Úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 556

1996–97. – 1066 ár frá stofnun Alþingis.

121. löggjafarþing. – 300 . mál.

556. Tillaga til þingsályktunar um úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf.

Flm.: Ágúst Einarsson, Sighvatur Björgvinsson, Jón Baldvin Hannibalsson.

Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að gera úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf. Nefndina skipi sérfræðingar á sviði hagstjórnar. Hún skili niðurstöðum fyrir árslok 1997.

Greinargerð.

Inngangur.

Evrópuumræðan hérlendis hefur fyrst og fremst mótast af efnahagslegum þáttum. Það má þó ekki gleyma því að annað og meira en efnhagsleg sjónarmið liggja til grundvallar Evrópusambandinu. Evrópusamruninn er fyrst og fremst friðarhreyfing og var hrundið úr vör af því fólki sem lifði af tvær heimsstyrjaldir í Evrópu, fólki sem vildi frið umfram allt og skynjaði að besta leiðin til þess væri samstarf ríkja, fyrst á efnahagslegum vettvangi sem síðar mundi kalla á pólitískt samstarf. Sífellt nánara samstarf tryggir meiri samheldni og minnkar líkur á ófriði.

Menn sem settu svip sinn á þessa þróun frá seinni heimsstyrjöld eru t.d. Frakkarnir Jean Monnet, Robert Schuman, Charles de Gaulle og Francois Mitterrand og Þjóðverjarnir Konrad Adenauer, Willy Brandt, Helmut Schmidt og Helmut Kohl. Það er ekki tilviljun að einmitt Frakkar, Þjóðverjar og Benelux-löndin hafa verið í fararbroddi í samrunaferlinum í Evrópu. Þessar þjóðir hafa tengst flestum hernaðarátökum innan álfunnar í margar aldir.

Þessi friðarstefna hefur gengið eftir. Tíminn frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar 1945 til borgarastyrjaldarinnar í Júgóslavíu 1991 er lengsti friðartími í sögu Evrópu, allt frá tímum Rómverja.

Efnahagsleg samvinna ríkjanna innan Evrópusambandsins hefur orðið sífellt nánari, en þingsályktunin fjallar um einn þátt hennar.

Forsaga Efnahags- og myntbandalags Evrópu.

Efnahags- og myntbandalag Evrópu (Economic Monetary Union, skammstafað EMU) er samstarf ríkja Evrópusambandsins og var ákveðið í Maastricht-samkomulaginu árið 1991. Það felur m.a. í sér eina mynt (evró) innan Evrópusambandsins, sameiginlega peningastefnu, einn sjálfstæðan seðlabanka og margvíslegt samstarf ríkjanna á sviði efnahagsmála.

Evrópusambandið hefur unnið að framgangi þessa máls mjög lengi. Þannig var samþykkt á fundi ráðherraráðsins í Madrid í júní 1989 að stefna að Efnahags- og myntbandalagi á grundvelli hugmynda sem settar voru fram í Delors-skýrslunni sem kom út fyrr á því ári. Á þeim fundi var ákveðið að fyrsti áfangi að myntbandalaginu hæfist 1. júlí 1990. Jafnframt var ákveðið að annar áfanginn hæfist 1. janúar 1994 og að innan þriggja ára þaðan í frá yrði ákveðið hvenær lokaáfanginn, sem mundi ljúka með upptöku sameiginlegrar myntar, hæfist.

Í Maastricht-samkomulaginu var upphaf annars áfangans staðfest og ákveðið hvernig staðið skyldi að því að ákveða upphaf lokaáfangans og hvað mundi gerast í hvorum áfanga. Vegna efnahagserfiðleika í aðildarríkjum Evrópusambandsins varð að ráði að miða upphaf lokaáfangans við frestinn sem veittur er í Maastricht-samkomulaginu, þ.e. 1. janúar 1999. Lokaáfanginn skiptist í nokkur stig sem lýkur með því að evróseðlar og -mynt leysa af hólmi seðla og mynt einstakra aðildarríkja árið 2002.

Efnahagsleg skilyrði Efnahags- og myntbandalags Evrópu.

Myntbandalagið er hluti af víðtækri stefnumörkun Evrópusambandsins um náið efnahagslegt og stjórnmálalegt samstarf innan Evrópu og markar, ásamt öðru, umgjörð fyrir aðild fleiri ríkja að Evrópusambandinu. Myntbandalagið er afdrifaríkt skref því að það krefst samstillingar mjög margra þátta sem áður voru í umsjón einstakra þjóðríkja. Farið hefur fram ítarleg umræða innan Evrópusambandsins um hvort Efnahags- og myntbandalag Evrópu verði raunverulega sett á laggirnar í ársbyrjun 1999, en flest bendir til að staðið verði við þá dagsetningu.

Sett eru ströng efnahagsleg skilyrði fyrir þátttöku einstakra ríkja í myntbandalaginu. Þessi skilyrði eru að halli á rekstri ríkis og sveitarfélaga verði að vera minni en 3% af vergri landsframleiðslu, skuldir hins opinbera séu innan við 60% af vergri landsframleiðslu, langtímavextir séu ekki hærri en tveimur prósentustigum yfir vöxtum þeirra þriggja ríkja þar sem verðbólga er lægst, verðbólga sé ekki meira en einu og hálfu prósentustigi yfir verðbólgu þeirra þriggja ríkja þar sem verðbólga er lægst og að landið hafi tekið þátt í gengissamstarfinu (ERM) undanfarin tvö ár.

Það er einungis eitt ríki innan Evrópusambandsins, Lúxemborg, sem uppfyllir öll þessi skilyrði. Ísland hefur um skeið uppfyllt skilyrðin, nema auðvitað skilyrðið um þátttöku í gengissamstarfinu. Ekki er víst að Ísland uppfylli lengur skilyrðið um vextina. Maastricht-skilyrðin eru sveigjanleg að því marki að ríki getur talist uppfylla skilyrðin ef efnahagsaðstæður eru að þróast í rétta átt. Á fundi ráðherraráðsins í Dublin í desember 1996 náðist samkomulag um að ríki verði beitt ströngum viðurlögum eftir að myntbandalagið hefst ef þau halda sig ekki innan skilyrðanna. Einna erfiðast fyrir ríki Evrópusambandsins hefur reynst að uppfylla skilyrðin um skuldir og halla hins opinbera.

Áhrif á gengismál.

Það liggur ekki ljóst fyrir hver af hinum 15 ríkjum Evrópusambandsins verða með frá fyrsta degi en talið er að þau verði a.m.k. átta talsins, þ.e. Austurríki, Belgía, Finnland, Frakkland, Holland, Írland, Lúxemborg og Þýskaland. Spánn og Ítalía reyna einnig mikið til að vera með frá byrjun, en ólíklegt er að Bretland, Danmörk, Grikkland, Portúgal og Svíþjóð taki þátt í myntbandalaginu á næstunni. Þessi ríki þurfa vitaskuld að taka mjög mikið tillit til starfsemi Efnahags- og myntbandalags Evrópu vegna aðildar þeirra að Evrópusambandinu.

Ísland á vitaskuld ekki aðild að þessu myntsamstarfi, en það er einungis fyrir aðildarríki Evrópusambandsins. Áhrif Efnahags- og myntbandalags Evrópu verða hins vegar veruleg í íslensku efnahagslífi. Evrópusambandið er helsti viðskiptaaðili Íslendinga en um 60% af vöruinnflutningi okkar kemur frá ríkjum Evrópusambandsins og um 65% af vöruútflutningi okkar fer til þessara sömu landa. Þótt ekki verði öll ríki Evrópusambandsins í fyrstu innan Efnahags- og myntbandalags Evrópu er ljóst að a.m.k. er um að ræða 30% af inn- og útflutningi okkar við þau ríki Evrópusambandsins sem hefja strax þátttöku í myntsamstarfinu árið 1999.

Íslendingar hafa búið við nokkuð stöðugt gengi undanfarin missiri en gengisskráningu okkar er hagað þannig að gengið ræðst af framboði og eftirspurn á gjaldeyrismarkaði, þó þannig að Seðlabankinn heldur því innan tiltekinna vikmarka með markaðsaðgerðum. Gengisviðmiðunin tekur mið af samsetningu í útflutningstekjum okkar.

Til álita kemur að tengja gengi íslensku krónunnar enn nánar við hina nýju Evrópumynt, en það er eitt af þeim atriðum sem fyrirhuguð nefnd mun kanna. Það væri hægt að gera með einhliða yfirlýsingu ef stjórnvöld kysu svo. Önnur atriði sem koma til skoðunar hjá nefndinni eru m.a. áhrif á inn- og útflutning til og frá ríkjum Evrópusambandsins, samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja, áhrif á önnur viðskiptalönd, svo sem Bandaríkin og Japan, áhrif á vaxtastig hérlendis, vinnumarkað, atvinnuástand og efnahagsleg samskipti á opinberum vettvangi innan Evrópu svo og áhrif á útfærslu og framkvæmd EES-samningsins.

Það er ljóst að eftir að Efnahags- og myntbandalag Evrópu er komið að fullu til framkvæmda verður erfiðara og kostnaðarsamara fyrir önnur ríki, þar með talið Ísland, að halda uppi sjálfstæðum gjaldmiðli, ekki síst í ljósi hinna miklu viðskipta sem Ísland á við ríki Evrópusambandsins. Hér kemur hins vegar á móti sveigjanleiki þess ríkis sem býr við sjálfstæðan gjaldmiðil. Það ber þó að athuga að sveiflur eru minni í hagkerfi okkar nú en áður þar sem við beitum víðar markaðslausnum, t.d. innan sjávarútvegs sem oftast hefur verið uppspretta sveiflna í hagkerfi okkar.

Með hinni sameiginlegu mynt munu möguleikar einstakra ríkja innan Evrópusambandsins til sjálfstæðrar efnahagsstefnu minnka verulega. Það verður helst á sviði ríkisfjármála sem ríkin hafa svigrúm til sjálfstæðis, en þó innan mjög strangra takmarkana.

Meðal þeirra atriða sem Íslendingar verða að mati sérfræðinga að skoða í kjölfar gildistöku Efnahags- og myntbandalags Evrópu er hvaða eignir og skuldir eru á hinu nýja myntsvæði, hvernig flæði er á tekjum og útgjöldum, meta gengisáhættu þegar gjaldmiðlum fækkar og skoða breytingar á tölvu- og upplýsingakerfum.

Náið samstarf hefur um langt árabil verið milli flestra ríkja Evrópusambandsins um gengismál til að minnka gengissveiflur og halda þeim innan tiltekinna marka. Þetta samstarf hefur gengið vel. Flest ríki Evrópu, þar með talið Ísland, freista þess að halda verðbólgu sem lægstri, stuðla að stöðugu gengi og ná þannig fram hagkvæmum skilyrðum fyrir hagvöxt. Þessi efnahagsstefna, sem var tekin upp hérlendis árið 1990 og er kennd við svokallaða þjóðarsáttarsamninga, hefur reynst vel.

Vaxtamál og samvinna á öðrum sviðum.

Vaxtastig tekur sífellt meira mið af alþjóðlegum aðstæðum og Efnahags- og myntbandalag Evrópu mun jafna vaxtakjör enn frekar. Búist er við að myntbandalagið leiði til lægri vaxta innan Evrópusambandsins. Þannig hefur það gerst á undanförnum missirum að vaxtamunurinn milli Þýskalands, þar sem vextir hafa lengst af verið einna lægstir, og annarra ríkja Evrópusambandsins hefur minnkað verulega og er orðinn hverfandi í sumum tilvikum. Fyrir ríki utan þessa samstarfs sem þurfa að búa við hærri vexti getur þetta þýtt umtalsverðar fjárhæðir. Innlendar skuldir Íslendinga eru um 650 milljarðar kr. og vaxtamunur sem nemur einu prósentustigi þýðir aukinn vaxtakostnað upp á 6,5 milljarða kr. Þetta eitt út af fyrir sig getur haft mikil áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja

Innan Evrópusambandsins munu viðskipti einfaldast og eflast. Evrópusambandið mun ná viðskiptalegu forskoti á önnur lönd, þar á meðal Ísland. Líklegt er að árangursríkt samstarf ríkja innan myntbandalagsins leiði til enn nánara samstarfs á sviði skattamála, velferðar- og menntamála. Ein sameiginleg mynt þýðir betri samanburð á verði milli landa, stækkar innanlandsmarkað, lækkar fjármagnsgjöld, stuðlar að meiri viðskiptum milli landa og eykur samkeppni og fjárfestingar.

Nýja myntin, evró, mun keppa á alþjóðlegum mörkuðum við Bandaríkjadal en jafnframt stuðla að áframhaldandi styrkingu hans. Þannig mun alþjóðlegt efnahagslíf einnig njóta góðs af Efnahags- og myntbandalagi Evrópu. Nýja myntin mun verða stöðug og samstarfið gerir mjög miklar kröfur til stjórnmálamanna um alla Evrópu um að reka agaða efnahagsstefnu í löndum sínum.

Sérstök ástæða er til að vekja athygli á einum hornsteini þessa myntsamstarfs, sem er Seðlabanki Evrópu. Hann verður sjálfstæður gagnvart stjórnmálamönnum og ríkisstjórnum í ákvörðunum sínum hverju sinni. Seðlabanki Evrópu mun einn marka peningastefnuna innan Evrópu og þar með vaxtastigið. Hann mun einungis vinna eftir ströngu faglegu mati á efnahagsþróun hverju sinni og hafa það markmið fyrst og fremst að halda verðbólgu niðri. Evrópski seðlabankinn er sniðinn að þeirri umgjörð sem Þýski seðlabankinn hefur búið við í áratugi og hefur reynst vel við að halda uppi sterku efnahagskerfi, fyrst í Þýskalandi og síðan innan Evrópusambandsins. Þess ber að geta að Frakkar hafa lagt til að sett verði á laggirnar ráð sem nokkurs konar pólitískur yfirfrakki á Evrópska seðlabankann, en ekki er útséð um hvort slík tillaga verður samþykkt.

Skoða verður sérstaklega hvernig aðkoma EFTA-ríkjanna verður að hinu nýja kerfi. Það liggur ekki enn að fullu ljóst fyrir. Evrópski seðlabankinn mun starfrækja öflugt greiðslumiðlunarkerfi, sem er kallað TARGET, í því skyni að hrinda peningamálastefnu sinni í framkvæmd. Einnig verður unnt að nota þetta greiðslumiðlunarkerfi fyrir hefðbundnar greiðslur milli banka og verður það gert í samkeppni við önnur greiðslumiðlunarkefi. Ýmislegt bendir til að EFTA-ríkin muni fá aðgang að þessum hluta TARGET.

Að mati flutningsmanna er ítarleg úttekt á áhrifum Efnahags- og myntbandalags Evrópu á íslenskt efnahagslíf nauðsynleg fyrir efnahagsumræðu og hagstjórn hérlendis, en einnig mikilvæg fyrir skoðanaskipti um samskipti okkar við Evrópusambandið í framtíðinni. Þótt núverandi reglur Evrópusambandsins miði við að einungis aðildarríki þess geti átt aðild að Efnahags- og myntbandalagi Evrópu er hugsanlegt að síðar verði heimilaður aðgangur fyrir önnur ríki.

Lokaorð.

Að mati flutningsmanna er mjög brýnt að gerð sé fagleg úttekt eins og tillagan gerir ráð fyrir. Þótt nokkur athugun sé þegar hafin á tilteknum þáttum þessa máls, svo sem skipun starfshóps innan Seðlabanka Íslands og vinna í Lánasýslu ríkisins á afmörkuðu sviði, er heildarrúttekt nauðsynleg þar sem fyrri vinna nýtist vitaskuld. Í þessu sambandi er minnt á skýrslur Þjóðhagsstofnunar og Seðlabankans til viðskiptaráðherra haustið 1991 um gengisstefnuna og tengingu íslensku krónunnar við ECU. Eðlilegt er að ýmsar stofnanir og samtök komi að þeim þáttum úttektarinnar sem snerta þær sérstaklega, svo sem stofnanir á fjármagnsmarkaði og aðilar vinnumarkaðarins.

Lagt er til að forsætisráðherra, sem fer með yfirstjórn efnahagsmála af hálfu framkvæmdavaldsins, hafi forgöngu um skipun nefndarinnar og skýrsla liggi fyrir eigi síðar en í árslok 1997.