Opinber fjölskyldustefna Stjórnartillaga - þingskjal nr. 692

1994–95. – 1064 ár frá stofnun Alþingis.

118. löggjafarþing. – 422 . mál.

692. Tillaga til þingsályktunar um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar.

(Lögð fyrir Alþingi á 118. löggjafarþingi 1994–95.)

Alþingi ályktar að ríkisstjórnin skuli marka opinbera fjölskyldustefnu í samræmi við tillögur landsnefndar um Ár fjölskyldunnar á grundvelli þeirra meginforsendna og viðfangsefna sem nánar er lýst í þingsályktun þessari. Jafnframt ályktar Alþingi að fela ríkisstjórninni að vinna að því að styrkja stöðu íslenskra fjölskyldna með þeim aðgerðum sem kveðið er á um ályktun inni.

I. KAFLI

Meginforsendur fjölskyldustefnu.

1.1 Fjölskyldan er grunneining íslensks samfélags, hún er uppspretta lífsgilda og mikilvægur vettvangur til að varðveita og miðla menningarverðmætum. Þess vegna ber stjórnvöldum ævinlega að veita henni sérstaka athygli, styrkja hana og vernda, óháð því hver gerð hennar er. Í því skyni ber ríkisstjórn og sveitarstjórnum á hverjum tíma að marka sér opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar.

1.2 Opinber fjölskyldustefna hefur það markmið að styrkja og styðja fjölskylduna til að sinna hlutverki sínu í nútímaþjóðfélagi. Hlutverk fjölskyldunnar er margþætt og snertir flest svið þjóðlífsins. Því spannar fjölskyldustefna nánast öll viðfangsefni opinberrar stjórnsýslu. Áherslur á hverjum tíma skulu því taka mið af breytilegum þörfum fjölskyldunnar ásamt grundvallarverkefnum hennar.

1.3 Fjölskyldustefna skal einkum taka mið af eftirfarandi meginforsendum:

- að stuðlað sé að því að fjölskyldan geti rækt það hlutverk að vera vettvangur til finningatengsla,

- að fjölskyldum sé gert kleift að annast uppeldi og umönnun barna þannig að þau fái notið öryggis og tækifæra til að þroska eiginleika sína til hins ítrasta,

- að borin sé virðing fyrir rétti einstakra fjölskyldumeðlima, ekki síst barna, og gagn kvæmum skyldum þeirra,

- að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti kvenna og karla og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan hennar.

II. KAFLI

Helstu viðfangsefni fjölskyldustefnu.

Meginviðfangsefni fjölskyldustefnu skulu vera:

2.1 Að sköpuð séu skilyrði til þess að ná jafnvægi milli atvinnu foreldra og fjölskyldulífs, einkum með tilliti til ábyrgðar og umönnunar barna.

2.2 Að stofnanir samfélagsins, ekki síst skólar, taki mið af þörfum fjölskyldunnar, forðist að svipta hana ábyrgð, en leitist þess í stað við að eiga við hana samvinnu.

2.3 Að lögð sé aukin áhersla á ábyrgð feðra í umönnun og uppeldi barna sinna.

2.4 Að afkomuöryggi fjölskyldunnar sem efnahagslegrar einingar sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum.

2.5 Að mikilvægi heilbrigðis fjölskyldunnar sé viðurkennt þannig að þjónusta á því sviði taki mið af þörfum hennar sem heildar jafnframt því að hún njóti stuðnings til að annast sjúka.

2.6 Að stuðlað sé að fjölskylduáætlunum, m.a með fræðslu og ráðgjöf um stofnun heimilis, ábyrgð foreldra, kynlíf, barneignir og getnaðarvarnir.

2.7 Að tekið sé mið af fjölskyldunni við skipulag umhverfis, þörfum hennar fyrir þjón ustu, útivist og umferðaröryggi.

2.8 Að fjölskyldur fatlaðra njóti nauðsynlegs stuðnings og að grundvallarréttur fatl aðra til fjölskyldustofnunar, heimilis og virkrar þátttöku í samfélaginu sé virtur.

2.9 Að fjölskyldur njóti stuðnings til að annast aldraða og að öldruðum sé gert kleift að taka þátt í samfélaginu svo lengi sem auðið er.

2.10 Að fjölskyldur nýbúa fái nauðsynlegan stuðning til að festa rætur í íslensku sam félagi.

2.11 Að unnið sé gegn misrétti í garð fjölskyldna samkynhneigðra.

2.12 Að unnið sé gegn upplausn fjölskyldna, m.a. með fjölskylduráðgjöf vegna sam skiptaerfiðleika og álags.

2.13 Að vernd einstakra fjölskyldumeðlima gagnvart ofbeldi og misnotkun verði efld, innan fjölskyldu sem utan.

2.14 Að fjölskyldan njóti verndar og stuðnings gagnvart ofneyslu áfengis og annarra vímugjafa, einkum á sviði forvarna.

2.15 Að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn.

2.16 Að auka vitund um mikilvægi fjölskyldunnar með gagnaöflun, rannsóknum og miðl un upplýsinga ásamt því að efla virðingu fyrir ólíkum gerðum hennar.

III. KAFLI

Aðgerðir í þágu fjölskyldunnar.

3.1 Fjölskylduráð.

Undirbúin verði löggjöf sem kveði á um stofnun opinbers fjölskylduráðs sem hafi það hlutverk að stuðla að eflingu og vernd fjölskyldunnar. Fjölskylduráðið verði skipað 3–5 mönnum, sem kosnir eru hlutfallskosningu af Alþingi, a.m.k. að hluta til. Félagsmála ráðherra skipar formann ráðsins og skal starfsemi þess heyra undir félagsmálaráðuneyti.

Hlutverk fjölskylduráðs skal m.a. vera eftirfarandi:

Að veita stjórnvöldum ráðgjöf í fjölskyldumálum, t.d. vegna áforma um stjórnvalds aðgerðir, jafnframt því að koma á framfæri ábendingum um úrbætur í fjölskyldu málum.

b. Að annast tillögugerð um framkvæmdaáætlanir í málefnum fjölskyldunnar með hlið sjón af heildarsýn yfir viðfangsefni einstakra ráðuneyta og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga.

c. Að eiga frumkvæði að opinberri umræðu um málefni fjölskyldunnar.

d. Að hvetja óopinbera aðila til aðgerða á sviði fjölskyldumála.

e. Að stuðla að rannsóknum á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna.

3.2 Sjóður um fjölskylduvernd.

Stofnaður verði sjóður, sem hafi það markmið að styrkja og stuðla að þróun fjöl skyldumálefna. Tekjur hans skulu ákvarðaðar með árlegu framlagi úr ríkissjóði. Fjöl skylduráð skal fara með stjórn sjóðs um fjölskylduvernd. Hlutverk hans verði eftirfar andi:

a. Að veita fé til styrktar tilraunaverkefnum sem hafa það að markmiði að bæta þjón ustu við fjölskylduna eða skilyrði hennar til að rækja hlutverk sitt.

b. Að veita fé til rannsókna á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna.

Athugasemdir við þingsályktunartillögu þessa.

Þingsályktunartillaga þessi er unnin á vegum landsnefndar um Ár fjölskyldunnar 1994 og er ætlað að marka lok þess. Nefndin var skipuð síðla árs 1991 í samræmi við sam þykkt ríkisstjórnarinnar þar að lútandi. Nefndinni var m.a. ætlað að leggja fram tillög ur að aðgerðum stjórnvalda í málefnum fjölskyldunnar á komandi árum og var þess vænst að þær fælu í sér grundvöll að mótun opinberrar fjölskyldustefnu með heildstæðum hætti. Landsnefndin var skipuð fulltrúum 30 félagasamtaka og stofnana, og var markmiðið með stofnun svo fjölmennrar nefndar að skapa víðtæka samstöðu um aðgerðir í tilefni árs ins. Skýrsla um skipan og störf landsnefndarinnar er birt sem fylgiskjal með þingsálykt unartillögunni.

Markmiðið með framlagningu þingsályktunartillögu þessarar er að stuðla að því að stjórnvöld á báðum stjórnsýslustigum marki opinbera fjölskyldustefnu sem taki á heild stæðan hátt til þeirra atriða sem hafa öðrum fremur þýðingu fyrir hagi og aðstæður ís lenskra fjölskyldna. Þannig felst í þingsályktuninni hvatning til ríkisstjórna og sveitar stjórna að leggja fram stefnu eða skýr áform um með hvaða hætti megi búa í haginn fyr ir fjölskylduna. Í fyrsta kafla ályktunarinnar er bent á nokkrar grundvallarforsendur sem slík stefnumótun þarf að taka mið af og líklegt þykir að almenn sátt ríki um. Í öðrum kafla eru sett fram nokkur mikilvæg viðfangsefni sem opinber fjölskyldustefna ætti eink um að taka til. Sú skrá er alls ekki tæmandi heldur er hugsunin sem býr að baki sú að draga fram þau atriði sem brýnt er að gaumur sé gefinn við ríkjandi þjóðfélagsaðstæð ur. Í þriðja kafla ályktunarinnar er aftur á móti mælt með að ríkisstjórnin hrindi í fram kvæmd tilteknum aðgerðum í því skyni að styrkja stöðu fjölskyldunnar í íslensku sam félagi. Fjallað er nánar um einstaka kafla ályktunarinnar í seinni hluta þessara athuga semda en fyrst farið almennum orðum um mikilvægi fjölskyldustefnu. Rétt er að taka fram að þessar almennu athugasemdir eru að mestu byggðar á erindi Braga Guðbrands sonar, formanns landsnefndarinnar, sem birt er í ritinu „Fjölskyldan, uppspretta lífs gilda“, en það hefur að geyma erindin sem flutt voru á málþingi sem markaði upphaf Árs fjölskyldunnar í byrjun árs 1994.

Á hátíðarstundu er því gjarnan haldið fram að fjölskyldan sé hornsteinn samfélags ins, kjölfestan í lífi mannsins og undirstaðan að farsæld og framtíð hverrar þjóðar. Því virðist liggja í augum uppi að stjórnvöld móti opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunn ar. Engu að síður er það staðreynd að það hefur ekki verið gert. Enginn einn stjórnvalds hafi, ráðherra eða ráðuneyti ber ábyrgð á málum fjölskyldunnar öðrum fremur. Hagsmun ir fjölskyldunnar virðast hvorki vera viðurkenndur sjónarhóll við lagasetningu né við ákvarðanir og afgreiðslur opinberrar stjórnsýslu. Þetta er einkum merkilegt í ljósi þess að opinberir aðilar hafa leitast við að marka stefnu í ýmsum málaflokkum öðrum og ekk ert síður þeim sem vissulega hafa áhrif á aðstæður og afkomu fjölskyldunnar, t.d. í heil brigðis- og menntamálum.

Stjórnmálalegar ákvarðanir lúta að sjálfsögðu lögmálum síns tíma, nýjar þarfir og ný viðhorf koma sífellt fram í samræmi við breytingar á samfélagsgerð og lifnaðarháttum frá einum tíma til annars. Augljóst er að hið opinbera velferðarkerfi er hvorki niðurstaða meðvitaðrar né skipulegrar tilraunar stjórnvalda til að mæta þeim þörfum sem ríkja á líð andi stundu. Það hefur orðið til í tímans rás og grundvöllur þess raunar lagður við allt aðr ar þjóðfélagsaðstæður en nú ríkja. Það blasir líka við að enda þótt velferðarkerfinu sé ætl að að bæta afkomu og treysta lífsgæði fjölskyldunnar eða einstakra meðlima hennar verð ur því tæplega haldið fram að fjölskyldan sé eða hafi verið í brennidepli þess. Raunar er tiltölulega auðvelt að sýna fram á að sjónarmið heildarsýnar eru framandi í umræðum um velferðarkerfið þar sem aldrei hefur verið gerð tilraun til að meta það í heild eða leggja dóm á hvernig einstakir þættir þess spila saman. Þaðan af síður hefur verið gerð tilraun til að greina áhrif þess á fjölskylduna með tilliti til þeirra verkefna sem henni er ætlað að sinna í nútímaþjóðfélagi.

Opinber umræða um velferðarkerfið hin síðari ár hefur fyrst og fremst snúist um kostnað þess. Þetta á ekki einungis við um Ísland heldur hefur það verið meginviðfangs efni stjórnvalda í hinum vestræna heimi að finna leiðir til að bregðast við alþjóðlegri efna hagslægð. Við þessar aðstæður hefur reynst örðugt að halda uppi óskertri velferðarþjón ustu án þess að það komi fram í vaxandi fjárlagahalla og skuldasöfnun ríkisins. Við brögð stjórnvalda í flestum vestrænum iðnríkjum hafa því verið fólgin í niðurskurði á vel ferðarútgjöldum. Þannig hafa opinber útgjöld til velferðarmála sem hlutfall af vergri þjóð arframleiðslu skroppið umtalsvert saman sl. áratug hjá þeim flestum, t.d. í Þýskalandi, Hollandi og Bretlandi, þótt dæmi séu um að tekist hafi að halda í horfinu, t.d. í Banda ríkjunum og Danmörku.

Við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af niðurskurði opinberra útgjalda frekar en aðrar þjóðir. Sparnaður í velferðarútgjöldum, einkum á sviði heilbrigðismála og almanna trygginga, hefur orðið tilefni snarpra deilna. Hvað sem líður réttmæti einstakra stjórn valdsaðgerða hefur kreppan, sem velferðarkerfið og umræður um það er komin í, kom ið áþreifanlega í ljós. Eitt aðal einkenni þeirrar kreppu felst í því að velferðarkerfið og þar með þau málefni sem lúta að fjölskyldunni sérstaklega eru nánast eingöngu í brennid epli stjórnmálanna í tengslum við afgreiðslu fjárlaga. Væntanlega er það vegna þess að velferðin kostar mikið, of mikið séð frá bæjardyrum margra. Þetta veldur því að opin ber umræða festist gjarnan í því fari að deilt er um í hverju það er fólgið að verja vel ferðarkerfið á tímum samdráttar: Er það fólgið í því að skera af því meint fitulag til að geta tryggt efnahagslega undirstöðu þess til framtíðar eða einfaldlega að standa vörð um það sem áunnist hefur?

Þegar best lætur hefur verið rætt um endurmat á vissum grundvallarþáttum velferð arkerfis okkar, að slíkt endurmat sé nauðsynlegt frá fjárhagslegu sjónarmiði, og ekki síð ur vegna þess að þjóðfélagsaðstæður hafa breyst frá því að grundvöllur þess var lagð ur. Komi til slíks endurmats er skynsamlegt að það fari fram undir formerkjum fjöl skyldustefnu. Vandlega undirbúin stefna í fjölskyldumálum getur veitt dýrmæta leiðsögn um hvernig glíma eigi við ný viðfangsefni og vandamál sem þarf að finna lausn á í fram tíðinni.

Áður en hugtakið fjölskyldustefna er skilgreint er gagnlegt að fara nokkrum orðum um hugtakið „stefna“. Segja má að í stefnu felist val sem felur í sér að tekið sé mið af eft irsóknarverðum gildum eða markmiðum. Gagnstætt dægurflugum hafa þessi gildi varan leika og eru því hafin yfir stund og stað. Dæmi um slík gildi í þjóðfélagsstefnu eru „frelsi einstaklingsins“, „jafnrétti“, „réttlæti“ o.s.frv. Stefna felst því í kerfisbundnu vali sem er til þess fallið að hafa æskileg áhrif eða skapa eftirsóknarvert ástand. Um þetta kerfis bundna val verður að ríkja sátt sem felur í sér að valið sé niðurstaða ferlis þar sem fleiri en einn kemur að málum og jafnframt að það ferli lúti lýðræðislegum lögmálum. Að öðru jöfnu felst í stefnu einhvers konar forgangsröðun viðfangsefna þar sem sjaldnast er raun hæft að ætla að öll markmið náist í einu. Loks er mikilvægt að þau markmið sem að er stefnt njóti skilnings og viðurkenningar samfélagsins í meginatriðum ef takast á að hrinda stefnu í framkvæmd án verulegrar andstöðu.

Hugtakið félagsmálastefna er algengara í stjórnmálaumræðu en fjölskyldustefna. Fé lagsmálastefna felst í markmiðum og gildum ásamt aðgerðum er varða tengsl einstak linga og hópa í þjóðfélaginu. Þannig getur félagsmálastefna ýmist snúist um lausn tiltek inna vandamála og viðfangsefna sem tengjast ákveðnum þjóðfélagshópum, t.d. börnum, öldruðum, fátækum eða sjúkum. Yfirleitt fjallar félagsmálastefna um þarfir sem mark aðurinn kemur ekki til móts við eða getur ekki fullnægt fyrir ákveðna þjóðfélagshópa. Þess vegna snýst hún ekki síst um tilfærslu verðmæta: annars vegar lóðrétt á milli ein stakra tekjuhópa í þjóðfélaginu og hins vegar lárétt er varðar ráðstöfun þessara sömu verð mæta til hópa sem deila sambærilegum kjörum, t.d. þroskaheftra eða geðfatlaðra einstak linga.

Sé viðfangsefni félagsmálastefnu vandamál/þarfir einstaklinga og hópa í þjóðfélag inu, liggur beinast við að skilgreina fjölskyldustefnu þannig að hún fjalli sérstaklega um þessi atriði. Í fljótu bragði séð virðist þetta leiða til þeirrar niðurstöðu að telja fjölskyldu stefnu eins konar undirflokk félagsmálastefnu. Við nánari athugun kemur í ljós að það sjónarmið stenst ekki. Ástæðan er sú að fjölskyldan hefur algjöra sérstöðu sem félags hópur. Hún er grunneining þjóðfélagsins í þeim skilningi að hver einasti einstaklingur er, eða hefur verið, hluti af fjölskyldu enda þótt fjölskyldugerð og tengsl kunni að vera breytileg. Þess vegna gengur fjölskyldan þvert á önnur félagstengsl. Af þessu leiðir að fé lagslegt, efnahagslegt, stjórnmálalegt og menningarlegt umhverfi orkar stöðugt á fjöl skylduna. Telja verður því að opinber fjölskyldustefna taki til alls þess sem stjórnvöld gera fyrir eða við fjölskyldur, allra þeirra ákvarðana sem áhrif hafa á aðstæður hennar, afkomu og velferð. Ákvarðanir eða aðgerðir sem orka á innviði fjölskyldunnar eða innra umhverfi hennar, t.d. samskipti fjölskyldumeðlima og uppeldisstarf, skipta þar að sjálf sögðu ekki síður máli en ytra umhverfi. Þegar áhrif stjórnvaldsaðgerða eru metin gæti því verið gagnlegt að líta á hvor tveggja, fjölskylduna sem einingu í félagslegu umhverfi og ekki síður fjölskylduna sem félagslegt umhverfi einstaklingsins.

Opinberar aðgerðir má meta eftir því hvort afleiðingar þeirra fyrir fjölskylduna eru til ætlaðar og fyrirséðar eða ófyrirséðar og jafnvel óvæntar. Opinber fjölskyldustefna get ur ýmist verið yfirlýst stefna eða ekki. Segja má að hún sé yfirlýst þegar hún augljóslega beinist að því að styrkja fjölskylduna við verkefni sín eða vernda einstaka meðlimi henn ar, t.d. fjölskylduráðgjöf, fjölskylduáætlanir eða barnavernd. Hins vegar getur fjölskyldu stefna verið dulin, þ.e. haft veruleg áhrif á aðstæður fjölskyldna enda þótt slíkt sé ekki yfirlýstur tilgangur, t.d. hækkun meðlagsgreiðslna og brottflutningur fatlaðra og geð sjúkra af sólarhringsstofnunum. Flestar aðgerðir stjórnvalda eru af þessari tegundinni, þ.e. áhrif þeirra á fjölskylduna eru óbein.

Aldrei hefur verið gerð úttekt á aðgerðum hins opinbera hérlendis, ríkis og sveitar félaga, með tilliti til yfirlýstra markmiða er varða fjölskylduna og þaðan af síður hafa dul in áhrif stjórnvaldsaðgerða verið rannsökuð. Eins og fram hefur komið hafa opinberir að ilar ekki mótað fjölskyldustefnu og því er fátítt að hjá þeim gæti yfirlýstra fjölskyldu markmiða, þótt ekki sé það óþekkt. Hins vegar hefur hið opinbera ætíð dulda eða óop inbera stefnu í fjölskyldumálum.

Það er niðurstaða landsnefndar um Ár fjölskyldunnar að þegar litið er yfir hið opin bera velferðarkerfi frá sjónarhóli fjölskyldunnar er augljóst að hún skipar þar ákveðinn sess og tekið er tillit til hennar með margvíslegum hætti. Hitt er jafnljóst að engin heild arstefna í fjölskyldumálum er fyrir hendi þar sem einstakir þættir velferðarkerfisins eru skipulagðir miðað við önnur yfirlýst markmið heldur en velferð fjölskyldunnar. Hinir ein stöku þættir velferðarkerfisins beinast að tilteknum viðfangsefnum eða afmörkuðum hóp um, svo sem nemendum, fötluðum eða sjúkum. Fjölskyldan verður því oft eins konar af gangsstærð og réttur hennar í reynd afleiddur af þeim markhópi, sem um ræðir hverju sinni. Hinar bannhelgu línur, sem dregnar eru á milli einstakra þátta velferðarkerfisins, á milli landamæra ráðuneyta, á milli ríkis og sveitarfélaga, byrgja heildarsýn. Það kem ur niður á sveigjanleika þess og getu til að mæta nýjum og breytilegum þörfum fjöl skyldna. Auk þess geta aðgerðir stjórnvalda á einu sviði því auðveldlega valdið ófyrir séðum og óheppilegum breytingum á öðrum sviðum. Þegar velferð fjölskyldunnar er ekki yfirlýst markmið hins opinbera verður opinber umræða um fjölskylduna rýr, þar sem far vegur fyrir þá umfjöllun er ekki fyrir hendi. Þannig er sjaldan spurt áleitinna spurninga um verkefni fjölskyldunnar. Enn síður er leitað svara við þeim með þeim hætti að hið op inbera geti mótað aðgerðir sínar í samræmi við þau svör. Úr þessu er þingsályktunartil lögunni ætlað að bæta.

Athugasemdir við einstaka kafla þingsályktunartillögu þessarar.

Um I. kafla.

Kaflinn hefur að geyma áherslu á mikilvægi fjölskyldunnar sem grunneiningu sam félagsins. Vakin er athygli á því að þess vegna verðskuldar hún að stjórnvöld hlúi að henni með skipulögðum hætti með því að setja fram stefnu í málefnum hennar.

Lögð er áhersla á að gerð fjölskyldna er ólík og að stjórnvöld geri ekki upp á milli fjölskyldugerða og að þær njóti jafnræðis. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á skil greiningu landsnefndar um Ár fjölskyldunnar á fjölskyldunni en hún er svohljóðandi: „Fjölskyldan er hópur einstaklinga sem á sameiginlegt heimili þar sem þeir deila tóm stundum, hvíld, tilfinningum, efnahag, ábyrgð og verkefnum. Meðlimir eru oftast full orðnar manneskjur af báðum kynjum, eða einstaklingur, ásamt barni eða börnum (þeirra). Þeir eru skuldbundnir hvorum öðrum í siðferðilegri gagnkvæmri hollustu.“

Í annarri málsgrein er fjallað um markmið fjölskyldustefnu sem er að styðja og styrkja fjölskylduna í verkefnum sínum. Sérstaða fjölskyldunnar sem félagslegar einingar er fólg in í því að hver einasti einstaklingur hefur frá fæðingu lifað og hrærst í fjölskylduum hverfi. Einstakir fjölskyldumeðlimir og fjölskyldan sem eining eiga samskipti við sam félagið og einstakar stofnanir þess. Þessi margþættu og órjúfanlegu tengsl fjölskyldu og samfélags valda því að það eru nánast engin takmörk sett fyrir umfangi þeirra viðfangs efna sem fjölskyldustefna tekur til. Þess vegna hlýtur það að vera breytilegt frá einum tíma til annars hvaða viðfangsefni og áherslur í fjölskyldumálum eiga við. Ræðst það m.a. af almennum sjónarmiðum, hugmyndum um forgangsröðun verkefna og breytilegum að stæðum fjölskyldunnar.

Þótt áherslur í fjölskyldustefnu hljóti að vera breytilegar frá einum tíma til annars eru vissar meginforsendur sem eðlilegt er að gengið sé út frá. Lúta þær ekki síst að þeim sið ferðilega mælikvarða sem fjölskyldunni tengist og ætla verður að almennt sé sátt um. Í þriðju málsgrein eru fjögur atriði tilgreind og varða tvö þau fyrri grundvallarhlutverk fjöl skyldunnar: um fjölskylduna sem tilfinningalegt athvarf einstaklinga annars vegar og um önnunar- og uppeldishlutverk fjölskyldunnar hins vegar. Tvö síðari undirstöðuatriðin varða virðingu fyrir sjálfstæðum réttindum hvers fjölskyldumeðlims og jafnrétti kvenna og karla.

Um II. kafla.

Kaflinn hefur að geyma skrá yfir þau viðfangsefni sem að mati landsnefndar um Ár fjölskyldunnar eru einkar mikilvæg við mótun fjölskyldustefnu líðandi stundar. Þannig eru þau hugsuð sem leiðsögn en ber ekki að líta á þau sem tæmandi úttekt. Jafnframt er ástæða til að leggja áherslu á að enda þótt um sé að ræða viðfangsefni sem hafa tiltek in markmið verður nánari útfærsla þeirra og framkvæmd háð stjórnmálalegum ákvörðun um.

Þau viðfangsefni sem fjallað er um í þessum kafla eru fæst ný og hafa flest verið til umræðu oft áður. Hins vegar hefur sjaldan verið gerð tilraun til að fjalla um þau frá sjón arhóli heildarsýnar. Viðfangsefnin skýra sig að mestu sjálf. Viðfangsefni frá 2.1–2.3 eru almenns eðlis og lúta einkum að því að styrkja fjölskylduna til að sinna verkefnum sín um, ekki síst er varðar börn. Viðfangsefni 2.4–2.7 fjalla um atriði sem beinast að því að treysta farsæld fjölskyldunnar, einkum öryggi og afkomu. Viðfangsefni 2.8–2.11 víkja að stuðningi við fjölskyldur sem verðskulda að þeim sé gefinn gaumur vegna þarfa fyr ir sérstakan stuðning (fatlaðir, aldraðir) eða vegna þess að staða þeirra er veik og hana þarf að styrkja (nýbúar, samkynhneigðir). Viðfangsefni 2.12–2.14 taka til þeirra þátta sem einkum ógna velferð fjölskyldunnar eða einstakra fjölskyldumeðlima, svo sem vegna sam skiptaerfiðleika, ofbeldis eða fíkniefnaneyslu. Og loks viðfangsefni 2.15–2.16 sem fjalla um að efla skilning á mikilvægi fjölskyldunnar, virðingu fyrir ólíkum fjölskyldugerðum og þörf fyrir rannsóknir í fjölskyldumálum.

Um III. kafla.

Í þessum kafla eru lagðar fram tvær tillögur um aðgerðir af hálfu stjórnvalda: und irbúin sé lagasetning um stofnun fjölskylduráðs annars vegar og sjóðs um fjölskyldu vernd hins vegar.

Hugsunin sem liggur að baki fjölskylduráði ríkisins er að stjórnvöld á hverjum tíma hafi aðgang að ráðgjafanefnd sem sé þeim til ráðuneytis í málefnum fjölskyldunnar. Jafn framt er fjölskylduráðinu ætlað að hafa frumkvæði að því að vekja athygli á æskilegum úrbótum er varða fjölskylduna og viðhalda umræðu um stöðu hennar í samfélaginu. Þetta skal m.a. gera með því að hvetja einkaaðila og félagasamtök til að láta málefni fjölskyld unnar til sín taka og jafnframt að stuðla að rannsóknum á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna.

Rétt er að leggja sérstaka áherslu á að fjölskylduráðinu er ætlað að gera tillögur að framkvæmdaáætlun í fjölskyldumálum í samráði við einstök ráðuneyti, sambærilega við þá sem gerð hefur verið í jafnréttismálum. Þannig er ráðinu ætlað að hafa heildarsýn yfir málefni fjölskyldunnar og er hér um mjög mikilvægt atriði að ræða því eins og fyrr er getið um deilast verkefnin ýmist á ólík fagráðuneyti eða á milli ríkis og sveitarfélaga.

Gert er ráð fyrir því að fjölskylduráðið skipi allt að fimm menn sem kosnir séu hlut fallskosningu af Alþingi, a.m.k. að hluta. Til greina kemur t.d. að Háskóli Íslands til nefni mann í ráðið í því skyni að treysta fræðilegan grunn ráðsins svo og að auðvelda því að sinna rannsóknarhlutverki sínu. Þá er gert ráð fyrir því að félagsmálaráðherra skipi for mann og er gert ráð fyrir því að fjölskylduráðið starfi á vegum félagsmálaráðuneytis. Slík ráðstöfun felur í sér að félagsmálaráðherra og félagsmálaráðuneytið beri meiri ábyrgð en aðrir handhafar framkvæmdarvaldsins á málefnum fjölskyldunnar.

Stofnun sjóðs sem hafi það hlutverk að stuðla að og styrkja þróunarverkefni og rann sóknir á sviði fjölskyldumála er mjög tímabær. Afar fáar rannsóknir hafa verið gerðar á högum íslenskra fjölskyldna. Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt mikla áherslu á þetta atriði í tilmælum sínum til aðildarríkjanna á Ári fjölskyldunnar. Af þessu tilefni ákvað lands nefndin að verja stærstum hluta þess fjármagns sem nefndin hafði til ráðstöfunar til viða mikillar rannsóknar á aðstæðum íslenskra barnafjölskyldna. Niðurstöður hennar munu birtar fljótlega.

Mikið skortir á að fjölskyldur eigi aðgang að nauðsynlegri þjónustu, einkum á sviði fjölskylduráðgjafar. Fjölskylduráðgjöf miðar að því að styðja fjölskylduna á álagstím um og tekur hún m.a. til ráðgjafar í uppeldismálum, samskiptaerfiðleikum og skilnaðar málum. Á fjárlögum ársins 1994 var af tilefni Árs fjölskyldunnar veitt fé til fjölskyldu þjónustu. Að tilmælum landsnefndarinnar var stærstum hluta þess fjármagns veitt til til raunaverkefna í fjölskylduráðgjöf á vegum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og í Eyja firði. Mjög æskilegt er að áframhald verði á þessum stuðningi og að hann taki til sam vinnuverkefna fleiri sveitarfélaga.

..........

Þingsályktunartillögu þessari fylgdi lokaskýrsla landsnefndar um Ár fjöskyldunnar 1994. Nefndina skipaði félagsmálaráðherra í október 1991 og lauk hún störfum í janúar 1995. Um skýrsluna er vísað til þingskjalsins (lausaskjalsins).