Gerð áætlunar um stafræna endurgerð íslensks prentmáls Nefndarálit - þingskjal nr. 1061

148. löggjafarþing 2017–2018.

Þingskjal 1061 - 219. mál.

Síðari umræða.

Nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um gerð áætlunar um stafræna endurgerð íslensks prentmáls.

Frá allsherjar- og menntamálanefnd.

Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Eirík Þorláksson frá mennta- og menningarmálaráðuneyti, Guðrúnu Nordal frá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Örn Hrafnkelsson og Ingibjörgu Steinunni Sverrisdóttur frá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, Margréti Hallgrímsdóttur frá Þjóðminjasafni Íslands, Þóru Ingólfsdóttur frá Hljóðbókasafni Íslands, Heiðar Inga Svansson frá Félagi íslenskra bókaútgefenda ásamt Halldóri Birgissyni, lögmanni félagsins, og Ragnheiði Tryggvadóttur frá Rithöfundasambandi Íslands ásamt Sigríði Rut Júlíusdóttur, lögmanni sambandsins.

Umsagnir bárust frá Bókasafni Árborgar, Félagi íslenskra bókaútgefenda, Hljóðbókasafni Íslands, Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, mennta- og menningarmálaráðuneyti, Rithöfundasambandi Íslands, Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og frá Þjóðminjasafni Íslands.

Með tillögunni er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að skipa starfshóp sem geri kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls, sem verði aðgengileg til lestrar á nettengdum búnaði, og kanni möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka.

Almennt var samhljómur meðal umsagnaraðila um markmið og tilgang þingsályktunartillögunnar. Á fundum nefndarinnar var vakin athygli á því að nú þegar væri hafin vinna á þessu sviði.

Annars vegar var skipuð samráðsnefnd á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða sem sett var í lög um bókmenntir, nr. 91/2007, sem skilaði skýrslu um framtíð íslenskrar bókaútgáfu árið 2014 og á grundvelli þeirrar vinnu hefur Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn unnið drög að áætlun um umfang og kostnað við þær tillögur sem samráðsnefndin lagði fram í skýrslunni. Jafnframt hefur Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn unnið að stafrænni yfirfærslu á öllum íslenskum bókum er gefnar voru út fyrir 1870, en þannig hefur safnið gert um 500 þúsund blaðsíður af efni aðgengilegar á vefnum Bækur.is.

Hins vegar hefur mennta- og menningarmálaráðherra verið falið að setja fram markvissa, heildstæða og metnaðarfulla stefnu um varðveislu íslenskrar menningararfleifðar á stafrænu formi á grundvelli þingsályktunar sem Alþingi samþykkti 16. maí 2014, nr. 36/143. Í mars árið 2017 var gefin út skýrsla um varðveislu menningararfleifðar á stafrænu formi sem vísar til upplýsinga sem aflað hefur verið vegna málsins. Með skýrslunni hefur þannig verið skapaður grundvöllur fyrir stjórnvöld til að taka ákvarðanir um næstu skref. Fram kom að frá því að skýrslan kom út hefði verið unnið að mótun heildstæðrar og metnaðarfullrar stefnu á þessu sviði sem mennta- og menningarmálaráðherra gæti lagt fyrir Alþingi með vísan til ofangreindrar þingsályktunar. Á fundum nefndarinnar var bent á að í þingsályktuninni frá árinu 2014 hefði ekki verið gerður greinarmunur á menningarminjum en fyrirliggjandi þingsályktunartillaga gæti mögulega veitt íslensku prentmáli ákveðinn forgang meðan önnur gögn gætu legið undir skemmdum, svo sem ljósmyndir. Í þessu sambandi komu fram sjónarmið um það hvort þingsályktunartillaga þessi ætti jafnframt að ná yfir m.a. ljósmyndir, kvikmyndir, myndir og hljóð. Nefndin telur að þingsályktunartillaga þessi falli vel að menningarstefnu íslenskra stjórnvalda frá árinu 2013, þar sem sett voru fram markmið um að gera menningararf þjóðarinnar aðgengilegan á sem flestum sviðum á stafrænu formi, og eins fellur hún vel að þingsályktun nr. 36/143.

Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að skilgreina bæri nánar hvað fælist í stafvæðingu prentmáls, hvernig slíkar skrár væru gerðar og varðveittar, hvenær bók hefði náð þeim aldri að vera ekki lengur söluvara á markaði og hvað fælist í afnotum stafrænnar endurgerðar ritverka. Auk þess væri óljóst hvort markmið og tilgangur starfshópsins væri að líta sérstaklega til þeirra aðferða sem stofnanir og embætti í Evrópu og á Norðurlöndum nota eða hvort bera ætti þær aðferðir saman og jafnvel kostnaðargreina. Nefndin beinir því til mennta- og menningarmálaráðherra að skilgreina nánar hlutverk starfshópsins í skipunarbréfi hópsins í samræmi við stefnu um varðveislu menningararfleifðar á stafrænu formi og skýrslu samráðsnefndar um framtíð íslenskrar bókaútgáfu frá árinu 2014. Nefndin leggur áherslu á að starfshópurinn taki einnig mið af sambærilegri vinnu á erlendri grundu og af þeim aðferðum sem þar hafa tíðkast.

Á fundum nefndarinnar var rætt um mikilvægi þess að tryggja að stafræn endurgerð yrði frá upphafi aðgengileg fyrir prentleturshamlaða einstaklinga. Auk þess var fjallað um mikilvægi þess að hægt yrði að nýta textana til rannsókna og eflingar íslenskrar tungu. Stór textasöfn eru afar mikilvæg verkfæri í mörgum greinum hugvísinda, í félagsvísindum og einnig í tæknigreinum þegar unnið er með tungumál, þ.e. í greinum sem tengjast máltækni. Tekur nefndin undir þessar ábendingar og telur mikilvægt að tryggja sem víðtækast aðgengi að íslensku prentmáli frá upphafi, bæði fyrir prentleturshamlaða einstaklinga og rannsóknaraðila sem nýta stafræna endurgerð til rannsóknar, m.a. með vélrænni úrvinnslu.

Við meðferð málsins var nefndinni bent á að við skipan starfshóps þyrfti að tryggja aðkomu hagsmunaaðila, svo sem að tilnefndir yrðu aðilar sem hafa að leiðarljósi rannsóknarhagsmuni, hagsmuni einstaklinga með prentleturshamlanir og hagsmuni rétthafa. Sérstök áhersla var lögð á mikilvægi þess að verkefnið sjálft og skipulagning þess færi fram í samráði við höfundaréttarhafa en einnig að gerðir yrðu samningar við rétthafa um efnið og meðferð þess áður en verkefnið hæfist. Var nefndinni bent á þann möguleika að leggja norsku fyrirmyndina um stafræna endurgerð prentaðra bóka til grundvallar þingsályktunartillögu þessari. Nefndin leggur áherslu á að fulltrúar hagsmunaaðila verði skipaðir í starfshópinn og telur brýnt að samráð við rétthafa eigi sér stað á öllum stigum málsins. Nefndin bendir á mikilvægi þess að víðtækt samkomulag náist við samtök höfundaréttarhafa. Auk þess áréttar nefndin að starfshópurinn líti til árangurs annarra landa í stafrænni endurgerð menningararfs, svo sem til Noregs.

Á fundum nefndarinnar var fjallað um kostnaðarþætti við stafvæðingu íslensks prentmáls, annars vegar um kostnað við stafræna endurgerð, svo sem vegna starfsmannahalds, tækjabúnaðar og langtímavarðveislu þeirra stafrænu gagna sem til verða, og hins vegar um kostnað við greiðslur til rétthafa eða samtaka þeirra sem þarf að semja um. Nefndinni var bent á að fjármagn þyrfti m.a. að skoða út frá grunni og tækni. Nefndin bendir á að hlutverk starfshópsins er m.a. að gera kostnaðaráætlun um verkefnið og leggur áherslu á að starfshópurinn hafi framangreind sjónarmið til hliðsjónar við gerð þeirrar áætlunar. Auk þess leggur nefndin til að starfshópurinn hafi til hliðsjónar fyrrgreind drög Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns að áætlun um umfang og kostnað við það verkefni að gera prentarfinn aðgengilegan.

Að öllu framangreindu virtu leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt.

Alþingi, 31. maí 2018.