Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1997-02-19 13:31:56# 121. lþ. 73.91 fundur 200#B tilkynning um dagskrá#, Forseti StB Þ_121 S_73_91 X_StB B_200 M_tk R_R F_F F_A P_S Y_2311453039 Z_0-00-16 [prenta uppsett í dálka] 73. fundur RITARI: J LESARI: mgg Forseti (Sturla Böðvarsson): Forseti vill geta þess að um kl. 3.30 síðdegis fer fram utandagskrárumræða um starfskjör yfirmanna í ríkisbönkunum. Málshefjandi er Mörður Árnason. Viðskrh., Finnur Ingólfsson, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir fyrirspurn til samgrh. um lýsingu á Suðurlandsvegi um Hellisheiði. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson er einnig flm. á þessari fyrirspurn. Fyrirspurnin hljóðar svo: ,,Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþingis frá 29. febrúar 1988 um könnun á kostnaði við að lýsa upp Suðurlandsveg frá Reykjavík um Hellisheiði að Hveragerði? Hefur verið leitað leiða til að framkvæma verkið, svo sem boðið er í ályktuninni?`` Það var árið 1988 að Alþingi samþykkti þessa ályktun. Það var Eggert Haukdal, fyrrv. alþm., og fleiri sem fluttu þáltill. þá. Tilefni þess að ég dusta rykið af þessari þingsályktun er að ég tel að sá tími sé að koma að menn hafi alla vega skilning á mikilvægi þessa verks. Menn sjá glöggt á Reykjanesbrautinni hverja þýðingu lýsing hefur á þeim fjölfarna vegi. Þetta snýr að öryggi vegfarenda. Hellisheiði er fjölfarnasti fjallvegur landsins. Þar er mjög breytileg veðrátta og ég vænti þess enn fremur að með batnandi fjárhag ríkisins standi vilji til þess að framkvæma svona verk sem veitir vegfarendum aukið öryggi. Ég viðurkenni auðvitað að það er margt fleira sem mætti gera á þessari leið og er baráttumaður þess að auka öryggi vegfarenda. Ég minnist þess hvað Reykjanesbrautina varðar og lýsingu þar að þar kom sérstök fjárveiting til lagfæringar á þeim vegi utan skipta sem nýtt var í þessa framkvæmd. Hvað aðra þætti varðar er auðvitað hægt að breikka veginn, það er hægt að lagfæra hann mjög með aukaakreinum í beygjum. Við sjáum það glöggt t.d. að enn vantar aukaakrein í Draugahlíðinni fyrir ofan Litlu kaffistofuna. Við sjáum muninn í skíðaskálabrekkunni og Lögbergsbrekkunni þegar komin er aukaakrein hversu mikilvægar þær eru og draga úr slysum. Enn fremur má minnast á að það er jafnvel hægt að laga brekkur með því að nota heitt vatn sem þarna er til þess að bræða klakann þannig að það er af mörgu að taka hvað þetta varðar. Þessi leið er jafnfjölfarin og Reykjanesbrautin stóran hluta af árinu eða milli 5 og 6 þúsund bifreiðar á dag. En meðaltalið yfir árið eru 3.500 bílar. Ég legg þessa fyrirspurn í hendur hæstv. samgrh.

Herra forseti. Spurt er: ,,Hvað líður framkvæmd ályktunar Alþingis frá 29. febrúar 1988 um könnun á kostnaði við að lýsa upp Suðurlandsveg frá Reykjavík um Hellisheiði að Hveragerði? Hefur verið leitað leiða til að framkvæma verkið, svo sem boðið er í ályktuninni?`` Svar vegamálastjóra er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Áður en spurningunum er svarað beint er rétt að fara nokkrum orðum um lýsingu vega almennt. Einungis örfáir vegarkaflar eru upplýstir hér á landi. Í öllum tilvikum hefur Alþingi veitt fé til slíkra verkefna og þau sérstaklega tiltekin í vegáætlun. Geta má þess að í nálægum löndum heyrir það einnig til undantekninga að vegir í strjálbýli séu upplýstir. Erum við að þessu leyti á sama báti og nágrannaþjóðir okkar. Mikil umræða hefur gjarnan farið á undan ákvörðunum um lýsingu einstakra vegarkafla, nú síðast þegar ákvörðun var tekin um lýsingu Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði að Leifsstöð. Það verkefni var að mestu leyti unnið á síðasta hausti, 1996, og því verður lokið í ár. Á Reykjanesbraut er mjög stór hluti skráðra umferðar\-óhappa í því fólginn að bílum er ekið út af vegi, 40--50%. Veruleg hætta er á að hluti þeirra bíla aki á ljósastaurana á leið sinni út af veginum og lýsingin dragi þá ekki úr slysahættu í sama mæli og að er stefnt. Hér eru raunar komin helstu rök gegn lýsingu á þjóðvegum í strjálbýli ásamt því að kostnaður við lýsingu er mikill. Væri eðlilegt að öryggisúttekt færi fram á viðkomandi vegarköflum áður en ákvörðun er tekin um ráðstöfun mikilla fjármuna til eins þáttar sem snertir öryggi vegfarenda. Til að draga úr hættu vegna ákeyrslu á staura var ný tegund staura keypt á Reykjanesbrautina. Þessir staurar eiga að ganga í sundur við ákeyrslu og eru því ekki eins hættulegir og eldri gerðir. Á móti eru þeir töluvert dýrari. Ekki er enn komin nein sú reynsla af lýsingu á Reykjanesbraut né þessari tegund nýrra staura þannig að draga megi af henni ályktun um þróun slysatíðni eða alvarleika slysa við ákeyrslu á staura. Ég hygg að þrívegis hafi komið fyrir að ekið hafi verið á ljósastaura við Reykjanesbraut. Verður þá vikið að fyrirspurninni. Áætlanir um kostnað við lýsingu á Suðurlandsvegi hafa verið gerðar. Nú háttar svo til á þessum vegarkafla að útafkeyrslur eru þar stór hluti óhappa eins og Reykjanesbraut. Er því varlegra að reikna með að hin nýja tegund ljósastaura yrði einnig notuð á Suðurlandsvegi. Kostnaðaráætlun hefur því verið endurskoðuð með tilliti til fenginnar reynslu af Reykjanesbraut. Alls er kaflinn frá Reykjavík að Hveragerði um 35 km og er kostnaður við að lýsa hann áætlaður um 200 millj. kr. Kostnaður við rekstur og viðhald er metinn á 6--7 millj. kr. á ári. Eins og áður var vikið að hefur lýsing einstakra vega og/eða vegarkafla verið fjármögnuð af því fé á vegáætlun sem komið hefur í hlut viðkomandi kjördæmis. Í raun hafa þingmenn þess kjördæmis gert tillögu um lýsingarverkefnið og hún síðan samþykkt á Alþingi. Ekki er efni til að hafa annan hátt á um það verkefni sem hér um ræðir nema Alþingi móti þá stefnu að lýsingarverkefnið skuli fjármagnað með sérstökum hætti. Að lokum má benda á að æskilegt væri að nokkur reynsla fáist af lýsingu á Reykjanesbraut áður en ráðist er í ný stórverkefni á þessu sviði.`` Svo mörg voru þau orð vegamálastjóra. Ég vil bæta því hér við að eins og hv. þingmönnum er kunnugt er skólaakstur um allar sveitir, börn koma út að vegum og þar sem umferð er þung og mikil, og það er víðar heldur en á leiðinni til Hveragerðis og kannski færri skólabörn þar en sums staðar annars staðar, hafa verið uppi kröfur um það að lýsa upp vegina um þéttbýlar sveitir til þess að skólabörn verði síðar í hættu þegar þau fara yfir veginn, bíða skólabílsins og þar fram eftir götunum. Eins vil ég benda á að víða um land háttar svo til að töluvert er um hestamenn á þjóðvegum eða við þjóðvegi og það hafa einnig komið fram kröfur um það að lýsingar verði settar upp til þess að draga úr slysum af því tagi. Í þriðja lagi hefur verið rætt um það mjög mikið hér á Alþingi hvaða hætta stafar af einbreiðum brúm og svaraði ég fyrirspurn um það mál á síðasta þingi þannig að það er að ýmsu að hyggja og ugglaust erfitt að koma í veg fyrir öll slys. Ég tel persónulega að ekki sé komin tími til þess að lýsa upp veginn yfir Hellisheiði, það séu önnur verkefni brýnni eins og nú stendur á.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að undrast svör hæstv. ráðherra á sama hátt og ég undraðist þegar ég las Morgunblaðið 15. þessa mánaðar þar sem hv. 3. þm. Suðurl., Árni Johnsen, skrifar grein sem heitir Raflýsing austur fyrir fjall er forgangsverkefni, og gefur í skyn að þingmenn Sunnlendinga séu að kanna þetta mál og ekki síst þingmenn Sjálfstfl. Eins og hér hefur verið minnst á, þá hefur Alþingi talað í þessu máli. Hv. þáv. þm., Eggert Haukdal, flutti um þetta þáltill. sem var samþykkt. Það gerðist 28. febrúar 1988. Og hver var þá forsætisráðherra þjóðarinnar? Það var raunar 1. þm. Suðurl. Ég hlýt því að spyrja ráðherra: Hefur ályktun Alþingis ekkert að segja í þessu máli? Á að hunsa hana áfram eða skyldi vera eitthvert samhengi þar á milli hver flutti tillöguna hér fyrr á tíð?

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar og svara ráðherrans þykir mér rétt að benda á að reynsla af þessu fyrirkomulagi liggur fyrir á Óshlíð, á veginum milli Ísafjarðar og Bolungarvíkur, en fyrir nokkrum árum var sett upp lýsing á þeim vegi að ósk heimamanna sem töldu það verkefni öðrum brýnna í öryggisskyni. Það er álit mitt og fleiri að reynslan af þessari framkvæmd sé sú að hér hafi verið rétt metið og það sé full ástæða til þess að hafa þá framkvæmd að lýsa fjölfarna millibyggðavegi mjög framarlega í forgangsröð þannig að ég get ekki tekið undir það sjónarmið sem kom fram í svari hæstv. ráðherra. Hins vegar er líka rétt að benda á að á þessu landsvæði eru fleiri brýn verkefni og þingmenn kjördæmanna sem þar eru, á Suðurlandi og Reykjanesi, verða að meta það. Mér finnst t.d. vegur á milli Grindavíkur og Þorlákshafnar eftir ströndinni vera ákaflega brýnt verkefni sem m.a. hefur þann kost að losna við fjallveg og hafa fleiri leiðir til og frá höfuðborgarsvæðinu en annars er og það er mikill kostur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir þá greinargerð frá Vegagerðinni sem hæstv. ráðherra las hér og hv. þm. sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Ég tek undir með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að vissulega var þetta ályktun Alþingis og Alþingi hefur talað í þessu máli og þetta snertir náttúrlega mjög mikinn fjölda fólks, ekki bara á Suðurlandi heldur ekki síður á höfuðborgarsvæðinu sem eiga heils árs hús og sumarlönd austan fjalls. Vissulega er það svo eins og kom fram í máli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar að það eru mörg stór verkefni sem bíða, ekkert síður á Suðurlandi en annars staðar. Hann minntist hér á mikilvægan veg með suðurströnd landsins frá Grindavík til Þorlákshafnar. Ég tek undir það og ég gæti farið út í að ræða um mörg þau stóru verkefni sem við þurfum að verja peningum í á Suðurlandi til þess að bæta þar atvinnu og samgöngur. Hitt er rétt að sú fjármögnun sem notuð var til lýsingar á Reykjanesbraut kom af sérstökum lið sem Alþingi mótaði og ég tel að þetta sé hliðstætt mál eins og ég rakti í fyrri ræðu minni. Stóran hluta ársins er svipuð umferð, hættulegri leið á margan hátt. Ég ítreka því að þetta er brýnt verkefni. Auðvitað er að mörgu að huga eins og hæstv. ráðherra talaði um, einbreiðar brýr og fleira, en samt sem áður vona ég að það dragist ekki lengi enn að þetta mikilvæga verkefni, sem er bæði byggðamál og öryggisatriði, verði framkvæmt á allra næstu árum.

Herra forseti. Ég vil segja það við hv. 5. þm. Vestf. að erfitt er að bera Óshlíðina saman við aðra vegi hér á landi, þar sem Óshlíðin er hættulegasti vegur sem liggur á milli tveggja kaupstaða og eftir að göngin komu í Múlanum orðinn hættulegri vegur en Múlavegur og raunar hættulegri en aðrir vegir fyrir vestan þannig að það er ekkert endilega hliðstætt við aðstæður annars staðar á landinu. En það hefur verið ráðist í margvíslegar öryggisráðstafanir einmitt á Óshlíðarvegi sem við höfum ekki treyst okkur til að ráðast í annars staðar og skal ég ekki fara nánar út í það hér, en kýs þó að bera saman þessa tvo vegi, til Ólafsfjarðar og Bolungarvíkur. Við getum líka tekið veginn til Súðavíkur eða til Flateyrar í þessum samanburði og við vitum að Óshlíðin er þar alveg sér á parti. Í sambandi við málið almennt vil ég segja það að Þjórsárbrúin er sá staður á Suðurlandi sem ýmsir horfa mjög til. Það er sú brú þar sem næstflest slys hafa orðið á undanförnum árum næst á eftir Botnsánni í Hvalfirði. Ég vil líka segja það að ég átta mig ekki alveg á því hvaða rök eru fyrir því að brýnna sé að lýsa Hellisheiði heldur en t.d. leiðina frá Hveragerði til Selfoss ef við tökum inn í dæmið þá umferð skólafólks og barna sem er einmitt á þeim slóðum, þá byggð sem þar er við veginn. Ég hygg að þetta mál sé ekki einfalt, við verðum að reyna að velja og hafna og það sé á ýmislegt að líta þegar við erum að hugsa um öryggismál umferðarinnar.

Herra forseti. Á þskj. 579 flyt ég eftirfarandi fyrirspurn til samgrh. um almenningssamgöngur á landsbyggðinni: 1. Hefur samgönguráðuneytið kynnt sér horfur í almenningssamgöngum á landsbyggðinni eftir uppsagnir Pósts og síma hf. og Flugleiða á samningum við sérleyfishafa? 2. Mun ráðuneytið beita sér fyrir aðgerðum til þess að tryggja almenningssamgöngur í sessi við þessar nýju aðstæður? Við þessar spurningar er kannski ekki miklu að bæta, en þó vil ég skýra þær í fáum orðum. Þann 4. des. sl. ritaði Félag sérleyfishafa samgn. Alþingis bréf þar sem m.a. er rætt um að blikur séu á lofti í sérleyfismálum vegna breyttrar áherslu í póstflutningum. Þar segir að ljóst sé að nokkur sérleyfi, sérstaklega á Austfjörðum, muni leggjast af vegna þess að póstflutningar sem hafa verið 60--70% af tekjum þessara sérleyfishafa muni færast frá þeim um næstu áramót. Auk þess hafi Flugleiðir sagt upp samningum á einstökum leiðum. Ljóst sé að fjárhagsgrundvöllur sérleyfishafa sé brostinn í fámennum byggðarlögum þegar samningar við þessa aðila eru ekki lengur fyrir hendi. Ég tel að þarna sé drepið á mjög alvarlegt mál því að samgöngur sérleyfishafa, t.d. á Austurlandi sem vitnað er sérstaklega til, eru mjög mikilvægar fyrir samgöngukerfið í þessum landshlutum og flugið, svo dæmi séu tekin, heldur uppi samgöngum við almenning við fámenni og slæmar aðstæður oft og tíðum. Ég geri mér alveg ljóst að vald ráðuneytisins til að segja fyrir í þessum efnum er takmarkað og ég geri mér ljóst að það er ekki á valdi samgrh. að mæla fyrir um það hvaða samninga Flugleiðir hf. gera við sérleyfishafa. Hins vegar hefur það verið þannig að hið opinbera, ríkisvaldið hefur látið sig þessi mál nokkru skipta. Sérleyfishafar hafa notið styrkja frá ríkisvaldinu sem eru ákveðnir við fjárlagagerð og af samgn. Alþingis og eftir samráð við samgrn. þannig að það er eðlilegt að spurt sé hvort ráðuneytið hafi í huga að setja vinnu í að kafa ofan í þessar breyttu aðstæður sérleyfishafanna. Þess vegna er málinu hreyft hér opinberlega.

Herra forseti. Ég óskaði eftir því við Flugleiðir að fá upplýsingar um þau atriði sem hér er spurt um og segir í bréfi frá Flugleiðum um þessi atriði: ,,Bolungarvík. Samningur við Guðmund Hafstein Kristjánsson sérleyfishafa. Föst greiðsla 3.000 kr. á ferð en það eru tíu ferðir í viku. Kostnaður um 123 þús. kr. á mánuði fyrir fólksflutninga en innifalinn í þessari greiðslu er flutningar og frakt. Djúpivogur. Samningur við Hjört Ásgeirsson. Föst greiðsla 116.500 kr. á mánuði fyrir fólksflutninga en aukalega er greitt fyrir frakt sem er um 14 þús. kr. á mánuði. Keyrir fimm ferðir í viku. Höfn. Samningur við Austurleið um keyrslu frá Hornafirði á flugvöllinn. Föst greiðsla 876 kr. á ferð, samtals kostnaður á mánuði 32 þús. kr. Keyrir í öll flug. Norðfjörður. Samningur við Austfjarðaleið ehf. sem er í eigu Hlífars Þorsteinssonar um keyrslu milli Egilsstaða, Reyðarfjarðar, Eskifjarðar og Neskaupstaðar níu sinnum í viku. Föst greiðsla á mánuði 62.500 kr. fyrir fólksflutninga og aukalega greitt fyrir frakt 50 þús. á mánuði. Húsavík. Um áramótin 1994--1995 var samningi sagt upp við Björn Sigurðsson sérleyfishafa um akstur á milli Húsavíkur og Aðaldalsflugvallar. Samningurinn var um fasta greiðslu á hverja ferð, 2.100 kr. en keyrt var í öll flug Flugleiða hf. sem voru um sjö flug í viku. Ástæða uppsagnar var endurskipulagning á starfsemi Flugleiða á Húsavík sem fólst í uppsögn umboðsmanna og ráðningu starfsfólks. Í framhaldi af þessu var samið við Björn um að sjá um vöruafgreiðslu Flugleiða á Húsavík og akstur á vörum til og frá Aðaldalsflugvelli. Um mitt ár 1996 óskaði Björn eftir breytingum á samningi sem varð til þess að Flugleiðir tóku aftur yfir alla starfsemi vöruafgreiðslu. Kostnaður Flugleiða hf. innan lands vegna rútusamninga á þessum stöðum sem getið var hér að ofan er 334 þús. kr. á mánuði sem er föst greiðsla til viðkomandi aðila. Samningum var sagt upp í nóvember 1996 og tekur uppsögnin gildi 1. mars 1997.`` Í svari Pósts og síma segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Póstur og sími hf. hefur haft til umsagnar fyrirspurn frá Alþingi um almenningssamgöngur á landsbyggðinni, þ.e. þann hluta fyrirspurnarinnar sem snýr að Pósti og síma hf. og varðar breytingar á póstsamgöngum og uppsögnum samninga við sérleyfishafa í kjölfar þeirra. Af hálfu Pósts og síma hf. hefur verið markvisst unnið að því á undanförnum árum að hagræða á sem flestum sviðum og jafnframt að koma í vaxandi mæli til móts við þarfir viðskiptavina, jafnt innlendra fyrirtækja sem erlendra póststjórna um aukin gæði. Einn liður í þessu hefur verið næturakstur frá Reykjavík til Akureyrar og frá Reykjavík til Egilsstaða. Næturakstur til Akureyrar hófst í júní 1992 og var bylting í póstsamgöngum á þeim tíma. Reynslan af þeim akstri hefur verið mjög góð og hefur leitt til þess að nú fá allir íbúar þéttbýlisstaða á þessari leið bréf sín í hendur á fyrsta virka degi eftir að þau eru póstlögð. Póstmagn á þessari leið hefur tvöfaldast í kjölfarið. Í júlímánuði 1995 var hafinn tilraunaakstur að næturlagi frá Reykjavík til Egilsstaða. Reynslan af þeim akstri hefur öll verið á sömu lund og akstur til Akureyrar, þ.e. að gæði þjónustunnar hafa aukist verulega, starfsumhverfi starfsfólks hefur einnig batnað því að póstur berst nú fyrir opnunartíma pósthúsanna og póstmagn hefur aukist. Því var þessi akstur boðinn út á miðju ári 1996 og hóf nýr verktaki störf þann 1. des. sl. Með næturakstrinum og breytingum honum tengdum verða samningar við sérleyfishafa sem áður sá um þessa flutninga óþarfir og því er nú verið að segja upp þessum samningum. Póstur og sími hf. er fyrirtæki á sviði flutningastarfsemi og reynir því eftir föngum að halda kostnaði niðri. Ekki er séð að fyrirtækinu sé ætlað að tryggja almenningssamgöngur á landsbyggðinni en hins vegar mun Póstur og sími hf. hér eftir sem hingað til nýta sér samvinnu við sérleyfishafa á þeim flutningsleiðum þar sem hagsmunir sérleyfishafa og póstþjónustunnar um áætlanir og ferðatíðni fer saman.`` Í svari frá skipulagsnefnd fólksflutninga segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Skipulagsnefnd fólksflutninga hefur lítillega rætt afleiðingar uppsagna Pósts og síma og samninga við sérleyfishafa en ekki ályktað sérstaklega um málið. Uppsagnir Flugleiða eru nýtilkomnar og hafa ekki enn verið ræddar í nefndinni. Fulltrúi sérleyfishafa í nefndinni hefur nokkrum sinnum borið málið upp og lýst áhyggjum sínum vegna þess og hefur það verið fært til bókar. Hefur hann sérstaklega bent á að hætta væri á að áætlunarferðir legðust af á fáfarnari leiðum þar sem póstflutningar hafa skapað jafnvel mestan hluta tekna viðkomandi. Það er ljóst að sérleyfisakstur á undir högg að sækja. Farþegum hefur fækkað jafnt og þétt á undanförnum árum. Íslendingar ferðast minna og minna með áætlunarferðum en ferðamenn yfir sumartímann hafa víða haldið þessu mikið uppi. Það má segja að sérleyfisakstur sé styrktur á tvennan hátt í dag. Í fyrsta lagi eru sérleyfishafar verndaðir gegn beinni samkeppni. Í öðru lagi fá þeir endurgreiddan hluta þungaskatts. Endurgreiðslan hefur miðast við 15 tonna gjald en flestir leyfishafar, sérstaklega þeir minni, aka með minni bíla en það. Ríkisskattstjóri hefur nú ákveðið að breyta endurgreiðsluforminu þannig að þessir aðilar fá endurgreitt í samræmi við þá bíla sem notaðir eru hverju sinni. Þetta þýðir skerðingu hjá flestum.`` 
             Ég bið afsökunar á því að hafa ekki lokið svari mínu, en mun gera það í síðari ræðu minni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem farið hefur fram um þessi mál. Ég held að þessi þáttur samgangna í okkar landi sé stundum vanmetinn, þ.e. almenningssamgöngurnar vegna þess að hér er um að ræða mjög mikilvægan hlekk í þeirri samgöngukeðju sem þarf að vera til staðar úti um allt land. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á því að almenningssamgöngur okkar á þessu sviði eru ekki ríkisstyrktar eins og þó er um almenningssamgöngur víða í Evrópu t.d. en það sem er kannski alvarlegast í þessu er það sem hæstv. ráðherra nefndi í lok ræðu sinnar áðan, sú breyting sem stendur fyrir dyrum vegna úrskurðar ríkisskattstjóra á skattlagningu þungaskatts á almenningsfarartækjum. Það er alveg ljóst mál að ef þessi breyting kemur í framkvæmd mun hún sérstaklega verða íþyngjandi fyrir litlu fyrirtækin úti um allt land sem starfrækja almennt minni áætlunarbíla og það er alveg ljóst mál að þetta getur hreinlega riðið þessum rekstri víða um landið að fullu. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist ekki beita sér fyrir því að þessari ákvörðun verði breytt, einkanlega í ljósi þess að nú standa fyrir dyrum gagngerar breytingar og algjör uppstokkun á fyrirkomulagi þungaskattsins með upptöku olíugjalds.

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda að hreyfa mikilvægu máli. Það er alveg hárrétt sem fram hefur komið að ríkisvaldið hefur verið æðiafskiptalaust þegar kemur að þessum mikilvæga þætti, almenningssamgöngum, bæði í þéttbýli og dreifbýli og gerir lítt annað en að skattleggja þennan mikilvæga þátt samgangna. Ég vil hins vegar gera alvarlegar athugasemdir við þau svör sem okkur er boðið hér upp á. Í fyrsta lagi heyrðist ekki í ráðherranum, hann muldraði hér ofan í barm sér. Í annan stað hefur hann greinilega farið í nám í hraðlestri því að það var ekki að skilja nema annað hvert orð sem frá honum kom. Og í þriðja lagi kom ekkert aukatekið orð frá honum sjálfum. Hann las hér yfirlýsingar fyrirtækja á borð við Flugleiðir og hlutafélagið Póst og síma en lagði ekkert mat á það sjálfur. En ég hafði haldið, virðulegi forseti, að tilgangur þessara orðræðna milli þingmanna og ráðherra væri fólginn í því að fá álit þeirra og samandregnar upplýsingar sem þeir afla en ekki að lesa hér bréf eða pappíra frá fyrirtækjum eða mönnum úti í bæ.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hins vegar sagði hann í lok ræðu sinnar að hluti af svarinu væri eftir og ég býst við að það sé sá hluti sem snýr að afstöðu ráðuneytisins til þessara mála. Ég þakka einnig þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls í umræðunni. Ég tek undir það sem hv. formaður samgn. sagði að ein af þeim aðgerðum sem kæmu til greina í þessum málum væri skattalegs eðlis. Hins vegar hef ég þá trú að miðað við þessar aðstæður, miðað við þau viðskipti sem þessir aðilar eru að missa þá verði að koma til einhvers konar aðgerðir ríkisvaldsins til að reyna að tryggja þessa starfsemi í sessi. Því að þó að vissulega sé farþegafjöldinn með þessum aðilum e.t.v. minnkandi og einkabíllinn sé notaður í ríkum mæli þá er þetta þó afar mikilvægur samgönguþáttur á landsbyggðinni. Það er ekki nóg að færa áhyggjur sérleyfishafa til bókar eins og ráðherra hafði eftir þessari skipulagsnefnd fólksflutninga. Það verða að koma aðgerðir til í þessu og auðvitað þarf þingið og framkvæmdarvaldið að vinna að því að fá úrlausn í þessum málum. Ég bíð eftir seinni hluta svars ráðherrans. Ég veit að hann kemur inn á það þá hvaða afstöðu ráðuneytið hefur í þessum efnum.

Herra forseti. Nú um skeið hefur starfað vinnuhópur á vegum samgrn. og fulltrúa frá sérleyfishöfum til þess að gera úttekt á málefnum sérleyfishafa. Það er verið að athuga það sérstaklega hvort hægt sé að koma við hagræðingu með meira samstarfi milli sérleyfishafa en áður hefur verið eða fram að þessu með samruna fyrirtækja og er reynt að hraða störfum eftir því sem unnt er. En ef það er ljóst að slíkar aðgerðir dugi ekki og vilji menn eftir sem áður örugglega tryggja þær samgöngur á landi með langferðabílum sem verið hafa er ekki hægt að gera það með öðrum kosti en þeim að niður séu felld gjöld sem á greininni hvíla eða með beinum styrkjum ríkis eða sveitarfélaga. Ég held að þetta sé öldungis ljóst. Við stöndum því frammi fyrir því eftir að póstsamgöngur hafa batnað og komið er meir til móts við neytendur en verið hefur vegna krafna manna um það að pósturinn berist þegar í stað, þá er ekki hægt að mæta þeim tekjumissi sem sérleyfishafar verða fyrir með öðrum hætti en þeim að hið opinbera komi inn í staðinn, annaðhvort með beinum styrkjum eða lægri gjöldum vegna þess að það er ekki hægt að hækka fargjöld frekar en nú er.

Herra forseti. Að undanförnu hefur orðið mikil umræða um það hvernig stóriðja með tilheyrandi orkuöflun og ferðamennska sem byggir á náttúruvernd og náttúruskoðun og dvöl úti í náttúrunni geti farið saman. Ég hef af því tilefni lagt fram svohljóðandi fyrirspurn til hæstv. iðnrh.: ,,Hversu mikið er hægt að virkja af vatnsorku utan miðhálendisins svo hagkvæmt sé?``

Herra forseti. Hv. þm. spyr hversu mikið sé hægt að virkja af vatnsorku utan miðhálendisins svo hagkvæmt sé. Ég vil í svari mínu skipta landinu í þrjú meginsvæði. Skiptingin er eftirfarandi: 1. Svæði sem einhver orkuvinnsla fer þegar fram á, hvort sem það er á eða utan miðhálendisins. 2. Svæði utan miðhálendisins sem ekki eru nýtt. 3. Svæði á miðhálendinu sem ekki eru nýtt. Virkjanakostum er hér skipt í þrjá flokka eftir hagkvæmni: Í fyrsta flokk eru settir virkjanakostir þar sem orkukostnaður er undir 20 kr. á kwst. á ári en þar undir eru t.d. virkjanir í efri hluta Þjórsár sem hagkvæmt er talið að ráðast í á næsta áratug. Í öðrum flokki eru virkjunarkostir þar sem orkukostnaður er á bilinu 20--25 kr. á hverja kwst. Efri mörkin í þessum flokki eru sett u.þ.b. 50% hærri en orkukostnaður við væntanlega virkjun á Sultartanga. Í þriðja flokknum eru virkjunarkostir þar sem orkukostnaður er hærri en 25 kr. á kwst. á ári eða þá að virkjunarkostnaðurinn er ekki þekktur eins og er í nokkrum tilfellum. Í svari þessu verður ekki gerð tilraun til að meta hvort einstökum virkjunarkostum kann að verða hafnað eða tilhögun þeirra breytt vegna röskunar á umhverfi. Á miðhálendinu er upprunninn meiri hluti vatnsorku landsins, utan þess er nýtanlega vatnsorka á láglendi landsins, á Vestfjarðakjálkanum og á norðausturhorni landsins. Alls er talið tæknilega unnt að virkja um 41.000 gwst. á ári. Á því svæði þar sem orkuvinnslan er hafin er búið að virkja 4.900 gwst. á ári. Á þessu svæði væri hægt að auka orkugetuna um 6.900 gwst. á ári sem skiptist þannig að í Þjórsá eru 3.800 gwst. á ári, um 120 gwst. í Blöndu og 3.000 í Jökulsá í Fljótsdal. Af Þjórsárvirkjunum eru um 1.700 gwst. á ári þegar í byggingu eða á útboðsstigi og er þá Sultartangi meðtalinn. Þær 2.000 gwst. á ári sem þá eru eftir eru hagkvæmar og að mestu flokkaðar, eins og ég greindi áðan, í fyrsta flokk. Fljótsdalsvirkjun sem talin er í þessum flokki yrði afar hagkvæm og yrði þess vegna flokkuð í fyrsta flokk. Vatnsorka á láglendi er mest á Suðurlandsundirlendinu. Þar af er mest orka í Þjórsá þar sem virkja má tvær til þrjár stórvirkjanir, yfir 5.000 gwst. á ári, svo sem við Núp, Búðafoss og Urriðafoss. Alls eru þessir virkjunarkostir taldir geta gefið um 2.100 gwst. á ári, þar af eru 1.400 gwst. taldar vera í hagkvæmnisflokki tvö en 700 gwst. mundu líklega flokkast í hagkvæmnisflokk þrjú. Nokkrar smávirkjanir eru hugsanlegar í viðbót á Suðurlandsundirlendinu en væntanlega mundu þær flokkast í þriðja flokk og teljast til óhagkvæmra virkjunarkosta. Þá má nefna virkjunarstaði í dölum á Vestur- og Norðurlandi, svo sem í Hvítá í Borgarfirði, Blöndu og Þistilfjarðaránum. Í Héraðsvötnum og á Skjálfandafljóti er hægt að virkja eitthvað stærra. Á Vestfjarðahálendinu eru tvö virkjunarsvæði. Annað er Glámuhálendið þar sem virkja má um 450 gwst. á ári. Þeir virkjunarkostir mundu flokkast í hagkvæmnisflokk þrjú. Hitt er Ófeigsfjarðarheiðin þar sem virkja mætti um 1.200 gwst. á ári og sá virkjunarkostur mundi líklega flokkast í hagkvæmnisflokk tvö. Á svæðum á láglendi þar sem nýting er ekki hafin er talið að unnt sé að vinna um 9.100 gwst. á ári. Þar af er talið að um 570 gwst. á ári mundu fara í hagkvæmnisflokk eitt, 3.060 í tvö og 5.500 í hagkvæmnisflokk þrjú. Á miðhálendinu mætti framleiða um 19.000 gwst. á ári. Þar af er rúmlega helmingur sem vatnsafl sem ekki hefur verið nýtt. Um það bil 9.000 gwst. á ári mundu fara í hagkvæmasta flokkinn, þ.e. fyrsta flokk, 2.000 í þann næsthagkvæmasta og 8.000 gwst. í þann þriðja. Alls er talið að tæknilega sé unnt að auka orkuvinnsluna um nálega 16.000 gwst. á ári á svæðum þar sem nýting er hafin eða utan miðhálendisins. Í hagkvæmasta flokknum eru um 7.400 gwst. á ári. Þar af eru tæplega 1.800 í byggingu eða á útboðsstigi. Í þessum flokki er einnig Fljótsdalsvirkjun með 3.000 gwst. á ári. En eins og áður hefur komið fram er hún talin í þeim flokki sem hagkvæmastur er. Rétt er að ítreka að í þessum tölum hefur ekki verið tekið tillit til einstakra virkjanakosta sem kunni hugsanlega að verða hafnað af umhverfisástæðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Árna M. Mathiesen, fyrir að bera fram slíka fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það hefur komið fram í fjölmiðlum og í umræðum að ástæða er til að endurskoða ýmsa þá kosti sem menn hafa rætt vegna umhverfisáhrifa, t.d. er Bjarnarflagsvirkjun, sem er reyndar gufuvirkjun, komin af borðinu eftir því sem mér skilst og fleiri gætu hugsanlega farið sömu leiðina. Það eru hins vegar til hagkvæmir kostir sem hafa óvenjulítil neikvæð umhverfisáhrif og þar er mér ofarlega í huga sá kostur sem nefndur er Villinganesvirkjun sem hefur mjög lítil neikvæð umhverfisáhrif, fremur jákvæð ef eitthvað er. Það vill stundum gleymast að meta hin jákvæðu umhverfisáhrif en skipulagning við hlið uppbyggingar í ferðaþjónustu er í mínum huga mikilvæg og aðalatriðið það að virkjanir eins og virkjun Fjarðarár í Seyðisfirði og virkjun skagfirsku fallvatnanna styrkir byggð á svæðunum.

Virðulegi forseti. Um leið og ástæða er til þess að þakka hv. þm. Árna M. Mathiesen fyrir að leggja fram þessa fyrirspurn er kannski rétt að velta því fyrir sér hvort sé ekki kominn tími til þess að skoða mjög rækilega og frá grunni hvernig hægt er að samhæfa þá hagsmuni sem liggja annars vegar í orkugeiranum og hins vegar í ferðamálum og umhverfismálum. Og þá mætti kannski spyrja hæstv. iðnrh. hvort sé verið að athuga það, á vegum iðnrn. eða ríkisstjórnarinnar í heild, hvernig taka megi á þessum hagsmunamálum sem oft á tíðum er fjallað um sem dæmigerð árekstramál. En að mínu viti þyrfti að tala um málið með það í hyggju að ef við ætlum að bæta hagvöxt þjóðarinnar til lengri tíma þá þurfum við að taka tillit til orkumála, ferðamála og umhverfismála í heild þannig að þetta kallar á heildarskoðun.

Herra forseti. Þetta var afar fróðleg fyrirspurn og það svar sem við henni kom. En ég vil vekja athygli á því að væntanlega eru allir arðsemisútreikningar á þessum virkjunarkostum byggðir á því að ekki þurfi að greiða íbúum á landsvæðum sem leggja til virkjunarstaðinn neitt sérstakt gjald fyrir virkjunarréttindin. Oft á tíðum leiðir þessi virkjun til þess að það er framleitt rafmagn á einum stað, það er flutt til Faxaflóasvæðisins til að byggja þar upp atvinnulíf sem jafnhliða veikir undirstöður byggðar á þeim stöðum þar sem virkjað er. Það er því eðlilegt að mínu mati, sérstaklega í ljósi þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á lögum um Landsvirkjun þar sem Landsvirkjun er orðin gróðafyrirtæki fyrir eigendur, peningaframleiðslufyrirtæki fyrir tvo sveitarsjóði og ríkissjóð, að þær kröfur komi frá landsbyggðinni að það verði að gera ráð fyrir því að borga landsvæðunum peninga fyrir virkjunarréttinn.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög greinargóð svör. Ég gerði mér grein fyrir því þegar ég lagði fram fyrirspurnina að það væri ekki þægilegt að koma svari fyrir í stuttu máli en mér sýnist það hafa tekist nokkuð vel. Hins vegar er ljóst á svarinu að virkjunarkostir okkar utan hálendisins sem eru eins hagkvæmir og þeir sem mögulegir eru á hálendinu eru ekki mjög miklir, sérstaklega ef maður lítur til þess að Fljótsdalsvirkjun fylgja umtalsverðar framkvæmdir á hálendinu og því yrði að skoða þá framkvæmd í samhengi við það sem við ætlum okkur að nýta á hálendinu í framtíðinni. Þetta segir okkur hins vegar líka að það er ekki ómögulegt að virkja utan hálendisins og því er þetta eins og svo oft áður spurning um krónur og aura, hvort er hagkvæmara fyrir okkur að virkja ---- vatnsorkuna til raforkuframleiðslu eða landið til ferðaþjónustu.

Herra forseti. Ég held ég hafi tekið það rækilega fram í svari mínu áðan að í þeim möguleikum sem þarna eru taldir er ekki tekið tillit til þess að hugsanlega geta auknar kröfur í umhverfismálum haft einhver áhrif. Ég er sannfærður um að þó við lítum ekki til baka nema fimm ár þá hafa þau virkjanaáform sem menn höfðu þá uppi að einhverju leyti breyst þó ekki væri nema bara á undanförnum vikum og mánuðum þannig að í þessum efnum held ég að hlutirnir geti tekið miklum breytingum á tiltölulega skömmum tíma. Ég hef hins vegar óskað eftir því við Orkustofnun að fram fari endurskoðun á möguleikum okkar til þess að nýta orkulindirnar, þ.e. jarðvarmann og vatnsaflið með tilliti til þess að við gerum sífellt meiri og meiri kröfur í umhverfismálum þannig að ég á von á því að Orkustofnun fari í þetta verk mjög fljótlega og því verði hraðað. Ég tek undir það með hv. þm. Tómasi Inga Olrich að það er mjög mikilvægt að menn stilli ekki atvinnugreinunum upp hverri andspænis annarri, hugsi þetta heldur út frá því hvernig við getum nýtt allar þær auðlindir sem við eigum, hafið, orkuna og mannauðinn líka. Til þess að hægt sé að samhæfa og koma á ákveðnu skipulagi þar sem menn viti fyrir fram hvaða atvinnugreinar sé skynsamlegt að byggja upp á hverjum stað með tilliti til landkosta og með tilliti til staðsetningar auðlindanna þá hef ég óskað eftir því að fá tilnefningu frá einstökum undirstofnunum einstakra ráðuneyta og setja af stað vinnuhóp til þess að fara yfir landið, þar á meðal hef ég óskað eftir tillögum frá Byggðastofnun í þessum efnum, fara yfir landið og kortleggja þau landsvæði þar sem tiltekin atvinnustarfsemi hentar sérstaklega vel með tilliti til þeirra aðstæðna sem þar eru og með tilliti til þess hvar auðlindirnar eru staðsettar. Þetta verk verður nú farið í og er mikilvægt að verði unnið hratt.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn er lögð fram af sömu ástæðum og sú fyrirspurn sem hér var til umræðu næst á undan. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,Hversu mikil orka er virkjanleg svo hagkvæmt sé með jarðgufuvirkjunum utan miðhálendisins?``

Herra forseti. Hv. þm. spyr hversu mikil orka sé virkjanleg svo hagkvæmt sé með jarðgufuvirkjunum utan miðhálendisins. Líkt og í fyrra svari mínu við fyrirspurn á þskj. 577 ætla ég að gera tilraun til að skipta landinu aftur upp í þrjú meginsvæði: 1. Svæði þar sem einhver orkuvinnsla fer þegar fram hvort sem það er á eða utan miðhálendisins. 2. Svæði utan miðhálendisins sem ekki eru nýtt. 3. Svæði á miðhálendinu sem ekki eru nýtt. Heildarvarmaorka háhitasvæðanna hefur verið gróflega áætluð með hliðsjón af útbreiðslu háhitaummerkja á yfirborði jarðar og jarðeðlisfræðimælingum á einstaka svæði. Af þeirri varmaorku sem næst úr háhitasvæðum á hagkvæman hátt er talið að einungis 10--15% skili sér til raforkuframleiðslu. Því ætla ég ekki að gera tilraun til þess að meta hvort nýtingu einstakra háhitasvæða kunni að verða hafnað eða nýting þeirra takmörkuð með tilliti til röskunar á umhverfi. Raforkugeta þeirra háhitasvæða þar sem einhver orkuvinnsla fer fram nú þegar er 500.000 gwst. Hér er rétt að benda á að um er að ræða hversu mikla raforku mætti vinna á þessum svæðum með þeim varmaforða sem er í berginu og því er ekki um að ræða hversu mikla orku mætti fá úr svæðinu á hverju ári. Sú tala ræðst af því hversu hratt einstök svæði eru nýtt. Þannig mætti t.d. vinna um 5.000 gwst. á ári í 100 ár eða 10.000 gwst. á ári í 50 ár og 1.000 gwst. á ári í 500 ár. Á háhitasvæðum utan miðhálendisins þar sem nýting er ekki hafin er talið að mætti vinna um 350.000 gwst. Þá mætti vinna á háhitsvæðum á miðhálendinu um 550.000 gwst. að áætlað er. Ef gert væri ráð fyrir að allur varmaforði allra háhitasvæðanna væri nýttur á 50 árum, sem er líklega heldur lengri tími en svarar til endingartíma jarðgufuvirkjunar, er möguleg raforkuvinnsla frá háhitasvæðum landsins talin vera sem hér segir: Á svæðum þar sem vinnsla er þegar hafin: 10.000 gwst. á ári. Á svæðum utan miðhálendisins þar sem orkuvinnsla er ekki hafin: 7.000 gwst. á ári. Á svæðum á miðhálendinu: 11.000 gwst. á ári. Samtals er þetta 28.000 gwst. á ári. Árleg vinnslugeta háhitasvæða til raforkuvinnslu utan miðhálendisins eða á svæðum á miðhálendinu þar sem vinnsla fer þegar fram er því áætluð 17.000 gwst. á ári ef reiknað er með 50 ára nýtingartíma. Ekki er talið að öll varmaorka skili sér til vinnslu raforku en eðli máls samkvæmt fæst ekki endanlega úr því skorið fyrr en við vinnslu. Til samanburðar nam raforkuvinnsla með jarðhita á síðastliðnu ári 346 gwst. á því ári. Um hagkvæmni eru aðeins til fremur lauslegar hugmyndir en þó má með vissu segja að raforkuframleiðsla sem aukaafurð með varmavinnslu er mjög hagkvæm, samanber vinnslu á raforku í Svartsengi og þær áætlanir sem núna eru uppi um vinnslu á Nesjavöllum. Eins og í svari við fyrri fyrirspurninni ætla ég að gera tilraun til þess að skipta virkjunarkostunum upp í þrjá flokka eftir hagkvæmni. Í fyrsta flokki eru virkjanakostir þar sem orkukostnaður er undir 20 kr. á kwst. á ári. En þar undir eru t.d. virkjanir í efri hluta Þjórsár sem hagkvæmt er talið að ráðast í á næsta áratug. Í öðrum flokki eru virkjanakostir þar sem orkukostnaður er á bilinu 20--25 kr. kwst. á ári. Efri mörkin eru hér sett u.þ.b. 50% hærri en orkukostnaðurinn í Sultartangavirkjuninni eins og ég sagði frá hér áðan. Í þriðja flokki eru virkjunarkostir þar sem orkukostnaður er hærri en 25 kr. á kwst. á ári eða virkjunarkostnaður er ekki þekktur. Þar sem orkuöflun er tryggð og kostnaður af aðstöðu er lágur gætu háhitavirkjanir fallið í fyrsta hagkvæmnisflokk svo sem Bjarnarflag. Annars er talið að háhitavirkjanir á láglendi gætu margar hverjar fallið í annan hagkvæmnisflokk eða jafnvel þann fyrsta. Hér gæti t.d. verið um að ræða háhitasvæði á Suðvesturlandi en athuganir á því svæði liggja ekki fyrir. Þar þarf þó einnig að taka tillit til vaxandi þarfar höfuðborgarsvæðisins fyrir hitaorku og gufu eða varma til iðnaðar. Einnig þarf þar að hafa í huga að með tilliti til skilvirkrar nýtingar háhitagufu fer best á að sameina varmavinnslu og raforkuvinnslu. Það er því ekki hægt að segja til um hversu mikla orku er hagkvæmt að virkja á háhitasvæðum utan miðhálendisins. Og líkt og í fyrra svari mínu þá hefur í þessum tilraunum til áætlunar ekki verið tekið tillit til þeirra þröngu skorða sem umhverfissjónarmið að einhverju leyti munu setja okkur í þessum efnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér sýnist að honum hafi tekist ágætlega upp með erfitt verkefni. Ég hef hins vegar oft velt því fyrir mér þegar verið er að tala um orkuvinnslu og ferðaþjónustu hvort einmitt virkjun á jarðgufuorku sé ekki vænlegri kostur til þess að láta það fara saman við ferðaþjónustuna. Það er einmitt svo að þær stærri virkjanir sem við höfum ráðist í hafa orðið að stöðum sem ferðamenn sækja heim og vilja skoða og þetta hefur því getað farið saman hönd í hönd. Við verðum hins vegar að gæta að því að jarðgufuorkan er ekki óendanleg eins og kom fram í svari ráðherrans. Við þurfum því að ganga vel um hana eins og hverja aðra takmarkaða auðlind sem okkur er falin. En það á reyndar að hluta til líka við um vatnsaflsvirkjanirnar að þó þær séu, þegar búið er að byggja virkjanirnar, næstum því eilífðarvélar þá eru möguleikarnir til virkjunar takmarkaðir og við þurfum líka að huga að því að komandi kynslóðir hafi einhverja orku til þess að virkja í framtíðinni. Það hefur stundum verið sagt: Hvernig værum við stödd í dag ef landnámsmaðurinn Ingólfur Arnarson hefði byrjað á því fyrir rúmum ellefu hundruð árum að virkja alla virkjanlega orku á Íslandi og það væri ekkert eftir fyrir okkur í dag? Þetta er okkur til umhugsunar. Við þurfum að fara vel með þessar auðlindir eins og aðrar þær auðlindir sem við höfum með höndum og nýta þær í góðri samvinnu milli allra atvinnugreina landsins.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að séu einmitt býsna mikil tækifæri sem felast í því að nýta þá kosti sem við höfum í jarðgufunni og virkjun jarðgufunnar og að tengja það við ferðamannaþjónustuna. Einn vinsælasti viðkomustaður ferðamanna í landinu er einmitt Bláa lónið sem nákvæmlega er þannig til komið að þar hefur verið sett upp jarðgufuvirkjun og Bláa lónið hefur skapast í kringum hana. Annað sambærilegt tækifæri væri til norður í Mývatnssveit í kringum Bjarnarflag. Þar var fyrirhugað og er fyrirhugað, það er enn á áætlun Landsvirkjunar, að byggja jarðvarmavirkjun í Bjarnarflagi. Aftur á móti hafa náttúruverndarsamtök neitað, sett því skorður og hafa rétt til þess samkvæmt lögunum um verndun Laxár- og Mývatnssvæðisins. Það leiðir til þess að ef ekki verður byggð þar upp jarðvarmavirkjun þá verður að öllum líkindum ekki hægt að búa þar til svipað lón og í kringum jarðgufuvirkjunina á Suðurnesjum. Síðast í morgun voru fulltrúar úr Þingeyjarsýslu á fundi hjá mér í ráðuneytinu, menn sem eru að reyna að byggja upp ferðaþjónustu á svæðinu og hafa verulegar áhyggjur af því að ef ekki verður byggð upp virkjun á þessu svæði til þess einmitt að skapa aukin tækifæri fyrir ferðamenn til að koma inn á þetta svæði.

Herra forseti. Fyrir skömmu fullyrti hæstv. iðnrh. hér í sölum Alþingis að laun iðnaðarmanna í álverinu í Straumsvík væru hærri en almennt gerist meðal starfsbræðra þeirra á höfuðborgarsvæðinu. Viðbrögð utan þingsins hafa verið nokkuð hörð og fullyrðingin dregin mjög í efa. Efnislega er þetta mál alvarlegt en ekki síður athyglisvert og þar sem málinu var hreyft hér innan þingsins tel ég ekki óeðlilegt að ráðherra iðnaðarmála færi nokkur rök fyrir þessari fullyrðingu. Málið er athyglisvert, m.a. vegna þess að það snýst um það hver reynsla okkar af launamálum erlendrar stóriðju er hérlendis einmitt núna þegar umræða á sér stað um ný tækifæri á þessu sviði. Því er í alla staði eðlilegt að skoða þennan þátt stóriðjunnar. Af framansögðu beini ég þeirri spurningu til hæstv. iðnrh.: ,,Hver er munurinn á kjörum iðnaðarmanna hjá álverinu í Straumsvík annars vegar og hjá iðnaðarmönnum á höfuðborgarsvæðinu hins vegar?``

Herra forseti. Hv. þm. spyr á þskj. 593 hver sé munurinn á kjörum iðnaðarmanna hjá álverinu í Straumsvík annars vegar og hjá iðnaðarmönnum á höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Til þess að fylla enn betur út í það munnlega svar sem ég ætla að gefa þá ætla ég að láta dreifa á borð hv. þm. á eftir fyllra svari við þeirri spurningu sem hér er lögð fyrir. Samkvæmt upplýsingum Ísals eru iðnaðarmenn sem ekki vinna á vöktum með 169.125 kr. í mánaðarlaun fyrir reglulegan vinnutíma. Reglulegur vinnutími er að meðaltali 37,52 klst. á viku hjá iðnaðarmönnum í dagvinnu hjá Ísal að meðtalinni fastri yfirvinnu. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá kjararannsóknarnefnd eru iðnaðarmenn á höfuðborgarsvæðinu með að meðaltali 118.500 kr. í heildarlaun á mánuði fyrir dagvinnu. Dagvinnulaunin eru miðuð við 40 greiddar vinnustundir á viku eða 37,05 virkar vinnustundir. Niðurstaðan er því sú að iðnaðarmenn í Ísal fá um 43% hærri laun fyrri dagvinnu en iðnaðarmenn almennt á höfuðborgarsvæðinu. Ef miðað er við iðnaðarmenn á landsbyggðinni er þessi munur miklu meiri. Laun iðnaðarmanna hjá Ísal eru þannig samansett að til viðbótar grunnlaunum kemur 5% hækkun vegna sveinsbréfs, starfsaldurshækkun í áföngum frá 0--17%, ferðapeningar sem nema föstum 19,5% á allt ofangreint, föst yfirvinna sem er frá 0,75 klst. til 1,75 klst. á viku hjá dagvinnumönnum, flokksstjórnarálag sem er 15%, vaktaálag sem er 26,4%, bónus föst 40,96%, námskeiðsauki sem er einstaklingsbundinn á bilinu 0--6% og að síðustu orlofs- og desemberuppbót. Til viðbótar framangreindum launagreiðslum fyrir reglulegan vinnutíma koma til að mynda greiðslur fyrir tilfallandi yfirvinnu og kaupauki vegna vinnu við sérstakar aðstæður sem þar eru innifaldar. Auk þess má nefna ýmis hlunnindi svo sem fæði, vinnuföt og ferðir til og frá Straumsvík án endurgjalds, rétt til hlutastarfs og rétt til flýttra starfsloka með sérstökum lífeyri. Orlof er einnig lengra hjá Ísal en almennt gerist. Starfsmenn fyrirtækisins eiga rétt á 30 daga orlofi eftir þriggja ára starf en þar af verða sex dagar að vera teknir yfir vetrarmánuðina. Nýjustu upplýsingar kjararannsóknarnefndar um laun iðnaðarmanna á höfuðborgarsvæðinu eru frá fyrsta ársfjórðungi 1996. Alls voru um 350 iðnaðarmenn á höfuðborgarsvæðinu í úrtaki nefndarinnar. Dagvinnulaun iðnaðarmanna mældust að meðaltali 118.500 kr. á mánuði eins og ég sagði áðan. Til dagvinnulauna telst dagvinnutaxti að viðbættum hvers kyns aukagreiðslum svo sem yfirborgunum, bónusgreiðslum, fæðispeningum, ferðapeningum, fatapeningum og verkfærapeningum. Þegar yfirvinna er tekin með í samanburðinn minnkar mjög launamunur iðnaðarmanna í Ísal annars vegar og iðnaðarmanna á höfuðborgarsvæðinu. Yfirvinna í Ísal er lítil. Samkvæmt upplýsingum í Ísal nam unnin yfirvinna iðnaðarmanna í Ísal tæplega einni vinnustund á viku á árinu 1996. Þannig var meðalvinnutími iðnaðarmanna hjá fyrirtækinu innan við 38,5 klst. á viku en iðnaðarmenn á höfuðborgarsvæðinu fengu hins vegar greitt fyrir að meðaltali 49 stundir á viku hverri á fyrsta fjórðungi síðasta árs og námu þá heildarlaun með yfirvinnu 167.100 kr. á mánuði. Þrátt fyrir það langa yfirvinnu eru launin í Ísal enn hærri heldur en heildarlaunin hjá iðnaðarmönnum á höfuðborgarsvæðinu. Hár starfsaldur starfsmanna Ísals hefur nokkur áhrif á þennan samanburð þótt hann skýri reyndar ekki nema lítinn hluta launamunarins. Meðalstarfsaldur starfsmanna Ísals er um 19 ár sem er gríðarlega hár starfsaldur í fyrirtæki sem ekki hefur starfað nema í 30 ár. Starfsmenn Ísals eru því flestir komnir í hæsta starfsaldursþrep en starfsmenn Ísals fá starfsaldurshækkun í áföngum og nemur hæsti flokkurinn 17% á taxtalaun að viðbættri hækkun vegna sveinsbréfs. Ekki liggur ljóst fyrir hver er starfsaldur annarra iðnaðarmanna á höfuðborgarsvæðinu en líklegt má telja að hann sé lægri en hjá Ísal. Þau gögn sem iðnrn. hafa borist benda ótvírætt til þess að iðnaðarmenn eigi að jafnaði ekki kost á betur launuðum störfum en hjá Ísal. Laun eru þar mun hærri en almennt gerist og vinnutími styttri. Þetta endurspeglast í háum starfsaldri starfsmanna. Svipaða sögu má segja um laun starfsmnna járnblendiverksmiðjunnar þó laun séu þar heldur lægri en í Ísal.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það er vikilega sætt af hv. samþingmanni hæstv. ráðherra að gefa honum tækifæri til að fara hér fram sem sérstakur markaðsfulltrúi Ísals. Ég efast um að fastráðinn starfsmaður Ísals hefði gert þetta betur en hæstv. ráðherra. En gaman væri ef hæstv. ráðherra færi í seinni hluta svarsins jafnskýrt yfir starfskjör iðnaðarmanna hjá ríkinu, einstakra ríkisstofnana, ég nefni stórar ríkisstofnanir eins og Ríkisspítalana, Póst og síma og fleiri. Ég er sannfærð um að þessi sérstaki áhugamaður um starfskjör iðnaðarmanna getur á sama hátt farið yfir launagreiðslur til einstakra starfsmanna ríkisins og mun þá örugglega dreifa hér á borð þingmanna upplýsingum um starfskjör í íslenskum fyrirtækjum. Þetta er eins og einhver látbragðsleikur hér.

Virðulegi forseti. Þetta er dálítið skemmtilegt leikrit sem hér er verið að sýna. Undanfari þess eru deilur í fjölmiðlum milli hæstv. iðnrh. og formanns Rafiðnaðarsambandsins. Virðulegi forseti. Ég kem hér aðallega upp til að lýsa yfir ánægju minni með þetta leikrit en ég vil beina þeirri fyrirspurn til fyrirspyrjanda af hverju hann beinir þessari fyrirspurn ekki til félmrh. sem fer með vinnumarkaðsmál. Af hverju beinir hann þessari fyrirspurn til iðnrh.? Það vakti sérstaka undrun hjá mér nema ef vera skyldi að hæstv. félmrh. hafi ekki fengið hlutverk í leikritinu.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin. Ég vil jafnframt vara hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og Lúðvík Bergvinsson við að ræða um þetta mál af jafnmiklu kæruleysi og við urðum vitni að áðan. Orð eins og látbragðsleikur, leikrit og fleira í þeim dúr. Þetta er nefnilega háalvarlegt mál. Þetta snertir efnahagsstefnu þjóðar, þetta snertir fyrirbrigði sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hlýtur að hafa heyrt um og er kaupmáttur og launamunur. Það kemur fram í svari hæstv. ráðherra að launamunurinn er 43%. Það er reynsla okkar af stóriðjulaunum í samanburði við þau laun sem annars tíðkast á höfuðborgarsvæðinu í röðum iðnaðarmanna. Það eitt er mikil frétt. Það hlýtur að vekja upp ýmsar spurningar um hvernig á þessu stendur. Það vekur líka athygli að svo virðist vera að í löndum OECD virðist þetta einmitt vera meginreglan að þar sem erlendir fjárfestar koma sér upp fabrikkum í löndum virðist launamunur vera á svipuðu róli, þ.e. þau laun sem erlendir fjárfestar greiða virðast hærri en gengur og gerist í þeim löndum sem þeir fjárfesta í. Það er mjög merkilegt. Það er ekkert leikrit, það er enginn látbragðsleikur. Það er umhugsunarefni og mál sem við þurfum að taka til skoðunar. Getur verið að við höfum verið um of einangruð í efnahagslegu tilliti hvað varðar erlenda fjárfestingu? Niðurstaðan hér heima, eins og í löndum OECD, bendir eindregið til þess. Þetta er ekki látbragðsleikur, þetta er alvarlegt. Það skyldi þó ekki vera að samkeppnin við erlenda fjárfesta um vinnuafl verði það sem dregur kjarabætur til launafólks? Það er spurningin sem við þurfum að svara.

Herra forseti. Þetta er mjög athyglisverð fyrirspurn einkum í ljósi forsögu málsins sem voru orðaskipti ráðherra og formanns Rafiðnaðarsambandsins í fréttum fyrir nokkrum dögum þar sem ráðherra var með sínar fullyrðingar um launamun og formaður Rafiðnaðarsambandsins mótmælti þeim fullyrðingum iðnrh. Ég tek eftir því að iðnrh. hefur ekki leitað eftir upplýsingum frá samtökum iðnaðarmanna um hver launin væru að þeirra mati heldur leitar hann einungis til Ísals og kjararannsóknarnefndar en forðast eins og heitan eldinn að spyrja iðnaðarmenn sjálfa um kjör þeirra og laun. Ég vil því ítreka þá fyrirspurn sem hér kom fram fyrr í umræðunni til hæstv. iðnrh.: Hvers vegna var ekki leitað eftir þessum upplýsingum líka hjá samtökum iðnaðarmanna til þess að þeir sem hafa mótmælt hans fullyrðingum hefðu þá kost á því að koma sínum upplýsingum til iðnrh. og síðan gæti hann komið þeim á framfæri hér við þingheim?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra alveg sérstaklega fyrir þennan stórmerkilega spurningaleik sem hér hefur verið leikinn. Ég vil benda þingheimi alveg sérstaklega á að þarna er fundin lausnin við framkvæmd þeirra tillagna sem Alþb. hefur verið með hér í vetur, að stytta vinnutíma og hækka jafnframt laun. Þarna getur ríkisstjórnin sest yfir þessa frábæru lausn úr Straumsvík og gert eins fyrir sitt fólk. Fundið upp sporslur eins og hæstv. ráðherrann taldi hér upp endalausar sem hækka taxtana þannig að hægt sé að lifa af þeim. Ég vil þakka alveg sérstaklega fyrir þetta sem hér hefur komið fram og vona að eftir því verði farið.

Herra forseti. Það er gaman að horfa hér á alþýðubandalagsmenn í stólnum eins og vant er. Nú er aðalvandamálið hvernig fyrirspurnin er tilkomin. Það er eins og það sé höfuðatriðið. Ég hefði nú haldið að það væri frekar erindi fyrir alþýðubandalagsmenn að ganga hér í stól og gleðjast yfir góðum kjörum  Til að svara hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, þá kemur það fram í því svari sem hér var dreift að þær upplýsingar um launakjör iðnaðarmanna á höfuðborgarsvæðinu og niðurstöður kjararannsóknarnefndar eru byggðar á úrtakskönnun. Úrtakið nær að jafnaði til 10--12 þús. einstaklinga sem starfa hjá 100 fyrirtækjum. Upplýsingarnar eru sóttar í launabókhald fyrirtækja og gefa því nákvæmar upplýsingar um greidd laun og vinnustundir viðkomandi einstaklinga. Ég held að þetta atriði í því skriflega svari sem hér var dreift svari nákvæmlega þeirri spurningu sem hér var leitað svara við. Ef hv. þm. Margrét Frímannsdóttir ber fram fyrirspurn um launakjör ríkisstarfsmanna þá verður henni auðvitað svarað. En það var ekki beðið um svar við þeirri spurningu í þeirri fyrirspurn sem hér liggur fyrir. En þegar hv. þm. kemur með þá fyrirspurn verður henni vitanlega svarað úr þessum ræðustól.

Herra forseti. Ég ber fram fyrirspurn á þskj. 606 til hæstv. heilbrrh. um greiðslur sjúklinga fyrir læknisþjónustu: ,,Hvers vegna er krafist greiðslu fyrir ófrjósemisaðgerðir á sumum heilbrigðisstofnunum en ekki á öðrum?`` Ástæðan fyrir þessari spurningu er sú að mér er kunnugt um að á Landspítalanum og flestum öðrum sjúkrastofnunum þar sem þessar aðgerðir eru framkvæmdar eru þær gerðar fólki að kostnaðarlausu. Á St. Jósefsspítala í Hafnarfirði þurfa konur hins vegar að greiða rúmlega 14.500 kr. fyrir þessa sömu aðgerð. Þetta er gróf mismunun milli fólks og hana hlýtur að þurfa að leiðrétta. Þetta er enn merkilegra í ljósi þess að samkvæmt lögum um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir eiga þessar aðgerðir að vera framkvæmdar fólki að kostnaðarlausu. Þarna er því verið að brjóta lög af einhverjum undarlegum ástæðum. Mér er kunnugt um að St. Jósefsspítali sendir Tryggingastofnun ríkisins reikninga fyrir þessar greiðslur fyrir þann kostnað sem sjúklingurinn borgar ekki. Mér finnst líka mjög undarlegt að Tryggingastofnun skuli greiða hluta og ekki allt, af því að Tryggingastofnun ríkisins hlýtur að vera ljóst hver lögin eru. Þá er það líka svo að ófrjósemisaðgerð er skilgreind sem ferliverk á sjúkrahúsum en Tryggingastofnun greiðir fyrir ferliverk eins og kunnugt er. Landspítalinn fær hins vegar ekki greiðslur frá Tryggingastofnun fyrir að framkvæma þessa aðgerð þannig að svo virðist sem hún sé ekki ferliverk á þeirri stofnun en eins og fyrr segir fær St. Jósefsspítali greiðslu. Þá spyr ég ráðherra einnig: ,,Telur ráðherra að slíks misræmis gæti í sambandi við fleiri aðgerðir og læknisverk? Ef svo er, hyggst ráðherra beita sér fyrir breytingum á því?`` Ástæðan fyrir þessu er sú að ég hef þráfaldlega heyrt starfsmenn sem vinna á göngudeildum stofnana kvarta yfir því að reglur sem gilda séu óljósar, það sé erfitt að fara eftir þeim og fyrir bragðið er fólki mismunað. Það er mismunandi hvað fólk þarf að greiða fyrir ýmis læknisverk bæði milli stofnana og eins milli verka. Af því að ég var að fá alveg nýjar fréttir þá vil ég að lokum spyrja hvort fyrirhugað sé að breyta reglum um greiðsluþátttöku sjúklinga sem fara í sjúkraþjálfun á þann hátt að langveikir og fatlaðir sem nú fá sjúkraþjálfun sér að kostnaðarlausu eigi að fara að greiða fyrir þetta á milli 11 og 12 þús. kr. á ári og að breytingin eigi að taka gildi nú fljótlega.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Guðrún Sigurjónsdóttir spyr: ,,Hvers vegna er krafist greiðslu fyrir ófrjósemisaðgerðir á sumum heilbrigðisstofnunum en ekki á öðrum?`` Það er rétt sem fram hefur komið hjá hv. þm. Guðrúnu Sigurjónsdóttur að samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 25/1975, sem fjalla m.a. um ófrjósemisaðgerðir, skuli sjúkratryggingar, almannatryggingar, greiða kostnað vegna slíkra aðgerða. Ég þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á þessu máli sérstaklega þar sem við skoðun ráðuneytisins í tilefni af fyrirspurn hv. þm. hafa fundist dæmi þess að á einstökum heilbrigðisstofnunum hafi verið innheimt gjald fyrir ófrjósemisaðgerðir. Þá framkvæmd tel ég ekki samrýmast framangreindu lagaákvæði. Ráðuneytið brást hins vegar við þessu þegar í ágúst 1995 og aftur nú eftir að í ljós kom að misbrestur væri á samræmi í þessu efni. Hinn 28. ágúst 1995 svaraði ráðuneytið fyrirspurn frá kvennadeild Landspítalans varðandi komu- og rannsóknagjöld hjá konum sem óska eftir fóstureyðingu. Í bréfi ráðuneytisins er einnig fjallað um gjaldtöku fyrir ófrjósemisaðgerðir og þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Heimilt er að innheimta komugjöld vegna komu einstaklings til skoðana sem eru undanfari ófrjósemisaðgerða svo og vegna nauðsynlegra rannsókna. Aðgerðin sjálf skal á hinn bóginn ætíð framkvæmd einstaklingnum að kostnaðarlausu. Til að tryggja samræmda framkvæmd mun ráðuneytið tilkynna þeim aðilum sem framkvæma fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir um þetta.`` Með þessum hætti brást ráðuneytið skjótt við erindi sem m.a. varðar það efni sem hv. þm. gerir hér að umræðuefni. Með hliðsjón af því að misbrestur virðist hafa orðið á framkvæmd hefur ráðuneytið þegar sent þeim heilbrigðisstofnunum þar sem ófrjósemisaðgerðir eru framkvæmdar bréf þar sem ítrekað er að gjaldtaka fyrir slíkar aðgerðir eigi sér ekki stoð. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Telur ráðherra að slíks misræmis gæti í sambandi við fleiri aðgerðir og læknisverk? Ef svo er, hyggst ráðherra beita sér fyrir breytingum á því?`` Varðandi síðari spurningu hv. þm. þá er mér ekki kunnugt um að sambærilegs misræmis gæti í sambandi við fleiri aðgerðir og læknisverk. Ég hef áður gert grein fyrir því úr ræðustól hér á hv. Alþingi að ég telji óþolandi að sjúklingar sem gangast undir sams konar aðgerðir og liggja ef til vill hlið við hlið, greiði mismunandi gjald fyrir. Þetta vandamál tengist svokölluðum ferliverkum eins og kom fram hjá hv. þm. og mismunandi túlkun á þeim reglum sem um þær gilda. Ráðuneytið er að taka á þessu vandamáli með samræmdum reglum sem koma eiga í veg fyrir misræmi við gjaldtöku. Vissulega er á þessu sviði ákveðið grátt svæði því sjúkdómsgeining og ákvörðun um hvaða aðferð skuli beitt í hverju tilfelli liggur alltaf hjá fagfólki í heilbrigðisþjónustunni. Því er mikilvægt að reglur sem gilda séu skýrar. Varðandi síðustu spurningu hv. þm. um breytingar á reglum um sjúkraþjálfun þá liggur sú reglugerð ekki á mínu borði. Mér er því ekki kunnugt um nákvæmlega hvað hv. þm. var að spyrja um.

Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Ég vildi líka láta það koma fram hér að ég veit þess dæmi að fólk hefur farið með reikningana sína til Tryggingastofnunar og fengið þá jafnvel endurgreidda. Hins vegar hefur það eingöngu byggst á þeirri þekkingu sem viðkomandi hafa haft á kerfinu. Þeir hafa ekki fengið neinar upplýsingar frá stofnun um að þetta væri möguleiki, enda er þetta ekki regla sem er að jafnaði í samskiptum lækna og sjúklinga. Sjúklingurinn greiðir þann kostnað sem honum ber, síðan rukkar læknirinn eða stofnunin fyrir það sem upp á vantar en sjúklingurinn er ekki sendur með reikning niður í Tryggingastofnun. Það gildir ekki nema, illu heilli, í samskiptum sjúklinga og tannlækna. Í framhaldi af þessu held ég að það sé ljóst að fjöldi fólks á rétt á endurgreiðslu frá hinu opinbera. Það hefur þegar greitt þennan kostnað sem því bar ekki að gera. Því vil ég spyrja hvort ráðherra muni beita sér fyrir því, gefa út auglýsingu og reyna að kynna þessum fjölda fólks á einhvern hátt að það geti fengið endurgreiðslur á þessum kostnaði. Ég vona sannarlega að eitthvað verði gert í þessu vegna þess að þetta hefur sennilega sparað hinu opinbera talsvert fé.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið eru lögin alveg skýr og réttindi manna skýr í þessu sambandi. Við verðum að gera þá kröfu til stofnana að þær fari að lögum. Hvort það verður auglýst sérstaklega að þeir aðilar sem hafa þurft að borga fyrir þessar aðgerðir fái endurgreitt þá býst ég ekki við að það verði gert. En réttur þeirra er skilyrðislaus.