Orkuöflun og orkunýting í Þingeyjarsýslum Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 1122

140. löggjafarþing 2011–2012.

Þingskjal 1122 - 690. mál.

Tillaga til þingsályktunar um orkuöflun og orkunýtingu í Þingeyjarsýslum.

Flm.: Höskuldur Þórhallsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að sá jarðvarmi sem finnst í Þingeyjarsýslum verði nýttur til uppbyggingar atvinnulífs og eflingar byggðar á svæðinu og að hafist verði handa nú þegar við að koma á vegtengingu milli Húsavíkurhafnar og iðnaðarsvæðisins á Bakka.

Greinargerð.

Í gegnum árin hefur verið gripið til margs konar aðgerða í því skyni að efla atvinnusköpun en það hefur enn sem komið er ekki borið tilætlaðan árangur. Þeistareykir ehf. var stofnað árið 1999 og var markmið fyrirtækisins að efla atvinnustig í héraði með þeirri orku sem þar væri að finna. Mikil tímamót urðu þann 16. maí 2006 þegar iðnaðarráðuneytið fyrir hönd ríkisvaldsins, Húsavíkurbær (nú Norðurþing) og álframleiðandinn Alcoa skrifuðu undir viljayfirlýsingu þess efnis að kanna arðsemi þess að reisa álverksmiðju á Bakka við Húsavík. Í viljayfirlýsingunni var skýrt kveðið á um hvernig undirbúningi yrði háttað og hafði hver samningsaðili skilgreind verkefni. Alcoa og Landsvirkjun annars vegar og Alcoa og Landsnet hins vegar skrifuðu undir viljayfirlýsingar tengdar þessu verkefni. Mikill meiri hluti íbúa svæðisins, eða 83%, töldu það hafa góð áhrif á Norðausturland í heild sinni að reisa álverksmiðju á Bakka við Húsavík. Í raun gaf viljayfirlýsingin íbúum á svæðinu trú á framtíð þess sem m.a. kom fram í hækkun fasteignaverðs og eftirspurn eftir íbúðar- og iðnaðarlóðum.

Í nóvember 2007 samþykktu sveitarfélögin Norðurþing, Aðaldælahreppur, Þingeyjarsveit og Skútustaðahreppur svæðisskipulag um háhitasvæðin í Þingeyjarsýslum. Þar er um að ræða sameiginlega stefnumörkun sveitarfélaganna um verndun og nýtingu háhitasvæðanna. Þáverandi umhverfisráðherra staðfesti svæðisskipulagið 16. janúar 2008. Rannsóknir á háhitasvæðum í Þingeyjarsýslum voru settar í forgang. Sú vinna hefur verið leidd af Landsvirkjun og Þeistareykjum ehf. Þeistareykir ehf. voru í eigu Landsvirkjunar, Orkuveitu Húsavíkur, Norðurorku og sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar. Rannsóknirnar hafa beinst að fjórum svæðum: Kröflu II, Bjarnarflagi, Gjástykki og Þeistareykjum. Þær hafa gengið vel, sérstaklega á Þeistareykjum og Bjarnarflagi, og ljóst er að mikil orka er á svæðinu. Samkvæmt áætlun stóð til að rannsóknum yrði að mestu lokið sumarið 2009 en 26. júní 2008 var viljayfirlýsingin frá 16. maí 2006 framlengd með nokkrum breytingum um 15 mánuði, þ.e. til loka september 2009.

Hinn 18. mars 2008 barst umhverfisráðuneytinu kæra Landverndar vegna ákvörðunar Skipulagsstofnunar frá 13. febrúar 2008 um að ekki skyldi gert sameiginlegt mat á umhverfisáhrifum álvers á Bakka við Húsavík, Þeistareykjavirkjunar, stækkunar Kröfluvirkjunar og háspennulína frá Kröflu og Þeistareykjum til Húsavíkur, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Þann 31. júlí 2008 felldi þáverandi umhverfisráðherra með úrskurði sínum ákvörðun Skipulagsstofnunar úr gildi og kvað enn fremur á um að umhverfisáhrif álvers á Bakka við Húsavík, Þeistareykjavirkjunar, Kröfluvirkjunar II og háspennulína frá Kröflu og Þeistareykjum til Húsavíkur yrðu metin sameiginlega skv. 2. mgr. 5. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, sbr. 5. gr. laga nr. 74/2005. Þetta var gert á sama tíma og umhverfisráðuneytið komst að þeirri niðurstöðu að verkefnið í Helguvík skyldi ekki fara í umhverfismat. Bentu heimamenn á að ósamræmi væri á milli þessara tveggja mikilvægu verkefna og héldu því jafnframt fram að úrskurðurinn stæðist ekki lög, m.a. vegna þess að hann kom tveimur og hálfum mánuði of seint. Einnig var bent á þá staðreynd að líklegt væri að úrskurðurinn kæmi í veg fyrir að hægt væri að ljúka nauðsynlegum rannsóknarborunum á Þeistareykjum eins og til stóð. Ljóst er að úrskurðurinn hefur aukið kostnað og tafið verkefnið en viðbrögð umhverfisráðuneytisins við eigin lögbroti voru engin. Þetta hafði m.a. þau áhrif að ekki var hægt að skrifa undir kostnaðarskiptingarsamning milli Landsvirkjunar, Þeistareykja og Alcoa þar sem ekki var hægt að staðfesta að tilraunaboranir gætu hafist á tilsettum tíma en þær eru og hafa alltaf verið nauðsynlegar til að hægt sé að ganga til bindandi samninga. Öllum aðilum að nefndum viljayfirlýsingum hefur verið það ljóst frá fyrsta degi.

Mikillar umsviptingar urðu í íslensku efnahagslífi þegar alþjóðlega fjármálakreppan skall á í október 2008 og ljóst er að mörg fyrirtæki munu halda að sér höndum þar til línur fara að skýrast í þeim efnum. Áhugi Alcoa á verkefninu var ótvíræður og Bakkaverkefnið var eitt af tveimur verkefnum sem haldið var áfram með þrátt fyrir slæmt árferði á alþjóðamörkuðum. Sameiginlegu umhverfismati lauk 24. nóvember 2010 eða rúmum tveimur árum eftir úrskurð fyrrverandi umhverfisráðherra.

Í heildina má áætla að kostnaður við verkefnið nemi vel á annan tug milljarða króna fram til dagsins í dag. Stærsti hluti þessarar fjárfestingar er í orkugeiranum. Þar á eftir koma umhverfis- og skipulagsmál. Þegar viljayfirlýsing númer tvö við Alcoa var útrunnin varð ákveðin stefnubreyting hjá stjórnvöldum. Gerð var ný viljayfirlýsing á milli stjórnvalda og nokkurra sveitarfélaga í Þingeyjarsýslum (án Alcoa) og þegar hún var útrunnin var gerð ný (fjórða viljayfirlýsingin). Sú yfirlýsing er nú í gildi en aðilar að henni eru ríkisstjórn Íslands, Norðurþing, Skútustaðahreppur, Þingeyjarsveit og Tjörneshreppur. Áhersla viljayfirlýsingarinnar er á mikilvægi þess að nýta jarðvarma í Þingeyjarsýslum til umfangsmikillar atvinnuuppbyggingar og eflingar byggðar á svæðinu. Það dylst engum, sem fylgst hefur með þróun mála er varðar orkufrekan iðnað í Þingeyjarsýslum að það stóra verkefni sem unnið hefur verið að er umdeilt og sitt sýnist hverjum. Engu að síður hefði verið mikilvægt að klára verkefnið og fá svör við því hvort hægt væri að reisa 250.000 tonna álver á Bakka. Ef niðurstaðan hefði orðið neikvæð hefði engu að síður orðið til verðmæt þekking sem mundi nýtast í framtíðinni.

Núna hafa Landsvirkjun og eigendur hennar tekið upp nýja stefnu. Stefnt skal að því að uppbygging sé minni, fjölbreyttari og hægari. Þessi nýja sviðsmynd gerir það að verkum að við stöndum frammi fyrir nýjum áskorunum. Frá upphafi hefur verið ljóst að innviðir í Þingeyjarsýslum eru ekki með þeim hætti að samkeppnisstaða svæðisins sé sterk, borið saman við þau svæði þar sem innviðir eru traustir. Má þar nefna rafdreifikerfi, vegasamgöngur og hafnaraðstöðu þar sem um er að ræða verulegar fjárfestingar. Hvað álver á Bakka varðar eru fjárfestingarnar það stórar að ef sveitarfélagið á að fjármagna þær sjálft verður verkefnið og tekjuflæði þess einnig að vera stórt. Þetta hefur alltaf legið ljóst fyrir. Þetta þýðir einfaldlega að ríkisvaldið þarf að koma að málinu með afgerandi hætti, íbúum og fyrirtækjum á Norður- og Norðausturlandi til framdráttar. Hjá því verður ekki komist vilji menn standa við orð sín um að orkuna skuli nýta til atvinnusköpunar í Þingeyjarsýslum. Það þýðir að ríki og sveitarfélög verða sameiginlega að finna leiðir til að gera uppbyggingu mögulega.

Staðan núna, rúmum 10 árum eftir að lagt var af stað, er sú að ekki hefur enn verið samið við orkukaupanda eða -kaupendur. Engu að síður hefur gríðarlega margt áunnist og er það vel. Í dag er enn unnið að sömu markmiðum, þ.e. að ná til baka þeim störfum sem hafa tapast á undanförnum árum og skapa hagvöxt á svæðinu. Þetta þýðir að orkuna sem er að finna á svæðinu þarf að nýta í Þingeyjarsýslum, verkefnin þurfa að vera umfangsmikil og hafa áhrif á víðfeðmt svæði og líftími þeirra þarf að vera langur.

Sveitarfélögin í Þingeyjarsýslum, með um 5.000 íbúa á um 18.000 ferkílómetra svæði, hafa lagt mikið á sig til að efla atvinnustig á Norðausturlandi í samvinnu við ríkisvaldið. Frá upphafi hafa sveitarfélögin í Þingeyjarsýslum, og þá sérstaklega Norðurþing í gegnum Orkuveitu Húsavíkur, tekið gríðarlega áhættu og í raun og veru lagt allt í sölurnar. Sú nýja staða eða sviðsmynd sem nú er uppi felur í sér, eins og áður hefur komið fram, nýjar áskoranir. Áskoranir sem þarf að vinna úr, íbúum svæðisins til hagsældar. Slíkt krefst samvinnu, samvinnu og aftur samvinnu ríkis og sveitarfélaganna.

Staðan núna er sú að sveitarfélagið Norðurþing og fyrirtækið PCC hafa skrifað undir viljayfirlýsingu og eru langt komin í samningagerð um lóð og hafnagjöld. Ljóst er að ekki verður komist lengra fyrr en fyrir liggur áætlun um aðkomu ríkisvaldsins að uppbyggingu nauðsynlegra innviða. Vegtengingin milli hafnar og iðnaðarsvæðis er það verkefni sem hinn erlendi fjárfestir hefur mestar áhyggjur af að ekki verði lokið í tæka tíð og hafi þar af leiðandi áhrif á framkvæmd verkefnisins.