Endurskoðun á lánskjaravísitölu Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 382

1994. – 1064 ár frá stofnun Alþingis.

118. löggjafarþing. – 291 . mál.

382. Tillaga til þingsályktunar um endurskoðun á lánskjaravísitölu.

Flm.: Magnús Jónsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að athuga hvort ekki sé rétt að gera þá breytingu á lánskjaravísitölu að hún verði samsett að hálfu úr vísitölu verðlags á Íslandi og að hálfu úr gengisvísitölu ECU-gjaldmiðilsins. Alþingi verði gerð grein fyrir niðurstöðu athugun arinnar.

Greinargerð.

Í þriðja skipti á liðlega áratug standa stjórnvöld frammi fyrir vanda sem skapast hefur í tengslum við lánskjaravísitölu. Í framhaldi af setningu svokallaðra Ólafslaga 1979 var ákveðið að verðtryggja fjárskuldbindingar og innstæður eftir vísitölu sem miðaðist við framfærslu- og byggingarkostnað. Í þeim lögum var gert ráð fyrir að kaupgjald yrði einnig vísitölubundið á grundvelli lánskjara og viðskiptakjara. Fljótlega kom í ljós að í sveiflukenndu efnahagslífi á Íslandi var útilokað að þessi skipan gæti haldið. Upphófst mikill „eltingarleikur“ þar sem launin eltu lánskjaravísitöluna sem hækkaði síðan verðlagið sem aftur hækkaði lánskjaravísitöluna og launin og síðan koll af kolli. Í þessum hrunadansi dansaði síðan ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens allt til ársins 1983 er hún hneig niður þegar verðbólguhitamælirinn sýndi 130 stig. Ríkisstjórn Steingríms Her mannssonar, sem síðan tók við, beitti sér fyrir afnámi á vísitölutengingu launa en hélt lánskjaravísitölunni óbreyttri. Færð hafa verið fyrir því rök að sú ákvörðun hafi leitt yfir hluta þjóðarinnar einhverja mestu efnahagsörðugleika sem dæmi eru um á lýðveldistím anum.

Í framhaldi af mikilli gagnrýni á lánskjaravísitöluna var stjórnskipaðri nefnd árið 1988 falið að kanna möguleika á breytingu á grundvelli hennar. Komst nefndin að því að engar lagalegar hindranir væru fyrir breytingu á þeim þáttum sem notaðir væru í grunn vísitölunnar enda væru breytingarnar ekki afturvirkar. Einnig mætti nota aðrar viðmiðan ir en þá voru í vísitölunni. Flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu átti sæti í fyrr nefndri nefnd og þrátt fyrir stuðning við meginniðurstöðu nefndarinnar skilaði hann sér áliti og taldi verðlags- og launatengingu vera ónothæfa vegna verðbólguáhrifa sjálfrar vísitölunnar, ekki síst vegna þess að þá voru margir framleiðendur og seljendur þjónustu, bæði opinberar stofnanir og fyrirtæki, farnir að miða verðlagningu sína við lánskjaravísi tölu með sjálfvirkum hætti. Og þegar fjármagnskostnaður (verðbætur og vextir) var einnig settur inn í lánskjaravísitöluna var kominn sjálfvirkur hitagjafi á hitamælinn.

Á þessum tíma var fyrirsjáanlegt að stjórnvöld stefndu að opnun íslensks fjármagns markaðar og var í fyrrnefndu séráliti lagt til að tekin yrði upp gengisviðmiðun í stað verð lagsviðmiðunar. Þess í stað ákváðu stjórnvöld hins vegar, m.a. að kröfu verkalýðshreyf ingarinnar, að breyta vísitölugrunninum þannig að launavísitölu var bætt við vísitölu framfærslu- og byggingarkostnaðar. Vógu laun þá beint og óbeint a.m.k. 60–70% í lánskjaravísitölunni. Má segja að þar hafi gráu verið bætt ofan á svart, enda verið að festa í sessi lök lífskjör þeirra kynslóða sem hafa verið að koma sér þaki yfir höfuðið síðustu 15 árin eða svo.

Nú, eftir sjö ára efnahagsþrengingar, eru vísbendingar um betri tíð og aukinn kaupmátt. Með núverandi fyrirkomulagi er ljóst að hin skuldugu heimili munu ekki njóta góðs af því vegna þeirra mistaka sem gerð voru með breytingu á lánskjaravísitölunni árið 1989. Í ljósi þess að ís lenskur fjármagnsmarkaður verður opinn og frjáls um næstu áramót er augljóst að ekki er lengur þörf á sérstakri verndun sparifjár vegna verðbólgu hér á landi. Vextir og gengi gjaldmiðla munu ráða ákvörðunum manna um ráðstöfun sparifjár hér sem annars staðar. Þessi vegna ætti að vera óþarfi að nota lánskjaravísitölu á almennum sparifjármarkaði eftir 1. janúar 1995. Hins vegar verður að hafa í huga að gríðarlegir fjármunir eru nú bundnir lánskjaravísitölu. Einkum er þar um að ræða fé sem lífeyrissjóðir hafa lánað til mjög langs tíma til húsnæðisöflunar, bæði beint og í gegnum opinbera húsnæðislánasjóði. Þess vegna verður lánskjaravísitala ekki afnumin með einu pennastriki.

Í ljósi framanritaðs er með þessari þingsályktunartillögu lagt til að ríkisstjórninni verði falið að athuga hvort ekki sé rétt að laga grundvöll lánskjaravísitölu að breyttu efnahagslegu um hverfi þjóðarinnar. Til greina kemur að miða hana alfarið við ECU en hér er lagt til að skoðað verði sérstaklega hvort ekki sé eðlilegt að halda verðlagsviðmiðuninni að hálfu á móti gjaldeyr isviðmiðuninni. Þess er óskað að athuguninni verði hraðað eins og unnt er og Alþingi gerð grein fyrir niðurstöðunni.