Ræktun íslenska fjárhundsins Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 882

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 503 . mál.

Sþ.

882. Tillaga til þingsályktunar um skipulega ræktun íslenska fjárhundsins.

Flm.: Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir,

Pálmi Jónsson, Árni Gunnarsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gera ráðstafanir til að vernda íslenska fjárhundinn og hreinrækta stofninn.

Greinargerð.

Íslenski fjárhundurinn er þjóðararfur og þjóðargersemi Íslendinga, hann er lifandi listaverk sem okkur ber að varðveita.

Nú er talið að aðeins 100 til 200 hundar af íslenska fjárhundakyninu séu hér á landi. Þetta eitt segir að kynið er í útrýmingarhættu.

Útlendingar hafa sýnt hundinum okkar mun meiri sóma en við sjálf. Íslenski fjárhundurinn er nú þegar kominn í ræktun víða um lönd þar sem hann nýtur mikillar virðingar og síaukinna vinsælda. Frændur okkar Norðmenn og Danir rækta stofninn í miklum mæli og þar fjölgar hundum af okkar stofni ört. Íslenski fjárhundurinn vekur mikla athygli á hundasýningum í Evrópu og Ameríku.

Nú hefur það gerst að nýlega var veitt leyfi til að flytja hingað þrjá íslenska hvolpa frá Danmörku til undaneldis. Þessir hvolpar eru undan hundi og tík sem seld voru til Danmerkur fyrir nokkrum árum til að bæta ræktunina þar og fylgdi þá það skilyrði að við fengjum í staðinn hvolpa síðar meir. Hvolparnir þrír eru nú lausir úr einangrun. Mikilvægt er að Hundaræktarfélaginu og áhugamönnum um hundarækt sé veitt aðstoð til að nýta þessa góðu sendingu til sóknar í ræktunarstarfinu.

Útlendingar eru svo hrifnir af fjárhundinum okkar að þeir greiða háar fjárhæðir fyrir hreinræktaðan íslenskan hvolp. Þegar stofninn er aðeins 100 til 200 hundar þolir hann illa að bestu dýrin séu seld úr landi. Frá því að skipuleg ræktun og skráning hófst hafa 140 hreinræktaðir hundar verið seldir úr landi. Enginn vafi er á því að sú deild í Hundaræktarfélaginu, sem sinnir málefnum íslenska fjárhundsins, hefur unnið ómetanlegt starf, en deildin hefur haft yfirumsjón með svo til allri ræktun hér á landi síðustu ár. Enn fremur hafa miklir ræktunarmenn unnið gagnmerkt hugsjónastarf, svo sem Sveinn Kjarval, Sigríður Pétursdóttir á Ólafsvöllum og Páll Agnar Pálsson, fyrrv. yfirdýralæknir, o.fl. Með nýju átaki væri mikilvægt að fá bændur í miklu meira mæli í ræktunarstarfið.

Hreinræktaðir íslenskir hvolpar eru seldir háu verði úr landi. Eftirspurn er eftir hvolpum í fjölmörgum löndum. Má þar nefna Bandaríkin, Sviss, Þýskaland, Kanada og öll Norðurlöndin. Jafnvel hefur það sums staðar orðið tíska að eiga íslenskan hest og íslenskan hund og klæðast íslenskri lopapeysu. Með auknu ræktunarstarfi er hugsanlegt að þessar tvær búgreinar, hundarækt og hestarækt, kunni að styrkja hver aðra. Enn fremur, ef vel tekst til með markvissu átaki sem yrði stjórnað af okkar besta ræktunarfólki og sérfræðingum, yrði íslenski fjárhundurinn enn betri auglýsing á erlendum vettvangi og mundi skapa gjaldeyristekjur hér. Þeir sem halda hunda um víða veröld eru oft efnafólk þannig að allur kostnaður lagður í eflingu stofnsins kann að skila sér aftur. Hundaræktarfélagið átti 20 ára starfsafmæli 4. september sl. Í tilefni af því gáfu hundaræktarfélögin annars staðar á Norðurlöndum félaginu peningagjöf sem skal varið til að gera myndband um íslenska hundinn.

Allt ber að sama brunni. Hugsjónafólkið, sem er að reyna að vernda íslenska hundastofninn, fær oft styrk og aðstoð frá áhugafólki erlendis meðan íslenskir aðilar láta sér fátt um finnast.

Ágrip af sögu íslenska fjárhundsins.

Saga íslenska hundsins nær eins langt aftur í tímann og saga okkar Íslendinga. Landnámsmenn tóku búsmala sinn með sér til Íslands og þá einnig hunda til aðstoðar við gæslu og smölun. Landið er víðáttumikið og engar girðingar fyrr en á síðustu 100 árum. Lítið er ritað um hunda í Íslendingasögum og engar lýsingar gefnar á fjárhundum. Hins vegar eru til lýsingar á einstökum hundum vegna þess hve ólíkir þeir voru þeim hundum sem algengir voru í landinu, t.d. Sámur Gunnars á Hlíðarenda, sem vafalítið má telja að verið hafi írskur úlfhundur, enda er hann þaðan kominn og nokkuð góð lýsing af honum sem slíkum. Um 990 var hungursneyð í landinu og lagði Arnór kerlingarnefur til að lógað yrði flestum eða öllum hundum í landinu þar sem þeir væru svo margir að það gæti bjargað fjölda mannslífa ef ekki þyrfti að fóðra hundana.

Á miðöldum voru íslenskir hundar orðnir nokkuð vinsæl útflutningsvara frá Íslandi, sérstaklega til Bretlands, og voru þeir vinsælir sem heimilishundar hjá fyrirfólki. Marteinn Beheim skrifar árið 1492 að Íslendingar selji hunda sína háu verði, en gefi börn sín til þess að þau fái mat. Olaus Magnus skrifar árið 1555 að íslenskir hundar séu vinsælir hjá aðalsfrúm og prestum. Shakespeare nefnir einnig íslenskan hund í leikriti sínu um Hinrik V. (skrifað um 1600). John Caius skrifar árið 1570 um íslenska hunda sem séu mikils metnir og í sérstöku uppáhaldi hjá fyrirfólki í Bretlandi.

Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar er fyrst getið um tvenns konar háralag íslenskra hunda, venjulegan feld með löngum hárum og einnig mjög þykkan, grófan feld og nefnist þeir hundar lubbar.

Frá þessum tíma og fram á þessa öld er minnst á íslenska hunda í flestum ef ekki öllum ferðabókum sem skrifaðar eru um Ísland. Lýsing þessara ferðalanga á íslenska hundinum er nokkuð mismunandi en þó er auðsætt að hér er um sama hundakyn að ræða. Þeir eru sagðir ómissandi á hverjum bæ, reka búsmala úr túnum, smala fénu, reka hross, finna fé í fönn og svo mætti lengi telja. Fyrir góða hunda má fá hestverð. Árið 1869 var talið að fjöldi hunda á Íslandi væri 24.000 en á árunum 1883–1887 er talið að hundar séu hér 10.000.

Fyrstu lög varðandi hundahald voru sett 25. júní 1869 og 1871 var settur hár skattur á alla hunda nema ákveðinn fjölda fjárhunda á sveitabæjum. Voru þessi lög sett til að fækka hundum sem hýstu egg bandorma sem ollu sullaveiki í fólki. Eftir þetta fækkaði hundum mjög hérlendis, enda magnaðist smám saman ótti fólks við sullaveikina. Almennur skortur á hreinlæti meðal þjóðarinnar var þó höfuðsök þeirrar hættu sem af sullaveikinni stafaði.

Árið 1900 hefur hundum fækkað mjög og vegna innflutnings erlendra hundakynja á 19. öld, sem höfðu blandast íslenska hundinum, var svo komið að Christian Schierbeck, læknir í Reykjavík, sem ferðaðist mikið um landið, telur að fáir íslenskir hundar séu eftir og eingöngu á afskekktum bæjum til sveita.

Árið 1897 er getið um fyrstu íslensku hundana á sýningu í Tívolí í Kaupmannahöfn, Vips, Svartur og Pillar sem fékk tvenn fyrstu verðlaun og bikar. Árið 1905 var íslenskur hundur „Chuck“ ættbókarfærður í The English Kennel Club og um leið var kynið viðurkennt sem slíkt í Englandi og gefin út ræktunarmarkmið sem þýtt var úr dönsku. Íslenskir hundar hafa örsjaldan komið þar fram á sýningum en þó var Vaskur frá Þorvaldsstöðum bestur í sínum flokki og keppti um titilinn „Besti hundurinn á sýningu á Crufts“ árið 1960, þá 7 ára gamall. The Hon. Mark Watson var mikill aðdáandi alls sem íslenskt var og ferðaðist mikið um landið. Hann sagði að á ferðum sínum á Íslandi um 1930 hafi hann séð nokkuð af íslenskum hundum í sveitum landsins, en um 1950 mátti segja að íslenskir hundar væru svo til horfnir nema á afskekktum stöðum. Hann ákvað

því að flytja út nokkra hunda og tíkur til Kaliforníu í Bandaríkjunum þar sem hann bjó þá og freista þess að rækta þá þar til þess að kynið yrði ekki aldauða. Páll A. Pálsson yfirdýralæknir aðstoðaði hann við þennan útflutning en eftir hjá Páli varð tík frá Vestfjörðum. Hundar þeir, sem fluttir voru til Bandaríkjanna, fengu hundapest skömmu eftir komuna þangað og drápust sumir þeirra. Þeir sem af lifðu eignuðust hvolpa og virtust mjög arfhreinir. Þegar Mark fluttist svo nokkru seinna til Englands tók hann hundana með sér og lét halda áfram að rækta þá. Bretar eru duglegir ræktunarmenn og það tók þá ekki langan tíma að gjörbreyta útliti hundsins í þá veru sem þeim þótti fallegt. Þessir hundar voru stuttir, kubbslegir og smábeinóttir!

Páll A. Pálsson skynjaði manna fyrstur þá hættu sem steðjaði að íslenska hundastofninum og lét rækta kynhreina íslenska hvolpa undan tíkinni sem eftir varð á Keldum. Enn fremur var gerð tilraun til að hefja skipulega ræktun íslenska hundsins í Hveragerði og veittur til þess styrkur frá landbúnaðarráðuneytinu.

Sigríður Pétursdóttir á Ólafsvöllum í Skeiðahreppi hóf síðar mikið ræktunarstarf í samstarfi við Pál A. Pálsson. Sigríður átti samstarf við Mark Watson og fleiri aðila í Bretlandi sem veittu henni ómetanlega aðstoð og upplýsingar. Sigríður flutti síðan tvo hvolpa hingað frá Bretlandi sem Mark Watson gaf henni. Ræktunarstofninn var mjög fátæklegur á þessum tíma. Íslenski hundastofninn býr yfir mikilli kynfestu og því ætti að reynast auðvelt að snúa vörn í sókn, hefja öfluga ræktun undir leiðsögn vísindamanna og gera sérstæða fjárhundinn okkar að eftirsóttum félaga á íslenskum heimilum og verðmikilli afurð erlendis.