Framleiðsla köfnunarefnisáburðar Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 118

136. löggjafarþing 2008–2009.

Þskj. 118 - 110. mál.

Flutningsmenn.

Tillaga til þingsályktunar um framleiðslu köfnunarefnisáburðar.

Flm.: Jón Bjarnason, Álfheiður Ingadóttir, Atli Gíslason,

Björn Valur Gíslason, Ögmundur Jónasson, Árni Þór Sigurðsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja nú þegar könnun á hagkvæmni og möguleikum á að hefja að nýju framleiðslu á köfnunarefnisáburði hérlendis, með það að markmiði að tryggja öryggi og hagkvæmni í íslenskum landbúnaði og nýta innlenda orkugjafa og starfskrafta til innlendrar framleiðslu á áburði.

Reynist áburðarframleiðslan hagkvæm verði jafnframt kannaðar leiðir til fjármögnunar verkefnisins og að ríkið geti komið beint að henni ef þess er þörf til að tryggja málinu öruggan framgang.

Ríkisstjórnin ljúki athugun sinni og skili greinargerð ásamt tillögum til Alþingis eigi síðar en 1. mars 2009.

Greinargerð.

Innlend framleiðsla á áburði hófst árið 1954 þegar Áburðarverksmiðjan í Gufunesi, síðar Áburðarverksmiðja ríkisins, hóf starfsemi sína, en hún var stofnuð árið 1952 og fjármögnuð með Marshallaðstoðinni. Áburðarverksmiðjan framleiddi köfnunarefnisáburð sem gekk undir nafninu Kjarni.

Áburðarverksmiðju ríkisins var breytt í hlutafélag samkvæmt lögum nr. 89/1994, um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Eftir hlutafélagavæðinguna var Áburðarverksmiðjan þó enn að fullu í eigu ríkisins sem hafði einkarétt til framleiðslu og sölu á áburði fram til 1. janúar 1995 þegar innflutningur áburðar varð frjáls í framhaldi af aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Allt hlutafé í Áburðarverksmiðjunni var síðan selt til einkaaðila árið 1999 og frá árinu 2001 var áburður ekki lengur framleiddur hér á landi heldur eingöngu fluttur inn.

Áburðarverksmiðjan í Gufunesi framleiddi um 24 þús. tonn árlega fyrst um sinn en framleiðslan fór vaxandi og var árið 1999 orðin 65 þús. tonn. Áburður var þá seldur nær eingöngu í heildsölu til kaupfélaga og verslunarfyrirtækja. Áburðarverksmiðjan notaði að meðaltali um 140 GWh af orku á ársgrundvelli meðan hún starfaði.

Köfnunarefnisáburður eða ammóníumnítratáburður er framleiddur með rafgreiningu vatns í vetni (H 2) og með hreinsun köfnunarefnis (N 2) úr andrúmsloftinu í sérstöku ferli. Þessum tveimur frumefnum er síðan blandað saman við háan þrýsting til þess að mynda ammóníak (NH 3) og framleidd saltpéturssýra (HNO 3) úr ammóníakinu. Áburðurinn sjálfur (ammóníumnítrat NH 4NO 3(aq)) er síðan framleiddur úr blöndu af saltpéturssýru og ammóníaki.

Frá því að efnaframleiðslu á köfnunarefnisáburði var hætt árið 2001 hefur áburður fyrir íslenskan markað verið innfluttur og heimsmarkaðsverð farið hratt vaxandi síðustu misseri. Mikil spenna hefur verið á áburðarmarkaði og stafar hún meðal annars af aukinni eftirspurn eftir matvælum og aukinni áherslu á lífrænt eldsneyti sem m.a. er framleitt úr repju og maís. Þannig hafa milljónir hektara akurlendis í Evrópu verið teknir til ræktunar auk þess sem Kína og Indland hafa stóraukið matvælaframleiðslu og áburðarnotkun sína. Því hefur eftirspurn eftir áburði aukist verulega en framboð ekki fylgt eftir og verð áburðar stórhækkað. Auk þess hafa gengissveiflur íslensku krónunnar haft áhrif á verðlag til bænda. Sem dæmi má nefna að áburðarverð hérlendis hefur hækkað um allt að 70–80% milli ára (sjá fylgiskjal I) og vægi áburðar í útreikningum á verðlagsgrundvelli kúabús hefur aukist verulega, sbr. myndina hér á eftir. Því er ljóst að verðhækkanir á áburði koma íslenskum bændum verulega illa og þykir því rétt að skoða hagkvæmni þess að hefja aftur innlenda framleiðslu á áburði.

Skipting breytilegs kostnaðar í verðlagsgrundvelli kúabús.

Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.

Hér er því gert að tillögu að ríkisstjórnin kanni möguleika og hagkvæmni þess að hefja framleiðslu köfnunarefnisáburðar hér á landi. Með innlendri framleiðslu á köfnunarefnisáburði er hægt að tryggja betur sjálfsforræði Íslands í landbúnaði og tryggja bændum hagstæðari kjör nú þegar innfluttur áburður hefur hækkað verulega í verði. Þá er innlend framleiðsla eftirsóknarverð þar sem hún getur leitt til aukinnar samkeppnishæfni og lægri framleiðslukostnaðar innlendrar matvælaframleiðslu og þannig m.a. stuðlað að lægra matvælaverði til neytenda. Auk þess er ljóst að flutningar á áburði milli landa og heimshluta veldur verulegri orkueyðslu og mikilli losun koltvísýrings út í andrúmsloftið. Því er ekki síður mikilvægt af umhverfisástæðum að flutningsleiðir séu sem stystar en innlend áburðarframleiðsla tryggir það einmitt.

Reynist íslensk áburðarframleiðsla hagkvæm, m.a. með tilliti til kostnaðar, orkuöflunar, umhverfisþátta og eflingar matvælaöryggis er eðlilegt að ríkið komi beint að fjármögnun verkefnisins í samstarfi við sveitarfélög, fyrirtæki og félög bænda og einstaklinga ef það er nauðsynlegt til að tryggja framgang málsins.

Fylgiskjal I.

Erna Bjarnadóttir:

Hver verða áhrif áburðarkostnaðar á reksturinn?

(Bændablaðið 12. febrúar 2008.)

Nú liggja fyrir verðskrár þriggja innflytjenda á áburði. Þó að bændur hafi verið farnir að búa sig undir umtalsverðar hækkanir þá óraði sennilega fæsta fyrir þeim stærðum sem koma upp þegar farið er að setja inn í áburðaráætlanir og reikna út kostnað við áburðarkaup á því vori sem nú fer senn í hönd. Þó að nokkur breytileiki sé á hækkun milli tegunda er ekki fjarri að ætla að algengar þrígildar tegundir sem notaðar eru í hefðbundinni túnrækt séu að hækka um nærri 70% milli ára. Í raun er hækkunin nær 80% því að flestir bændur keyptu áburð ársins 2007 á verði sem gilti haustið 2006. Köfnunarefni hefur nú hækkað ívið minna en kalí. Þá hafa orðið gríðarlegar hækkanir á fosfór, á annað hundrað prósent nú um sl. áramót.

Hvað þýðir áburðarverðshækkunin fyrir bændur?

Þegar þessum upplýsingum er breytt í tölur í rekstrarreikningi hjá búvöruframleiðendum tala staðreyndirnar sínu máli. Hækkun á verðlagsgrundvelli kúabús nemur 3,50 kr/lítra. Á búum þar sem áburðarnotkun er meiri en þessu nemur er um hærri fjárhæðir að ræða, t.d. í kornrækt. Dæmi eru um að ráðunautar hafi séð allt að 5 króna hækkun á lítra á kostnaði við fóðuröflun. En ef 10% af auknum áburðarkostnaði á verðlagsgrundvallarbúinu er fært yfir á kjötframleiðslulið búsins standa eftir 3,17 kr/lítra. Þetta þýðir 1,5–2 kr. hækkun á lítra mjólkur í heildsöluverði. Eru þá ótaldar aðrar hækkanir eins og á kjarnfóðri og díselolíu sem líka tengjast áburðarverði. Augljóslega hækkar framleiðslukostnaður nautakjöts samhliða. Fyrir nautgriparæktina getur útgjaldaukningin því í heild verið, varlega áætlað, á bilinu 400–500 millj. króna. Á sauðfjárbúum er raunhæft að telja að kostnaður á framleitt kg kjöts hækki um ríflega 60 krónur. Varlega áætlað er hér um 500 millj. kr. útgjalda aukingu að ræða. Á kartöflubúum er áburðarkostnaður um 8% af rekstrarkostnaði. Meðalkostnaður á 24 búum árið 2005 var 800.000 kr. Raunhæft er að reikna með að sá kostnaður hafi tvöfaldast á þremur árum.

Hækkunin nemur að lágmarki 1–1,2 milljarði króna.

Áburður er að sjálfsögðu mikilvægur í allri ræktun. Ótalin er hér hækkun kostnaðar við ylrækt, útiræktað grænmeti og landgræðslu. Í heild er kostnaðaraukningin vart undir 1–1,2 milljörðum króna fyrir landbúnaðinn, þar með talda landgræðslu.

Hvert verður framhaldið?

Þessi breytta staða kallar á bætta nýtingu búfjáráburðar og vandaðar áburðaráætlanir þar sem allar smugur til sparnaðar eru nýttar. Hrein óvissa ríkir síðan um framtíðina í þessum efnum. Búist er við áframhaldandi hækkunum á áburðarverði en hve miklar þær verða og hvenær er óvíst, en um þessar mundir hækkar áburður í verði nánast vikulega. Bændur í Noregi njóta þess nú að hafa gert samninga um áburðarverð á síðastliðnu sumri en áburðarverð í Noregi liggur nú 60–70% undir heimsmarkaðsverði. Nýtt verð tekur gildi 1. júlí nk. og þá munu hækkanir dynja að fullu á norskum bændum. Varla er síðan við öðru að búast en að þessar hækkanir á áburðarverði á heimsmarkaði eigi eftir að koma fram í enn frekari hækkunum á kornverði á komandi misserum, sem munu enn og aftur hafa áhrif á fóðurkostnað og framfærslukostnað heimilanna. Sem dæmi hækkaði liðurinn „brauð“ í vísitölu neysluverðs í Danmörku um 11% á síðasta ári.

Ljóst er að þessar hækkanir verða ekki bornar af bændum einum. Þær verður að sækja m.a. út í afurðaverð ef fjöldi framleiðenda á ekki að leggja niður sinn rekstur. Hér eru að verki öfl sem lítt verður ráðið við en kalla á skilning og skoðun af hálfu ráðamanna ekki bara á Íslandi heldur um heim allan.

Fylgiskjal II.

Tjörvi Bjarnason:

Hækkandi áburðarverð – hvað er til ráða?

(Bændablaðið 12. febrúar 2008.)

Miklar sviptingar hafa orðið á áburðarmarkaði undanfarnar vikur og bændur spyrja hvað sé til ráða. Verðhækkanir urðu meiri en spáð hafði verið og bændum virðist nauðugur sá kostur að kaupa áburðinn dýru verði. En hvernig er hægt að mæta þessum hækkunum sem allt bendir til að séu varanlegar?

Ýmsar hugmyndir eru á lofti, m.a. hvort raunhæft sé að endurreisa áburðarverksmiðju í landinu, setja á fót blöndunarstöð, flytja beint inn frá erlendum seljendum eða gera samkomulag við nágrannaþjóðir um sameiginleg áburðarkaup og treysta þannig á hagkvæmni stærðarinnar. Þá hafa verið nefndar hugmyndir um niðurgreiðslur á áburði eða einhvers konar mótvægisaðgerðir af hendi ríkisstjórnarinnar en ekkert er fyrirliggjandi í þeim efnum.

Áburðarmarkaðurinn á Íslandi er um 62 þúsund tonn og verðmætin nú um stundir í kringum 2,5 milljarða króna. Sú hækkun frá fyrra ári sem kynnt var í verðlistum áburðarsalanna í lok janúar er metin af Bændasamtökunum á 1–1,2 milljarða króna.

Ný áburðarverksmiðja?

Sú var tíðin að áburður var framleiddur í Gufunesi í verksmiðju sem þjónaði öllum innanlandsmarkaði. Framleiðslu áburðar var hætt árið 2002 en verksmiðjan nýtt undir blöndun og birgðir um skeið. Nú velta menn því fyrir sér hvort það sé hagkvæmt að byggja verksmiðju og hefja framleiðslu að nýju hér á landi. Köfnunarefni yrði framleitt með þéttingu á andrúmslofti og vetni með svokallaðri rafgreiningu á vatni sem er óumdeilanlega raunhæfur kostur tæknilega séð. En málin flækjast þegar nálgast þarf kalí og fosfór til framleiðslunnar því bæði efnin eru afar eftirsótt og heimsmarkaðsverð hátt. Þá er það umhugsunarefni hvort verksmiðja sem annar innanlandsmarkaði, sem aðeins nemur rúmum 60 þúsund tonnum, geti orðið hagkvæm. Nýlega var lokað 500 þúsund tonna verksmiðju í Danmörku sem þótti m.a. ekki samkeppnishæf vegna smæðar. Sama hefur gerst víða í Evrópu og verksmiðjur flust til landa þar sem launastig er lágt. Varla getur reynst raunhæft að flytja út íslenskan áburð í stórum stíl þó svo að færa megi rök fyrir því að köfnunarefnið sé unnið á tiltölulega umhverfisvænan hátt.

Önnur hugmynd er að setja upp blöndunarstöð þar sem hráefnum yrði safnað saman og blandað í réttar blöndur. Samkvæmt heimildum Bændablaðsins er Atvinnuþróunarfélag Þingeyinga að skoða það í alvöru að vinna hagkvæmnisathugun á slíkri blöndunarstöð.

Er raunhæft fyrir bændur að kaupa áburð beint frá útlöndum?

Bændablaðið sendi 12 áburðarframleiðendum og heildsölum í Evrópu fyrirspurn um síðustu mánaðamót en erindið var að kanna hvort hópur bænda gæti tekið sig saman og keypt áburð beint frá framleiðanda. Lagt var upp með að hópurinn vildi kaupa 2.000 tonn af einkorna áburði; helminginn af NPK-áburði (20-10-10) í sekkjum og hinn helminginn köfnunarefnisáburð, N-27, í sekkjum sömuleiðis. Skemmst er frá að segja að aðeins þrjú fyrirtæki svöruðu fyrirspurninni frá Íslandi en svörin voru athyglisverð engu að síður. Í fyrsta lagi reyndist það með öllu óraunhæft að panta áburð fyrir næstu vertíð með svo skömmum fyrirvara. Í öðru lagi er greinilegt að skorturinn er mikill því framleiðendur segjast hreinlega ekki eiga vöruna til. Tvö fyrirtæki gáfu upp verð sem átti við áburð í lausu en ekki í sekkjum.

Verksmiðja í Slóvakíu svaraði því til að allur áburður þessa árs væri á þrotum og hún ætti erfitt með að lofa fram í tímann því skuldbindingar við stóra og eldri viðskiptavini væru um að selja þeim áburð í framtíðinni. Hollenskur framleiðandi sem framleiðir um 800 þúsund tonn af áburði (um 13-föld notkun hér á landi) sagði að hann væri þegar í viðskiptasambandi við íslenska aðila og hann væri ekki tilbúinn að selja framhjá þeim. Hins vegar gaf hann upp verð á áburði í lausu (FOB – seljandi kemur vörunni að skipshlið) og upplýsti að febrúarverð á tonni af köfnunarefnisáburðinum N-27 væri 25.700 kr. en í júlí hefði sama magn kostað 15.500 kr. Þrígildur einkorna áburður NPK 20-8-8 kostaði hjá sama fyrirtæki 37.800 á febrúarverði en var á 21.300 í júlí sl.

Áþekkar tölur gaf belgískt fyrirtæki upp sem þó var ekki spennt fyrir jafn litlum viðskiptum og hugmyndir blaðamanns báru með sér og höfnuðu hugmyndinni að selja hópi bænda áburð. Þar var lágmarkspöntun fyrir heildsala 2.200 tonn af hverri tegund fyrir sig og eingöngu var afgreitt í lausu. Þar var jafnframt tekið fram að verð væri ákvarðað í hverjum mánuði vegna örra breytinga á markaði. Febrúarverð (FOB) hjá fyrirtækinu á N-27 var 27.600 en blandan NPK 20-10-10 kostaði 41.700 kr. tonnið.

Við þetta bætist kostnaður vegna flutnings, trygginga, uppskipunar og eftir atvikum pökkunar í stórsekki. Könnun á flutningskostnaði leiddi af sér að hann er um 3.600–4.400 krónur á tonnið sé flutt í umræddu magni. Annar kostnaður sem leggst ofan á vöruna hingað komna má telja kostnaður við efnagreiningar og gæðaeftirlit og að sjálfsögðu álagning söluaðila hérlendis. Ef gengið er út frá þessum forsendum má ætla að 1 tonn af áburði hingað komið í lausu í skipslest af gerðinni N-27 kosti á bilinu 30–31 þúsund krónur og 1 tonn af NPK 21- 10-10 kosti um 46 þúsund krónur, ef eingöngu er tekið með í reikninginn innkaupsverð og flutningur til Íslands. Til viðmiðunar er febrúarverð íslensku áburðarsalanna á einu tonni af N-27 38.500 kr. og á þrígildum áburði í líkingu við þann sem tekinn var í dæminu hér á undan á bilinu 52–54 þúsund krónur. Þess skal getið að í þessum verðsamanburði var ekki tillit tekið til áburðargæða eins og t.d. kadmíumsinnihalds. Virðisaukaskattur er sömuleiðis ekki inni í útreikningunum né flutningur innanlands.

Miðað við þessar niðurstöður má segja að íslenskir áburðarsalar eru ekki að leggja óeðlilega mikið á vöruna miðað við ástand á heimsmarkaði í dag. Hins vegar er von að spurt sé hvers vegna áburðarsalarnir megnuðu ekki að tryggja sér áburð og fast verð síðla árs 2007 í stað þess að bera fyrir sig verð á heimsmarkaði í janúarlok 2008.

Nýir áburðarinnflytjendur?

Íslenska fyrirtækið Búvís á Norðausturlandi, sem hefur m.a. stundað búvélainnflutning, var að velta fyrir sér innflutningi á áburði í haust. Að sögn Gunnars Guðmundarsonar framkvæmdastjóra fyrirtækisins og bónda í Sveinungsvík bauðst honum að flytja inn tilbúinn áburð í 600 kg sekkjum frá Þýskalandi á föstu verði þar sem tilboðið var dagsett 20. desember 2007. Framleiðandinn bauðst til að útbúa rétta blöndu, þrígildan einkorna áburð, fyrir íslenska bændur fyrir 7 þúsund tonna samning. Það var of stór biti fyrir fyrirtækið en Gunnar hyggur á innflutning á næsta ári. Að hans sögn var verðið mjög hagstætt og fyllilega samkeppnisfært við það verð sem innlendir áburðarsalar kynntu fyrir skömmu.

Einn áburðarinnflytjandi heltist úr lestinni í ár en það var fyrirtækið Betra land. Fyrir eru á markaðnum Fóðurblandan (gamla Áburðarverksmiðjan), Skeljungur og Sláturfélag Suðurlands.

Áframhaldandi hækkanir og viðbrögð.

Eðlilegt er að bændur spyrji hvað sé til ráða þegar aðföng eins og áburður hækka jafn mikið í verði og raun ber vitni. Vextir hafa rokið upp á síðustu mánuðum, gengisþróun er óhagstæð fyrir innflutning og ekki stendur steinn yfir steini í þeim búrekstraráætlunum sem gerðar voru fyrir einu til tveimur árum. Búast má við áframhaldandi hækkunum á aðföngum, t.d. er líklegt að innkaupsverð á rúlluplasti verði hátt í ár vegna olíuverðsþróunar og viðbúið er að sáðvara muni kosta sitt. Ekkert bendir til þess að áburðarverð né aðkeypt fóður eða olía lækki á næstu misserum. Ef fram heldur sem horfir sjá bændur fram á mikinn rekstrar- og afkomuvanda eins og Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtakanna, benti á í leiðara síðasta Bændablaðs þar sem hann taldi eina kost stéttarinnar að velta kostnaðaraukanum út í verðlagið. Í sama blaði var jarðræktarráðunautur Bændasamtakanna Árni Snæbjörnsson með greinargóðan pistil þar sem hann hvatti bændur til að vinna vandaðar áburðaráætlanir og nýta sér hey- og jarðvegsefnagreiningar í búrekstri sínum. Bændur þurfa að gera ráðstafanir á mörgum sviðum til að mæta þessum gjörbreyttu aðstæðum.

Fylgiskjal III.

Áburðarverð heldur áfram að hækka.

(Frétt úr Bændablaðinu, 23. ágúst 2008.)

Verð á áburði á heimsmarkaði hefur enn hækkað í sumar. Samkvæmt heimasíðu YARA www.yara.com/en/investor_ relations/analyst_information/ fertilizer_prices/index.html, var verð á tonni af ammóníumáburði komið í 810 US$ í byrjun ágúst og hafði hækkað um 237,5% á einu ári. Verð á þvagefni var 815 US$/tonnið þann 7. ágúst og hafði sömuleiðis hækkað um 236,8% á einu ári. Kalkammóníumnítrat hefur hækkað heldur minna eða um 136,2% á einu ári. Tonnið af fosfórsýru kostar nú 1.727 US$/tonnið en kostaði 563 US$ fyrir ári síðan, hækkunin nemur því tæplega 207%. Fyrir kaupendur hér á landi kemur lækkun á gengi Íslensku krónunnar þessu til viðbótar. Lækkunin gagnvart US$ á þessu tímabili er um 26%. Undanfarið hefur verð á olíu farið lækkandi á heimsmarkaði og væntanlega skilar það sér út í áburðarverð síðar, en stærsti einstaki kostnaðarliður við áburðarframleiðslu er jarðgas. Í Morgunblaðinu 11. ágúst sl. er því einnig haldið fram að áhættufjárfestar séu að hverfa aftur frá því að festa fé sitt í hrávörum og því sé verðlækkana að vænta á þeim mörkuðum.

Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.

Fylgiskjal IV.

Áburður hækkar um hálfa milljón.

(Frétt úr Morgunblaðinu, 25. janúar 2008.)

„Ef áburður hækkar um allt að 60%, eins og spáð hefur verið, kallar það á um 570 þúsund króna útgjaldaauka miðað við meðalstórt kúabú. Þessi hækkun kemur til viðbótar miklum hækkunum á kjarnfóðri, eldsneyti og fleiri aðföngum. Ef fram gengur, sem boðað er, standa margir bændur frammi fyrir verulegum rekstrar- og afkomuvanda. Eini kostur bændastéttarinnar er að velta þessum aukna kostnaði út í verðlagið.“ Þetta segir Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtaka Íslands, í grein sem hann birti á heimasíðu samtakanna.

Aðföng til landbúnaðar hafa hækkað mikið að undanförnu. Auk mikillar hækkunar á áburði, fóðri og olíu hefur vaxtakostnaður hækkað mikið í landinu. Haraldur bendir á að þessar hækkanir hafi leitt til hækkunar á búvörum í nágrannalöndum okkar. Verð á mjólk í Danmörku hafi t.d. hækkað um 20%. Hann segir að bændur eigi ekki annan kost en að velta þessum hækknunum út í verðlagið.

Fylgiskjal V.

Áburður hækkar.

Fosfór fór úr 563 dollum í 1.727 dollara.

(Frétt úr Morgunblaðinu, 31. júlí 2008.)

Heimsmarkaðsverð á áburði hefur haldið áfram að hækka í verði, en verð hér á landi hækkaði um allt að 80% í vor. Baldur Helgi Benjamínsson, framkvæmdastjóri Landsamtaka kúabænda, segir að haldi þessi þróun áfram megi gera ráð fyrir mikilli hækkun þegar bændur þurfi að fara kaupa áburð næsta vetur. Hann segir of snemmt að segja til um hversu mikil hækkunin gæti orðið en 50% hækkun væri ekki ólíkleg.

Sem dæmi um hækkun má nefna að skömmu fyrir áramót kostaði tonnið af fosfór 563 dollara, en það kostar í dag 1.727 dollara tonnið.

Mikil hækkun á áburði leiddi m.a. til þess að verð á mjólkurvörum hækkaði til neytenda í vor.