Endurskoðun VII. kafla stjórnarskrár lýðveldisins Íslands Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 1321

1993–94. – 1063 ár frá stofnun Alþingis.

117. löggjafarþing. – 628 . mál.

1321. Tillaga til þingsályktunar um endurskoðun VII. kafla stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33 17. júní 1944, með síðari breytingum.

Flm.: Matthías Bjarnason, Valgerður Sverrisdóttir, Gunnlaugur Stefánsson,

Ólafur Ragnar Grímsson, Kristín Einarsdóttir.

Alþingi ályktar, í tilefni 50 ára afmælis lýðveldis á Íslandi, að stefna beri að því að ljúka endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar, nr. 33 17. júní 1944, með síðari breytingum, fyrir næstu reglulegu alþingiskosningar.

Miðað verði m.a. að því að færa ákvæði kaflans til samræmis við þá alþjóðlegu sáttmála um mannréttindi sem Ísland hefur gerst aðili að. Við endurskoðunina verði höfð hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 5. apríl 1994.

Greinargerð.

Í VII. kafla stjórnarskrárinnar er fjallað um mannréttindi sem borgurunum eru tryggð, svo og ýmis önnur atriði, t.d. ríkisborgararétt útlendinga, vörn landsins og hvernig standa skuli að breytingum á stjórnarskránni. Þó að kaflinn fjalli þannig um mörg ólík atriði hefur hann í daglegu tali iðulega verið nefndur mannréttindakafli stjórnarskrárinnar þar eð þær greinar, sem lúta að mannréttindum, eru rúmlega helmingur allra greina kaflans.

Það er skoðun flutningsmanna að tímabært sé að VII. kafli stjórnarskrárinnar verði endurskoðaður og þá hugsanlega skipt í tvo eða fleiri kafla og mannréttindaákvæði hans þannig aðgreind frá öðrum ákvæðum. Flutningsmenn telja að ýmislegt kalli á endurskoðun VII. kafla, ekki síst mannréttindaákvæðanna, og vel sé við hæfi að Alþingi taki ákvörðun um slíka endurskoðun þegar fagnað er hálfrar aldar afmæli lýðveldis á Íslandi.

Að mati flutningsmanna ræður einkum þrennt því að eðlilegt er að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Í fyrsta lagi þarf að efla, samhæfa og samræma mannréttindaákvæðin þannig að þau gegni betur en nú því hlutverki sínu að vera vörn almennings í samskiptum við þá sem með ríkisvald fara. Í öðru lagi er þörf á því að færa ýmis ákvæði til nútímalegra horfs enda eru þau óbreytt frá því að fyrsta stjórnarskrá Íslands var sett árið 1874. Í þriðja lagi er tímabært að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar með tilliti til þeirra þjóðréttarlegu skuldbindinga sem Ísland hefur gengist undir með því að gerast aðili að alþjóðlegum sáttmálum til verndar mannréttindum. Er þar einkum að nefna mannréttindasáttmála Evrópu frá 4. nóvember 1950, ásamt síðari viðaukum, sem lögfestur var hér á landi sl. vor, félagsmálasáttmála Evrópu frá 18. október 1961 og tvo mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 16. desember 1966, annars vegar um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hins vegar um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.

Mikið hefur þegar verið unnið að endurskoðun mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar á vegum stjórnarskrárnefndar, sbr. tillögur nefndarinnar frá 5. apríl sl. sem birtar eru sem fylgiskjal með tillögu þessari.

Við endurskoðun VII. kafla stjórnarskrárinnar er eðlilegast að þingflokkar leggi tillögur um breytingar fyrir Alþingi í haust með það fyrir augum að ná samkomulagi um afgreiðslu á frumvarpi til stjórnarskipunarlaga fyrir lok þinghalds vorið 1995. Málið kæmi síðan á ný til meðferðar á fyrsta þingi eftir alþingiskosningar.

Fylgiskjal.

Tillögur stjórnarskrárnefndar um

mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar.

(5. apríl 1994.)

1. gr.

Allir skulu njóta mannhelgi og frelsis og vera jafnir fyrir lögum.

2. gr.

Mannréttinda skulu menn njóta án nokkurs manngreinarálits vegna kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, kynþáttar, litarháttar, efnahags eða stöðu sinnar í öðru tilliti.

3. gr.

Virða ber skoðanafrelsi manna. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar. Þó verður hann að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.

4. gr.

Friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis skulu allir njóta. Jafnframt skulu þeir njóta leyndar um trúnaðarskipti við aðra menn.

5. gr.

Frelsissviptingu verður því aðeins beitt að til hennar sé sérstök lagaheimild.

Hver sá, sem tekinn er höndum, skal án tafar fá vitneskju um ástæður fyrir handtökunni.

Hvern þann, sem handtekinn er vegna gruns um refsiverðan verknað, skal án undandráttar leiða fyrir dómara. Sé hann ekki jafnskjótt látinn laus skal dómari, áður en sólarhringur er liðinn, leggja rökstuddan úrskurð á hvort hann skuli settur í gæsluvarðhald. Engum manni skal haldið í gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur og megi láta hann lausan gegn tryggingu skal ákveða í dómsúrskurði hver trygging skuli vera. Engan má setja í gæsluvarðhald fyrir sök sem aðeins varðar fésekt eða varðhaldi.

Hver sá, sem handtekinn er eða settur í gæslu, á kröfu á því að dómstóll úrskurði um lögmæti þess að hann var sviptur frelsi. Reynist frelsissvipting ólögmæt skal hann þegar látinn laus.

Jafnan skal sá sem sviptur hefur verið frelsi andstætt lögum eiga rétt til skaðabóta.

6. gr.

Allir skulu hljóta réttláta meðferð mála sinna fyrir óháðum dómstólum.

Hver sá, sem sakaður er um refsiverða háttsemi, skal talinn saklaus uns sekt hans hefur verið sönnuð lögum samkvæmt.

7. gr.

Enginn skal sekur fundinn um refsivert athæfi nema brot hans hafi varðað refsingu að lögum á þeim tíma er það var framið. Eigi má heldur dæma neinn til þyngri refsingar en heimilt var á þeim tíma þegar refsivert verk var unnið.

8. gr.

Allir skulu njóta frjálsræðis til að stofna félög og efna til funda.

9. gr.

Eignarréttur er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.

10. gr.

Engin bönd má leggja á atvinnufrelsi manna nema almenningsheill krefji, enda þarf lagaboð til.

11. gr.

Enginn Íslendingur verður sviptur ríkisborgararétti sínum og engum þeirra meinað að koma inn í landið. Allir, sem eiga löglega dvöl í landinu, skulu frjálsir ferða sinna og ráða búsetu sinni. Öllum skal frjálst að fara úr landi.

12. gr.

Allir skulu eiga rétt á aðstoð vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis eða af öðrum ástæðum eftir því sem nánar er ákveðið í lögum.

13. gr.

Allir skulu eiga rétt til að njóta menntunar og fræðslu við sitt hæfi eftir því sem nánar er ákveðið í lögum.

14. gr.

Rétti manna til vinnu og orlofs skal skipað með lögum.