Jöfnun lífeyrisréttinda Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 657

131. löggjafarþing 2004–2005.

Þskj. 657 - 439. mál.

Tillaga til þingsályktunar um jöfnun lífeyrisréttinda.

Flm.: Margrét Frímannsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Helgi Hjörvar,

Jóhann Ársælsson, Anna Kristín Gunnarsdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson,

Björgvin G. Sigurðsson, Einar Már Sigurðarson, Guðmundur Árni Stefánsson,

Guðrún Ögmundsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhanna Sigurðardóttir,

Jón Gunnarsson, Katrín Júlíusdóttir, Kristján L. Möller, Lúðvík Bergvinsson,

Mörður Árnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir,

Össur Skarphéðinsson.

Alþingi ályktar að kosin verði nefnd fulltrúa þingflokka, ASÍ, BSRB, BHM, Samtaka atvinnulífsins og Sambands íslenskra sveitarfélaga, auk eins fulltrúa sem forsætisráðherra tilnefni til formennsku fyrir nefndinni. Nefndin taki saman yfirlit yfir ólík lífeyrisréttindi, fyrirsjáanlega þróun þeirra og geri tillögur um hvort og þá hvernig stuðla megi að meiri samræmingu lífeyrisréttinda landsmanna.

Greinargerð.

Þingsályktunartillaga sú sem hér er flutt af þingflokki Samfylkingarinnar á rót sína að rekja til vaxandi umræðu um þann mikla mun sem er á lífeyriskjörum launafólks eftir stéttum og stéttarfélögum. Sú mikla mismunun sem innbyggð er í núverandi kerfi vekur æ harðari viðbrögð þeirra sem telja sig órétti beitta og má ljóst vera að við óbreytt fyrirkomulag verður ekki unað. Ýmsar viljayfirlýsingar til að ráða bót á þessu hafa ekki orðið til að leiðrétta mismununina nema að litlu leyti og því telja flutningsmenn nauðsynlegt að skipa nefnd með aðild allra flokka og helstu hagsmunaaðila til að fjalla um hvernig einfalda megi lífeyriskerfi landsmanna og samræma réttindi. Benda flutningsmenn á að pólitískar deilur um lífeyrismál ágerast ekki aðeins hérlendis heldur um allan hinn vestræna heim og er mikilvægt í því ljósi að leitast við að skapa sem víðtækasta sátt um fyrirkomulag lífeyrismála.

Á síðasta þingi var samþykkt sem lög frá Alþingi frumvarp um eftirlaun þingmanna og ráðherra. Urðu um frumvarpið miklar umræður utan þings og innan. Fól það í sér ýmis réttindi umfram það sem áður hafði verið, einkum varðandi eftirlaun ráðherra og forseta Alþingis. Beindist það einkum að því að jafna réttindaávinning þingmanna, en flýta ávinningi ráðherra með vísan til þess að þeir ættu óhægt um vik að leita annarra starfa að loknum ráðherradómi. Voru lífeyrisréttindi alþingismanna og ráðherra þó umfram það sem almennt gerist fyrir þessa lagasetningu. Í beinu framhaldi af þeirri umræðu tóku mörg stéttarfélög kröfugerð sína í kjarasamningum til endurskoðunar og juku kröfur sínar um lífeyrisréttindi.

Starfsfólk í stéttarfélögum á almennum vinnumarkaði nýtur að jafnaði 10% framlags í lífeyrissjóð af launum. Þar af greiðir það sjálft 4%, en mótframlag atvinnurekanda er 6%. Sambærilegt mótframlag hins opinbera til opinberra starfsmanna er 11,5%. Það er jafnframt einkennandi að lífeyrisréttindi á almennum vinnumarkaði njóta ekki bakábyrgðar launagreiðanda líkt og hjá félagsmönnum stéttarfélaga opinberra starfsmanna, heldur verða eignir og skuldir sjóðanna að standast á. Í þeim kjarasamningum sem gerðir voru á hinum almenna vinnumarkaði í vor var samið um hækkun framlags atvinnurekanda um 2% þannig að árið 2007 verði það 8%. Ljóst er að þetta mun ekki leiða til aukinna réttinda heldur gengur þessi hækkun á móti aukinni tryggingafræðilegri áhættu, sérstaklega vegna lengri ólifaðrar meðalævi og aukinnar örorku. Ljóst er að enn skilur verulega á milli réttinda þessara hópa því bakábyrgð ríkis og sveitarfélaga mun væntanlega bæta lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna, alþingismanna og ráðherra aukin útgjöld vegna þessarar auknu tryggingafræðilegu áhættu.

Þennan mismun er einnig að finna þó að starfsfólk starfi á sömu vinnustöðum að svipuðum verkefnum, en þó tókst Starfsgreinasambandinu að semja um aukinn jöfnuð að þessu leyti þótt það hafi ekki tekist að fullu. Þannig ræðst framlag hins opinbera í lífeyrissjóð ekki af starfi eða vinnustað heldur stéttarfélagi starfsmanns. Sé hann félagi í stéttarfélagi á almennum vinnumarkaði ber hið opinbera ekki sömu bakábyrgð á réttindum hans en ef hann er félagi í stéttarfélagi opinberra starfsmanna. Réttindi þeirra opinberu starfsmanna sem eru í svokölluðum gegnumstreymissjóðum geta þó verið enn meiri. Dæmi um það er eftirmannsreglan svonefnda sem tryggir starfsmanni ákveðinn hundraðshluta af launum eftirmanns. Annað dæmi er 90 ára reglan sem leyfir starfslok fyrr en ella ef samanlagður starfs- og lífaldur nær 90 árum Þess ber þó að geta að 90 ára reglan er ekki lengur í gildi, hún á einungis við um eldri starfsmenn en gildir ekki við nýráðningar. Nýlegir útreikningar ASÍ sýna að 187 milljarða kr. vantar upp á að B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins geti mætt skuldbindingum sínum. Þrátt fyrir að verulegu fé hafi verið varið til þessara mála í efnahagsuppgangi síðustu ára, eða alls um 62 milljörðum kr. frá árinu 1998, dugir það ekki til þess að halda í við aukningu skuldbindinganna.

Að undanförnu hafa risið miklar deilur um lífeyrismál víða, m.a. á Ítalíu og í Noregi. Í báðum þessum löndum hafa stjórnvöld séð sig knúin til að skerða lífeyrisréttindi alls almennings. Meðal annars bauð forsætisráðherra Noregs að skerða eigin eftirlaun af þessu tilefni til að undirstrika að lífeyrisskuldbindingar hefðu jafnvel vaxið hinni efnuðu norsku þjóð yfir höfuð.

Á síðasta aldarfjórðungi hefur uppbygging lífeyrissjóðakerfisins á Íslandi verið um margt farsæl. Eignir lífeyrissjóðanna eru nú um 945 milljarðar kr. eða sem svarar til landsframleiðslu eins árs og fara ört vaxandi. Afar brýnt er að tryggja að skuldbindingar vaxi sjóðunum ekki yfir höfuð og þó ekki síst að réttindi launafólks séu sem áþekkust. Því leggja flutningsmenn áherslu á að skipuð verði nefnd sem vinni yfirlit um ólík lífeyrisréttindi, fyrirsjáanlega þróun þeirra og kanni hvort og þá hvernig stuðla megi að meiri samræmingu lífeyrisréttinda landsmanna.