Óháð áhættumat og samfélagsmat vegna Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 373

141. löggjafarþing 2012–2013.

Þingskjal 373 - 326. mál.

Tillaga til þingsályktunar um óháð áhættumat og samfélagsmat vegna Urriðafossvirkjunar,

Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar í Þjórsá.

Flm.: Atli Gíslason, Lilja Mósesdóttir, Jón Bjarnason.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta vinna óháð áhættumat og samfélagsmat vegna áforma um virkjanir í Þjórsá: Urriðafossvirkjun, Holtavirkjun og Hvammsvirkjun. Endanlega ákvarðanir um virkjanir verði ekki teknar fyrr en niðurstöður áhættumatsins liggja fyrir.

Vinnan við matið verði á ábyrgð framkvæmdaraðila, þ.e. Landsvirkjunar, en til verksins verði skipaður starfshópur fimm óháðra sérfræðinga á sviði jarðvísinda, mannvirkjagerðar, áhættumats, veiðimála og samfélagsfræða. Áskilið verði að enginn sem velst í sérfræðihópinn hafi áður unnið að áhættumati vegna virkjananna, hönnun mannvirkja Landsvirkjunar á svæðinu eða eigi að öðru leyti hagsmuna að gæta vegna framkvæmdanna.

Greinargerð.

Landsvirkjun undirbýr nú gerð þriggja virkjana í Þjórsá, þ.e. Urriðafossvirkjunar, Holtavirkjunar og Hvammsvirkjunar. Um er að ræða viðamiklar framkvæmdir sem háðar eru mati á umhverfisáhrifum en framkvæmdaraðili ber ábyrgð á gerð þess og ber kostnað af slíku mati, sbr. 16. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000.

Áhættumat er nauðsynlegur hluti umhverfismats skv. 9. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Mikilvægt er að slíkt áhættumat liggi fyrir þegar framkvæmdir sem eru til þess fallnar að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi og samfélag eru undirbúnar og það sé endurskoðað með tilliti til framvindu verksins og breytinga sem kunna að verða á hönnun mannvirkja. Til að slíkt áhættumat sé marktækt verður það hins vegar að vera unnið á óhlutdrægan og faglegan hátt af óháðum sérfræðingum. Má í þessu sambandi vísa í lög um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, nr. 49/1997, en í 4. gr. þeirra laga er að finna skýran lagaramma um hættumat og skilgreind hættusvæði. Er þar m.a. kveðið á um skipan fjögurra manna nefndar sem stýrir gerð hættumats í viðkomandi sveitarfélagi. Tillaga gerir ráð fyrir fimm manna starfshópi.

Landsvirkjun hefur nú þegar kynnt íbúum áhættumat vegna framangreindra virkjanaframkvæmda. Sá böggull fylgir þó skammrifi að áhættumatið er unnið fyrir Landsvirkjun af sömu aðilum og hafa eftirlit með framkvæmdunum og koma að hönnun mannvirkjanna. Er slíkt fyrirkomulag til þess fallið að draga í efa að áhættumatið sé unnið á faglegan og óhlutdrægan hátt. Var sami háttur hafður á þegar Landsvirkjun stóð að gerð áhættumats fyrir Kárahnjúkavirkjun og sætti það verklag harðri gagnrýni.

Mikil umræða hefur farið fram um öryggi fyrirhugaðra virkjana í neðri hluta Þjórsár. Öryggi framangreindra virkjana hefur verið dregið í efa og menn óttast hver áhrif þeirra kunna að verða á lífríki árinnar og næsta nágrenni.

Umrætt svæði hefur mikla jarðvísindalega sérstöðu og aldrei fyrr hafa virkjanir verið gerðar á slíku landsvæði. Gildir það á heimsvísu. Svæðið liggur á flekaskilum og myndar sjálfstætt fleka- og sprungusvæði, svonefndan Hreppafleka. Suðurlandsskjálftar eiga upptök sín á þessu svæði. Þar hefur í áranna rás myndast fjöldi sprungna og jarðlög eru afar óþétt. Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur hefur vakið athygli á sérstöðu svæðisins og telur að þar verði erfitt að búa til lón sem haldi vatni og skynsamlegra sé að gera þar rennslisvirkjanir.

Kunnugt er að Þjórsá hljóp eftir nýjum sprungum sem mynduðust við Suðurlandsskjálftana árið 2000 þannig að grunnvatnsstaða gjörbreyttist og dæmi eru um að tún í nágrenni árinnar hafi eyðilagst eða spillst verulega. Sérstök hætta getur stafað af Urriðafosslóni þar sem Þjórsá stendur um 4,5 m hærra en Hvítá á móts við Hestfjall, sunnan Vörðufells. Fyrrverandi eigendur Skálmholtshrauns, sem liggur að Urriðafosslóni, hafa með athugunum sínum og rannsóknum staðfest að jökulvatn úr Þjórsá á greiða leið í Hvítá eftir sprungum og gljúpum jarðlögum þegar Þjórsá er í vexti. Stíflugarðsrof við sprungumyndun í jarðskjálftum við lónin mundi óhjákvæmilega valda stórflóðum í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, Flóahreppi og jafnframt niður alla Hvítá um Selfoss og til sjávar. Við blasir að rof á stíflum eða stíflugörðum og stórflóð í kjölfarið gætu valdið manntjóni. Enn fremur að virkjanalónin mundu hækka grunnvatnsstöðu, en nú er grunnvatnið aðeins 1,5–2 m frá yfirborði og það kynni að gera fjölda býla óhæf til búskapar, jafnt jarðir sem liggja að fyrirhuguðum lónum og fjær þeim. Þetta á sérstaklega við um Urriðafosslón. Vísindalega er ekkert því til fyrirstöðu að meta mögulegar afleiðingar stíflu- eða stíflugarðarofs og breytingar á grunnvatnsstöðu.

Veruleg ástæða er einnig til að hafa áhyggjur af laxagengd í Þjórsá og hliðarám verði af fyrirhuguðum framkvæmdum. Í ána ganga nú árlega um 6.000 laxar. Með virkjununum eyðileggjast mörg afar mikilvæg klak- og búsetusvæði laxaseiða auk þess sem rík ástæða er til að ætla að laxinn nái ekki að ganga upp fyrir Urriðafossstíflu að laxaseiði geti ekki gengið til sjávar um fyrirhuguð lón og stíflur og kunni auk þess að verða urriða í þeim að bráð. Nýverið hafa komið fram nýjar og rökstuddar upplýsingar af hálfu Orra Vigfússonar, studdar veigamiklum vísindalegum rökum, um að fyrirhugaðar virkjanir muni hafa afar alvarleg áhrif á fiskstofna í ánni. Brýn ástæða er til að ganga úr skugga um það hvort þessar upplýsingar séu á rökum reistar.

Ekki verður séð að fyrirhugaðar virkjanaframkvæmdir standist meginreglur umhverfisréttar um sjálfbæra þróun, varúð og mengunarbætur sem ríkið er skuldbundið til að fylgja, sbr. einnig lög um Evrópska efnahagssvæðið, nr. 2/1993. Um frekari rökstuðning er vísað til þingsályktunartillögu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um friðlandið í Þjórsárverum og verndun Þjórsár, sem lögð var fram á 134. löggjafarþingi 2007 (þskj. 6, 6. mál).

Við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda eins og þeirra sem hér um ræðir er brýn nauðsyn að fram fari óháð og gagnsæ rannsókn á áhættuþáttum sem kunna að varða líf íbúa og vistfræðilega þætti. Flutningsmenn telja koma til greina að festa slíkt ákvæði í lög eða reglugerð um mat á umhverfisáhrifum. Núverandi aðstæður við Þjórsá kalla hins vegar á viðbrögð af hálfu Alþingis. Fyrirliggjandi mat á umhverfisþáttum þriggja virkjana í Þjórsá svarar engan veginn þeim alvarlegu spurningum sem lágu fyrir og hafa vaknað síðan umhverfismatið fór fram fyrir um áratug. Sérstaklega þarf að meta menningarleg og samfélagsleg áhrif. Fyrirhugaðar framkvæmdir og undirbúningur þeirra hafa þegar haft alvarlegar afleiðingar á samfélagið við ána, skapað sundurlyndi og rekið fleyg á milli íbúa á svæðinu.

Með vísan til framangreinds er þeim tilmælum beint til ríkisstjórnarinnar að tryggja að hópur sérfróðra og óháðra manna vinni áhættumat og samfélagsmat vegna áforma um fyrrnefndar virkjunarframkvæmdir enda verður að telja að mikilvægir almannahagsmunir séu í húfi.