Aðskilnaður ríkis og kirkju Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 808

1995–96. – 1065 ár frá stofnun Alþingis.

120. löggjafarþing. – 472 . mál.

808. Tillaga til þingsályktunar um aðskilnað ríkis og kirkju.

Flm.: Ásta R. Jóhannesdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir.

Alþingi ályktar að fela kirkjumálaráðherra að skipa nefnd sem hafi það verkefni að endurskoða núverandi kirkjuskipan landsins. Verkefni nefndarinnar verði að endurskoða samband ríkis og kirkju og kanna kosti þess og galla að auka sjálfstæði og ábyrgð kirkjunnar þannig að hún verði skilin frá ríkisrekstrinum. Skýrsla nefndarinnar verði lögð fyrir Alþingi á haustþingi 1997.

Greinargerð.

Umræðan um aðskilnað ríkis og kirkju hefur verið mikil í nágrannalöndum okkar og einnig aukist til muna á Íslandi hin síðari ár. Umræðan hefur jöfnum höndum beinst að réttindum einstaklinga og safnaða utan þjóðkirkjunnar og að stöðu þjóðkirkjunnar sjálfrar. Hugmyndinni um endurskoðun tengsla ríkis og kirkju hefur vaxið fiskur um hrygg meðal kennimanna kirkjunnar sjálfrar. Flestir eru sammála um mikilvægi þess að viðhalda menningarlegum og siðferðilegum áhrifum kristinnar kenningar á íslenskt þjóðfélag og að sjálfstæði kirkjunnar verði sem mest. Menn greinir hins vegar á um hvort og með hvaða hætti tengslum ríkis og kirkju verði viðhaldið.

Í sögulegu sambandi má rekja tengsl ríkis og kirkju á Íslandi allt til þess tíma að kristni var lögtekin á Alþingi við Öxará árið eitt þúsund þegar Þorgeir Ljósvetningagoði úrskurðaði að „allir menn skyldu kristnir vera og skírn taka“ og að allir landsmenn „hafi ein lög og einn sið“. Við siðbót varð konungsvaldið hluti af kirkjustjórninni en prestar kirkjunnar og biskupar héldu þó töluverðu sjálfstæði í málefnum kirkjunnar. Ríkisfyrirkomulagið, þar sem ríki og kirkja eru eitt og kirkjan hefur ekkert sjálfstæði en þarf að bera jafnt fjármál og skipulagsmál sem andleg málefni undir veraldlegt vald, komst á í byrjun 18. aldar og hélst allt fram á seinni hluta 19. aldarinnar. Tengsl ríkis og kirkju í þeirri mynd sem við nú búum við voru formlega staðfest í stjórnarskránni árið 1874. Í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands frá árinu 1944 er mælt fyrir um að hin evangelísk-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og að ríkisvaldið skuli að því leyti styðja hana og vernda.

Núverandi kirkjuskipan byggir á VI. kafla stjórnarskrárinnar, en í 62. gr. segir: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“

Ekki hefur verið skilgreint hvað felst í áskilnaði ákvæðisins um stuðning og vernd ríkisvaldsins. Stuðningur ríkisvaldsins hefur hins vegar birst í því að hin evangelísk-lúterska kirkja nýtur lögverndar, svo og í ákveðnum efnahagslegum réttindum umfram önnur trúfélög. Trúfrelsi telst vera meðal allra mikilvægustu borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda hvers lýðræðisríkis. Lögvernduð sérstaða eins trúarsafnaðar umfram aðra raska eðlilegu jafnvægi í skoðanamyndun fólks, sérstaklega efnahagslegi þátturinn. Efnahagsleg forréttindi eins trúarsafnaðar samræmist ekki nútímaskilningi á trúfrelsi. Spyrja má hvort slíkt fyrirkomulag sé brot á hinum mikilvægu mannréttindum sem felast í réttinum til trúfrelsis. Kanna þarf hvort ekki er rétt að afnema 62. gr. stjórnarskrárinnar og skipa ákvæðum 63. og 64. gr. meðal annarra almennra mannréttinda.

Ljóst er að samfélagið hefur breyst mikið frá því að núverandi fyrirkomulag kirkjunnar var formlega staðfest og hlutverk kirkjunnar er allt annað í dag en það var árið 1874. Þá gegndi hún veraldlegu þjónustuhlutverki sem aðrar stofnanir hafa tekið við, svo sem heilsugæslustofnanir, menntastofnanir, Hagstofa Íslands o.fl. Félagsráðgjafar, sálfræðingar, læknar og lögfræðingar vinna því störf sem áður voru að miklu leyti unnin af kirkjunnar mönnum. Með gjörólíku samfélagsformi má búast við að skoðanir manna fari ekki eins saman og áður þegar þjóðfélagið var einhæfara. Með sífellt fjölbreyttara þjóðfélagi og auknum samskiptum við aðrar þjóðir má gera ráð fyrir að lífsskoðanir og skoðanir á trúarbrögðum almennt séu margþættari. Því er ekki óeðlilegt að yfirburðastaða og lögvernduð forréttindi kirkjunnar brjóti í bága við réttarvitund almennings og búast má við að þessi skilningur á stöðu kirkjunnar aukist í framtíðinni. Þá hefur einhæf og þröngsýn siðfræði- og trúarbragðakennsla í grunnskólum landsins vakið óánægju meðal margra.

Umræðan um breytt hlutverk kirkjunnar í sífellt flóknara þjóðfélagi hefur verið lifandi innan kirkjunnar sjálfrar. Hugmyndin um aukið sjálfstæði kirkjunnar hefur átt sér marga fylgismenn sem telja að það leiði til öflugri og skilvirkari kirkju. Taka má undir þessar hugmyndir. Eðlilegt er að kannaðir verði kostir þess og gallar að kirkjan verði sjálfstæð, ráði sjálf sinni sóknarskipan, prestakallaskipan og skipan prófastsdæma og hvort afnema beri þau sérréttindi sem kirkjan býr nú við og hún verði fjárhagslega óháð ríkisvaldinu. Kirkjunnar menn hafa sjálfir kallað eftir auknu sjálfstæði og ábyrgð kirkjunnar. Ekki er óeðlilegt að auknu sjálfsforræði kirkjunnar fylgi einnig fjárhagslegt sjálfstæði og full ábyrgð á fjárhagslegum málefnum kirkjunnar, þannig að hún verði skilin frá ríkisrekstrinum. Gera má ráð fyrir að sjálfstæð og fjárhagslega óháð kirkja leiði til aukinnar virðingar og sterkari stöðu meðal almennings. Undanfarin missiri hefur borið á því að kirkjan hafi verið að missa tiltrú almennings. Hún hefur sætt gagnrýni sem beinist að athöfnum einstakra presta og einstökum málefnum eins og hvar ákvarðanir skulir teknar, óljósu stjórnskipulagi o.s.frv. Gagnrýnin, sem er ein birtingarmynd þessa trúnaðarbrests milli fólksins og kirkjunnar, kallar á nauðsyn þess að endurskoðuð verði tengsl ríkis og kirkju. Hin hliðin og sú sem snýr beint að kirkjunni er að líta á gagnrýnina sem skilaboð frá umhverfinu um að kirkjan þurfi að endurskoða sín innri málefni svo að hún megi ávinna sér traust og trúverðugleika.

Flutningsmenn leggja til að nefndinni verði falið að gera úttekt á greiðslum hins opinbera til kirkjunnar með hliðsjón af samkomulagi milli kirkjunnar og ríkisvaldsins frá 1907 og athuga skattfríðindi og önnur hlunnindi þjóna kirkjunnar, svo og önnur fjárhagsleg atriði. Þá verði núverandi fyrirkomulag á innheimtu sóknargjalda endurskoðað og athugaðar þær leiðir sem til greina koma varðandi framtíðarskipan innheimtumála. Í því sambandi verði sérstaklega hugað að fjárheimtu ríkisins á hendur þeim mönnum sem standa utan safnaða. Við skipun í nefndina er eðlilegt að fyrir utan fulltrúa ríkisvaldsins og þjóðkirkjunnar verði leitað til þeirra samtaka sem látið hafa sig málið varða, t.d. SARK, samtaka um aðskilnað ríkis og kirkju, og Siðmenntar, áhugahóps um mannrækt og trúfrelsi.