jafnframt nefna að ég er þeirrar skoðunar að það hefði verið til mikilla bóta að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál og það hefði getað orðið til þess að meiri friður hefði skapast um það, en það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt í svo stóru máli að sem bestur skilningur ríki meðal landsmanna. Hins vegar er auðvitað svo að það hefðu aldrei allir á það sæst en mikilvægt hefði verið að fleiri hefðu fengið á því betri skilning. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar að það sé rétt að stjórnarskráratriði málsins séu ekki nægilega örugg án þess að ég treysti mér til að kveða upp dóm í því efni. En í þeim málum eigum við að gæta fyllsta öryggis og kemur þá ekkert við hvað hefur gerst í öðrum málum þótt ég viti það vissulega að ekki getum við alltaf vitað nákvæmlega hvenær við göngum gegn anda stjórnarskrárinnar þótt við viljum leggja okkur öll fram um að halda hana í heiðri. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar að ekki hafi verið nægilega vel að því staðið að styrkja stöðu atvinnulífsins í sambandi við undirbúning þessa máls sem ég tel mjög mikilvægt. Ég vil hins vegar að lokum, herra forseti, láta í ljós þá ósk að þótt ekki hafi náðst nægilega góð samstaða um afgreiðslu þessa máls á Alþingi og ég geri mér grein fyrir því að það er komið að lokum í þessu máli, hvort sem það verður næstu daga á þessu ári eða í byrjun næsta árs, þá vænti ég þess að það geti myndast gott samstarf um framhalds málsins. Það er mikilvægt fyrir alla stjórnmálaflokkana að standa sem best að því til frambúðar því málinu er ekki lokið með þessu skrefi. Ég vildi vonast eftir því að það gæti orðið betra samstarf meðal stjórnmálaflokkanna í þeim efnum og menn byggi þá nokkuð á þeirri reynslu sem við höfum við umfjöllun þessa máls. Ég minni á þá reynslu sem Danir hafa fengið og þá miklu samvinnu sem hefur verið meðal stjórnmálaflokkanna í sambandi við þeirra mál þótt ólík séu og óska eftir því að við gætum náð um það góðu samstarfi að tryggja sem best framtíðarhagsmuni okkar gagnvart Evrópumörkuðunum, Evrópubandalaginu og þeirri þróun sem á sér stað í Evrópu um þessar mundir.

Virðulegur forseti. Það kom mjög skýrt fram hjá hv. síðasta ræðumanni að hann mun veita samningnum um Evrópska efnahagssvæðið brautargengi með hjásetu sinni en hann talaði ekki eins skýrt um samninginn um fiskveiðimálið. Þar orðaði hann það eitthvað á þann veginn að hann gæti ekki staðið að honum. Ég óska eftir því að hann skýri það nánar hvort hann muni greiða atkvæði gegn þeim samningi eða hvort hann ætlar líka að sitja hjá og veita honum brautargengi með hjásetu sinni eins og EES-samningnum.

Herra forseti. Það er nokkuð óvenjulegt að menn séu beðnir um afstöðu í ákveðnum málum sem eiga eftir að koma til afgreiðslu með þeim hætti sem hér hefur gerst en ég held að það hljóti að hafa farið fram hjá hv. þm. því ég sagði að ég mundi greiða atkvæði gegn þeim samningi. Ef það hefur farið fram hjá hv. þm. skal ég gjarnan endurtaka það nú. Hitt er svo annað mál að ég vænti þess að þessi samningur þurfi ekki að koma til atkvæðagreiðslu á Alþingi því það liggur ekki á að samþykkja hann vegna frestunar og ég tel að það eigi að taka það mál upp og vænti þess að annar samningur og betri komi hér til umfjöllunar. Ég vona að þessi samningur komi ekki til atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Austurl. fyrir yfirlýsinguna. Það hefur farið fram hjá mér hafi hann sagt þetta beinum orðum. Ég heyrði ekki betur en hann segði ,,ég get ekki staðið að honum`` og þess vegna var það sem ég óskaði eftir að fá þessa skýringu. Ég fagna þeirri yfirlýsingu sem hann gaf hér áðan og er honum algerlega sammála í þessu efni sem hann lét koma fram um fiskveiðisamninginn.

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að forseti virði mér það til vorkunnar að hafa verið ófús til að taka þátt í þeim leik að tefja þingstörf með því að brjóta þingsköp. Með þessum orðum vísa ég til þess að forseti, annar en sá sem nú situr á forsetastóli, áréttaði fyrr í umræðunum að undir þingskapalið ræða menn ekki efnislega um málið. Hins vegar þykir mér tilhlýðilegt þegar við höfum hlýtt á málflutning talsmanna allra stjórnmálaflokka á þinginu, framsöguræður fyrir nefndarálitum, að drepa á nokkur meginmál sem upp hafa komið í umræðunni. Fyrst, virðulegi forseti, örfá orð um vinnubrögð og starfshætti. Einstakir talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa látið að því liggja í fjölmiðlum að af hálfu stjórnarliða væri upp vilji til þess að hefta málfrelsi manna, takmarka rétt manna til þess að tjá sig, sem væri auðvitað hin mesta ósvinna um svona þýðingarmikið mál. Í ljósi slíkra fullyrðinga er fróðlegt fyrir okkur að hafa til hliðsjónar upplýsingar um hvernig um þetta hið mikla mál hefur verið fjallað á ýmsum þjóðþingum samstarfsþjóða okkar vegna þess að þetta er eitt og sama málið. Það er jafnviðamikið fyrir þau öll, jafnþýðingarmikið, krefst jafnmikillar skoðunar könnunar þó hins vegar megi halda því fram út af fyrir sig að niðurstaða í málinu sé þýðingarmeiri fyrir Íslendinga en hinar EFTA-þjóðirnar vegna þess að þær hafa valið sér annan kost í framtíðinni en við og því eigum við meira í húfi en hinar þjóðirnar að málið nái fram að ganga. Ef við lítum til annarra þjóða nefni ég fyrst Austurríki. EES-samningurinn kom þrisvar sinnum til umfjöllunar í utanríkismálanefnd þingsins þar og stóð hver fundur í tvo tíma. Í þjóðþinginu, Nationalrat, var samningurinn tekinn fyrir einu sinni og stóð sú umfjöllun í átta klukkustundir. Loks var hann lagður fyrir sambandsráð og ræddur þar hluta úr degi. Þetta er fróðlegt fyrir hv. þm., og reyndar þá sem hlýða á þessa umræðu, að hafa til hliðsjónar við þær upplýsingar, sem hafa komið fram áður, að utanrmn. Íslendinga hefur haldið yfir 90 fundi um þetta hið sama mál. Tölur hef ég að vísu ekki um hversu mörgum dögum eða klukkustundum við höfum varið til þess að ræða málið við 1. umr. og 2. umr. þar sem hingað til er komið eða hversu miklum tíma hefur verið varið af hálfu hv. þm. sumra hverra, tiltölulega fámenns hóps, til þess að ræða málið ekki, þ.e. í utandagskrár- eða þingskapaumræðum. Ef við lítum til Noregs þá var EES-samningurinn lagður fyrir þingið þar í maí og afgreiddur umræðulaust til utanríkismálanefndar. Utanríkismálnefnd kom saman sex sinnum fyrir þinghlé en eftir að þing kom saman 24. ágúst voru haldnir 24 fundir í nefndinni. Alls var því 31 fundur haldinn í nefndinni um EES-samninginn. Auk þess voru haldnir fundir með 14 helstu samtökum hagsmunaaðila, en umfjöllun lauk síðan með tveggja daga umræðu í norska Stórþinginu í október. Öll meðferð var í samræmi við samkomulag sem þingflokkarnir gerðu með sér í maí sem stóðst upp á punkt og prik. Ef við lítum til Finnlands þá var málið rætt þar í tvo daga, 22. og 23. okt., en einn dag í þingi til lokaafgreiðslu 27. okt. Ef við lítum til Svíþjóðar þá voru álit hagsmunaaðila fyrst tekin fyrir á þingi en sú umfjöllun tók einn og hálfan tíma á tveimur fundum. Umræða um sjálfa staðfestingu samningsins og atkvæðagreiðsla um hana tók samtals tæpa 13 tíma. Sérstök Evrópustefnunefnd fjallaði um samninginn á níu fundum en auk þess tóku sérnefndir þingsins, 15 talsins, einstaka þætti hans fyrir á tveimur fundum hver. Í Sviss var samningurinn tekinn fyrir á aukaþingi og hann sjálfur ásamt öllum fylgifrumvörpum afgreiddur á þremur vikum í haust. Virðulegi forseti. Ég held að þetta séu fróðlegar upplýsingar til hliðsjónar vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram um það að hér skorti eitthvað á vegna einhvers offors eða meinbægni í stjórnarmeirihlutanum að leyfa mönnum á hinu háa Alþingi, eins og stjórnarmeirihlutinn ráði því nú, að tjá sig um málið. Þetta eru auðvitað ekki réttar fullyrðingar. Þær eru einfaldlega ósannar og læt ég mönnum að öðru leyti eftir að álykta það sem þeir vilja um starfshætti og vinnubrögð. Menn geta alla vega ekki sagt að þetta mál sé svo sérstakt og mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að það sé ósambærilegt við það sem gerist hjá öðrum þjóðum. Við erum hér að tala um nákvæmlega sama málið. Virðulegi forseti. Miklar og ástríðuheitar umræður hafa farið fram um það hvort þetta mál sé lifandi eða dautt. Ef hv. stjórnarandstæðingar tryðu sjálfir sínum eigin málflutningi um að málið væri steindautt er vant að sjá hvers vegna þeim er svo óskaplega mikið í mun að koma í veg fyrir að það nái afgreiðslu. Það skiptir engu máli að afgreiða dautt mál. Það mun þá auðvitað aldrei ná fram að ganga og verður ekki neitt eða munu dauðir rísa upp frá dauðum eða hvað? Það er talað um það hvort málið sé þingtækt og mörg orð uppi höfð um það. Í utanrmn. á laugardagsmorgni, eftir að gerð hafði verið grein fyrir niðurstöðum lagasérfræðinga EFTA og ráðherraráðs EFTA um stöðu málsins og framhald, komu fram óskir um það að leitað væri álits lagasérfræðinga. Það var sérstaklega af hálfu formanns utanrmn. leitað eftir því hvort menn vildu nefna einhverja sérstaklega til þess. Engar ábendingar komu fram um það. Því næst voru kvaddir til þrír lögfræðingar til þess að fjalla um þessa spurningu, einn frá utanrmn., einn frá viðskrn. og einn frá dómsmrn. Áður en þeir luku sinni athugun höfðu þeir samráð við Stefan Má Stefánsson, sérfræðing í Evrópurétti, og Lilju Ólafsdóttur, sem er meðlimur í laganefnd EFTA. Þessi lögfræðilega greinargerð var send öllum meðlimum hv. utanrmn. með góðum fyrirvara á sunnudegi um leið og verki var lokið þannig að mönnum gafst tóm til þess að kynna sér þetta fyrir nefndarfund á mánudag. Þá brá svo við að í umræðunni á mánudegi sagði einn talsmaður stjórnarandstöðunnar að það væri ekki marktækt. Stjórnarandstaðan gerði ekkert með þetta lagaálit. Þá var, eins og fyrr hefur borið við í þessum umræðum, reynt að koma einhverjum handbendisstimpli á þá lögfræðinga sem starfa í opinberri þjónustu og því síðan lýst yfir að ekkert sé með slíkt að gera. Þá er ekki mikið verið að tala um starfsheiður manna, jafnvel þeirra sem að bestu manna yfirsýn þekkja þetta mál í þaula og hafa unnið að því langan tíma. Þegar hins vegar kemur bréf, eitt lettersbréf, frá prófessor við Háskóla Íslands, þar sem hann lýsir skoðun sinni en rökstyður að engu leyti, eru höfð uppi hástemmd orð um að hér sé komið hið merkasta álit og var þó ekki fyrirfinnanlegur í bréfinu, sem er fáeinar línur, nokkur einasti rökstuðningur fyrir þessari skoðun hans. Af þessu tilefni held ég að það sé óhjákvæmilegt að það komi fram um hvað þetta mál snýst. Sú skoðun að með því að greiða atkvæði á hinu háa Alþingi um tillögugreinar staðfestingarfrv., þá sé EES-samningurinn kominn í gildi er auðvitað alröng. Það eina sem gerist er það að 1. gr. hefur tekið gildi og hún er heimildarákvæði til ríkisstjórnar um það að geta fullgilt hið endanlega lagafrv. þegar það hefur hlotið fullnaðarafgreiðslu. Alþingi afsalar sér engu og fullgildingin á sér ekki stað fyrr en Alþingi hefur fjallað um þessa viðbótarbókun. Viðbótarbókunin snýst aðeins um eftirfarandi tæknileg atriði: að EES-samningurinn gildi milli undirritunaraðila, að tilvísanir vegna Sviss skuli ekki gilda, að breyta þurfi tilvísunum í dagsetningar í samningnum og setja þurfi ákvæði um gildistöku samningsins. Þetta eru tæknileg atriði. 

Hæstv. ráðherra hefur orðið.

Þetta eru hrein og klár tæknileg atriði og um það er út af fyrir sig ekki deilt. Upphaflega voru þetta tillögur EFTA-ríkjanna um hvernig með skuli fara. Þær hafa þegar verið ræddar við sérfræðinga EB. Það er rétt að niðurstaða er ekki fengin en hins vegar eru allar horfur á því að þetta verði niðurstaðan. Hvert yrði þá framhald málsins? Framhaldið yrði það að sérfræðingahópur EFTA og EB gerir tillögur um bókun við EES-samninginn. Í annan stað mun væntanlega ráðherraráð Evrópubandalagsins þegar það kemur saman 21. des. taka afstöðu til þess fyrir sitt leyti. Þá getur ráðstefna stjórnarerindreka verið kölluð saman snemma í janúar og þessi bókun undirrituð. Í fjórða lagi yrði þessi bókun lögð fyrir þjóðþing EFTA-ríkja, þar sem þess er þörf, í samræmi við stjórnskipun hvers lands. Bókunin yrði síðan væntanlega fullgilt af 18 aðildarríkjum og Evrópubandalaginu og þar með gæti EES-samningurinn öðlast gildi þegar öll þessi ríki hafa afhent sín fullgildingarskjöl og þinglegri meðferð yrði lokið. Í ljósi þessa er niðurstaðan einfaldlega sú að hvort heldur er frá þjóðréttarlegu eða lagatæknilegu sjónarmiði er ekkert því til fyrirstöðu að fullgilda EES-samninginn. Þetta styðst við fordæmi innan lands og erlendis. Hvers vegna er það að Finnlandsforseti hefur staðfest EES-samninginn óbreyttan sem hann gerði eftir að Sviss hafði helst úr lestinni? Hvers vegna halda menn að Liechtenstein hafi haldið sína þjóðaratkvæðagreiðslu eins og ekkert hefði í skorist eftir að Sviss hefði helst úr lestinni? Það styður einfaldlega þau sjónarmið sem lagasérfræðingar hafa hér komist að niðurstöðu um. Kjarni málsins er sá að ekkert meginmál samningsins tekur lagagildi fyrr en þessu fullgildingarferli er lokið. Þess vegna er sú skoðun að þetta mál sé ekki þingtækt hér röng. Það styðst reyndar líka við fordæmi innan lands. Hv. framsóknarmenn hafa gjarnan þann hátt á að vitna í Ólaf Jóhannesson, þann mæta mann, fyrrv. forsrh. og stjórnlagaprófessor, þegar þeir þykjast eiga úr vöndu að ráða varðandi stjórnskipuleg efni. Fordæmið um það hvern hátt Alþingi hafði á við staðfestingu tvíhliða samnings, fríverslunarsamnings við Evrópubandalagið árið 1973, staðfestir þetta. Þar var ekki einu sinni haft við að leggja fram neina viðbótarbókun til útskýringar á því að Noregur var ekki Evrópubandalagsríki. Þar duga ekki þau rök hv. þm. Steingríms Hermannssonar að sá sé munurinn á að þarna hafi verið um að ræða staðfestingu á þjóðréttarsamningi en nú séum við að láta lög öðlast lagagildi. Við erum ekkert að láta lög öðlast lagagildi. Þau taka ekkert gildi að lögum fyrr en það hefur gerst með afhendingu fullgildingarskjala og Alþingi staðfest viðbótarbókun. Því hefur verið haldið fram að EFTA sé einhver samningsaðili í þessum samningum. Enginn hefur tekið það til baka þótt það sé rangt. Hvert einstakt EFTA-ríki er sjálfstæður samningsaðili. Þetta er öðruvísi EFTA megin en EB megin vegna þess að það þarf samhljóða samþykki allra EB-ríkja fyrir fullgildingu. EFTA megin er spurningin um það hversu mörg EFTA-ríkin munu fullgilda samninginn. Það er efni þeirrar ríkjaráðstefnu sem væntanlega verður kölluð saman í janúar. Fjöldi þeirra ríkja verður að liggja fyrir á þeirri ráðstefnu stjórnarerindreka sem fyrirhuguð er til þess að unnt sé að ganga frá þessari bókun. Svo einfalt er nú það. Það er ástæðan fyrir því að það er nauðsyn að við höfum lokið þinglegri afgreiðslu þessa máls fyrir áramót til þess að vera við því búin ef þessi ríkjaráðstefna verður haldin snemma í janúar. Með öðrum orðum er hvorki þingtæknileg né þjóðréttarleg ástæða fyrir töfum og það er allt rangt sem hér hefur verið talað um dauðan samning, óþingtækan samning, og ég veit ekki hvað og hvað. Oft hef ég mátt þola það að menn hér hafa borið mér á brýn að hafa farið rangt með einhverja hluti. Mér finnst komin ástæða til að þeir sem hafa verið með þennan málflutning undanfarna daga líti í eigin barm og spyrji sjálfa sig að því hvort ekki sé komin ástæða til og tími til að þeir biðjist velvirðingar á eða leiðrétti a.m.k. rangfærslur sínar. Niðurstaðan í málinu er þess vegna þessi: 1. Það er engin ástæða til að því er varðar þjóðarétt né lagatækni sem kallar á breytingar nú. 2. Það er sjálfgefið að að lokinni þessari viðbótarbókun, ef samkomulag verður um hana á ríkjaráðstefnunni, að gera tæknilegar breytingar. Fullgilding samningsins fyrir áramót er auðvitað til þess fallin, eins og ég áður sagði, að fullvissa aðra samningsaðila að Ísland ætli sér að vera aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði, eyða óvissu og eyða tortryggni, ekki síst í ljósi þeirra íslensku hagsmuna að ef hin ríkin eru þegar líða tekur á árið byrjuð og komin á fullt í samningsferli um inngöngu í EB, þá kemur að því fyrr eða síðar ef Alþingi Íslendinga reynist ekki geta tekið afstöðu til þessa samnings að áhugi þessara samstarfsaðila okkar og samningsaðila fari þverrandi. Eins og ég sagði áður á engin EFTA-þjóð meira í húfi en við að svo fari ekki. Það er árétting á því hvers vegna og það er í samræmi við íslenska hagsmuni að draga þetta mál ekki á langinn. Það er þess vegna sem ábyrgir aðilar í þjóðfélaginu, hver á fætur öðrum, nánast allir talsmenn atvinnulífsins á Íslandi, þar með talinn t.d. hagfræðilegur ráðunautur Alþýðusambands Íslands, hvetja nú Alþingi Íslendinga til þess að taka ábyrgða afstöðu og draga ekki á langinn þannig að það valdi áhættu að lúka þessu máli. Með þessu móti fylgjum við fordæmi annarra EFTA-ríkja sem hafa þegar staðfest, einnig eftir að Sviss heltist úr lestinni. Þetta er sú leið sem lagasérfræðingar EFTA mæltu með, sem ráðherrar EFTA-ríkjanna mæltu með og sem íslenskir lagasérfræðingar, sem hafa haft fyrir því að rökstyðja sitt álit, mæla með. Það er eitt óvissuatriði í þessu máli sem væntanlega fæst ekki svar við fyrr en 21. des. í fyrsta lagi. Það er spurningin um hvort það sjónarmið framkvæmdastjórnar EB, að taka ekki upp spurninguna um þróunarsjóðinn, verði ofan á eða hvort þar muni ráða fjárkröfur einstakra aðildarríkja eins og Spánar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það mun styrkja stöðu Íslendinga sérstaklega og EFTA-hópsins sem heildar ef við höfum öll, og Ísland er nú eini aðilinn sem hefur ekki gert það, lokið formlegri afgreiðslu málsins. Þá verður síður hægt að beita þeim rökum að æskilegt sé eða gerlegt að taka upp einstök efnisatriði. Þetta er fjárhagslegt hagsmunamál. Það varðar þess vegna íslenska hagsmuni að hafa svör á reiðum höndum. Virðulegi forseti. Í þessum umræðum hefur nokkuð verið spurt í framhaldi af þessu sjóðsmáli um það, ef brottfall Sviss leiddi til endurskoðunar á fjárhæðum einstakra landa, hvaða kostnaðarauka það hefði í för með sér fyrir Ísland. Ég vil fyrst taka fram að á sl. vori tókst okkur að semja um breytt hlutfall á framlagi Íslands. Það gerðist á ráðherrafundi í Reykjavík sl. vor en þá var almennt hlutfall Íslands í kostnaði við rekstur EFTA lækkað úr 1,7% í 1,2% og enn fremur ákveðið að Ísland skyldi aðeins bera 0,7% af kostnaði við einstök verkefni. Kostnaðurinn við rekstur EFTA snýst um EFTA-skrifstofuna, eftirlitsstofnun, EFTA-dómstól og framlög í þróunarsjóð. Að því er varðar EFTA-skrifstofuna var heildarkostnaður fyrir árið 1993 áætlaður 53 millj. svissneskra franka en framlag Íslands hefði þá verið um 30 millj. íslenskra króna. Í lokagerð fjárhagsáætlunar EFTA er hins vegar heildarkostnaðurinn lækkaður verulega og framlag Íslands lækkað niður í 22 millj. kr. Þessi lækkun gefur svigrúm innan ramma fjárlagafrv. til þess að mæta kostnaðarauka, ef af verður, vegna fráhvarfs Sviss því hækkun framlags til eftirlitsstofnunar og dómstóls er álíka há fjárhæð og lækkun áætlaðs framlags EFTA. Um eftirlitsstofnunina er það að segja að kostnaðarhlutfall Íslands mundi hækka nokkuð. Þar á móti kæmi að umsvif eftirlitsstofnunarinnar mundi minnka allverulega við fráhvarf Sviss. Það er vitað mál bæði vegna samkeppnislöggjafar í Sviss og eins þeirrar staðreyndar að þar er mestur fjöldi fjölþjóðlegra auðhringja með bækistöðvar að þar hefði mest reynt á eftirlitsstofnunina samkvæmt samkeppnisreglum. Verksvið eftirlitsstofnunarinnar dregst þess vegna saman við fráhvarf Sviss. Einnig má búast við því að hún verði ódýrari í rekstri við það að hún er ekki lengur tvískipt heldur flyst alfarið til Brussel. Eftirlitskostnaðurinn var áætlaður að því er varðar framlag Íslands 15 millj. íslenskra króna. Að því er varðar EFTA-dómstólinn þá mundi framlagið einnig hækka. Það mundi hækka úr 5 millj. í um 7 millj. kr. ef Svissaðgöngumiðinn yrði að greiðast í okkar hlutfalli. Að því er varðar þróunarsjóðinn er rétt að taka fram að hann var vissulega partur af aðgöngumiðanum að Evrópska efnahagssvæðinu fyrir hönd EFTA-ríkjanna. Samkomulag er um að greiða í fimm ár framlög í slíkan sjóð til hinna fátækari ríkja EB. Fjár til sjóðsins er aflað á almennum lánamarkaði en framlag EFTA-ríkjanna felst í því að niðurgreiða vexti af lánum og veita styrki. Áætlað heildarframlag EFTA var áætlað 125 millj. ECU á ári en þar af var Íslandi ætlað að greiða 0,7% eða 68 millj. íslenskra króna. Þetta framlag gæti orðið hæst við breytinguna 95 millj. eða hækkað um 27 millj. kr. Heildarkostnaðaraukinn er þess vegna þannig: Hann gæti í hæsta lagi orðið 35 millj. kr. og skiptist í viðbótarframlag til eftirlitsstofnunarinnar 6 millj., viðbótarframlag í dómstól 2 millj. og hugsanlegt viðbótarframlag við þróunarsjóð 27 millj. Hins vegar skal skýrt tekið fram að það liggur alls ekki fyrir að þessar kröfur verði gerðar eða þetta verði samningsniðurstaða ef út í samninga verður farið. Þvert á móti eru verulegar líkur á því, ef þessum samningum er fulllokið af hálfu allra EFTA-landanna, að sjónarmið framkvæmdastjórnar verði ofan á um það að hrófla ekki við efnisatriðum samningsins. Virðulegi forseti. Ég vil þá víkja að nokkrum atriðum að því varðar málflutning einstakra talsmanna stjórnarandstöðunnar. Það er nú ljóst þegar hér er komið umræðum að Alþb. er eini flokkurinn sem virðist vera óskiptur í andstöðu sinni við þennan samning þótt ekki fari það fram hjá mönnum að forsendur þeirrar andstöðu eru mjög ólíkar hjá einstökum talsmönnum flokksins. Þarna hafa orðið umtalsverð skoðanaskipti frá því að Alþb. átti góðan hlut að máli við undirbúning málsins í tíð fyrri ríkisstjórnar. Að því er varðar forustuflokk stjórnarandstöðunnar, Framsfl., er einnig ljóst að hann gengur ekki heill til þessa skógar. Formaður flokksins ber einkum við efasemdum sínum ættuðum frá nokkrum íslenskum lögfræðingum um stjórnarskrármálið og lýsir því yfir að enginn framsóknarmaður muni greiða atkvæði með samningnum og sjálfur muni hann greiða atkvæði gegn. Varaformaður flokksins var að lýsa því yfir að hann muni sitja hjá og þeir sem hlustuðu grannt á málflutning hans heyrðu glöggt að mat hans á mikilvægi og þýðingu þessa samnings fyrir íslenskt atvinnulíf er allt annað en fram kom hjá formanni flokksins. Að því er varðar Kvennalistann, sem lengi vel var eini flokkurinn sem var heill og óskiptur í andstöðu við þetta mál, hefur heldur betur kvarnast úr því vegna þess að sá talsmaður flokksins sem er fulltrúi hans í utanrmn. og þekkir þetta mál best af talsmönnum flokksins hefur lýst því yfir að hún muni sitja hjá við afgreiðslu málsins. Þetta kemur að vísu ekkert á óvart. Þetta hafði svona nokkurn veginn legið í loftinu eða verið meira eða minna opinbert leyndarmál. Það ætti því að vera orðið ljóst að mönnum hér ætti ekki að vera orðið mikið að vanbúnaði að ganga til atkvæða um þetta mál. En áður en við gerum það vil ég víkja að nokkrum atriðum sem fram komu í máli manna. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék að og gerði mikið veður úr skýrslu sem hefur verið eftirlætislesning þeirra framsóknarmanna og kennd er Van der Pas, deildarstjóra í framkvæmdastjórn EB. Sá ágæti maður gaf Evrópuþinginu skýrslu um samningaviðræðurnar við EFTA á sínum tíma. Honum var fullkunnugt um það að í Evrópuþinginu hafði verið beint mikilli gagnrýni að þessum samningum á þeirri forsendu að framkvæmdastjórnin hefði samið af sér því EFTA-ríkin mundu hafa bein áhrif á ákvarðanatöku á Evrópska efnahagssvæðinu án þess að þurfa að axla kvaðir og skyldur aðildarríkja. Í ljósi þess reyndi þessi ágæti maður að gera sem minnst úr áhrifum EFTA-ríkjanna einmitt til þess að reyna að vega upp þessa gagnrýni. Vissulega er það rétt að EFTA-ríkin lögðu upp í þessar samningaviðræður með kröfur um fullkomna jafnstöðu við EB-ríkin í undirbúningsferli ákvarðana en vildu jafnframt hafa rétt til þess að hafna löggjöf þótt hún yrði samþykkt en þann rétt hafa Evrópubandalagsaðildarríkin ekki. Þessar ýtrustu kröfur náðu ekki fram að ganga í samningunum og lá ljóst fyrir í tíð fyrri ríkisstjórnar sem kunnugt er. Við höldum rétti til að hafna löggjöf en fylgjumst ekki með öllu ferlinu á sama hátt og aðildarríkin. Sú málamiðlun sem náðist fram eykur þó mjög verulega áhrif okkar á viðskiptalöggjöf innan Evrópu frá því sem nú er og eykur hana stórlega í tilfelli Íslands því að hún var engin fyrir. Í framhaldi af því sem ég áður sagði um vaxandi áhrif EFTA-ríkjanna, þá má það heita kátbroslegt að einn þeirra talsmanna svissnesku ríkisstjórnarinnar sem einna mest lét að sér kveða í málflutningi fyrir samningnum, fór þar á 194 fundi og þurfti að flytja mál sitt á tveimur tungumálum, sagði að hann hefði ekki mætt neinni einni gagnrýnisrödd eins oft á þessum fundum og þeirri að það væri til marks um það hversu óaðgengilegur þessi samningur væri að dvergríkið Ísland norður í ballarhafi hefði með þessum samningum öðlast neitunarvald um meiri háttar atriði löggjafar sem varðaði Evrópska efnahagssvæðið og þar með málefni Sviss. Menn klappa því þennan steininn nokkuð hver eftir sínum behag og smag, eins og það heitir. Á þeim sviðum þar sem tæknikunnátta og hagsmunir okkar eru miklir, t.d. á sjávarútvegssviðinu, gerir þessi aðstaða okkur kleift að hafa mótandi áhrif á þann ramma sem settur verður og settur er viðskiptum með sjávarafurðir á Evrópska efnahagssvæðinu. Reyndar kemur það allt of sjaldan fram í þessum umræðum en er kannski eitt allra mikilvægasta atriðið að því er varðar sjavarútvegsmálin að hafa með þessu tryggt það að heilbrigðisvottorð og gæðavottun íslenskra stofnana skuli sjálfkrafa viðurkennd með þessum samningum. Ég býð ekki í samkeppnisstöðu okkar á þeim markaði sem tekur við 3 / 4 af afurðum okkar ef hvert fiskvinnsluhús á Íslandi hefði átt að eiga það undir stimplun og uppáskrift sérfræðinga í Brussel hvort viðkomandi hús væri viðurkennt til útflutnings á þann markað. Reyndur samningamaður og góðgjarn stjórnmálamaður eins og Steingrímur Hermannsson veit að sjálfsögðu af reynslu sinni að í upphafi eru stundum settar fram kröfur sem ekki er líklegt að nái allar fram að ganga en samt skynsamlegt að setja þær fram til þess að tryggja betur þá málamiðlun sem menn vænta. Þetta veit hann að átti sér stað þegar við settum fram kröfuna um fríverslun um fisk, sem við gerðum innan EFTA með góðum árangri, sem við settum að sjálfsögðu fram í upphafi samningaviðræðnanna þótt okkur væri öllum ljóst að ólíklegt væri að við næðum þeirri kröfu fram. Engu að síður var sjálfsagt að setja hana fram og kom engum okkar á óvart þegar henni var hafnað snemma á árinu 1990 í tíð fyrrv. ríkisstjórnar og enginn ágreiningur um að næsta krafa, sem var okkar eiginlega krafa, skyldi vera tollfrjáls markaðsaðgangur sem reyndar síðan náðist 96%. Reyndur samningamaður, eins og Steingrímur Hermannsson, veit að í alþjóðlegum samningaviðræðum dugar ekki að skrifa samning við hné sér eins og t.d. hv. þm. formaður Alþb. lék sér að í sumar að búa til tvíhliða samning á hné sér sem hann ætlaði að gera milli Alþb. og Evrópubandalagins að mér skildist. Árangurinn liggur nú fyrir og í fyllsta máta eðlilegt að menn hafi skiptar skoðanir eða mat á árangrinum. Ég legg mest upp úr því að þeir sem ekki hafa pólitískra sjónarmiða að gæta en meta þetta út frá heildarsýn yfir samninginn, slíkum mönnum ber saman um það að samningsárangur Íslands hafi verið býsna góður. Sérstaklega heyrum við þær raddir og þær stundum býsna háværar hjá félögum okkar Norðmönnum sem þykir sem hlutur Íslands á sjávarútvegssviðinu hafi verið ólíkt betri. Hv. 7. þm. Reykn. spurði enn fremur hvaða samráð hefði verið haft við EFTA-ríkin um þær gerðir sem samþykktar hafa verið innan EB eftir 1. ágúst 1991 og búist er við að bætist við samninginn. Nú er það svo að hv. 7. þm. Reykn. er það að sjálfsögðu kunnugt, sem meðlimur í utanrmn. og maður sem fylgdist gerla með þessum samningi og samningsframvindunni fyrstu tvö árin og rúmlega það, að ákvæði EES-samningsins um samráð og samstarf ganga ekki í gildi fyrr en samningurinn gengur í gildi sem er ein af ástæðunum fyrir því að nauðsynlegt er að hraða en draga ekki staðfestingu samningsins. Aðdragandi og undirbúningur gerða sem þessarar innan EB er oft tvö ár eða jafnvel lengri tími. Án EES-samningsins höfum við engan aðgang að því ferli en þurfum samt þegar upp er staðið að laga okkur að þeim niðurstöðum sem þar fást. Þetta er þess vegna enn eitt dæmið þótt í litlu sé um það að okkur er nauðsyn á því að hraða gildistökunni. Hv. 7. þm. Reykn. gerði því skóna að Ísland hefði ánetjast sameiginlegri tollastefnu EB við framkvæmd tollalaga, þ.e. þegar fjáröflunartollar gagnvart Evrópubandalaginu voru afnumdir en vörugjöld sett í staðinn. Ég trúi því satt að segja ekki að hv. þm. viti ekki betur. Þá voru fjáröflunartollar lækkaðir gagnvart öllum öðrum ríkjum sem við höfum ekki samið við um fríverslun en þeir voru af ásettu ráði ekki afnumdir með öllu. Við höfum lýst því yfir að við höfum fullan hug á að semja um fríverslun við Bandaríkin, Kanada, Japan og fjölmörg önnur ríki. Við erum með kröfur uppi á borðinu í GATT-samningunum um hið sama en þar er kjarni málsins sá að til að ná því fram viljum við fá gagnkvæmni í tollalækkunum. Við verðum þess vegna að hafa eitthvað upp í erminni til að semja um. Þessir tollar, svo lágir sem þeir eru, boða enga tollmúra og breyta auðvitað engu um þá grundvallarstaðreynd að við erum ekki í tollabandalagi við EB. Við erum alfrjálsir að því að gera samninga, fríverslunarsamninga við hvaða ríki og hvaða markaðssvæði sem við kjósum og við höfum verið að því í stórum stíl. Við höfum verið að ganga frá fríverslunarsamningum við Tyrkland, Tékkneska og slóvakíska sambandslýðveldið, Ísrael, Pólland, Færeyjar og Rúmeníu. Ungverjaland, Albanía, Búlgaría og Eystrasaltsríki eru að koma í kjölfarið. Það sem er mikilvægt fyrir okkur í þessum samningum er að í öllum þessum samningum, sem hingað til hafa verið gerðir, hefur grundvallarreglan um fríverslun með fisk, verið staðfest þannig að við erum smám saman að brjóta niður þá múra í framhaldi af því að hafa fengið það fram innan EFTA-svæðisins sjálfs. Það er ástæða til þess að minna á að innan GATT hefur auðlindapólitík Evrópubandalagsins, þ.e. krafan um aðgang að auðlindum fyrir niðurfellingu tolla aldrei fengist staðfest þannig að þegar við lítum til heimsviðskipta þá er það mikill meiri hluti þjóða heims og þeirra á meðal mörg öflugustu ríki heims sem eru í andstöðu við þessa vanhugsuðu og ranglátu auðlindapólitík Evrópubandalagsins. Hv. þm. skemmti sér nokkuð við að taka dæmi af amerískum bílum og ljósabúnaði og fjallaði þá um fjölda gerða sem væru væntanlegar að yfirgnæfandi meiri hluta til tæknilegs eðlis og ekki líklegar til þess að raska ró nokkurs þingmanns. Sú tilskipun sem helst virtist valda honum áhyggjum varðaði ljósabúnað ökutækja. Hún setur Íslendingum þær skyldur á herðar í sambandi við bifreiðaframleiðslu Íslendinga --- sem er víst ekki mjög mikil eða hvað? --- að bílakostur framleiddur á Íslandi skuli vera með útbúnaði með tilteknu móti til þess að standast upprunareglurnar og aðgang að Evrópumarkaðnum.

Stendur til útflutningur á bílum?

Ja, það er nefnilega það, hv. þm. Það væri kannski rétt að hv. þm. Steingrímur Hermannsson svaraði því. En reglurnar eru um framleiðslu á bílum og ökutækjum, garðsláttuvélum og öðru slíku dóti.  Svo er það báknið í Brussel sem virðist vera honum mikið áhyggjuefni. Hv. þm. vitnaði með mikilli velþóknun í ummæli sem með réttu eru höfð eftir mér þegar ég hef gagnrýnt það bákn sem þríhöfða þurs og vísa til samningareynslu okkar. Ég veit að þetta fór líka fyrir brjóstið á hv. varaformanni Framsfl. á sínum tíma. Þeir eru a.m.k. sammála um það þó að við séum ekki sammála um EES-samninginn. Nú stend ég vissulega við þau orð sem ég hef viðhaft, gagnrýnina á Evrópubandalagið, en þau voru einmitt út frá samningsreynslunni þessi: Það er erfitt að semja við aðila þar sem samningsaðilinn með samningsumboðið, framkvæmdastjórnin, reynist ekki hafa vald á hlutunum vegna þess að aðildarríki og einstakar stofnanir í bandalaginu eru alltaf að blanda sér í samningana. Þannig gerðist það hvað eftir annað að búið var að ná hagstæðum niðurstöðum í samningum við framkvæmdastjórnina en þá komu til sérhagsmunir einstakra landa, sérhagsmunir einstakra atvinnuvega eða einstakir stofnanahagsmunir hvort heldur það var í Evrópuþinginu eða Evrópudómstólnum og torvelduðu samningana. Ég er með öðrum orðum að gagnrýna að þetta mikla bákn líður fyrir skort á miðstýringu, líður fyrir skort á skipulagi. Sennilega er það rétt sem Andriessen, utanrrh. bandalagsins, hefur sagt að það hafi varla nægum mannafla á að skipa til að sinna öllum þeim viðamiklu verkefnum sem bandalagið fæst við og lenda því mörg í útideyfu og fara jafnvel forgörðum. Sem dæmi má nefna að sérfræðingar í fullu starfi í aðalstöðvum bandalagsins voru, þegar ég seinast vissi, 3.600 talsins en sérfræðingar á sambærilegum grundvelli í franska menntamálaráðuneytinu 11.000 og í breska innanríkisráðuneytinu 10.000. Það er nefnilega svo, þó að þetta varði okkur ekki hinu minnsta máli en er engu að síður notað, að það er ekki alls kostar rétt þegar menn eru að tala um þetta mikla bákn í samanburði við völd þjóðríkja. Og hafa menn nokkuð hugleitt það núna í ljósi atburða sem gerst hafa í Evrópu undanfarna daga, hvenær halda hv. þm. að litla konungsríkið Danmörk hafi verið jafnáhrifamikið um þróun mála í Evrópu og þeir reyndust vera með því að fá fram kröfum sínum sem aðildarríki að Evrópubandalaginu á Edinborgarfundinum? Hvenær í sögu sinni, hv. þm. Ólafur Þórðarson, --- ég bið hann nú að rifja upp annála sína og skólabækur frá Jónasi frá Hriflu, hvenær í sögu sinni halda menn að Danmörk hafi haft slík áhrif?

Þegar Heiðaborg var hluti af Danaveldi.

Nei, aldrei hv. þm., aldrei. 
             Virðulegi forseti. Í umræðum um fullveldi og stjórnarskrá hér á þessu hinu háa Alþingi hafa menn látið sem svo að EES-samningurinn feli í sér framsal fullveldis í stórum stíl, það er þá framsal á löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdarvaldi og allt hvað eina. Nú geta menn haft hvaða skoðun sem þeim sýnist á þessu og menn geta teflt fram lögfræðilegum álitsgerðum og komist að þverólíkum niðurstöðum. En það er helst á þessum sömu mönnum að heyra að við höfum algerlega framselt allt okkar fullveldi í hendurnar á Sviss. Ef það fer fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Sviss sem þýðir það að Sviss heltist úr lestinni þá á af sjálfu að leiða að Sviss sé þar með búið að taka ákvörðun fyrir Ísland. Þetta virðist nú ekki alveg vera í fullu samræmi. En sannleikurinn er sá að allt þetta tal um fullveldi, jafnvel innan Evrópubandalagsins --- þar sem enginn neitar að Evrópubandalagið byggir á framsali á hluta af valdi þjóðríkja, bæði löggjafarvaldi og framkvæmdarvaldi og dómsvaldi til samþjóðlegra stofnana --- er þá ljóst að einstök aðildarríki hafa eftir svo mikið fullveldi að þau beygja miðstjórnina, framkvæmdastjórnina hvað eftir annað í samningum. Þar nægir að nefna dæmið af Danmörku, þar nægir að nefna dæmið af Spáni sem neytti svo samningsstöðu sinnar á Evrópuleiðtogafundinum til þess að knýja fram digur framlög í þróunarsjóði sína og miðstjórnarvaldið varð einfaldlega að láta undan síga. Við skulum hafa það í huga þegar við ræðum þessa hluti og að gefnu tilefni, og þá vísa ég til þess sem bæði hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sögðu um GATT og ekki síður hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem talaði nú mjög fjálglega um GATT, taldi það vera gott GATT, að það er framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins með samningsumboðið í GATT sem er að reyna að leysa málið, reyna að höggva á þann hnút, reyna að beygja þá ýtrustu sérhagsmuni einstakra þjóðþinga sem eru að reyna að sprengja þetta samkomulag í loft upp og hafa af heimshagkerfinu, í þeirri lægð sem það er, samkomulag sem gefur von um u.þ.b. 200 milljarða Bandaríkjadollara í aukinn hagvöxt á ári. Það er með öðrum orðum ekki báknið í Brussel sem er að reyna að eyðileggja þetta. Það eru þrengstu sérhagsmunir þess hluta Evrópubandalagsins í þjóðríkjunum sem tilheyrir hinni liðnu tíð, verndarstefnunni sem ríkir í Evrópubandalaginu í landbúnaði og sjávarútvegi sem við erum ekki að tengjast vegna þess að þetta tvennt, verndarstefnan í landbúnaði, verndarstefnan í sjávarútvegi, ,,próteksjónisminn``, er það sem við erum að hafna, þetta er það sem við ekki viljum. Við erum hins vegar að tengjast því sem er framsækið og horfir til framfara sem er hinn frjálslyndi þáttur þeirrar stefnu sem Evrópubandalagið hefur verið að reyna að móta og hefur verið að beygja sérhagsmuni einstakra aðildarríkja í hverju máli á fætur öðru. Þetta nægir til þess að sýna að sú líking sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson tók þegar hann spurði hvort báknið í Brussel væri ekki farið að nálgast það að líkjast Kremlarkerfinu, með allri virðingu. Hv. þm. veit nú talsvert betur en það. Slík líking er alveg augljóslega, hverjum þeim sem um málið hugsar, gersamlega fráleit. Þá kemst ég ekki hjá því að leiðrétta einn hlut en hann var þessi: Hv. þm. virtist standa í þeirri trú að Ísland mundi sitja uppi með greiðsluskuldbindingar í þróunarsjóð til Evrópubandalagsríkjanna og þurfa að halda uppi öllum stóru stofnunum, dómstóli og eftirlitsstofnun, ef og þegar önnur EFTA-ríki eru gengin í Evrópubandalagið. Þetta er auðvitað alger grundvallarmisskilningur. Það er tryggilega um hnútana búið þannig að ef ríki yfirgefur EFTA til þess að ganga í EB, þá minnkar þróunarsjóðurinn sem því svarar, enda tekur viðkomandi ríki þá á sig mun umfangsmeiri skuldbindingar innan EB. Þau EFTA-ríki, sem nú eru að reyna að semja sig inn í EB, munu, ef þeim tekst það, taka á sig a.m.k. þrefaldar, og sennilega eftir Edinborgarfundinn miklu meira en þrefaldar fjárhagsskuldbindingar í jöfnunarsjóði bandalagsins. Stofnanir EFTA minnka með öðrum orðum, bæði að starfsemi og fjárhagsskuldbindingum eftir því sem aðildarríkjum fækkar, samanber það að nú þegar er verið að fækka starfsmönnum eftirlitsstofnunar eftir að ljóst varð að Sviss er ekki með. Ég hygg að hv. 7. þm. Reykn. og fyrrv. forsrh. hafi komist býsna nærri kjarna málsins að því er varðar það hvað stýrir afstöðu hans í þessu máli þegar hann sagði að allt væri í góðu lagi með þennan samning aðeins ef önnur ríkisstjórn sæti nú að völdum og þá væntanlega undir forustu hans sjálfs. Ég er þeirrar sannfæringar að fenginni reynslu að þá væri afstaða hans líka öll önnur. Eitt atriði enn. Hv. þm. nefndi niðurgreiðslur í skipasmíðaiðnaði og ríkisstyrki í skipasmíðaiðnaði sem dæmi um hve þessi samningur væri vondur. Staðreyndin er sú að því er það mál varðar breytir EES-samningurinn engu. Ríkin í Evrópubandalaginu greiða niður skipasmíðaiðnað sinn. EFTA-ríkin gerðu það líka og ein meginástæðan fyrir því að EFTA-ríkjunum tókst auðvitað ekki að brjóta það mál upp var að það var auðvelt fyrir Evrópubandalagið að segja: Einstök EFTA-ríki hafa meiri niðurgreiðslur í sumum tilvikum en Evrópubandalagið. Samt sem áður var því lýst yfir að þessar niðurgreiðslur yrðu að hverfa, þessum ríkisstyrkjum yrði að hætta og það er samkomulag um það að samráð skuli um þetta eftir einhvern tiltekinn tíma þegar núverandi tilskipun Evrópubandalagsins er úr gildi. Og sá kommissar Evrópubandalagsins, sem um fjallar um ríkisstyrki og samkeppnisreglur, Leon Brittan, hefur lýst yfir að það sé eitt meginmarkmið sitt  Hv. 7. þm. Reykn. sagðist sakna þess að EFTAreglur hafi ekki verið lagðar til grundvallar í samningaviðræðunum, en ég vil leyfa mér að benda á að það eru ekki til neinar samræmdar EFTA-reglur. Það er ekkert til sem heitir samræmdar EFTA-reglur. Það hefur engin samræming reglna átt sér stað innan EFTA. Einstök EFTA-ríki hins vegar hömpuðu því að lög þeirra og reglur, t.d. varðandi umhverfismál og neytendamál væru á hærri stöðlum eða gerðu strangari kröfur en EB. En í samningaviðræðunum kom í ljós að það hafi verið gert of mikið úr þessu í mörgum tilvikum. Í sumum tilvikum á félagsmálaviðinu reyndust staðlar og reglur Evrópubandalagsins mun hærri en ýmissa EFTA-ríkja en alla vega að því er varðar neytendamál og umhverfismál, þá lá það fyrir að Evrópubandalagið hefur þegar mótað reglur sem eru að öðlast gildi sem eru a.m.k. jafnharðar og EFTA-ríkin hafa. Virðulegi forseti. Sumir hv. stjórnarandstæðingar eyddu meginmáli í sínum ræðum til að ræða um stjórnarskrármál og þjóðaratkvæði. Ég tek það fram að ég sé enga ástæðu til að ræða þau mál frekar og ástæðan er mjög einföld. Það hafa farið fram mjög ítarlegar umræður um þau mál, bæði í viðkomandi nefndum og hér á hinu háa Alþingi að gefnum tilefnum, flutningi tillagna um breytingu á stjórnarskrá og flutningi tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Alþingi hefur afgreitt þessi mál og það er þess vegna óþarfi að tefja þau lengur. Því næst bæti ég því við að allar upplýsingar um þetta mál, þ.e. allar sérfræðilegar greinargerðir liggja fyrir og sjónarmið af hálfu ríkisstjórnarinnar og stjórnarandstöðu liggja fyrir. Engu hefur verið bætt við, ekki einu einasta smáatriði hefur verið bætt við í þeim umræðum sem hér hafa farið fram um þau mál. Þau eru afgreidd af hálfu Alþingis og þess vegna ekki mikið meira um það að segja að svo stöddu. Virðulegi forseti. Ég viðurkenni að ég hef stundum í aðra röndina lúmskt gaman af að heyra hv. 8. þm. Reykn., formann Alþb. og fyrrum prófessor í stjórnmálafræði, leika listir sínar þegar honum er mikið í mun að reikna sig til pólitískt réttrar niðurstöðu þvert á sannfæringu sína. Þetta eru stundum miklar kúnstir í pólitískri algebru og enginn hefur lýst því, virðulegi forseti, betur en fyrrum nánasti ráðgjafi hans og aðstoðarmaður í fjmrn., íslenskufræðingur góður og málsnjall maður, Mörður Árnason, sem skrifaði um þessa tilraun um pólitískra algebru litla perlu þegar formaðurinn var að leita að lausn sem gæti orðið eins konar amen og hallelúja til þess að halda saman hans sundraða flokki sem auðvitað var á tvist og bast í þessu máli. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þegar leiðtogar og þingmenn Alþb. fóru að búa sér til stefnu í Evrópumálum varð þeim fljótt ljóst að flokkslínan um EES varð að þræða fjóra punkta. Í fyrsta lagi þurfti hún að vera þannig að þeir gætu allir greitt atkvæði eins á þinginu í haust. Hún mátti ekki raska að ráði viðkvæmu valdajafnvægi innan flokksins.`` Þar er átt við formanninn og fyrrum formann og hinn nýja þingflokksformann o.fl. ,,Í öðru lagi þurfti hún að vera þannig að tilkostnaður yrði sem minnstur í stuðning á meðal kjósenda`` --- þar á meðal þeirra sem eru á jaðrinum við hinn Framsfl. ,,Í þriðja lagi þurfti hún að vera þannig að flokkurinn yrði ekki hleginn strax út úr alvörupólitík og þar með frá stjórnarþátttöku hvort heldur væri á þessu kjörtímabili eða næsta.`` Þetta er nú einn vandasamasti punkturinn, hv. þm. ,,Í fjórða lagi. Síðast en ekki síst þurfti lína flokksins að stangast greinilega á við stefnu ríkisstjórnarinnar í málinu, einkum stefnu Jóns Baldvins.`` Mikið rétt. Þetta hlaut að verða flókin formúla en sem betur fer nýtur flokkurinn góðrar fagmenntunar og verkþjálfunar í forustusveit. Bæði fyrsta skilyrði og það fjórða útilokuðu það að hægt væri að samþykkja EES hvað sem líður stjórnarskrá og þjóðaratkvæði. Það var augljóst að þingflokkur og forusta hefðu aldrei sameinast um beint eða óbeint samþykki við sjálfan EES-samninginn. Þetta var auðvitað dálítið vandamál vegna þess að í stjórnarmyndunarviðræðum lagði formaður Alþb. sig mjög fram um það að sannfæra þann sem hér stendur að þetta yrði ekkert vandamál og auðvelt yrði fyrir hann að koma járnum á hv. 4. þm. Austurl., Hjörleif Guttormsson, í því máli og ekkert mál að mynda ríkisstjórn um þetta EES-mál og leiða það til lykta í mesta bróðerni. Ég hafði vissar efasemdir um það að pólitíska algebran gengi þá upp hjá hv. þm. að fenginni reynslu. Síðan segir áfram, virðulegi forseti: ,,Til þess var efnisleg andstaða allt of megn í forustuhópnum og hefur styrkst verulega við raunverulega eða ímyndaða kjördæmahagsmuni landsbyggðarinnar sem hefur traustan meiri hluta í þingflokknum.`` Þá fer maður nú t.d. að skilja hvernig formaður þingflokksins, hv. þm. Ragnar Arnalds, hefur vaknað til lífsins. Var ekki eitthvað verið að tala um að hér væri verið að ræða dauða samninga sem gætu lifnað. Fyrst ríkisstjórnin vill samþykkja samninginn, þá verður Alþb. auðvitað að vera á móti honum. Annað skilyrðið og það þriðja kom hins vegar í veg fyrir að flokkurinn gæti í heild sinni hafnað EES að efninu til. Þrátt fyrir allt, því miður mundi margur allaballinn segja, er höfuðborgarsvæðið uppspretta fylgis á landsmælikvarða og ekki vel gott að líta út eins og viðundur frammi fyrir neytendum og ungu fólki í Reykjavík og nágrenni. Að auki hefði þvert nei á efnisatriði EES-samningsins lokað öllum samvinnuleiðum nema til Framsóknar og hreinlífisarmsins í Kvennalistanum. Niðurstaða Alþb. í málinu verðskuldar sinn sess í stjórnmálaskólum framtíðarinnar og verður sjálfsagt skoðað vandlega í dæmatímum í pólitískri algebru. Hún er í stuttu máli sú að segja bæði nei og já. Nei við EES-samningnum en já við megininnihaldi hans öllu. Við eigum ekki að gera EES-samninginn með EFTA-ríkjunum. Nei, hins vegar eigum við að gera EES-samninginn einir og sér. Það er stefna Alþb. Á þennan hátt geta þingmennirnir greitt atkvæði allir saman í guðs friði og góðum félagsanda. Hver um sig hefur svo sitt leyfi til að vera á móti hvernig sem hann vill bara ef hann er á móti. Sumir eru á móti fríverslun. Aðrir telja fullveldið í hættu. Aðrir að útlendingar kaupi jarðir í sveitunum þeirra. Aðrir eru á móti Jóni Baldvini og enn aðrir telja tryggast að vera á móti því sem maður skilur ekki og það mun vera stærsti hópurinn. Á þennan hátt á líka að forða flokknum frá því að standa með allt niður um sig gagnvart þeim kynslóðum kjósenda sem telja að náið alþjóðasamstarf sé Íslendingum hagfelldastur kostur og eðlilegur. Um það var nefnilega samið að um stund fallist þeir sem eru á móti frjálsum viðskiptum á að flokkurinn sé með frjálsum viðskiptum bara ef þau fara fram annars staðar en á Evrópska efnhagssvæðinu. Niðurstöðunni núna fylgir líka lítið en elskulegt brot til landsbyggðararmsins í Sjálfstfl. enda í grundvellinum svipuð og stefna þess flokks í síðustu stjórnarandstöðu. Þá er bara eftir að skýra það fyrir þjóðinni hvers vegna flokkurinn sat í ríkisstjórn í þrjú ár meðan EES-viðræðurnar fóru fram án þess að stöðva þær viðræður en það var víst bara til þess að athuga hvort það kæmi virkilega eitthvað út úr viðræðunum. Þannig fæddist sú málamiðlun alþýðbandalagsforustunnar að fella fyrst EES-samninginn en neyða síðan Evrópubandalagið í tvíhliða viðræður um miklu betri samning. Þetta var svo tilkynnt í miðstjórn flokksins þar sem samstaðan ríkti ein öllu æðri af ánægju út að eyrum hver einasta kerling hló o.s.frv. ,,En aðeins eitt gleymdist og það var sjálft viðfangsefnið. EES-samningurinn eins og hann liggur fyrir með kostum og göllum. Ávinningur Íslendinga af þeim samningi, áhættan sem honum fylgir og ekki síður áhættan við það að hafna honum og samningsstaðan í framhaldinu. Það gerðist eins og oft áður í pólitískri umfjöllun á Íslandi að dæmið reiknaði sig sjálft, byssurnar skutu sjálfar, eins og áður var sagt, en málið sem átti að véla um varð út undan vegna þess að hugrekki skorti til þess að ræðast við í hreinskilni og takast á um málefni án bellibragða. Það er leiðinlegt fyrir Alþb. og færir andstæðingum þess óvænt vopn upp í verkfúsar hendur.`` Og svo kemur rúsínan í pylsuendanum: ,,En við skulum rétt einu sinni vona að Eyjólfur Konráð hressist.`` Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessar umræður frekar.

Það hafa sjö hv. þm. óskað eftir að veita andsvar þannig að forseti er tilknúinn að setja þau tímamörk að hv. þm. hafa eina mínútu í fyrra skiptið sem þeir veita andsvar en óski þeir eftir að veita andsvar öðru sinni hafa þeir aðeins 10 sekúndur.

Það gengur ekki, forseti.

Það er hægt að segja eina setningu. Þetta er vegna þingskapalaganna en þar er kveðið á um það að andsvör megi ekki standa lengur en 15 mínútur.

Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem ég þarf að koma að. --- Viljið þið þegja. Ég vona að þetta ónæði verði ekki tekið af mínum tíma hæstv. forseti og klukkan verði sett á ný. --- Hæstv. utanrrh. kaus að taka til máls til svara áður en hann hafði hlýtt á fulltrúa yfirlýstrar stefnu Kvennalistans gegn aðild að EES og eftir að hafa hlýtt á þá einu sem komst að annarri niðurstöðu. Ég hef hins vegar efnislega athugasemdir við ræðu hans og þær raunar margar og kem að þeim í ræðu minni á eftir, en ég kemst ekki hjá því að geta þess vegna fyrsta efnisatriðis að hér eru aðstæður á margan hátt ólíkar því sem eru í öðrum löndum. Umræðan í Sviss var mikil. Hún fór bara fram annars staðar en hér vegna lýðræðislegrar þjóðaratkvæðagreiðslu. Aðrar EFTA-þjóðir eru á leið inn í Evrópubandalagið og svo eru önnur og lýðræðislegri vinnubrögð í þjóðþingum víða annars staðar en hér. Hér höfum við því þann möguleika að ræða málið og við gerum það og það er okkar lýðræðislegi réttur. Annars staðar hafa menn möguleika á að fá samþykkta þjóðaratkvæðagreiðslu og það hefði flýtt fyrir málsmeðferð á Íslandi, svo og ef krafist væri hér aukins meiri hluta.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. verður tíðrætt um meðferð EES-málsins á Alþingi Íslendinga og flutti hér nokkuð langa tölu um það hvernig að máli væri staðið í öðrum löndum. En hann gleymir því alltaf í ræðum sínum og hneykslan sinni að það ríkja aðrar hefðir í íslenska þinginu en í öðrum þjóðþingum. Ég átti þess kost fyrir skömmu að ræða við formann utanríkismálanefndar norska þingsins og þá kom fram að þeirra reglur eru einfaldlega allt öðruvísi en þær sem við búum við. Hæstv. utanrrh., sem ég veit að leiðist á þinginu þó að hann segist annars staðar elska pólitík, verður nú að gera svo vel og sætta sig við þær vinnureglur og þau þingsköp sem hér ríkja. En það hefði mátt spara mikinn tíma ef við hefðum fengið betur undirbúin frumvörp frá hæstv. ríkisstjórn. Þá hefði verkið kannski gengið hraðar en raun ber vitni.

Forseti hefur lengt seinni tímann upp í 15 sekúndur.

Virðulegi forseti. Mál mitt er í eilítið líkum farvegi og síðasta ræðumanns. Ég vil benda hæstv. utanrrh. á að hv. efh.- og viðskn. hefur unnið við það í allt haust og vetur að búa mál ríkisstjórnarinnar sem tengjast EES í það horf að nokkur möguleiki sé að samþykkja þau. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að það hafa komið frumvörp sem við höfum þurft að senda í tvígang aftur upp í ráðuneyti til þess að fara fram á að þau séu unnin algerlega upp á nýtt. Nú er ég ekki að sakast við starfsfólk ráðuneytisins sem hefur einfaldlega ekki komist yfir það sem þurfti að gera. Ég bendi hæstv. ráðherra á það að efh.- og viðskn. beið í allt sumar eftir því að geta unnið eftir samkomulagi stjórnarflokkanna um framkvæmd málsins en málin komu ekki frá hæstv. ríkisstjórn. Ég vil að lokum spyrja hæstv. utanrrh. um álit hans á störfum nefnda þingsins að framgangi þessa máls. Ég vænti þess að hann komi upp og svari því hér og nú.

Virðulegi forseti. Mér er alveg ljúft og skylt að votta það sem mína skoðun að störf hv. þingnefnda að þessum málum hafa verið í mörgum greinum til fyrirmyndar. Ég tel t.d. að á þeim vettvangi þar sem ég hef kynnst því best, þ.e. á vettvangi utanrmn., hafi þau störf verið frábærlega vel skipulögð og málinu til mikils framdráttar. Mér er kunnugt um að það hefur verið á fleiri sviðum í mörgum málum. Það er ánægjulegt að geta sagt það því að það er alla vega mun skilvirkari þáttur í störfum Alþingis en sá sem blasir við allra augum.

Virðulegi forseti. Nú liggur alveg beint við í framhaldi af þessu að hæstv. ráðherra komi upp og biðjist afsökunar á þeim ummælum sem hann hafði um Alþingi Íslendinga á blaðamannafundi á erlendum vettvangi. Ég vil að lokum, virðulegi ráðherra, afhenda ræðu sem sá sem hér stendur flutti í haust um samstarf Alþingis og ríkisstjórnar og mun biðja hann að lesa hana yfir í rólegheitum nú á eftir.

Virðulegi forseti. Ef hv. þm. hefur heyrt þau orð sem ég viðhafði á fréttamannafundi í Genf og séð íslenska þýðingu fréttastofunnar á þeim ummælum mun hann sjá og heyra við umhugsun að það er ekkert til þess að biðjast afsökunar á og reyndar hvert orð sem þar var sagt trúverðugt og sannleikanum samkvæmt.

Virðulegi forseti. Ég hlýt auðvitað að fagna því að hæstv. utanrrh. hefur í þessari umræðu allt í einu fengið málið og fengist til að tala eftir yfirlýsingar sínar utan þings um líkamlega burði alþingismanna, þvagfæri þeirra og annað sem hæstv. ráðherra hefur talið eðlilegt að fjalla um með sérstökum hætti í nafni utanrrn. Sömuleiðis er þetta fróðlegt eftir yfirlýsingar hæstv. forsrh. um það að alþingismenn væru yfir höfuð óróabelgir og vandræðabörn. Það alvarlega sem lá í orðum hæstv. utanrrh. var að hann var í raun og veru með kröfu um að breyta í grundvallaratriðum þeim reglum sem gilda um umræður á Alþingi Íslendinga. EES-málið er stærsta málið sem hér hefur komið inn í sögu lýðveldisins, segja margir. Hvað hafa menn fjallað lengi um það á Alþingi til þessa? Í 31 klukkustund. Hvað var fjallað lengi hér um bandorminn á síðasta kjörtímabili, frv. til laga um ráðstafanir í ríksfjármálum? Hversu langan tíma tók það? 49 klukkustundir. Dæmið liggur því þannig núna að Alþingi er ekki nándar nærri búið að eyða jafnmiklum tíma í þetta stærsta mál lýðveldisins, og allar umræðurnar á síðasta þingi um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þess vegna vísa ég á bug þeim ómerkilega skætingi í garð Alþingis Íslendinga sem hæstv. utanrrh. hefur látið sér sæma að fara með nú og fyrr.

Virðulegi forseti. Hv. þm. fór með tölur um það hversu margar klukkustundir og mínútur hefðu verið nýttar til umræðu hér þar á meðal um bandorm. Það er ekki kjarni málsins heldur hitt hversu margar mínútur og klukkustundir af þessum tíma notaði hv. þm. sjálfur eða hv. þm. Steingrímur Jóhann Sigfússon eða hv. 8. þm. Reykn., þ.e. sá hópur sem sameiginlega tekur mest af umræðutíma þingsins og skerðir þannig málfrelsi annarra hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað hópur þingmanna sem ekkert hefur talað í þessu EES-máli enn þá, þ.e. þingmenn sem eiga rétt á því að tala og þingmenn sem er skylt að tala gagnvart sínum kjósendum. Varðandi undirritaðan vil ég mótmæla þessu sérstaklega. Í þessu máli frá því að það kom fyrir á Alþingi hef ég einu sinni kvatt mér hljóðs þannig að ég vísa því á bug að ég hafi tekið hér óeðlilega mikinn tíma. Það mættu fleiri skoða sinn málflutning í þeim efnum og hversu hann hefur greitt fyrir meðferð málsins á Alþingi eins og hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Á þessum örstutta tíma hef ég ekki tækifæri til að koma inn á nema örlítið af því sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég vil þó þakka honum fyrir að staðfesta að æðimargt hefur ekki náðst fram sem við vildum þegar við unnum saman að þessum málum. Mér þótti undarlegur útúrsnúningur hans um tilskipanir, tæknilegar viðskiptahindranir, sem ég nefndi. Ég tók þar dæmi af reglugerð 176. Ég vildi ekki lesa þær allar. Ég get gert það síðar ef óskað er. Ég tók þar dæmi um ljósabúnað bifreiða. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra að það var skilningur okkar í uphafi að við þyrftum ekki að lögfesta reglur af því að við framleiðum ekki þessa hluti. Við framleiðum ekki bifreiðar. En í formálsorðum þessarar bókar segir að það sé til athugunar að breyta íslenskum reglum til samræmis við EB-regur þótt við framleiðum ekki bifreiðar. Það er talað um hjólbarða, öryggisgler í bifreiðum og allan fjárann, ef ég má orða það svo, og það er verið að breyta íslenskum reglum þótt við framleiðum ekkert af þessum hlutum. Hvernig stendur á þessu, hæstv. ráðherra? Við vorum á sömu skoðun einu sinni og þú virðist vera enn.

Virðulegi forseti. Það er rétt að við vorum mjög sammála um EES-málið og ég veit að innst inni erum við það enn. Það er aðeins ein ástæða til þess arna. Það er ekki bílaiðnaður á Íslandi, það er mikið rétt. Samt sem áður er hér stundaður iðnaður sem er yfirbyggingar yfir bíla. Ég var sjálfur þeirrar skoðunar að það væri of gert í kröfugerð að ætlast til þess að þetta væri allt saman þýtt. Ég taldi að við gætum sparað okkur þau útgjöld en mig minnir sterklega að þveröfugum sjónarmiðum hafi verið haldið fram af ýmsum talsmönnum stjórnarandstöðunnar.

Virðulegi forseti. Það er nefnilega staðreyndin sem mér sýnist vera staðfest í orðum hæstv. ráðherra. Þegar ég lít í gegnum þessar ótal mörgu tilskipanir kemst ég að þeirri niðurstöðu að 99% af þeim séu óþarfi og hrein vitleysa fyrir okkur Íslendinga miðað við þann skilning sem hæstv. ráðherra hafði og hefur enn á þeim málum.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanrrh. hefur greint okkur frá ýmsum tíðindum. Við munum að hann sagði úr þessum stól fyrr á árinu þegar þeir komu heim úr einni af ferðum sínum erlendis, aðalsamningamaður og hann: Við fengum allt fyrir ekkert. Þá langar mig að spyrja: Hvað hefur hæstv. utanrrh. fengið núna eftir að hann var búinn að fá allt. Ég hef ekki orðið var við að það væri mikið. Hann segir enga ástæðu til að ræða stjórnarskrármálin, þau séu afgreidd af hálfu Alþingis. Hvenær hafa þau verið afgreidd og með hvaða hætti? Erfitt er að semja við aðila sem hefur ekkert samningsumboð, sagði hann um samningamennina erlendu, þ.e. kommissarana og það allt saman. Það er eitt kerfið á fætur öðru, sagði hann eða eitthvað í þá áttina. Ég vona að hæstv. ráðherra skýri okkur frá því hvað hann er að gera og hverju hann hefur áorkað eftir að hann náði öllu fram. Ég get sagt honum það að Eyjólfur Konráð er eldhress og mun hressast enn þá meira ef þeim ósköpum linnir sem nú eru framkvæmd af ráðherra.

Virðulegur forseti. Hv. þm. spurði hvenær Alþingi hefði afgreitt stjórnarskrármálið. Það gerði Alþingi með því að vísa framkominni tillögu stjórnarandstöðunnar til ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. hafði því miður ranglega eftir mér að ég hefði haft uppi þau orð að við hefðum fengið allt fyrir ekkert. Þetta er ég búinn að leiðrétta úr þessum ræðustól svo oft að ég man ekki lengur hversu oft. Staðreyndin í málinu er sú, og ég bið hv. þm. að taka eftir því, að það var viðsemjandi okkar Frans Andriessen, utanríkisráðherra framkvæmdastjórnar EB, sem hafði þau orð uppi við mig og aðalsamningamann Íslands: Þið Íslendingar skuluð ekki halda að þið komist upp með að fá allt fyrir ekkert í þessum samninum. Ég hef aldrei tekið mér þau orð í munn hv. þm. 

Frú forseti. Mér er það gleðiefni að hæstv. utanrrh. er ekki alveg klumsa og virti Alþingi í kvöld og fór í ræðustól í stað þess að boða til blaðamannafundar, klaga alþingismenn og reyna að ata Alþingi auri. EFTA sem slíkt verður ekki aðili að þessum samningi. Sá dauði maður verður ekki giftur. Það getur vel verið að það verði efnt til brúðkaups og nýr maður giftur. En hann verður með annan skrokk og í öðrum fötum en EFTA. Bréf það sem barst til utanrmn. varðandi það hvort þetta er þingtækt eða ekki veitti ekki nægilegt svar. Það bréf var ekki undirskrifað og veitti ekki nægilegt svar og þar af leiðandi þurftum við nákvæmari skoðun á þessu máli.

Frú forseti. Kvennalistinn er í þeirri sérkennilegu stöðu á Alþingi að fulltrúi þingflokksins í utanrmn. hefur komist að annarri niðurstöðu um afstöðuna til samningsins um Evrópskt efnahagssvæði en aðrar þingkonur Kvennalistans. Þar sem við höfum ekki tækifæri til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri í nefndaráliti mun ég í þessari ræðu gera grein fyrir nokkrum af okkar sjónarmiðum en aðrar þingkonur munu gera frekari grein fyrir sjónarmiðum sínum síðar í umræðunni. Kvennalistinn er andvígur því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði og Evrópubandalaginu. Í stefnuskrá samtakanna segir, með leyfi forseta: ,,Kvennalistinn vill að Ísland standi utan Evrópubandalagsins og Evrópska efnahagssvæðisins.`` Jafnframt er í stefnuskránni lögð áhersla á góð samskipti Íslands við Evrópubandalagið, ekki bara á viðskiptasviðinu heldur ekki síður á öðrum sviðum þar á meðal í rannsóknum, umhverfismálum, menningar- og menntamálum. Á undanförnum árum hefur verið að birta til í samskiptum risaveldanna og í afvopnunarmálum. Allt frá stríðslokum hefur heiminum verið skipt upp í tvö svæði sem að meira eða minna leyti hafa verið undir áhrifum risaveldanna tveggja. Nú hafa þau stórmerki gerst að Sovétríkin hafa liðið undir lok og með þeim hrundi miðstýrt og ólýðræðislegt stjórnkerfi sem kennt hefur verið við Marx og Lenin. Það er hins vegar kaldhæðnislegt að á sama tíma og það kerfi hrynur til grunna er í uppsiglingu annað og ekki síður miðstýrt kerfi í Vestur-Evrópu en þar á ég við Evrópubandalagið. Þannig er verið að skipta heiminum upp í viðskiptablokkir sem vilja einangra sig að meira eða minna leyti frá öðrum og fátækari hlutum heimsins. Þetta er óheillavænleg stefna sem Íslendingar eiga að vinna gegn. Ástæður þess að aðild að Evrópsku efnahagssvæði þjónar ekki hagsmunum Íslendinga eru margvíslegar og hafa mismikið vægi í hugum þeirra sem telja að Ísland eigi að fara aðrar leiðir í samskiptum sínum við aðrar þjóðir. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði mun ekki verða konum til framdráttar heldur fremur hið gagnstæða. Þar sem hámarksgróði og aukinn hagvöxtur er höfuðmarkmiðið lúta jafnréttissjónarmið í lægra haldi og lítið tillit er tekið til barna og þeirra sem eldri eru og veikburða. Afleiðing slíkrar stefnu bitnar frekar á konum en körlum. Aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði er skref á leið inn í Evrópubandalagið. Með aðild að EES og EB væri Ísland að afsala sér verulegum hluta af sjálfsákvörðunarrétti sínum í mikilvægum málaflokkum. Með myndun Evrópsks efnahagssvæðis eru sjálfstæðar þjóðir ekki að gera viðskiptasamning sín á milli heldur er verið með sama hætti og innan EB að mynda pólitísk samtök með yfirþjóðlegum stofnunum sem fara eiga með hluta þess valds sem nú er í höndum ríkisstjórna, þjóðþinga og dómstóla. Aðild að EES samrýmist ekki íslensku stjórnarskránni að mati færustu sérfræðinga. Alþingi ætti aldrei að samþykkja lagafrv. sem líklegt er að samrýmist ekki stjórnarskrá lýðveldisins. Hætta er á að aðild Íslands að EES muni þvinga íslenskt atvinnulíf og framleiðslu til vaxandi einhæfni. Aðild að efnahagssvæði þar sem fyrst og fremst er miðað við hag stórfyrirtækja mun leiða til þess að staða smáiðnaðar og þjónustu versnar í jaðarríkjum. Aukin byggðaröskun blasir við nema til komi víðtækt styrkjakerfi eins og nú tíðkast innan EB. Hagsmunir Íslands eru ekki tryggðir með aðild Íslands að EES heldur eigum við að byggja samstarf við EB á gildandi fríverslunarsamningi og knýja á um endurbætur á honum. Aðild að EES hefur þá hættu í för með sér að Ísland verði hart úti í útjaðri svæðisins. Allar líkur eru á að aðild leiði til þess að ekki verði hægt að reisa skorður við útflutningi á hálfunnum og óunnum fiski, sparifé streymi frá landinu og erlendir fjárfestingaraðilar sjái sér hag í að fjárfesta í undirstöðugreinum í íslensku atvinnulífi, ekki síst sjávarútvegi og nái þar varanlegum ítökum. Fyllsta ástæða er til að óttast að ekki verði gerðar fullnægjandi kröfur um umhverfis- og neytendavernd innan EES. Reglur á þessu sviði mega ekki hindra samkeppni í viðskiptum og hefur reynslan sýnt að erfitt er að setja strangar reglur um umhverfismál vegna þessa ákvæðis. Markmiðin um aukna framleiðni og hagvöxt leiða óhjákvæmilega til vaxandi mengunar og orkusóunar. Fyrir aðgang að mörkuðum EB og lækkun tolla á sjávarafurðum hafa Íslendingar orðið að greiða með aðgangi EB-skipa að fiskveiðilögsögu landsins. Með aðild að EES væri Ísland að tengjast efnahagssvæði þar sem stöðug hnignun hefur verið í efnahagslífi að undanförnu, atvinnuleysi hefur farið vaxandi og lífskjör almennings versnað. Ég tek eftir því, virðulegur forseti, að hæstv. utanrrh. treystir sér ekki til að sitja hér lengur.

Það verður að gera hlé á fundinum og hvíla manninn og hefjast svo aftur handa.


            

Það má ekki misbjóða líkamsburðum utanrrh.

Ef hæstv. utanrrh. vill ekki hlýða á álit meiri hluta þingflokks Kvennalistans þá verður það að vera hans mat. Ég hef ekki geð í mér til að óska eftir því að hann sitji hér ef hann hefur ekki frumkvæði sjálfur. Ég verð að viðurkenna það, virðulegur forseti. Ég ætla að halda áfram ræðu minni. Hann verður sjálfur að meta hvort hann sitji hér í þingsal eða ekki.

Hv. þm. óskar sem sagt ekki eftir að forseti geri hæstv. ráðherra viðvart.

Forseti getur nú samt látið ráðherrann vita.

Frú forseti. Ég tók það fram að ég óskaði auðvitað eftir að hæstv. utanrrh. hlýddi á álit meiri hluta þingflokks Kvennalistans en ef hann telur sér ekki fært að gera það af einhverjum ástæðum þá verður það að vera hans mat. Ég vek bara athygli á þessari staðreynd. Einnig vekur það athygli mína að formaður utanrmn. hefur einnig vikið sér frá og vill ekki hlusta á það sem við höfum fram að færa. Íslendingar eiga meira undir utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir. Frjáls vöruviðskipti eru þjóðinni hagkvæm og mikilvægt að geta stundað tollfrjálsa verslun með útflutningsafurðir. Sérstaða Íslands sem fiskveiðiþjóðar veldur því að afar óskynsamlegt er að binda þjóðina einum markaði eða efnahagssvæði sem þrengt gæti svigrúm hennar. Þvert á móti þjónar það hagsmunum okkar að vera óháð út á við og leita sem bestra samskipta með beinum samningum við einstök ríki og markaðsheildir. Þannig styrkjum við stöðu okkar út á við og treystum efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Við höfum góða vöru að bjóða og ef rétt verður á málum haldið höfum við sterka samningsstöðu. Aðild að Evrópsku efnahagssvæði þjónar ekki langtímahagsmunum Íslendinga. Því vill Kvennalistinn móta framtíð utan hins Evrópska efnahagssvæðis. Með því móti getum við aðlagað og mótað okkar innanlandslöggjöf með tilliti til okkar eigin hagsmuna og samkvæmt eigin ákvörðunum í stað þess að taka við löggjöf Evrópubandalagsins á færibandi. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði, sem nú er kominn til 2. umr. í þinginu, á sér nokkuð langan aðdraganda. Það má segja að umræðan um Evrópskt efnahagssvæði hafi hafist á Alþingi hinn 9. mars 1989 er ég kvaddi mér hljóðs utan dagskrár um væntanlegar viðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Þá stóð fyrir dyrum að þáv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, og þáv. og núv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, færu á leiðtogafund EFTA í Ósló 14. og 15. mars til að ræða hugmyndir um að stofnað yrði sameiginlegt efnahagssvæði EB-ríkja og EFTA-ríkja. Á þeim fundi lýsti forsrh. því yfir að við yrðum að hafa fyrirvara hvað varðaði frelsi á sviði fjármagnshreyfinga, þjónustu og fólksflutninga en lagði áherslu á frjálsa verslun með vörur. Forsrh. sagði einnig í yfirlýsingu sinni orðrétt, með leyfi forseta: ,,Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldreið afsalað okkur fullveldinu eða rétti til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði.`` Það leit því í fyrstu út fyrir að ríkisstjórnin ætlaði að fara sér hægt og feta slóðina með þessi orð forsrh. að leiðarljósi. Þann 20. okt. 1989 lauk sex mánaða könnunarviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið og þá var stefna tekin á Evrópskt efnahagssvæði með svokölluðum undirbúnings- og samningaviðræðum. Í umræðum á Alþingi um skýrslu utanrrh. um könnunarviðræðurnar þann 23. nóv. 1989 minnti ég á fyrirvara forsrh. og að ósköp lítið færi fyrir þeim og að svo virtist sem samningamenn ríkisstjórnarinnar með utanrrh. í broddi fylkingar hefðu alveg gleymt þeim. Í umræðum eftir að könnunarviðræðunum lauk lögðu kvennalistakonur áherslu á að farið yrði í beinar tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið án þess að taka þátt í Evrópsku efnahagssvæði. Við gerðum okkur þá strax ljóst hvert stefnt væri. Við lögðum áherslu á að flýta viðræðum við EB um aðgang að mörkuðum þeirra með fiskafurðir en sá þáttur hafði þá mætt algerum afgangi. Jafnframt lögðum við áherslu að það væri hreint glapræði að halda áfram á þeirri braut sem mörkuð var með könnunarviðræðunum. Við töldum einnig að ef ganga ætti til samningaviðræðna yrði tekin formleg afstaða til málsins á Alþingi. Á þetta var ekki fallist en þess í stað samþykkti ríkisstjórnin að utanrrh. fengi umboð til að taka þátt í samningaviðræðum með þeim fyrirvörum sem settir höfðu verið fram. Samningaviðræður hófust svo í júní 1990. Fljótlega kom í ljós að utanrrh., sem leiddi viðræðurnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, tók lítið sem ekkert mark á fyrirvörum sem gerðir voru af hálfu forsrh. á fundi í Ósló í mars 1989. Kom þetta ítrekað fram í umræðum á Alþingi. Því var þó ávallt haldið fram af forsrh. og raunar fleiri ráðherrum í ríkisstjórninni að Ísland gerði enn sömu fyrirvara og áður þó flestum sem kynntu sér málið væri ljóst að þeim var ekki haldið til haga. Það má því segja að utanrrh. hafi tekist að koma samningnum um Evrópskt efnahagssvæði áfram í öll þessi ár án þess að skýrt lægi fyrir um hvað málið snerist eða að pólitískur stuðningur meiri hluta Alþingis væri fyrri því. Nú stöndum við frammi fyrir gerðum hlut af stjórnvalda hálfu: samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem er stórt skref inn í sjálft Evrópubandalagið. Ríkisstjórnin virðist halda að með því að staðfesta samninginn sé þar með öllu borgið á Íslandi. Hjálpræðið muni koma að utan. Flestir hljóta að sjá að þetta eru blekkingar einar. Við verðum sjálf að vinna okkur út úr erfiðleikunum, enginn annar gerir það fyrir okkur ekki heldur Evrópubandalagið. Alþingi á síðasta orðið í þessu máli og við skulum vona að þingið beri gæfu til að vísa málinu frá. Í Evrópu er nú mikil lýðræðisvakning. Sérstaklega á þetta við um Austur-Evrópu þar sem almenningur braust undan oki miðstýrðs og ólýðræðislegs stjórnkerfis. Í Vestur-Evrópu gera fleiri og fleiri sér grein fyrir hvert stefnir með áformum stjórnvalda um að steypa allri Vestur-Evrópu í eina heild. Mótmælt er vaxandi miðstýringu og skerðingu lýðræðis og þeirri tilhneigingu að embættismenn og stjórnmálamenn einir ráði ferðinni. Þrátt fyrir vaxandi áhyggjur fólks af þróuninni kemst almenningur ekki upp með moðreyk. Einskis er svifist til að kveða niður viðleitni til að koma í veg fyrir þá óheillaþróun sem nú er að eiga sér stað í Vestur-Evrópu eins og m.a. kemur fram í gegndarlausum fjáraustri til stuðnings EES og Maastricht-samkomulaginu. Evrópubandalagið stefnir að því að aðildarríkin myndi að lokum eitt stórríki með sameiginlega yfirstjórn á flestum sviðum, sameiginlega efnahagsstjórn að öllu leyti og komið verði á efnahags- og myntbandalagi og sameiginlegri utanríkisstefnu. Stefnt er að því að koma á fót sameiginlegum lögreglu- og öryggissveitum og sameiginlegri varnarmálastefnu. Evrópubandalagið stefnir því markvisst í það að verða miðstýrt ólýðræðislegt stórríki. Við eigum að varast þessa þróun og gæta þess að hafna ekki í netinu. Með aðild að Evrópsku efnahagssvæði væri tekið stórt skref inn í Evrópubandalagið. Meiri hluti Alþingis hefur hafnað þeirri sjálfsögðu lýðræðiskröfu að um þennan afdrifaríka samning fari fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Með því er komið í veg fyrir að almenningur fái að segja álit sitt á stærsta máli sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir frá því að lýðveldið var stofnað. Þann 4. nóv. sl. voru forseta Alþingi afhentar undirskriftir meira en 34 þús. kjósenda þar sem tekið var undir kröfuna um þjóðaratkvæði um EES-samninginn. Enda þótt svo margir skrifuðu undir kröfuna um þjóðaratkvæðagreiðslu og skoðanakannanir sýni að yfir 70% kjósenda styðja þá kröfu felldi naumur meiri hluti Alþingis tillögu þess efnis. Valdhafar eru því hér sem annars staðar algerlega úr takt við almenning og taka ekkert tillit til vilja fólksins. Ríkisstjórnin og fylgismenn hennar reyna að gera lítið úr því hvað felst í því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Þeir reyna jafnvel að halda því fram að aðeins sé um venjulegan viðskiptasamning að ræða. Þeir reyna að gera lítið úr því að með aðild væri Ísland að afsala sér mikilvægum stjórntækjum í efnahags- og atvinnumálum. Samfara samningnum verða Íslendingar að lögfesta 1.400 lagabálka EB sem fjalla m.a. um efnahags- og fjármál. Þannig munu 11.000 síður bætast við íslenska lagasafnið sem nú nær ekki 2.000 síðum. Með EES er í raun verið að steypa allri Vestur-Evrópu í eina efnahagsheild. Allt frumkvæði í lagasetningu á gildissviði samningsins yrði í höndum Evrópubandalagsins og Alþingi gefst aðeins kostur á að segja já eða nei. Nú þegar höfum við á Alþingi fengið forsmekkinn að því sem koma skal. Inn á borð þingmanna streyma lagafrumvörp sem lögtaka þarf ef EES verður að veruleika. En það er ekki þar með búið. Nú þegar liggur fyrir að Alþingi er ætlað að afgreiða á þriðja hundrað samþykktir Evrópubandalagsins sem gerðar hafa verið frá því um mitt ár 1991 þegar samningagerð var lokið og þangað til nú. Enginn íslenskur aðili eða stofnun hefur fjallað um þessar gerðir EB hingað til. Þótt formlega séð geti Alþingi hafnað samþykktum EB væri það með því í raun að segja samningnum upp. Grundvöllurinn er að á öllu svæðinu gildi sömu reglur og á efnahagssviðinu og því getur eitt ríki ekki skorið sig úr að þessu leyti. Því verður ekkert lát á tilskipunum og lagafyrirmælum frá Evrópubandalaginu til Alþingis ef aðild að EES verður að veruleika. Öll lagasetning á gilidssviði samningsins yrði því í höndum EB en ekki Alþingis. Þetta er ekki síst ógnvekjandi miðað við þá efnahagsstefnu sem EB grundvallast á og mótuð er af fjármálarisum og fjölþjóðafyrirtækjum. Sú hagvaxtarstefna sem lögð til grundvallar í Evrópubandalaginu og þar með á hinu Evrópska efnahagssvæði er stefna sem Kvennalistinn hefur barist gegn. Hagfræðimælingar, sem víðast hvar er beitt til að leggja mat á efnahagsþróun, eru úreltar og ófullnægjandi þar sem þær taka aðallega mið af skammtímahagsmunum en sniðganga nýja sýn til umhverfismála. Í þeim aðferðum, sem mest er byggt á við ákvarðanir í efnahagsmálum hér sem annars staðar, er ekkert tillit tekið til þeirra hættumerkja sem hrannast upp. Með aðild að EES og EB værum við að ýta undir mengun og sóun sem er afleiðing slíkrar hagvaxtarstefnu. Með því að standa utan efnahagsbandalaga gætu Íslendingar haft nokkur áhrif á þá efnahagsstefnu sem við viljum fylgja hér á landi og hægt væri að fara aðrar leiðir en þær sem Evrópubandalagið ákvæði. Árið 1984 náðu aðildarríki EB og EFTA samkomulagi um yfirlýsingu, svokallaða Lúxemborgaryfirlýsingu, sem er sá grunnur sem síðan hefur verið byggt á margþætt samstarf EB og EFTA. Í yfirlýsingunni er lögð áhersla á að með niðurfellingu tolla og magntakmarkana sem höfðu áhrif á tvíhliða viðskipti með iðnaðarvörur hefði stærsta fríverslunarsvæði heims orðið að veruleika. Helstu samstarfssvið, sem tengjast fríverslunarsamningnum og unnið hefur verið að, eru samræming staðla, afnám tæknilegra hindrana og einföldun landamæraeftirlits, reglur um uppruna vöru, aðgerðir til að koma í veg fyrir óheiðarlega viðskiptahætti, ríkisstyrkir og aðgangur að opinberum útboðum. Önnur samstarfssvið sem unnið hefur verið að á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar eru m.a. samgöngumál, umhverfismál, menntunarmál og samvinna um rannsóknir og þróun. Á þessu sést að um samstarf hefur verið að ræða milli EB og EFTA-ríkja á mörgum sviðum og hægt að þróa slík tvíhliða samskipti áfram báðum til hagsbóta. Þótt aðild að Evrópsku efnahagssvæði yrði hafnað er ekkert sem bendir til þess að Íslendingar geti ekki áfram átt aðild að ýmsum samstarfsverkefnum sem þeir hafa verið þátttakendur í fram að þessu. Áhersla hefur verið lögð á það af hálfu Íslendinga að vera þátttakendur í samstarfi á sviði rannsókna og þróunar. Nú er Ísland aðili að áætlun EB um samstarf skóla og atvinnulífs, um þjálfun og vísindarannsóknir, svokallaðri COMETT-áætlun og samstarf um nemenda- og kennaraskipti, ERASMUS eins og það er kallað. Aðild að þessum verkefnum er óháð aðild að EES. Lögð hefur verið á það áhersla að með EES-samningnum taki Ísland fullan þátt í svokallaðri þriðju rammaáætlun EB á sviði rannsókna og þróunar. Þetta gæti orðið lyftistöng fyrir rannsóknir á Íslandi ef rétt er á málum haldið. Áætlað er að full aðild að rammaáætluninni kosti 60--70 millj. kr. sem eru miklir peningar á mælikvarða íslenskra vísindastofnana. Ef ekki verður stefnubreyting af hálfu stjórnvalda í rannsóknamálum er ljóst að íslenskar vísindastofnanir geta ekki nýtt sér þetta samstarf með viðunandi hætti. Knappar fjárveitingar til rannsókna um langan tíma hafa m.a. staðið í vegi fyrir að íslenskir vísindamenn hafi getað tekið eðlilegan þátt í samstarfi við erlenda vísindamenn. Samkvæmt frv. til fjárlaga er ekki gert ráð fyrir aukinni fjárveitingu til rannsókna frá því sem verið hefur. Hætt er því við að aðild að rannsóknaáætlunum EB verði ekki sú lyftistöng sem hún annars gæti orðið. Á sama hátt og þátttaka í COMETT- og ERASMUS-áætluninni er óháð aðild að EES er ekkert sem bendir til annars en að við gætum orðið aðilar að rammaáætluninni, þ.e. þriðju rammaáætluninni að einhverju eða öllu leyti. Þó ber að hafa í huga að rannsóknaáætlanir Evrópubandalagsins hafa til þessa eingöngu tekið til svokallaðra hagnýtra rannsókna á sviði raunvísinda en minni áhersla verður lögð á grunnrannsókir og hugvísindi hafa verið afskipt með öllu. Jafnframt því að efla og auka samstarf við Evrópuþjóðir á þessu sviði er mikilvægt að rækta önnur tengsl utan álfunnar. Áralöng samvinna hefur verið milli íslenskra vísindamanna við vísindastofnanir og háskóla vestan hafs og er mikilvægt að rækta þau tengsl og efla. Í stað þess að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði væri eðlilegra að halda áfram samstarfi við Evrópubandalagið á grundvelli Lúxemborgaryfirlýsingarinnar og leita eftir tvíhliða viðræðum um hagsmunamál Íslands. Þetta á ekki síst við vegna þess að önnur aðilarríki EFTA hafa sótt um inngöngu í EB en það hefur ekki verið á dagskrá íslenskra stjórnvalda enn sem komið er. Gildandi fríverslunarsamningar við EB eru okkur tiltölulega hagstæðir. Á þeim eigum við að byggja í viðræðum við EB. Staða íslensks iðnaðar breytist ekki svo að teljandi sé með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Iðnaðurinn býr við fullt tollfrelsi samkvæmt fríverslunarsamningnum frá 1972 og um þær viðskiptahindranir sem kunna að vera til staðar á semja eins og t.d. hefur verið gert á sviði staðla. Mikil áhersla hefur verið lögð á það af hálfu þeirra sem vilja aðild Íslands að EES hve ávinningur sjávarútvegsins sé mikill af samningnum. Rétt er að rifja upp að pólitískur aðgöngumiði að samningaviðræðunum í upphafi var krafan um fríverslun með fisk sem fól í sér tollfrelsi með allan fisk og að styrkir Evrópubandalagsins við sjávarútveginn yrðu lagðir af. Þetta hefði auðvitað falið í sér að Evrópubandalagið hefði orðið að láta af sjávarútvegsstefnu sinni sem felst m.a. í því að fiskvinnslufyrirtæki innan EB eru mikið styrkt. Það þurfti ekki að koma á óvart að EB hafnaði þessari kröfu. Það er einkar athyglisvert að nú þegar samningurinn liggur fyrir er reynt að gera niðurfellingu á tollum sem þó fékkst fram að aðalatriði. Auðvitað er mikilsvert að fá lækkun tolla á okkar vörum á markað Evrópubandalagsins og til mikilla hagsbóta fyrir íslenskan sjávarútveg en ætlað hefur verið að tollar af sjávarafurðum frá Íslandi hafi numið 1,5--2 milljörðum kr. Fráleitt er að halda því fram að þær krónur renni allar í vasa Íslendinga. En svo góð sem niðurfelling tolla er verður einnig að halda því til haga hvaða verði slík tollalækkun er keypt. Aðgangur fiskiskipa EB að fiskimiðum Íslendinga er aðgöngumiðinn að mörkuðum þeirra þrátt fyrir yfirlýsta stefnu Íslendinga. Í tengslum við EES-samninginn var gerður rammasamningur við EB um fiskveiðimál og lífríki hafsins og fiskveiðisamningur í tengslum við hann. EB gerir að skilyrði að sá hluti EB-samningsins, sem fjallar um lækkun tolla á fiski, þ.e. bókun 9, taki ekki gildi nema fiskveiðisamningurinn liggi fyrir. Reynt hefur verið af hálfu utanrrh. að kalla fiskveiðisamninginn við EB samning um gagnkvæmar veiðiheimildir en það eru blekkingar einar þegar betur er að gáð. Reynt er að halda því fram að í stað 30 þús. tonna af karfa sem skip EB eiga að fá að veiða innan íslenskrar lögsögu eigi íslensk skip að fá að veiða 30 þúsund tonn af loðnu í íslenskri eða grænlenskri lögsögu sem við hefðum hvort sem er fengið að veiða. Ef ætlunin er í raun og veru að semja um gagnkvæm veiðiréttindi nær það auðvitað engri átt að afsala sér 3 þús. tonnum af karfa og þiggja í staðinn 30 þús. tonn af loðnu sem við fengjum hvort sem er að veiða. Með þessum samningi er því verið að veita aðgang að íslenskum sjávarauðlindum í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum og lækkun tolla en það er nokkuð sem menn sögðu aldrei mundu gera. Gildistími rammasamningsins er 10 ár og er hann óuppsegjanlegur á þeim tíma. Á hverju ári er gert ráð fyrir að semja þurfi um veiðiheimildir. Íslendingar þurfa því að standa í árlegu samningastappi við Evrópubandalagið um veiðiheimildir EB-skipa innan íslenskrar lögsögu. Nú þegar hefur sýnt sig að EB er erfiður samningsaðili og má alveg búast við að kröfur um auknar veiðiheimildir í íslenskri lögsögu verði settar fram af hálfu bandalagsins strax og það sér sér færi á. Allt of mikið er gert úr þeim ábata sem margir telja að sjávarútvegurinn muni hafa af EES-samningnum. Í áliti Þjóðhagsstofnunar frá því í febrúar 1991 segir, með leyfi forseta: ,,Sjávarútvegur er að mestu leyti undanþeginn því frelsi í viðskiptum sem verið er að innleiða í EB á sviði iðnaðar og þjónustu. Þær takmarkanir á viðskiptum með sjávarafurðir og aðföng veiða og vinnslu, tollar og styrkir sjávarútvegs í EB fela í sér kostnað fyrir Íslendinga. Líkur eru á að Íslendingar muni þurfa að bera stóran hluta af þessum kostnaði áfram jafnvel þótt þeir gerist aðilar að EES. Af þessum ástæðum má ætla að ábati íslensks sjávrútvegs af því að tengjast EB/EES verði minni en sá ábati sem aðrar þjóðir gera ráð fyrir í þeim greinum iðnaðar og þjónustu sem eru öflugastar í þeirra löndum. Vegna mikilvægis sjávarútvegs hér á landi má ætla að beinn þjóðhagslsegur ávinningur Íslendinga af því að tengjast EB/EES verði minni heldur en aðrar þjóðir gera sér vonir um.`` Þetta er álit Þjóðhagsstofnunar. Ákvæði í samningnum um að erlendir aðilar geti ekki fjárfest í fyrirtækjum í útgerð og frumvinnslu eru haldlítil. Í samningnum eru jafnframt ákvæði um að þessi höft skuli ekki koma í veg fyrir fjárfestingar erlendra aðila eða ríkisborgara sem eru ekki með lögheimili á Íslandi í félögum sem taka aðeins óbeinan þátt í fiskveiðum eða fiskvinnslu. Aðilar í sjávarútvegi hafa haldið því fram að mjög erfitt gæti reynst að halda erlendu fjármagni utan við sjávaútveginn ef það kæmi á annað borð inn í íslenskt atvinnulíf. Einnig er vert að benda á að mörg fyrirtæki í sjávarútvegi eru illa stödd þannig að ekki þarf stórar upphæðir til að kaupa þau upp. Því er eins líklegt að með aðild að EES muni Íslendingar fljótlega missa yfirráð sjávarauðlinda sinna úr höndum sér þrátt fyrir ákvæði samningsins. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði felur í sér annað og miklu meira en viðskipti með sjávarafurðir. Með samþykkt samningsins þurfum við að taka yfir lög og reglur Evrópubandalagsins sem mótaðar hafa verið í 30 ár á sviði efnahags- og atvinnumála. Með því afsala Íslendingar sér yfirstjórn á stefnumótun á þessu sviði. Við munum verða að hlíta stefnumótun Evrópubandalagsins sem mun ráða för með lögum, reglugerðum, úrskurðum og dómum verði samningurinn staðfestur. Aðild að svo víðtæku efnahagssamstarfi hefði verulegar breytingar í för með sér. Þess má vænta að Ísland framtíðarinnar þróist á allt annan hátt en hingað til hefur verið gengið út frá og verður landið sennilega mun fámennara og fátækara en menn gera ráð fyrir. Stórfyrirtækin í kjarnaríkjum efnahagssvæðisins munu stækka enn frekar og samkeppnisstaða smáfyrirtækja í aðildarríkjum versna. Þá mun staða iðnaðar og þjónustu í jaðarríkjum líklega einnig versna. Þetta mun annars vegar leiða til uppsöfnunar auðs í kjarnanum og hins vegar beinlínis leiða til fækkunar á atvinnumöguleikum í jaðarbyggðum. Aukin byggðaröskun blasir við nema til komi víðtækt styrkjakerfi eins og nú tíðkast innan EB. Staða jaðarríkja á borð við Ísland muni því almennt versna. Því hefur verið haldið fram að með frjálsum fjármagnsflutningum muni minnka þörf á erlendum lántökum. Í stað þeirra muni koma erlent áhættufjármagn. Í greinargerð Seðlabanka íslands frá 27. nóv. 1992 er bent á að ólíklegt sé að svo muni fara en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Það er ekki sjálfgefið að verðbréfaviðskipti aukist á næsta ári með rýmkun gjaldeyrisreglna heldur ráðast þau af vaxtamun hér á landi og erlendis ásamt gengisþróun krónunnar. Þó gætu viðskiptin aukist ef stærri fjárfestar, svo sem lífeyrissjóðir, vildu dreifa áhættunni með kaupum á erlendum verðbréfum. Mikið hefur verið rætt um beina fjárfestingu útlendinga hér á landi og talið æskilegt að auka áhættufjármagn í atvinnurekstrinum í stað lánsfjármagns. Erlent áhættufjármagn fæst þó ekki nema von sé um góðan arð og dæmin sanna af fiskeldi og eignarleigu að erlendir aðilar eru fljótir að hverfa þegar illa árar. Eins og nú horfir í innlendri atvinnustarfsemi eru ekki líkur á miklu innstreymi af erlendu áhættufjármagni. Aftur á móti gæti þátttaka okkar í EES kallað á auknar fjárfestingar íslenskra fyrirtækja í útlöndum. Niðurstaðan gæti því orðið sú að áframhaldandi viðskiptahalli samfara auknum fjármagnsflutningum gæti rýrt gjaldeyrisstöðu Seðlabankans á næsta ári.`` Þetta er úr greinargerð Seðlabanka Íslands. Evrópskt efnahagssvæði felur í sér að Ísland verður hluti af 380 millj. manna markaði með óheftu flæði fjármagns, þjónustu og vöru og að fólk hafi sama rétt á svæðinu öllu til atvinnu, stofnun fyrirtækja, kaupa fasteignir þar með talið land og fleira. Allan tímann var látið að því liggja að auðvelt væri að koma í veg fyrir að erlendir aðilar gætu fjárfest hér í landi og í öðrum auðlindum. Nú hefur komið í ljós að það er ekki hægt nema skerða um leið verulega rétt Íslendinga sjálfra. Frv. sem nú liggur fyrir Alþingi og er ætlað að setja þær girðingar sem talað er um í þessu efni er allsendis ófullnægjandi. Það mun því ekki reynast eins auðvelt og utanrrh. vildi vera láta meðan á samningaviðræðunum stóð að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast íslenskar auðlindir til lands og sjávar. Með samningnum er Alþingi ekki aðeins að framselja til EB vald til lagasetningar á veigamiklum sviðum heldur felst einnig í samningnum framsal á dómsvaldi og framkvæmdarvaldi til stofnana EB og EFTA. Dr. Guðmundur Alfreðsson og prófessor Björn Þ. Guðmundsson hafa ákveðið lýst því yfir að þeir telji að samþykkt EES-samningsins standist ekki stjórnarskrána. Nefnd fjögurra lögfræðinga sem utanrrh. skipaði komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að valdaframsalið sem fælist í samningnum væri ekki það mikið að breyta þyrfti stjórnarskránni. Ég tel að ekki megi nokkur vafi leika á því að frv. sem samþykkt er á Alþingi standist stjórnarskrá og á stjórnarskráin að njóta vafans. Ef þingmenn telja að líklegt sé að frv. standist ekki stjórnarskrána ber að hafna því. Hér á landi hefur ekki verið reynt að meta það sérstaklega hvaða áhrif aðild að EB og EES muni hafa á stöðu kvenna. Umræðan hefur fyrst og fremst miðast við hagsmuni atvinnulífs og fyrirtækja en aðrir þættir hafa orðið út undan. Þingkonur Kvennalistans fluttu tillögu um það á síðasta þingi að látin yrði fara fram athugun á líklegum áhrifum aðildar Íslands að Evrópsku efnahagssvæði á efnahagslega og félagslega stöðu kvenna. Tillagan hlaut ekki afgreiðslu. Bent hefur verið á að líklegt sé að aðild að EB og EES muni hafa önnur áhrif á stöðu kvenna en karla. Fullyrða má að við gerð Rómarsáttmálans og endurskoðun á honum hafi hagsmunir kvenna ekki verið hafðir að leiðarljósi fremur en endranær þegar mikilvægar ákvarðanir hafa verið teknar. Konur hafa verið nær áhrifalausar þar sem ráðum hefur verið ráðið. Það er því ekki að ástæðulausu að fjölmargar konur í Vestur-Evrópu og samtök þeirra hafa sett spurningarmerki við þær breytingar sem nú eiga sér stað um alla álfuna. Er líklegt að sú hugmyndafræði sem lögð er til grundvallar í Evrópubandalaginu og á Evrópsku efnahagssvæði sé til hagsbóta fyrir konur? Eða er e.t.v. eins líklegt að hagur þeirra sé þar hreinlega fyrir borð borinn? Einn þeirra þátta sem taldir eru til mikilla hagsbóta fyrir fólk með aðild að EES er að hægt verði að fá vinnu hvar sem er á svæðinu án nokkurra hindrana. Ekki hafa íbúar þeirra landa sem ætla að mynda hið Evrópska efnahagssvæði átt í teljandi vandræðum að flytjast á milli landa vegna atvinnu eða náms. Þetta ákvæði gæti orðið til hagsbóta fyrir einhverja en konur hafa notað sér slíkan rétt í minna mæli en karlar og er lítið sem bendir til breytinga á því. Konur eiga yfirleitt erfiðara með að flytja búferlum vegna meiri bindingar af fjölskyldu, sérstaklega meðan börn eru ung og á skólaaldri. Einnig taka þær meiri ábyrgð á eldri fjölskyldumeðlimum og þeim sem eiga við veikindi að stríða og eiga af þeim ástæðum ekki heimangengt á sama hátt og karlar. Þetta ákvæði mun því væntanlega ekki breyta miklu, sérstaklega ekki fyrir konur. Undanfarin ár hefur atvinnuleysi aukist hér á landi og er það meira meðal kvenna en karla. Það sama er uppi á teningnum í löndum EB nema þar er atvinnuleysi víðast hvar langtum meira en hér á landi. Atvinnulausir Íslendingar eiga því varla auðvelt með að fá vinnu á markaði þar sem atvinnuleysi er langtum meira en hér á landi. Konur í EB-ríkjum eru minna úti á vinnumarkaði en konur hér á landi og vinna margar óreglulega vinnu og heimavinnu. Þær hafa í flestum tilvikum lítið atvinnuöryggi og búa við réttleysi að því er varðar tryggingar og annað. 75--90% af þeim sem búa við slíkt óöryggi eru konur. Fjölskyldupólitíkin innan EB byggist fyrst og fremst á því að karlar séu fyrirvinnur heimilanna en konur eigi að gæta barna, sjúkra og aldraðra. Nauðsynlegt er fyrir íslenskar konur að reyna að gera sér grein fyrir hvaða áhrif það muni hafa á stöðu kvenna á vinnumarkaði hér á landi ef Ísland verður hluti af 380 milljón manna vinnumarkaði EES þar sem ofangreind viðhorf eru ríkjandi. Ég er ekki bjartsýn á að það muni verða til hagsbóta fyrir konur. Konur á Norðurlöndum hafa enn sem komið er nokkra sérstöðu miðað við kynsystur sínar annars staðar í Evrópu. Norrænar konur vinna almennt utan heimilis og er atvinnuþátttaka þeirra sú hæsta í heimi. Á Íslandi vinna yfir 80% giftra kvenna á vinnumarkaði, að miklu meiri hluta í þjónustustörfum og störfum sem halda uppi velferðarkerfinu. Niðurskurður á því sviði bitnar því harðar á konum en körlum. Þótt fæðingarorlof hérlendis sé allt of stutt er það þó lengra en í flestum EB-löndum. Nýlega ákvað framkvæmdastjórn EB að mæla með því að fæðingarorlof yrði ekki minna en 14 vikur í aðildarríkjunum. Margar konur óttast að það geti leitt til þess að krafa komi um að fæðingarorlof verði stytt í löndum þar sem það er lengra en þessar 14 vikur. Ummæli heilbrigðisráðherra að undanförnu gefa tilefni til þess fyrir íslenskar konur að halda vöku sinni í þessum efnum. Hér á landi hafa konur í fullu starfi að meðaltali aðeins 60% af þeim launum sem karlar fá fyrir sitt vinnuframlag. Innan EB er launamunurinn álíka mikill, að Danmörk þó undanskilinni, en á Norðurlöndum er hann miklu minni. Í lögum EB er ákvæði um launajafnrétti sem sett var inn árið 1975. Þetta ákvæði hefur því miður ekki haft þau áhrif innan EB að laun kvenna hafi hækkað frekar en samsvarandi lagaákvæði hér á landi. Ákvæðið er meira að segja svo veikt að þótt EB-dómstóllinn hafi dæmt konum í hag breytti það engu í reynd. Í frægu máli, svokölluðu Danfors-máli, lögðu konur fram kæru en þrátt fyrir úrskurð dómstólsins um að jafnlaunaákvæðið væri brotið fá þær eftir sem áður lægri laun en karlar í því fyrirtæki. Fullyrða má að áhrifa kvenna hafi gætt allt of lítið í heiminum öllum. Gildir þar einu um hvers konar stjórnskipulag er að ræða. Menn eru nú í auknum mæli að gera sér grein fyrir að ef takast á að snúa mannkyninu af braut þeirrar sjálfseyðingar sem það er nú á verður að taka tillit til sjónarmiða kvenna og veita þeim hlutdeild í stjórn samfélagsins. Mikilvægt er að fjarlægðar séu þær hindranir sem koma í veg fyrir fulla þátttöku kvenna á öllum sviðum efnahagslífs, félagslífs og stjórnmála. Það stjórnkerfi sem er við lýði í EB tekur ekki mið af þessum sjónarmiðum. Konur eru fáar í æðstu stöðum hvort sem um er að ræða embættismannakerfið eða það pólitíska. Í miðstýrðum kerfum er hlutur kvenna fyrir borð borinn og gildir þá einu hvort hagkerfið er kennt við frjálsan markað eða sósíalisma. Hugmyndafræðin að baki EB og EES er langt frá því að taka mið af þörfum kvenna. Stjórnkerfið sem þar ríkir er bæði miðstýrt og ólýðræðislegt. Vel má vera að einhver ákvæði í löggjöf EB á sviði jafnréttismála séu þannig að ástæða sé fyrir okkur að taka slík ákvæði upp í íslenska löggjöf. En það er aumt ef Íslendingar geta ekki tekið upp góð og sjálfsögð ákvæði í lög nema hafa grýlu yfir sér. Hins vegar er rétt að minna á að lög og reglur eru ekki það sem skiptir höfuðmáli í réttindabaráttu kvenna, þó vissulega sé sá þáttur mikilvægur, heldur er það fyrst og fremst hugarfar og viðhorf til kvenna sem máli skiptir, afl þeirra og samtakamáttur. Íslendingar hafa ætíð lagt mikið upp úr norrænu samstarfi, telja það jákvætt og gefa okkur mikið. Þjóðfélagsgerð á Norðurlöndum er mjög svipuð og þar hefur hingað til verið lögð áhersla á félagsleg réttindi og samhjálp. Norðurlönd hafa einnig haft mjög jákvæða ímynd út á við sem málsvarar friðar og mannréttinda. Þannig hafa þau oftar en ekki komið fram sem sterk pólitísk heild og haft þannig meiri áhrif. En nú eru blikur á lofti. Ríkisstjórnir landanna stefna að aðild að EB. Ef það verður að veruleika mun það þýða endalok norræns samstarfs í núverandi mynd. EB leyfir ekki að landahópar innan bandalagsins hafi með sér formlegt samstarf. Allt tal um að aðild að Evrópubandalaginu og EES muni þýða aukið norrænt samstarf er byggt á óraunhæfum hugmyndum. Eins og hér hefur komið fram er það fátt sem mælir með því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Ríkisstjórnir annarra EFTA-ríkja stefna að því að löndin gerist fullgildir aðilar að Evrópubandalaginu eins fljótt og þess gerist kostur. Nú eftir Edinborgarfund EB er líklegt að Maastricht-samkomulagið verði að veruleika og þá má búast við að aðildarumsóknir sem fyrir liggja verði afgreiddar fljótlega. Ef ætlun ríkisstjórnarinnar nær fram að ganga mun þess ekki langt að bíða að aðild Íslands að Evrópubandalaginu verði tekin á dagskrá. Þau rök sem notuð hafa verið með aðild að EES eru þau sömu og notuð verða fyrir aðild að Evrópubandalaginu, enda grunnurinn lagður. Allt bendir því til þess að Íslandi verði þvælt áfram á sömu braut og þeirri sem nú hefur verið mörkuð alla leið inn í Evrópubandalagið. Kvennalistakonur hafa ætíð haldið því fram að EES væri aðeins áfangi á leið inn í EB og vil ég ítreka þá skoðun hér. Það verður fátt til að stöðva þá lest sem er komin á skrið til Brussel ef við staðfestum samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og hann verður að veruleika. Í þessu máli megum við ekki hugsa í árum eða láta hugmyndir um hugsanlegan skammtímaávinning ráða niðurstöðu. Við eigum að setja okkur í spor þeirra Íslendinga sem unnu að því á síðustu öld að endurheimta sjálfstjórn í landinu eftir aldalanga áþján. Í máli sem varðar grundvallaratriði í stöðu þjóðanna um langa framtíð má ekki rasa um ráð fram. Það hefur því miður verið gert en ekki er um seinan að spyrna við fótum og ná áttum. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt mun sú sem hér stendur og hv. þingkonur Kvennalistans, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Kristín Ástgeirsdóttir, greiða atkvæði gegn því að Ísland gerist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Virðulegur forseti. Áður en ég vík héðan úr ræðustól langar mig til að minnast aðeins á þá greinargerð sem hæstv. utanrrh. minntist á áðan og taldi vera lögfræðilegt álit. Mig langar til að vitna í nokkur atriði í því sambandi vegna þess að ég furða mig sérstaklega á niðurstöðu þeirrar álitsgerðar sem hæstv. utanrrh. vitnaði til áðan. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Sökum þess að Sviss er horfið úr hópi EES-ríkja verður samningurinn aldrei fullgiltur í þeirri merkingu að hann gildi óbreyttur.`` Og annars staðar segir: ,,Ekkert því til fyrirstöðu að Alþingi samþykki EES-frv. miðað við samninginn eins og hann liggur fyrir. Í frv. felst heimild til þess að fullgilda EES-samninginn. Þótt fullgilding fari fram er ljóst að hann tekur aldrei gildi í óbreyttri mynd.`` Enn síðar segir:  Síðan kemur niðurstaðan, sem ég á mjög erfitt með að skilja í ljósi þess sem á undan er sagt: ,,Engar ástæður er varða þjóðarétt né lagatækni kalla á breytingar á því frv. til laga um Evrópskt efnahagssvæði sem nú liggur fyrir Alþingi.`` Mér þykir mjög einkennilegt að þetta skuli vera lagt til grundvallar því að allt í lagi sé að samþykkja það lagafrv. sem við nú fjöllum um í óbreyttri mynd. Það er ljóst, eins og segir í áliti þessara sérfræðinga --- sem reyndar eru ekki nafngreindir í álitinu þó að hæstv. utanrrh. gæfi í skyn að þeir væru nafngreindir, en með því að gagnrýna þetta plagg getur maður því ekki verið gagnrýna einn eða neinn, það er stílað frá utanrrh. --- að þessi samningur tekur aldrei gildi í óbreyttri mynd. Sú niðurstaða sem þarna er komist að getur því ekki staðist að mínu mati. Það má vel vera að hægt sé að gera það, en að mínu mati tel ég það ófært.