Áhrif aðildar Íslands að Evrópusambandinu á landsbyggðina Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 259

128. löggjafarþing 2002–2003.

Þskj. 259 - 255. mál.

Tillaga til þingsályktunar um könnun á áhrifum aðildar Íslands að Evrópusambandinu á landsbyggðina.

Flm.: Örlygur Hnefill Jónsson, Össur Skarphéðinsson,

Bryndís Hlöðversdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna líkleg áhrif aðildar Íslands að Evrópusambandinu á atvinnu- og byggðaþróun á landsbyggðinni.

Greinargerð.

Staða byggðamála á Íslandi er um margt sérstök miðað við nágrannalöndin. Þrátt fyrir mikla umræðu og tilraunir til að sporna við því að byggðir utan höfuðborgarsvæðisins veikist hefur á engan hátt náðst viðunandi árangur í að styrkja búsetu þar. Stöðugur fólksflutningur hefur verið síðustu áratugi af landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið með þeim afleiðingum að staða annarra byggðarlaga hefur veikst. Þjóðhagsleg áhrif þessa hafa verið neikvæð þar sem fólk fer frá eignum og uppbyggingu sem fyrir er og á sama tíma þarf aukna uppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu til að mæta þörfum hinna nýju íbúa.

Í ritinu Byggðastefna til nýrrar aldar sem unnið var fyrir Byggðastofnun af Rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri, undir ritstjórn dr. Inga Rúnars Eðvarðssonar, kemur m.a. fram að Ísland sé eitt strjálbýlasta land Evrópu, með aðeins þrjá íbúa á ferkílómetra. Flestir Íslendingar búi hins vegar á tiltölulega afmörkuðu svæði og fyrir vikið sé hlutfall þéttbýlisstaða eitt hið hæsta í álfunni, 91,5% þjóðarinnar eigi heima í þéttbýli. Hér séu aðeins 10 þéttbýlisstaðir með fleiri en 2000 íbúa og 58,4% landsmanna búi á höfuðborgarsvæðinu og sé það hærra hlutfall en annars staðar á Norðurlöndum. Um 1960 voru íbúar höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar álíka margir. Fólki út um land fjölgaði verulega fram undir 1980, en fjölgun hefur orðið lítil frá þeim tíma. Íbúum höfuðborgarsvæðisins hefur fjölgað mun örar og ef fram fer sem horfir verða þeir 66% þjóðarinnar árið 2025 (ef sama þróun og frá 1980 heldur áfram).

Af þessu má sjá sérstöðu Íslands bæði með tilliti til búsetudreifingar og styrkingar höfuðborgarinnar á kostnað landsbyggðar að því er íbúa varðar.

Ástæður þessa eru eflaust margslungnar og má nefna breytingar á atvinnuháttum, fjölbreytni atvinnulífsins, námsframboð, verðlag og framboð vöru og þjónustu, afþreyingarmöguleika o.s.frv.

Í umræðunni um byggðamál hefur oft verið leitað fanga til nálægra landa og þá helst Noregs og tekið dæmi um hvernig Norðmenn hafi tekið á vanda hinna dreifðu byggða síns stóra lands þannig að nokkur fyrirmynd sé að.

Það sem skilur Íslendinga og Norðmenn að varðandi árangur í byggðamálum er m.a. að efnahagur Noregs er í blóma og óþrjótandi tekjur, t.d. af olíu, hafa gert Norðmönnum kleift að vinna að byggðamálum með meiri sóma og markvissar en okkur Íslendingum. Það sem við eigum hins vegar sameiginlegt með Norðmönnum, ef litið er til þjóða Vestur-Evrópu, er að við stöndum utan Evrópusambandsins.

Ýmis aðildarríki Evrópusambandsins hafa unnið að því að efla og jafna byggðaþróun landa sinna svo sem Írland, Spánn, Portúgal og Grikkland. Þá er ljóst að Finnar, Svíar og Danir geta sótt fjármagn í byggðasjóði Evrópusambandsins til stuðnings sínum dreifðu byggðum.

Alþýðusamband Íslands hefur skoðað Evrópumálin og telur Evrópusamstarfið geta styrkt stöðu umbjóðenda sinna og sama er að segja um Samtök iðnaðarins sem einnig hafa skoðað Evrópumálin.

Um markmiðið með þessari tillögu gildir það sama fyrir landsbyggðina, þ.e. er að ríkisstjórnin fari í það þarfa verk að skoða af nákvæmni hvaða áhrif aðild að Evrópusambandinu gæti haft á landsbyggðina. Hún á nú mjög undir högg að sækja og fæstir ef nokkrir segja að okkur Íslendingum hafi tekist vel til í byggðamálum. Mál þessi brenna mjög á því fólki sem enn býr á landsbyggðinni og á þar lífsviðurværi sitt og ævistarf, t.d. í formi fasteigna. Ef niðurstaðan verður sú að íslensk landsbyggð gæti sótt styrk og þrótt og nýja tíma uppbyggingar og fólksfjölgunar með þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu þýddi það einnig styrk og þrótt fyrir höfuðborgina og höfuðborgarsvæðið því að staða baklandsins skiptir máli og sterk landsbyggð mun efla sína höfuðborg.