Kaup á kvikmyndum Óskars Gíslasonar Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 358

123. löggjafarþing 1998–99.

Þskj. 358 - 298. mál.

Tillaga til þingsályktunar um kaup á kvikmyndum Óskars Gíslasonar.

Flm.: Hjálmar Árnason, Ísólfur Gylfi Pálmason, Árni Johnsen, Guðni Ágústsson.

Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að semja um kaup á kvikmyndum Óskars Gíslasonar með öllum rétti.

Greinargerð.

Ekki leikur nokkur vafi á því að Óskar Gíslason var einn helsti brautryðjandi íslenskrar kvikmyndagerðar. Eftir hann liggur fjöldi kvikmynda sem varðveita ómetanlegar heimildir fyrir íslenska menningu. Mikil eftirspurn er eftir efni úr myndum Óskars til notkunar í heimildarmyndir. Frá því að Óskar féll frá hefur Kvikmyndasafn Íslands haft kvikmyndir hans til varðveislu. Hins vegar hefur ekki verið gengið frá samningum við erfingja hans um að Kvikmyndasafn Íslands eignist kvikmyndirnar með öllum rétti og hefur það valdið ýmsum óþægindum, m.a. fyrir Kvikmyndasafnið og þá skiptir ekki síst máli að ekki hefur verið hægt að endurgera myndirnar og koma þeim þannig til varanlegrar geymslu.

Safn kvikmynda Óskars Gíslasonar skiptist í þrjú tímabil, svo sem fram kemur í meðfylgjandi umsögn Erlends Sveinssonar frá 9. maí 1995:

„Fyrsta tímabilið spannar árin 1944–49 og var helgað gerð heimildarmynda eingöngu. Meðal mikilvægustu kvikmynda Óskars sem urðu til á þessu tímabili eru heimildarkvikmyndirnar Lýðveldisstofnunin 1944, Reykjavík vorra daga (1947–48) í tveimur hlutum og Björgunarafrekið við Látrabjarg (1949), sem óhætt er að fullyrða að sé ein merkasta heimildarkvikmynd sem gerð hefur verið á Íslandi fyrr og síðar.

Annað tímabilið nær frá 1949 til 1954 en á þeim árum leggur Óskar Gíslason höfuðáherslu á gerð leikinna kvikmynda og helgar sig kvikmyndagerð einvörðungu. Á þessu tímabili verða til myndir eins og Síðasti bærinn í dalnum (1950), Reykjavíkurævintýri Bakkabræðra (1951) og Nýtt hlutverk (1954), allt kvikmyndir í fullri lengd til sýningar í kvikmyndahúsi. Undirritaður hefur tekið undir þá skoðun Óskars Gíslasonar sjálfs að kvikmyndin Síðasti bærinn í dalnum sé sígilt verk enda sýnd með hléum í rúm 30 ár fyrir fullu húsi en því má svo bæta hér við að það er skoðun undirritaðs að enn sem komið er hafi ekki verið búin til önnur kvikmynd á Íslandi sem standi undir þeirri flokkun að geta talist sígilt verk.

Þriðja tímabilið nær frá 1954 og fram undir 1960. Á þessu tímabili stóð til að færa út kvíarnar og efla kvikmyndagerðina enn frekar, m.a. með stofnun kvikmyndavers og framleiðslufyrirtækisins Íslenzkar kvikmyndir hf. Nú var ætlunin að efla gerð fræðslumynda, heimildarkvikmynda og auglýsinga ásamt með gerð leikinna kvikmynda. Öllu var hætt til á tímum þegar engum opinberum stuðningi var til að dreifa á þessu sviði. Auglýsingakvikmyndagerðin, sem var nýjung á Íslandi á þessum árum, komst á allnokkurn skrið, svo og gerð heimildarkvikmynda en ekki varð framhald á gerð leikinna mynda enda komu brátt upp erfiðleikar í rekstri sem leiddu síðan til þess að Óskar varð gjaldþrota og missti aleiguna. Auk fjölda auglýsinga sem búnar voru til á þessum tíma er ástæða til að minna á heimildarkvikmyndina Heimsókn dönsku konungshjónanna (1956) sem hefur mikið heimildargildi.“

24. febrúar 1992 samdi Erlendur Sveinsson eftirfarandi álitsgerð:

„Eftirfarandi álitsgerð er samin að beiðni barna Óskars Gíslasonar og með vilja og vitund Kvikmyndasafns Íslands en undirritaður gegndi starfi forstöðumanns Kvikmyndasafnsins frá upphafi fram til ársins 1986 og átti á þeim tíma og raunar allt aftur til ársins 1970 náið samstarf við Óskar Gíslason í sambandi við kynningu á kvikmyndum hans í sjónvarpi og ráðstafanir sem nauðsynlegt var að gera vegna varðveislu þeirra í framtíðinni. Sú hugmynd hefur komið fram hjá erfingjum Óskars að réttast myndi vera að íslenska þjóðin eignaðist kvikmyndir Óskars með því að samið yrði við erfingjana um eina fullnaðargreiðslu fyrir kvikmyndasafnið og annan útgáfurétt þess í framtíðinni og kvikmyndir Óskars faldar Kvikmyndasafni Íslands til varðveislu og allrar meðferðar í framtíðinni. Mér er bæði ljúft og skylt að styðja þessa hugmynd og mætti færa fyrir henni ítarleg rök í löngu máli en þar sem Óskar Gíslason á í hlut ættu langar röksemdafærslur að vera með öllu óþarfar.

Óskar Gíslason er einn helsti brautryðjandi íslenskrar kvikmyndagerðar og löngu þjóðkunnur fyrir kvikmyndir sínar. Kvikmyndagerð Óskars spannar yfir tímabilið frá stofnun lýðveldisins árið 1944 fram undir 1960. Á þessu tímabili framleiddi Óskar mikinn fjölda kvikmynda, bæði heimildarmynda og leikinna kvikmynda og sýndi í kvikmyndahúsum landsins. Benda má á að heimildarkvikmyndin Björgunarafrekið við Látrabjarg og leikna ævintýra- og þjóðsagnamyndin Síðasti bærinn í dalnum teljast til sígildra verka í íslenskri kvikmyndasögu. Björgunarafrekið hafði ómetanlega þýðingu fyrir uppbyggingu Slysavarnafélags Íslands og var henni dreift erlendis. Síðasti bærinn í dalnum naut mikillar hyggli og var tekin til endursýninga með reglulegu millibili um aldarfjórðungs skeið. Heimildarkvikmyndirnar um lýðveldisstofnunina 1944 og Reykjavík á árunum 1946 til 1950 eru óumdeildanlegar undirstöðuheimildir í kvikmyndaformi um mikilvæga þætti í sögu íslensku þjóðarinnar og höfuðborgar landsins. Sífellt er leitað í þessar heimildir þegar tímabilið sem þær spanna er til umfjöllunar, hvort heldur er í sjónvarpsdagskrám eða nýjum heimildarkvikmydum.

Óhætt er að fullyrða að æviverk Óskars Gíslasonar á sviði kvikmyndagerðar sé svo verðmætt menningu þjóðarinnar að líta megi á það sem snaran þátt í menningararfi hennar. Á efri árum sínum afhenti Óskar Gíslason kvikmyndasafn sitt Kvikmyndasafni Íslands til varðveislu en eins og fram hefur komið verða kvikmyndir eyðileggingunni auðveldlega að bráð sé þeirra ekki gætt á þann veg, sem gert er í kvikmyndasöfnum. Kvikmyndasöfn hafa yfir geymslubúnaði og þeirri tækniþekkingu að ráða, sem best tryggir varðveislu kvikmynda fyrir komandi kynslóðir.

Óskar Gíslason er einn helsti brautryðjandi íslenskrar kvikmyndagerðar og löngu þjóðkunnur fyrir kvikmyndir sínar, sem framleiddar voru á árunum 1944 til 1956. Heimildarkvikmyndin Björgunarafrekið við Látrabjarg og leikna ævintýra- og þjóðsagnamyndin Síðasti bærinn í dalnum teljast til sígildra verka í íslenskri kvikmyndasögu. Heimildarkvikmyndirnar um lýðveldisstofnunina 1944 og Reykjavík á árunum 1946 til 1950 eru óumdeilanlegar undirstöðuheimildir í kvikmyndaformi um mikilvæga þætti í sögu þjóðarinnar og höfuðborgar hennar. Sífellt er leitað í þessar heimildir, þegar tímabilið sem þær spanna er til umfjöllunar hvort heldur er í sjónvarpsdagskrám eða nýjum heimildarkvikmyndum.

Æviverk Óskars Gíslasonar á sviði kvikmyndagerðar er þeirrar gerðar að hiklaust verður að telja það til þeirra verðmæta sem við kjósum að nefna einu nafni menningararf. Á efri árum sínum afhenti Óskar Gíslason kvikmyndasafn sitt Kvikmyndasafni Íslands til varðveislu en eins og fram hefur komið verða kvikmyndir eyðileggingunni auðveld bráð sé þeirra ekki gætt á þann veg sem einungis er á færi kvikmyndasafna, sem hafa yfir tæknilega vel útbúnum geymslum að ráða.

Nú þegar Óskar Gíslason er fallinn frá er það bæði æskilegt og eðlilegt að íslenska ríkið fyrir hönd Kvikmyndasafns Íslands og íslensku þjóðarinnar kaupi útgáfu- og birtingarrétt á kvikmyndasafni Óskars sem nú hefur skipst niður á erfingja hans og semji við erfingjana um eina greiðslu fyrir safnið. Benda má á að Óskar kostaði sjálfur gerð kvikmynda sinna án nokkurs stuðnings opinberra aðila. Og þar sem hér er um tekjuskapandi verðmæti að ræða, sem safnið þarf auk þess að kosta nokkru til til að varðveisla þess sé tryggð í framtíðinni er ekki nema eðlilegt að greiðsla komi fyrir og mun af því hljótast mikið hagræði fyrir alla aðila í framtíðinni, Kvikmyndasafnið, sjónvarpsstöðvarnar og kvikmyndagerðarmenn auk erfingjanna sjálfra.

Erfingjar Óskars Gíslasonar hafa þegar afhent Kvikmyndasafninu til eignar alla þá muni sem tengjast kvikmyndagerð Óskars svo og heimildir og margvísleg gögn sem varða kvikmyndaferil hans. Vonandi ber íslenska ríkið gæfu til að skilja sinn vitjunartíma í þessu máli þótt tímarnir séu erfiðir því að hér þarf fyrst og fremst vilja til að votta höfundi ómetanlegs æviverks tilhlýðilega virðingu og þakklæti fyrir óeigingjarnt starf í þágu þjóðarinnar og menningar hennar.“

Guðmundur Karl Björnsson, safnvörður við Kvikmyndasafn Íslands, sendi 2. mars 1992 svohljóðandi bréf frá sér:

„Erfingjar Óskars Gíslasonar hafa nú afhent Kvikmyndasafni Íslands allt kvikmyndaefni sem Óskar heitinn Gíslason tók á löngum ferli. Hér er um að ræða mjög mikið og verðmætt safn. Auk þeirra mynda sem hann fullgerði og flestir kannast við eru margar ómetanlegar myndir sem hann komst mislangt með að ljúka. Óskar hefur einnig haldið flestum afgöngum og aukaefni úr myndum sínum til haga.

Ekki þarf að fjölyrða um gildi kvikmynda Óskars Gíslasonar. Nægir þar að benda á að þær eru ótvírætt ómetanlegar minjar um sögu lands og þjóðar vegna þess hve lítið var tekið af kvikmyndum mestan hluta þess tímabils sem hann starfaði. Á það jafnt við um heimildarmyndir og leiknar myndir.

Kvikmyndasafn Íslands hefur þegar gert margt til að stuðla að varðveislu þessara ómetanlegu minja og kostað til þess umtalsverðum fjármunum. Enn er þó mikið starf óunnið. Flokkun og skráningu er enn ekki lokið og fyrirsjáanlegt er að viðgerðir og endurgerðir koma til með að verða mjög kostnaðarsamar. Það væri mikill stuðningur við Kvikmyndasafn Íslands ef því yrði gert kleift að eignast þetta safn með öllum rétti (sýningarrétti). Mikil eftirspurn er eftir þessu efni til notkunar í heimildarkvikmyndir og safnið gæti haft nokkrar tekjur af efninu, þ.e. sölu á einstökum hlutum í nýjar heimildarmyndir, og með þeim hætti staðið að nokkru leyti undir viðgerðarkostnaði.“

Svo sem sjá má af umsögnunum leikur ekki nokkur vafi á því að kvikmyndir Óskars Gíslasonar eru afskaplega verðmætar fyrir íslenska menningarsögu. Þingsályktunartillagan er flutt í þeirri von að Alþingi lýsi yfir þeim vilja sínum að gengið verði til samninga við erfingja hans um að Kvikmyndasafn Íslands fái fullan eignarrétt yfir þessum dýrmætu kvikmyndum.