Úttekt á stöðu sorphirðumála Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 585

1993–94. – 1063 ár frá stofnun Alþingis.

117. löggjafarþing. – 388 . mál.

585. Tillaga til þingsályktunar um úttekt og mat á stöðu sorphirðumála í landinu.

Flm.: Finnur Ingólfsson, Steingrímur Hermannsson, Ingibjörg Pálmadóttir,

Guðni Ágústsson, Jónas Hallgrímsson, Guðmundur Bjarnason,

Valgerður Sverrisdóttir.

Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að láta fara fram úttekt og mat á stöðu sorphirðumála í landinu. Tilgangur úttektarinnar verði m.a. að fá samanburð á þeim aðferðum sem notaðar eru til að farga sorpi hér á landi og í þeim löndum í kringum okkur sem talin eru fremst á þessu sviði. Við úttektina verði höfð náin samvinna við stærstu greinar atvinnulífsins á Íslandi. Markmiðið verði að setja Ísland í fremstu röð brautryðjendaþjóða í sorphirðumálum í heiminum.

Greinargerð.

Miklar framfarir í neysluvöruiðnaði um heim allan á 7. og 8. áratugnum, einkum í láglaunalöndum, leiddu af sér margföldun á úrgangsframleiðslu vestrænna þjóðfélaga. Umbúðaiðnaðurinn gerði kraftaverk í söluhvatningu, verð stórlækkuðu vegna tilkomu gerviefna, neyslan varð gengdarlaus, ruslið haugaðist upp.

Fjórar leiðir eru til að farga sorpi. Í fyrsta lagi endurvinnsla, í öðru lagi jarðgerð, í þriðja lagi brennsla og í fjórða lagi urðun. Þær tengjast hver annarri á margvíslegan hátt og enda hinar fyrri jafnan í þeirri síðastnefndu. Jarðgerð og brennsla eru þó í eðli sínu endurvinnsla því að við báðar þessar förgunaraðferðir verða til markaðssetjanlegar afurðir - mold við jarðgerð og orka til upphitunar við brennslu. Fljótt á litið virðist eðlilegt að endurvinna í hefðbundnum skilningi þess orðs öll nýtanleg efni úr sorpinu (málma, pappír, timbur, plast, hjólbarða og sum spilliefni), brenna því sem þá er eftir og urða að lokum öskuna.

Byggðasamlagið Sorpa var stofnað árið 1988 og hófst reksturinn árið 1991 en þá var ástandið í sorpmálum á höfuðborgarsvæðinu, og reyndar um landið allt, orðið óviðunandi. Eftir langar og harðar deilur um leiðir til úrbóta var ákveðið að fara þá leið að flokka til endurvinnslu eftir föngum og urða afganginn. En þrátt fyrir göfugan ásetning endurvinnur Sorpa þó einungis 11% af því sorpmagni sem henni berst. Til dæmis er þorrinn af öllum belgjum (hreinsuð strigalög) til að endurvinna hjólbarða fluttur til landsins á sama tíma og fyrirtækið urðar alla hjólbarða sem því berast.

Um það leyti sem Sorpa hóf rekstur sinn var þegar hafin í nágrannalöndum okkar öflug uppbygging í flokkunariðnaði. Margar þjóðir, eins og Þjóðverjar og Svíar, hertóku markaðinn og verðhrun varð á afurðum til endurvinnslu. Þannig hefur Sorpa fest miklar fjárhæðir í flokkunaraðstöðu til framleiðslu á vöru sem standa átti undir verulegum hluta tekna hennar og enginn vill nú kaupa.

Síðan ákveðið var að urða í Álfsnesi hefur margt tæknilegt komið fram í sorpvinnslu sem mælir eindregið gegn þessari förgunaraðferð, einkum eins og Sorpa framkvæmir hana. Raunar var margt í þeim vísindum þekkt þegar Sorpa var í burðarliðnum og má því spyrja hvers vegna þessir þættir voru ekki teknir til skoðunar áður en farið var af stað. Var urðinni valinn staður í Álfsnesi og látið í veðri vaka að þarna væri að verða bylting í sorphirðumálum þjóðarinnar. Aðrir telja þó að lítið hafi breyst nema að haugarnir í Gufunesi voru færðir úr augsýn því að fáir eiga leið um Álfsnesið.

Hin umdeilda urðunaraðferð Sorpu felst í að sorpinu er þjappað saman í 1 / 3 til 1 / 4 hluta af rúmmáli þess þegar það er laust, og síðan baggað líkt og hey áður en það er urðað. Stæðan í urð Sorpu í Álfsnesi er nokkru hærri en almennt gerist. Urðunartækni byggir á virkni örvera sem sjá um að lífrænn úrgangur rotni og timbur og pappír fúni. Þrefaldur til fjórfaldur þéttleiki baggastæðunnar ásamt óhóflegri þykkt hennar hindra að súrefni komist að efninu, en súrefni er forsenda fyrir að örverur geti lifað og starfað. Aðferð Sorpu minnkar því lífslíkur örveranna og dregur úr rothraðanum. Ársmeðalhitastig í stæðunni eru nálægt frostmarki og hægir það enn frekar á rotnuninni.

Plastefni þurfa útfjólublátt ljós til að brotna niður í óvirk efnasambönd. Sem dæmi má nefna að Reykjalundarrör brotna niður á tiltölulega skömmum tíma ofan jarðar en endast að eilífu ef þau eru grafin í jörð. Og til munu vera gerviefni sem tekur ofan jarðar yfir 300 þúsund ár að brotna niður til fulls. Jarðlagið ofan á urðinni er hin besta geislavörn og skýlir efstu lögum hennar, en á meira dýpi skýla efri lögin þeim neðri.

Fjarvera súrefnis og geislunar og lágt hitastig koma þannig í veg fyrir rotnun í Álfsnesi. Á Suðurlandi hafa heillegar vambir fundist í urð eftir tíu ár. Og jafnvel í mun hlýrri löndum en á Íslandi hafa pylsuendar, hamborgarar og lesanleg dagblöð komið upp úr urð eftir 40 ár. Ekki er vitað hversu miklu lengri rottíminn í Álfsnesi er vegna hinna sérstöku aðstæðna þar, en hann gæti verið margfaldur, jafnvel tugfaldur á við það sem upphaflega var gert ráð fyrir.

Ein helstu rök fyrir ákvörðun Sorpu um að urða voru að það væri sú förgunaraðferð sem hlífði ósonlaginu hvað best. Nú hafa breskir vísindamenn hins vegar fundið að gas frá rotnun í urð, sem hættulegt er ósonlaginu, sé þrisvar sinnum meira að magni til en gas frá stýrðri brennslu. Þar hefur enn ein forsenda fyrir aðferðafræði Sorpu brostið.

Stóraukin fræðsla almennings á undanförnum árum leiðir til að sorpmagnið minnkar. Rekstrarforsendur Sorpu fara því versnandi. Mótaðgerða er leitað í aukinni veltu og hefur fyrirtækið nú uppi áform um að flytja allt sorp af Suður- og Vesturlandi til urðunar í Álfsnesi. Fái Sorpa vilja sínum framgengt í þessu efni verður rúmmál stæðunnar sem byggist upp í Álfsnesi á næstu tíu árum 2,5 milljón rúmmetrar. Til að setja þessa tölu í samhengi má bera hana saman við Jökulfell, frystiflutningaskip Samskipa, sem lestar 5.000 rúmmetra. Stæðan mundi fylla skipið 500 sinnum á tímabilinu - 50 sinnum á ári eða einu sinni í hverri viku - og hefði sorpinu þó verið þjappað saman í 1 / 3 til 1 / 4 hluta af upphaflegu rúmmáli þess.

Sorpa hefir fordæmisgildi. Önnur sveitarfélög trúa að sú aðferð, sem þar er viðhöfð, sé sú besta. Hafa sum þeirra þegar farið að dæmi Sorpu, en önnur undirbúa áþekkar aðgerðir. Þó fer ekki fram hjá neinum að Sorpa á í miklum erfiðleikum, jafnt tæknilegum sem fjárhagslegum, og er fyrirsjáanlegt að þeir muni aukast til muna á næstu árum. Það er því alvarlegt ef mörg sveitarfélög fara að dæmi Sorpu og festa miklar fjárhæðir í úreltri förgunaraðferð sem auk þess er í hugmyndafræðilegri kreppu.

Mikill hraði er í þróun sorpmála á Vesturlöndum og hafa umtalsverðar nýjungar komið fram á þeim árum sem Sorpa hefir starfað. Fyrirtækið tileinkar sér ekki þessar nýjungar. Með tilliti til mikillar gagnrýni á starfsemi Sorpu að undanförnu og í ljósi þess að fyrirtækið gegnir brautryðjandahlutverki og er fyrirmynd annarra í þessum málum hér á landi er mjög aðkallandi áður en lengra er haldið að fram fari ítarleg úttekt og raunhæft mat á núverandi stöðu sorphirðumála í landinu.