Stóriðjuver á landsbyggðinni Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 813

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 467 . mál.

Sþ.

813. Tillaga til þingsályktunar um uppbyggingu og rekstur stóriðjuvers á landsbyggðinni.

Flm.: Egill Jónsson, Halldór Blöndal, Pálmi Jónsson, Eggert Haukdal,

Friðjón Þórðarson, Þorvaldur Garðar Kristjánsson.

Alþingi ályktar að næsta stóriðjuveri skuli valinn staður á landsbyggðinni.

Greinargerð.

Alkunna er að undanfarið hafa átt sér stað viðræður við erlenda aðila um að reisa nýtt álver hér á landi. Á tímabili var gengið út frá því að stækka álverið í Straumsvík. Nú er horfið frá því og Alusuisse út úr myndinni. Eftir að Alumax bættist í Atlantal-hópinn hefur sú spurning vaknað að nýju hvar velja skuli nýrri verksmiðju stað. Flutningsmenn þessarar tillögu telja miklu skipta að umræðan um staðarval slíks stórfyrirtækis fari fram á grundvelli rökstuddra forsendna fyrir því hvað telja verður hagkvæma þróun byggðar í landinu næstu áratugi og hversu stórfelld áhrif staðarvalið hefur á þá þróun. Því er þessi tillaga flutt enda í samræmi við samþykkt landsfundar Sjálfstæðisflokksins 1989 um að stóriðju verði valinn staður á svokölluðum vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar.

Ný byggðastefna.

Á síðasta landsfundi Sjálfstæðisflokksins voru byggðamál rædd ítarlega og þær miklu breytingar sem átt hafa sér stað í atvinnumálum og félagslegu umhverfi í landinu síðasta áratug. Á þeim grunni markaði Sjálfstæðisflokkurinn nýja stefnu í byggðamálum og fylgir ályktun fundarins hér í fylgiskjali.

Samþykkt var að fylgja hinni nýju stefnu eftir með margvíslegum samræmdum aðgerðum sem allar væru mikilvægar, en lykilatriði væri að vaxtagreinar atvinnulífsins - iðnaður og þjónustustarfsemi - yrðu sérstaklega efldar á landsbyggðinni jafnframt sjávarútvegi og landbúnaði.

Eitt áhrifaríkasta ráð til þess sem stjórnvöld hafa yfir að ráða er staðarval stórfyrirtækja. Slík fyrirtæki rísa yfirleitt ekki nema stjórnvöld semji um það við erlenda aðila eða eigi sjálf yfir að ráða stórum eignarhlut almennings. Þess vegna geta þau haft mun beinni áhrif á staðarval stóriðju og stórfyrirtækja en annars atvinnurekstrar sem að sjálfsögðu er að jafnaði í eigu einstaklinga eða félaga.

Í fyrrgreindri ályktun landsfundar er komist þannig að orði að stóriðju- eða stórfyrirtækjum verði valinn staður á „vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar“, en vaxtarsvæði eru þannig skilgreind að með því hugtaki sé átt við þéttbýlisstaði og sveitir sem tengjast með daglegum samgöngum og mynda samfelld atvinnu- og þjónustusvæði.

Mikilvægi staðarvals stórfyrirtækja vegna byggðaþróunar.

Stórfyrirtæki, sem valinn er staður á vaxtarsvæði landsbyggðar, hefði þar víðtæk áhrif á alla þróun atvinnulífs og mannlífs. Ef stórfyrirtæki, sem veitir 700 ný varanleg störf, er valinn staður þar sem skilyrði eru hagstæð fyrir slíkan atvinnurekstur má gera ráð fyrir að mörg störf bættust við í öðrum iðnaði og þjónustu á svæðinu. Þessi svonefndu margfeldisáhrif fara eftir því hvað markaðurinn á viðkomandi svæði fyrir sölu þjónustu og iðnaðarvöru er mikill, þar á meðal þjónustu við viðkomandi fyrirtæki.

Miðað við líkleg margfeldisáhrif í atvinnulífinu úti á landi táknaði þetta varanlega búsetu um 2.500 til 3.500 manns þar. Þannig væri dregið úr hættu á brottflutningi af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins sem þessum íbúatölum næmi.

Áhrif staðarvals stóriðjuvers og virkjana á Fljótsdal, sem þessu tengjast, mundu auk þessa flýta mjög samgöngubótum á Austurlandi og milli Austurlands og Norðurlands.

Á hinn bóginn er augljóst að stórfyrirtæki, sem valinn er staður á höfuðborgarsvæðinu, mundi að öðru óbreyttu hafa í för með sér meiri tilhneigingu til brottflutnings af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins vegna samanburðar í launum o.þ.h. Þar gæti verið um að ræða a.m.k. 2.000 til 2.500 manns. Ef til vill yrðu þessi áhrif mest einmitt á þeim svæðum sem hér hafa verið skilgreind vaxtarsvæði og menn gera sér vonir um að atvinnulíf eflist sérstaklega.

Niðurstaðan er sú að ákvörðun um að velja stórfyrirtæki af áðurgreindri stærð fremur stað á hagstæðustu svæðum landsbyggðarinnar fremur en á höfuðborgarsvæðinu gæti haft í för með sér 4.500 til 6.000 manna heildaráhrif á þróun byggðar í landinu.

Augljóst er því að ákvörðunarvald ríkisstjórnar og Alþingis í þessu efni er eitt af áþreifanlegustu og skjótvirkustu aðgerðum til slíkra áhrifa á byggðaþróun.

Hætta á síauknum flutningi fólks frá landsbyggðinni

til höfuðborgarsvæðisins að óbreyttri stefnu.

Fólksflutningar af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins hafa færst mjög í vöxt síðastliðin ár. Á grundvelli þeirrar flutningsreynslu hefur Byggðastofnun reiknað að fólksfjölgun verði einhliða á höfuðborgarsvæðinu næstu tvo áratugi en fólksfækkun í öðrum byggðum landsins sem heild. Þetta kemur fram í eftirfarandi töflu:

Landsbyggð

Höfuðborgarsvæði

Tímabil:

fækkun íbúa

fjölgun íbúa

Frá 1991–1995

- 1.569

+ 14.140

Frá 1996–2000

- 2.187

+ 13.781

Frá 2001–2005

- 2.761

+ 13.342

Frá 2006–2010

- 3.221

+ 12.808

Samtals 1991–2010

- 9.738

+ 54.071

Til glöggvunar er sýnt á mynd 1 hvernig stærð höfuðborgarsvæðisins mundi breytast á þessu tímabili miðað við þessa framreikninga.

Mynd 1. (Ekki til tölvutæk.)

Á það ber að leggja áherslu að þessir framreikningar byggjast á forsendum sem að sjálfsögðu breytast í tímans rás, bæði að því er varðar líklega fólksfjölgun og fólksflutninga. Í þeim felst því ekki spádómur þótt óneitanlega komi þar fram vísbending um hvert stefnir í þróun byggðar ef svipaðar þjóðfélagsaðstæður ríkja áfram og nú eru.

Margt bendir til að búast megi við sívaxandi flutningum fólks af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins að óbreyttri stefnu og þess vegna sýni framreikningarnir alls ekki ýkta mynd af því við hverju má búast í þessu efni. Ástæðna fyrir þessu er fyrst og fremst að leita í miklum breytingum sem hafa verið og eru að eiga sér stað í grunnatvinnugreinum landsbyggðarinnar, sjávarútvegi og landbúnaði, og þeirri óvissu sem þær breytingar hafa í för með sér fyrir framtíð margra byggðarlaga.

Óhagkvæm þróun höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar.

Verði framangreind þróun á landsbyggðinni í heild er ljóst að í mörgum byggðarlögum og jafnvel héruðum má búast við að fólki fækki verulega. Þetta þýddi að auðlindir og mannvirki nýttust verr en ella og víða yrði skortur á vinnuafli, t.d. við framleiðslu sjávarafurða. Af þessu hlytist félagslegur og efnahagslegur vandi fyrir þjóðarbúið sem yrði því dýr.

Sú óhagkvæmni og sá kostnaður, sem hlýst af hnignun eða stöðun á landsbyggðinni, eru margrædd fyrirbrigði í umræðu um byggðamál. Á hinn bóginn hefur því verið allt of lítill gaumur gefinn að þessi sami brottflutningur er ekki lengur jafnnauðsynlegur og hagkvæmur til eflingar og stækkunar höfuðborginni eins og áður fyrr.

Ör fjölgun á höfuðborgarsvæðinu síðustu áratugi var forsenda þess að Íslendingar eignuðust öfluga miðstöð nýsköpunar í atvinnulífi, viðskipta, menningar, lista, þ.e. höfuðborg, sem gæti gegnt hlutverki sínu á þessum miklu umbrotatímum í lífi þjóðarinnar. Hætt er við að margir hefðu flutt af landi brott ef slík miðstöð hefði ekki eflst svo mjög og notið við á þessum árum. Þá voru þessir aðflutningar hagkvæmir, raunar mætti segja lífsnauðsynlegir eðlilegu þjóðlífi.

Nú er þessu alls ekki lengur til að dreifa. Höfuðborgin er orðin öflug og gegnir hlutverki sínu með reisn. Slíkir aðflutningar eru því alls ekki lengur nauðsynlegir eða hagkvæmir. Þvert á móti má færa gild rök fyrir því að aðflutningur af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins um tæplega 30.000 manns í viðbót við eðlilega fjölgun á svæðinu, sem næmi 25.000 manns, hefði augljóslega kostnaðarsaman vanda í för með sér. Þetta þýddi að flýta þyrfti þar umbótum í gatnakerfi, frárennsli, hitaveitu, mengunarvörnum, sorphirðingu o.s.frv. Þegar haft er í huga að íbúðir og skóla þyrfti að byggja fyrir aðflutta sem skildu oft á tíðum eftir sig vannýtt íbúðarhús og skólamannvirki á landsbyggðinni, hlýtur mönnum að vera ljóst að slíkir fólksflutningar eru höfuðborgarbúum og landsmönnum öllum kostnaðarsamir.

Þjóðhagsleg hagkvæmni felst í eflingu vaxtarsvæða á landsbyggðinni.

Sú byggðaþróun sem búast má við að óbreyttri stefnu hefur því dýrar afleiðingar fyrir þjóðarbúið bæði á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu.

Jafnari þróun er augljóslega hagkvæm og því er fórnandi nokkrum fjármunum í aðgerðir sem hvetja til hennar.

Á hinn bóginn er jafnljóst að útilokað er að ná því markmiði að þétta byggð nema með því að leggja sérstaka áherslu á að efla þjónustustugreinar á landsbyggðinni við hlið sjávarútvegs og iðnaðar. Ástæðan fyrir því er einfaldlega sú að þessar greinar hafa veitt og munu veita nær öll ný störf sem verða til í atvinnulífinu.

Þessar atvinnugreinar blómgast best á þeim stöðum eða svæðum þar sem mikill og vaxandi fjöldi fólks getur haft dagleg samskipti. Þetta kemur glöggt fram á mynd 2.

Ný byggðastefna hlýtur að beinast að því að efla slík atvinnusvæði með bættum samgöngum, m.a. með jarðgangagerð og stuðla þar að vexti iðnaðar og þjónustugreina atvinnulífsins. Með því móti er hægt að vænta þess að þróun landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis verði jafnari og hagkvæmari fyrir þjóðarbúið en á horfist að óbreyttri stefnu.

Pólitísk samstaða um þessa nýju grundvallarstefnu í byggðamálum ætti að geta náðst þegar tækifæri verður til þess að ræða hana á Alþingi. Um stóriðjustefnu hafa stjórnmálaflokkar ólíkar skoðanir. Staðarval stóriðju eða stórfyrirtækja er aðeins eitt þeirra ráða sem stjórnvöld geta gripið til í því skyni að hafa áhrif á byggðaþróun. Sé á annað borð ákveðið að koma slíkum fyrirtækjum á fót á það atriði út af fyrir sig ekki að valda pólitískum deilum að staðarval þetta hefur víðtæk áhrif á þróun byggðar í landinu og að þann þátt þarf að meta þegar slíkar ákvarðanir eru teknar.

Mynd 2. (Ekki til tölvutæk.)

Fylgiskjal.

28. landsfundur Sjálfstæðisflokksins 1989:

Byggðamál.

Ný stefna Sjálfstæðisflokksins í byggðamálum leggur áherslu á átak í atvinnumálum og eflingu vaxtarsvæða með bættum samgöngum á landsbyggðinni.

Sjálfstæðisflokkurinn telur að brýna nauðsyn beri til að endurskoða stefnuna í byggðamálum frá grunni. Jafnari byggðaþróun en verið hefur og stefnir í á næstu áratugum er sameiginlegt hagsmunamál íbúa höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar.

Meginmarkmið nýrrar byggðastefnu Sjálfstæðisflokksins er átak í atvinnu- og samgöngumálum og efling vaxtarsvæða á landsbyggðinni. Með hugtakinu vaxtarsvæði er átt við þéttbýlisstaði og sveitir, sem tengjast með daglegum samgöngum og mynda þannig samstæð atvinnu- og þjónustuhéruð.

Sjálfstæðisflokkurinn vill að aðgerðir stjórnvalda til að jafna byggðaþróun verði almennar, jákvæðar, hvetjandi og taki mið af breytingum sem orðið hafa og fyrirsjáanlegar eru í atvinnumálum, félags- og menningarmálum þjóðarinnar.

Í samræmi við þessi meginmarkmið leggur Sjálfstæðisflokkurinn áherslu á eftirfarandi aðgerðir til jöfnunar byggðaþróunar og aðstöðu manna til búsetu í landinu:

1. Atvinnuvegirnir verði endurreistir. Almenn efnahagsstjórn taki afdráttarlaust tillit til þess að framleiðslufyrirtæki í landinu skili arði og geti byggt sig upp tæknilega og fjárhagslega þannig að framleiðni aukist.

2. Reglum um stjórn fiskveiða verði beitt þannig að þær hvetji þegar til lengri tíma er litið til hagkvæmni í útgerð, aukins aflaverðmætis og minni tilkostnaðar.

3. Leitast verði við að beita þeim framleiðslutakmörkunum sem landbúnaðurinn býr nú við þannig að búin stækki og hagkvæmni aukist. Jafnframt verði með breyttum búskaparháttum tekið mið af landgæðum. Kannað verði sérstaklega hvaða ráðstafanir séu tiltækar til að tryggja afkomu þess fólks sem hverfa verður frá hefðbundnum búskap vegna þrengri markaðar.

4. Sérstakt átak verði gert til nýsköpunar í uppbyggingu iðnaðar og þjónustugreina á landsbyggðinni við hlið sjávarútvegs og landbúnaðar. Þetta verði gert á vaxtarsvæðum þar sem þéttbýlisstaðir og sveitir tengjast með daglegum samgöngum. Fyrirtækjum verði gefinn kostur á eðlilegri lánafyrirgreiðslu og áhættufjármagni, þannig að sem líkust aðstaða verði til að reka þessi fyrirtæki hvar sem er á landinu. Veitt verði fé til endurskipulagningar, hagræðingar og samruna fyrirtækja á landsbyggðinni þar sem það er talið hagkvæmt.

5. Á sviði samgangna verði lögð áhersla á að stækka og efla vaxtarsvæðin á landsbyggðinni svo að sem flestir geti sótt daglega þjónustu innan þeirra þannig að atvinnulíf á landinu eflist.

6. Skattar af samgöngum verði lækkaðir eða felldir niður með það fyrir augum að lækka kostnað við rekstur samgöngufyrirtækja.

7. Í tengslum við samgöngubætur verði gerðar landshlutaáætlanir um opinberar framkvæmdir, sem hafi það að markmiði að heildarkostnaður við að veita fólki góða heilbrigðisþjónustu, almenna menntun o.s.frv. verði sem lægstur fyrir þjóðfélagið.

8. Stóriðju og stórfyrirtækjum verði valinn staður á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar.

9. Ríkisstofnanir verði fluttar frá höfuðborgarsvæðinu til vaxtarsvæðanna.

10. Á sviði húsnæðismála verði þess gætt eins og kostur er að draga úr áhættu og ótta fólks við að fjárfesta í eigin íbúðarhúsnæði á landsbyggðinni. Leitað verði leiða til þess að húsnæðisskortur standi ekki vexti byggðarlaga þar fyrir þrifum.

11. Hvatt verði til aukinnar frjálsrar samvinnu og samruna sveitarfélaga, verkefni þeirra aukin og tekjur til þess að valda þeim.

12. Sérstaklega verði hlúð að menningar- og listastarfsemi á landsbyggðinni.

13. Leitast verði við að bæta aðstöðu fólks til að njóta opinberrar þjónustu hvar sem menn búa á landinu. Verð á raforku og símaþjónustu verði jafnað, fjölbrautanám á vaxtarsvæðunum eflt og þjónusta við aldraða aukin.

Sjálfstæðisflokkurinn vil treysta búsetu í landinu og jafna aðstöðu í landshlutunum með markvissum aðgerðum. Í því gegna sveitarfélögin viðamiklu hlutverki.

Sjálfstæðisflokkurinn telur brýnt að gagnger hugarfarsbreyting verði í byggðamálum bæði hjá höfuðborgarbúum og landsbyggðarfólki. Undanfarið hafa klögumál og hvers konar brigslyrði gengið á víxl. Slík umræða hlýtur að skaða landsmenn alla. Hún er því út í hött. Borg og byggð eiga að vaxa og dafna eðlilega og styðja hvor aðra. Að því vill Sjálfstæðisflokkurinn vinna með framangreindum hætti.