Sérstakt tímabundið fjárfestingarátak Stjórnartillaga - þingskjal nr. 1181

150. löggjafarþing 2019–2020.

Þingskjal 1181 - 699. mál.

Stjórnartillaga.

Tillaga til þingsályktunar

um sérstakt tímabundið fjárfestingarátak.

Frá fjármála- og efnahagsráðherra.

Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra framkvæmd eftirfarandi ráðstafana á grundvelli heimilda í fjáraukalögum fyrir árið 2020 um sérstakt tímabundið fjárfestingarátak til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru:

1. Að 15.000 m.kr. fjárheimild til átaksins verði skipt á verkefnaflokka í samræmi við áætlun í töflu 1.

2. Að fjárveitingum til átaksins verði skipt á einstök fjárfestingarverkefni í samræmi við áætlun í töflu 2.

3. Að framlög verði færð til annarra verkefna innan sama verkefnaflokks, takist ekki að hefja öll skilgreind verkefni fyrir 1. september 2020.

4. Að framlög verði færð til annarra verkefnaflokka, verði ljóst að ekki takist að nýta öll framlög innan einstaks verkefnaflokks fyrir 1. apríl 2021.

Tafla 1 – Sundurliðun fjárheimilda eftir verkefnaflokkum.

Tafla 2 – Sundurliðun fjárveitinga eftir fjárfestingarverkefnum.

Greinargerð.

Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 sem lagt var fram á vorþingi er lagt til að veitt verði 15 ma.kr. fjárheimild til sérstaks tímabundins fjárfestingarátaks til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Þá er einnig í tillögu að heimildargrein í því frumvarpi gert ráð fyrir að ráðherra verði veitt heimild til: „Að veita framlög í sérstakt tímabundið fjárfestingarátak til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu með arðbærum fjárfestingum sem auka eftirspurn eftir vinnuafli. Skilyrði framlaga til verkefnis er að það hefjist eigi síðar en 1. september 2020 og sé að fullu lokið eigi síðar en 1. apríl 2021.“

Í tillögu þessari er lagt til að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra framkvæmd ráðstafana á fjárheimild málaflokksins 34.20 Sértækar fjárráðstafanir á grundvelli heimildarákvæðis í lið 7.28 í fjáraukalagafrumvarpi fyrir árið 2020. Í tillögunni er að finna nánari sundurliðun á framangreindum heimildum niður á verkefnaflokka og einstök fjárfestingarverkefni. Á grundvelli þess verði unnt að stofna til fjárfestinga til að spyrna við því áfalli á efnahag landsins sem leiðir af heimsfaraldri vegna kórónuveirunnar. Ráðstöfun þessi á sér ekki hliðstæðu en til hennar er gripið við þær sérstöku aðstæður sem nú ríkja. Útbreiðsla kórónuveirunnar og ráðstafanir til að hamla útbreiðslu hennar hafa þegar haft áhrif á efnahagslífið og samfélagið allt og búast má við að þau áhrif muni aukast. Núverandi efnahagsástand, með hratt minnkandi eftirspurn og efnahagsslaka, lítilli fjárfestingu og langvarandi fjárfestingarhalla, kallar á að ráðist verði í fjárfestingar á vegum hins opinbera. Ljóst er þó að opinber fjárfestingarverkefni sem ætlað er að bregðast við djúpum en tímabundnum samdrætti eftirspurnar vegna útbreiðslu COVID-19 verður að vera hægt að ráðast í með skömmum fyrirvara. Áhrif opinberrar fjárfestingar á eftirspurn í hagkerfinu geta því verið þó nokkur án þess að ýta undir verðbólgu eða leiða til hærra vaxtastigs.

Almennt getur ríkissjóður aukið fjárfestingar sínar til að ná tveimur efnahagslegum markmiðum:

1. Styðja við eftirspurn með áherslu á framkvæmdir sem nýta í sem mestum mæli innlenda framleiðsluþætti.

2. Stuðla að aukinni framleiðni með áherslu á efnahagslega arðbær verkefni.

Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 er lagt til að ráðist verði í allt að 15 ma.kr. sérstakt tímabundið fjárfestingarátak sem ætlað er að vinna gegn þeim samdrætti í hagkerfinu sem heimsfaraldurinn hefur í för með sér. Við blasir að afleiðingar samdráttarins geta orðið alvarlegar og er sérstök hætta á því að atvinnuleysi aukist verulega. Þó að bein áhrif séu einkum á fyrirtæki í ferðaþjónustu í fyrstu er ljóst að samdrátturinn getur haft afleidd áhrif á margar atvinnugreinar. Átakinu er ætlað að stuðla að arðbærum fjárfestingum sem auki eftirspurn eftir vinnuafli og framleiðslugetu hagkerfisins. Gert er ráð fyrir því að ráðist verði í fjölbreytt verkefni á málefnasviðum flestra ráðuneyta. Mikilvægt er að verkefnin skapi eftirspurn eftir ólíkum tegundum starfa, jafnt kvenna sem karla og að þau dreifist um landið.

Við undirbúning þessara ráðstafana var auk framkvæmda sem fjármagnaðar eru beint af ríkissjóði leitað eftir upplýsingum frá félögum í eigu ríkisins um mögulega flýtingu fjárfestinga. Miðað við þær upplýsingar sem bárust telja félögin mögulegt að flýta framkvæmdum um sem nemur allt að 5 ma.kr. til ársins 2020. Að hluta til kann flýting slíkra fjárfestinga að kalla á aukið hlutafé frá ríkinu og var því í frumvarpi til fjáraukalaga leitað eftir heimild til slíkrar hlutafjáraukningar í því skyni að auka fjárfestingargetu opinberu félaganna.

Í því skyni að styðja við eftirspurn og atvinnu til skamms tíma var fjárfestingartillögum safnað saman sem unnt væri að ráðast í strax á árinu 2020. Einnig var safnað saman verkefnum sem hægt væri að hefja á komandi árum í tengslum við áformað fjárfestingarátak. Gengið er út frá því að um sé að ræða fjárfestingarverkefni í þeim skilningi að þau verði eignfærð í ríkisreikningi eða að þau feli í sér fjármagnstilfærslu ríkissjóðs til annarra geira hagkerfisins, s.s. sveitarfélaga, sem nýta tilfærsluna til fjárfestingar.

Við yfirferð á fjárfestingarverkefnum vegna ársins 2020 var sérstök áhersla lögð á mannaflafrek verkefni sem hægt væri að ráðast í á líðandi ári við fyrsta áfanga átaksins. Á grundvelli þessa var lagt til að skapaður væri rammi fyrir allt að 15 ma.kr. til fjárfestingarverkefna. Framangreind framlög koma til viðbótar um 74 ma.kr. framlögum til fjárfestingar sem gert er ráð fyrir í gildandi fjárlögum fyrir árið 2020 en aukningin nemur u.þ.b. fimmtungi.

Í meðfylgjandi töflum er að finna nánara yfirlit yfir einstök verkefni. Rétt er að taka fram að um er að ræða sömu verkefni og lágu til grundvallar fjáraukalagafrumvarpinu en flokkun verkefna hefur verið breytt lítils háttar og því eru fjárhæðir í töflu 1 aðrar en í sambærilegri töflu í frumvarpinu. Miðað er við að ráðist verði í fjölbreyttar tegundir verkefna, s.s. viðhald og nýbyggingu fasteigna, framkvæmdir í samgöngukerfinu með áherslu á viðhaldsframkvæmdir, tengivegi og breikkun brúa, verkefni á sviði upplýsingatækni, nýsköpunar, grænna lausna sem og önnur innviðaverkefni. Í mörgum tilfellum verða fjármunir veittir til að flýta verkefnum sem nú þegar eru fjármögnuð í gildandi fjármálaáætlun eða eru á formlegu undirbúningsstigi. Í slíkum tilfellum skapast svigrúm fyrir önnur verkefni á gildistíma fjármálaáætlunar.

Nánar um einstaka verkefnaflokka sem lagðir eru til grundvallar í þingsályktunartillögunni:

* Viðhald og endurbætur fasteigna: Um er að ræða fjölbreytt viðhalds- og endurbótaverkefni sem taka til fasteigna margra ráðuneyta og dreifast víða um landið. Flest þeirra verða unnin á vegum Ríkiseigna. Viðhald og endurbætur á Hörpu kalla á samstarf með Reykjavíkurborg sem er meðeigandi ríkisins í Hörpu.

* Nýbyggingar og meiri háttar endurbótaverkefni: Um er að ræða undirbúningsverkefni vegna nokkurra bygginga á vegum þriggja ráðuneyta. Verkefni verða unnin í samvinnu viðkomandi ráðuneyta og Framkvæmdasýslu ríkisins.

* Samgöngumannvirki: Um er að ræða fjölbreyttar nýframkvæmdir en einnig viðhaldsverkefni. Verkefnin eru um land allt og taka til allra samgöngugreina, þ.e. vega, flugvalla og hafna.

* Orkuskipti, grænar lausnir og umhverfismál: Um er að ræða verkefni á ábyrgðarsviði umhverfis- og auðlindaráðuneytis sem meðal annars endurspegla áherslu á loftslagsmál og uppbyggingu á friðlýstum svæðum.

* Önnur innviðaverkefni: Um er að ræða fjölbreytt verkefni tengd ólíkum þáttum samfélagsinnviða. Meðal verkefna er ýmiss konar mikilvæg styrking innviða sem ætlað er að bæta úr veikleikum sem fram hafa komið í óveðrum undanfarinna mánaða.

* Rannsóknir, nýsköpun og skapandi greinar: Um er að ræða framlög sem að mestu munu renna til faglegra sjóða sem munu veita fjármuni til einstakra verkefna.

* Stafrænt Ísland og upplýsingatækniverkefni: Um er að ræða fjölbreytt verkefni á sviði nýsköpunar, upplýsingatækni, netöryggis og stafrænnar þjónustu. Verkefnunum verður stýrt af fjármála- og efnahagsráðuneyti í samstarfi við önnur ráðuneyti og ýmsar lykilupplýsingatæknistofnanir ríkisins.

Þar sem brýnt er að verkefni fari sem fyrst af stað er sett það skilyrði að þau hefjist eigi síðar en 1. september 2020 og verði að fullu lokið eigi síðar en 1. apríl 2021. Tekið skal fram að þegar um undirbúnings- eða hönnunarverkefni er að ræða verða síðari áfangar framkvæmdir frá og með árinu 2021.

Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2020 er fjárheimild vegna fjárfestingarátaksins færð á málefnasviðið 34 Almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir sem heyrir undir fjármála- og efnahagsráðherra. Gert er ráð fyrir að fjárveitingar verði millifærðar þaðan til málefnasviða viðkomandi fagráðuneyta, þegar þau hafa lagt fram áætlanir um einstök verkefni sem uppfylla sett viðmið um stöðu undirbúnings og tímasetningar sem yfirfarin verða af fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Náist ekki að hefja einstök verkefni innan verkefnaflokks fyrir 1. september 2020 er gert ráð fyrir því að framlög verði nýtt í þágu annarra verkefna innan sama verkefnaflokks að því gefnu að slík verkefni uppfylli sömu viðmið um stöðu undirbúnings og tímasetningar. Þá er einnig miðað við að heimilt verði að færa framlög til annarra verkefnaflokka, verði ljóst að ekki takist að nýta öll framlög innan einstaks verkefnaflokks fyrir 1. apríl 2021.

Í undirbúningi er stærra fjárfestingarátak sem ætlunin er að taki til áranna 2021–2023. Ýmis brýn verkefni bíða þess átaks, þar á meðal verkefni sem þarfnast meiri undirbúnings til að raunhæft sé að hrinda þeim af stað fyrir árslok. Í þessari þingsályktunartillögu er eftir sem áður lagt til að veittir verði fjármunir til undirbúnings og hönnunar verkefna sem brýnt þykir að verði hluti þess átaks. Jafnframt er í sumum tilvikum um að ræða ný verkefni sem taka til margra ára og þurfa því að eiga trygga framhaldsfjármögnun. Þá er vert að geta þess að við fjárfestingarátak áranna 2021–2023 er áformað að lögð verði umtalsverð áhersla á aukna fjármögnun rannsókna og nýsköpunar. Lögð er áhersla á að hefja verkefni á því sviði þegar árið 2020, eins og þingsályktunartillagan ber með sér.

Viðauki.

Nánari lýsing á fjárfestingarverkefnum fyrir árið 2020.