Lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 626

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 365 . mál.

Sþ.

626. Tillaga til þingsályktunar um lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi.

Flm.: Rannveig Guðmundsdóttir, Guðrún Helgadóttir, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir,

Salome Þorkelsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir, Jón Kristjánsson.

Alþingi ályktar að fela heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að beita sér fyrir því að nefnd sú, sem ráðherra skipaði í október sl. í kjölfar kjarasamninganna í apríl 1989 til að gera tillögur um hvernig jafna megi rétt kvenna á vinnumarkaði til fæðingarorlofsgreiðslna, taki jafnframt til athugunar lífeyrisréttindi foreldra í fæðingarorlofi.

Greinargerð.

Í tengslum við kjarasamningana í apríl 1989 ákvað ríkisstjórnin að skipa nefnd sem hefði það hlutverk að skoða og útfæra þá stefnumörkun, er fram kemur í álitsgerð nefndar sem samdi frumvarp til laga um fæðingarorlof, og miðar að því að konur hvar sem þær eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar fæðingarorlof.

Nefndina skipa: Dögg Pálsdóttir, deildarstjóri í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, formaður, Vilborg Þ. Hauksdóttir lögfræðingur, Lára V. Júlíusdóttir, framkvæmdastjóri ASÍ, Hannes G. Sigurðsson hagfræðingur, Elín R. Líndal varaþingmaður, Heiðrún Sverrisdóttir bæjarfulltrúi, Eva Eðvarðsdsóttir framkvæmdastjóri, Kristín Karlsdóttir húsmóðir og Hulda Guðmundsdóttir félagsráðgjafi.

Áheyrnarfulltrúar voru Friðbert Traustason, varaformaður SÍB, og Sigurður Hafstein, framkvæmdastjóri Sambands íslenskra sparisjóða.

Í umræðu á Alþingi 30. janúar sl. um frumvarp um fæðingarorlofsgreiðslur lagði heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra áherslu á að nefndin skilaði áliti innan tíðar og að hún fengi til umfjöllunar réttindamál í fæðingarorlofi og benti jafnframt á að þessi mál væru á samningaborðum aðila vinnumarkaðarins.

Í nýgerðum samningum ASÍ, VSÍ og VMS hljóðar 4. gr. svo:

„Eftir tveggja ára starf hjá sama vinnuveitanda teljast fjarvistir vegna fæðingarorlofs allt að sex mánuðum til starfstíma við mat á rétti til aukins orlofs samkvæmt kjarasamningum, útreikning desemberuppbótar, orlofsuppbótar, starfsaldurshækkana, veikindaréttar og uppsagnarfrests.

Fæðingarorlof allt að sex mánuðum telst til unnins tíma við útreikning orlofsréttar, þ.e. réttar til frítöku en ekki orlofslauna.“

Í A-lið 2. gr. laga nr. 59/1987, sem nú er 26. gr. laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, segir:

„Foreldrar í fæðingarorlofi, sem lögheimili eiga á Íslandi, eiga rétt á greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt grein þessari, enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt ákvæði þessu.“ (Lbr. flm.)

Það er ljóst að foreldrar, sem njóta fæðingarorlofs, geta lent í því að fæðingarstyrkur og fæðingardagpeningar nemi samtals mun lægri upphæð en mánaðarlaunum þeirra áður og auk þess þá missa þeir jafnframt rétt til greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóð meðan á fæðingarorlofi stendur. Þessir foreldrar eru skráðir starfsmenn á vinnustað, en teljast taka launalaust leyfi og fara því út af launaskrá. Þar af leiðandi eru engar launatengdar greiðslur inntar af hendi í þeirra þágu. Auk þess að missa af iðgjaldagreiðslum í sex mánuði, meðan á orlofi stendur, er viðkomandi starfsmaður að hluta til réttindalaus í sínum lífeyrissjóði þá mánuði sem hann greiðir ekki í sjóðinn.

Meginforsenda lífeyrissjóðsaðildar er að sjóðfélagar afli tekna og greiði af þeim iðgjald. Á þessu eru þó þrjár undantekningar sem varða eðlileg starfshlé eða undirbúningstíma. Í lögum nr. 58/1985, um lífeyrisréttindi húsmæðra, breyting á lögum nr. 55 frá 9. júní 1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, segir að félagi í lífeyrissjóði, sem á rétt á fæðingarorlofi og hverfur úr fyrra starfi að hluta eða öllu leyti vegna barnsburðar og til heimilisstarfa, getur haldið áfram aðild að sjóðnum á óbreyttum grundvelli í allt að sjö ár, enda taki félagsmaður að sér að greiða iðgjaldahlut atvinnurekanda ásamt sínum eigin. Þá er námsmönnum, sem taka lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna, veittur aðgangur að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda og veitir sjóðurinn viðbótarlán fyrir 6% iðgjaldi en dregur 4% frá lánsfjárhæð. Í þriðja lagi er greitt í lífeyrissjóð af atvinnuleysisbótum. Í því tilviki má líta svo á að með iðgjaldi, sem atvinnurekandi greiðir til Atvinnuleysistryggingasjóðs, kaupi hann rétt fyrir starfsmenn sína til lífeyristryggingar í atvinnuleysi.

Það er athyglisvert að lögin frá 19. júní 1985 virðast ekki hafa komið til framkvæmda hjá lífeyrissjóðunum og fékkst það staðfest að hvorki hjá Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna né hjá SAL-sjóðnum er heimilt að greiða iðgjald af fæðingarorlofsgreiðslum, þ.e. tryggingabótum, til sjóðanna. Lögin fela hins vegar einnig í sér að viðkomandi á ekki rétt á mótframlagi, þ.e. 6% iðgjaldi.

Nú er fæðingarorlof orðið sex mánuðir og er það því veruleg réttindaskerðing að hafa ekki tækifæri til að viðhalda lífeyrisréttindum í þann tíma.

Í 4. gr. nýgerðra kjarasamninga er ekki sérstaklega kveðið á um lífeyrismál og er þessi tillaga til þingsályktunar flutt til að tryggja að samhliða öðrum réttindamálum taki nefndin jafnframt á þessu þýðingarmikla máli.