Landsbókasafn – Háskólabókasafn Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 614

1996–97. – 1066 ár frá stofnun Alþingis.

121. löggjafarþing. – 342 . mál.

614. Tillaga til þingsályktunar um þjónustu Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns.

Flm.: Össur Skarphéðinsson, Lúðvík Bergvinsson,

Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Svanfríður Jónasdóttir,

Rannveig Guðmundsdóttir.

Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að efla þjónustu Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns, meðal annars með því að rýmka afgreiðslutíma safnsins og auka þannig möguleika háskólastúdenta, fræðimanna og annarra notenda á að hagnýta sér hin einstæðu gögn og aðstöðu stofnunarinnar.

Greinargerð.

Öflugt þjóðbókasafn er einn af hornsteinum öflugrar menntunar. Enginn sem nasasjón hefur af akademísku námi gengur þess dulinn að ríkulegur aðgangur að sérhæfðu bókasafni er í senn forsenda þess að fræðimenn nái árangri í rannsóknum og að námsmenn á háskólastigi nái að þróa með sér sjálfstæð vinnubrögð og sköpunarþrótt. Bygging Þjóðarbókhlöðu var því stórvirki sem markaði ekki aðeins tímamót í sögu Landsbókasafns Íslands og Háskólabókasafns heldur einnig í sögu menntunar og rannsókna á Íslandi.

Upphaf hennar má rekja allt aftur til ársins 1957 þegar Alþingi ályktaði að sameina bæri söfnin tvö. Níu árum síðar mælti nefnd, sem átti að fylgja málinu eftir, með því að byggt yrði sérstakt bókasafnshús í nágrenni Háskólans. Árið 1970 ályktaði Alþingi að í tilefni af ellefu hundruð ára afmæli Íslandsbyggðar árið 1974 skyldi reist Þjóðarbókhlaða. Fjármagns til byggingarinnar var aflað með sérstökum lögum sem Alþingi setti árið 1989. Bygging bókhlöðunnar gekk þó vonum seinna og mætti á köflum bágum skilningi ríkisstjórna, sem seildust stundum furðu djarft í hina mörkuðu tekjustofna safnsins. Þegar hillti undir að bókhlaðan yrði tekin í notkun lagði fyrri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar fram frumvarp, sem varð að lögum á vormánuðum ársins 1994, þar sem Landsbókasafn Íslands og Háskólabókasafnið voru sameinuð í eina sjálfstæða háskólastofnun í hinni nýju og glæsilegu byggingu.

Samkvæmt lögunum lýtur stofnunin sérstakri stjórn en heyrir stjórnarfarslega undir menntamálaráðherra þannig að hin endanlega ábyrgð á rekstri Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns hvílir á herðum hans.

Markmið Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns.

Lögin, nr. 71 frá 11. maí 1994, gefa jafnt háskólastúdentum sem fræðimönnum innan og utan Háskólans tilefni til mikilla væntinga um starfsemi hins nýja bókasafns. Þau kveða á um að safnið skuli í senn vera þjóðbókasafn og bókasafn Háskóla Íslands. Í þeim ákvæðum laganna sem lúta að tilgangi safnsins er hlutverkum þess lýst í átján töluliðum og skulu meðal annars vera:

- að viða að sér gögnum í prentuðu formi eða á öðrum miðlum og búa þau í hendur notendum,

- að varðveita handritasöfn þau sem stofnað hefur verið til og vinna að frekari söfnun handrita,

- að gefa safngestum kost á vinnuaðstöðu og greiðum aðgangi að safngögnum,

- að halda uppi fjölþættri upplýsingaþjónustu,

- að sinna þörfum kennslu og rannsóknarstarfsemi í Háskóla Íslands,

- að veita bókasafns- og upplýsingaþjónustu í þágu atvinnuvega, stjórnsýslu og rannsókna.

Tæknilega er hin nýja bygging frábærlega vel úr garði gerð og hin nýja háskólastofnun á af þeim sökum að vera fyllilega fær um að standa undir þeim væntingum sem henni tengjast hvort heldur er varðandi nám eða fræðistörf.

Aðstaða til fræðimennsku.

Aðstaða til fræðirannsókna er einstök innan hinnar nýju stofnunar. Hvergi í heiminum eru dregin saman jafn ríkuleg gögn um íslenska menningu síðustu alda og í fórum hennar. Í handritadeild safnsins er að finna tugi þúsunda handrita, skráðra og óskráðra. Fátt er að vísu skinnbóka, enda slík handrit aðallega varðveitt í stofnunum Árna Magnússonar hér heima og í Kaupmannahöfn. Þó er á annað hundrað skinnblaða geymt í safninu, sum að líkindum elsta ritað mál sem varðveist hefur hér á landi og gætu verið frá því um 1100. Obbi rita handritadeildarinnar eru hins vegar íslensk pappírshandrit frá síðustu öldum. Hin elstu eru frá lokum 16. aldar en fjöldi þeirra eykst eftir því sem nær dregur nútímanum, margfaldast á 18. öld og enn frekar á 19. öldinni.

Á þjóðdeild safnsins er svo að finna langstærsta safn prentaðra rita sem gefin hafa verið út á íslensku og þar er hægt að skoða langflestar bækur og ritlinga sem hér hafa verið gefin út. Stór hluti menningarlegrar arfleifðar síðustu alda er því varðveittur í þessum deildum hins nýja safns. Sérstakir lestrarsalir vel búnir tækjum og tölvum standa opnir öllum fræðimönnum og háskólastúdentum sem vilja notfæra sér þessi viðamiklu gögn. Kórónan á aðstöðunni er svo einstaklega þjónustulundað og velmenntað starfsfólk sem á ósmáan þátt í að skapa ákjósanlegt vinnuumhverfi. Í hnotskurn má því fullyrða að þessi rannsóknaraðstaða eigi sér ekki hliðstæðu annars staðar og gefi í tæknilegum efnum engu eftir samsvarandi stofnunum í nýjustu háskólum erlendis.

Námsaðstaða háskólastúdenta.

Það má fullyrða að bókhlaðan er ómetanleg stoð fyrir námsmenn á háskólastigi eins og aðsókn þeirra að safninu ber órækan vott um. Hinum einstöku heimildum og aðstöðu í tengslum við þjóðleg fræði er þegar búið að lýsa. Á öðrum sviðum vísinda á safnið heldur engan sinn líka hér á landi. Í því er að finna alls um 800 þúsund bókatitla og einnig berast því um 2.800 titlar tímarita um vísindaleg efni á hverju ári. Mestallur bókakostur safnsins, auk nokkurra minni safna óskyldra stofnana, er jafnframt skráður í Gegni, tölvuvæddan gagnagrunn sem gerir kleift að kanna nauðsynlegar heimildir og leita þær uppi á örskoti. Annar gagnagrunnur, Greinir, sem geymir yfirlit greina í íslenskum tímaritum er einnig kominn langt áleiðis og gegnir mikilvægu hlutverki fyrir jafnt fræðimenn sem háskólastúdenta, ekki síst þá er vinna að rannsóknarverkefnum eða lokaritgerðum.

Aðgangur að nútímalegum ritakosti er vitaskuld óhjákvæmileg forsenda þess að fólk í ströngu háskólanámi standist kröfur nútímans um hæfni og þekkingu. Heimildir safnsins eru því sérhverjum háskólastúdent ómissandi hjálp í námi sínu, ekki síst þeim sem eru komnir í framhaldsnám af einhverju tagi, þar sem sjálfstæð vinnubrögð og skapandi frumkvæði ráða úrslitum. Hvorugt er hægt að þroska án ríkulegs aðgangs að sérhæfðu ritasafni.

Góðu heilli er því safnið að verulegu marki sniðið sérstaklega að þörfum háskólastúdenta. Á efri hæðum bókhlöðunnar skiptast á lessæti og spildur með bókahillum, þar sem beinn aðgangur er að ritakostinum. Í safninu er jafnframt að finna hundrað tölvur til notkunar fyrir háskólastúdenta og aðra safngesti. Gervallur tölvukosturinn er tengdur í net og sérhver tölva veitir aðgang að Gegni, Greini, öllum geisladiskum (CD-ROM) safnsins, ritvinnslu og öðrum notendahugbúnaði. Það má því fullyrða að tæknilega er safninu ekkert að vanbúnaði til að örva háskólastúdenta til dáða á akri náms og rannsókna.

Sjálfstæðir fræðimenn.

Eitt af aðaleinkennum hinnar séríslensku fræðahefðar er mikilvægi sjálfstæðra fræðimanna sem hvorki tengjast akademískum stofnunum né hafa að öllu leyti viðurværi sitt af fræðimennsku. Framlag þeirra til ávöxtunar á menningararfinum, sem áratugum og öldum saman var fólginn í hirslum fyrirrennara Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafnsins, er ómetanlegt. Raunar má segja að safnið sé að verulegu leyti til fyrir atbeina slíkra manna því stór hluti af eldri heimildum þess er úr fórum frumkvöðla á borð við Gísla Konráðsson og Sighvat Borgfirðing.

Sammerkt með flestum þeirra sem kalla má sjálfstæða fræðimenn er að stærstan hluta fræðaferils síns iðka þeir rannsóknir utan hefðbundins vinnutíma. Þegar brauðstriti dagsins sleppir rennur upp nýr vinnudagur hjá slíkum mönnum, þegar þeir setjast við upplýsingabrunna safna á borð við Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafnið og rýna í heimildir liðinna tíma. Afrakstur fræðaþula af þessum toga, grúskaranna, og framlag þeirra við að flytja til almennings hvers konar vitneskju úr fortíðinni, sem ella lægi áfram gleymd og grafin, er ekki hægt að meta til fjár. Það hefur verið og verður ætíð ómetanlegt. Frá seinni áratugum má nefna rit fjölmargra fræðimanna af þessum toga, en dæmi sem flestir þekkja eru verk manna á borð við Lúðvík Kristjánsson og Gils Guðmundsson og frá allra síðustu árum má nefna Guðjón Friðriksson sem gott dæmi um höfund sem hóf ritferil sinn í þessum hópi.

Þessum einstæða hópi fræðimanna, sem fyrst og fremst stunda rannsóknir sínar utan hefðbundins vinnutíma, ber stjórnvöldum skylda til að skapa aðstöðu til að hagnýta þau gögn og aðstöðu sem er að finna í bókhlöðu allrar þjóðarinnar.

Svar stjórnvalda: - afgreiðslutíminn styttur!

Hér hefur verið rækilega rakið að af með tilliti til heimilda og tæknilegs búnaðar á Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn ekki sinn líka. Stofnuninni ætti því ekki að vera neitt að vanbúnaði til að standa með miklum sóma undir þeim ríkulegu væntingum sem skapaðar voru með lögunum frá 1994, og opnun bókhlöðunnar 1. desember 1996. Því marki verður hins vegar aldrei náð nema notendur hafi fullnægjandi aðgang að stofnuninni. Svo er fráleitt í dag.

Rekstrarfé bókhlöðunnar er skorið svo við nögl að safnið er lokað meginhluta sólarhringsins. Reglulegur afgreiðslutími meðan annir Háskólans standa yfir er mánudaga til föstudaga frá kl. 8.15 til kl. 19.00 nema hvað lokað er kl. 17.00 á föstudögum. Á laugardögum er safnið opið frá kl. 10.00–17.00, en á sunnudögum er það einfaldlega lokað all-an daginn. Samtals er því Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn opið tæpa 59 tíma á viku.

Það liggur því í augum uppi að tveir mikilvægir notendahópar, háskólastúdentar og sjálfstæðir fræðimenn, hafa alls ekki nægan aðgang að heimildum og búnaði safnsins. Háskólastúdentar hafa ítrekað kvartað yfir þessu ástandi. Umvandanir þeirra bera satt að segja vott um meiri ábyrgðartilfinningu en gætir hjá stjórnvöldum í þessu efni. Þeir gera sér bersýnilega betri grein en yfirvöld menntamála fyrir þeirri staðreynd að hvarvetna er nú vaxandi áhersla lögð á sjálfstæðar rannsóknir sem hluta háskólanáms og æ fleiri kannanir hníga að því að skapandi vinna af slíkum toga sé best fallin til að þroska með fólki sjálfstæða hugsun, sköpunarþrótt og frumkvæði. Er líklegt að það takist ef önnum kafnir háskólastúdentar hafa ekki nægan aðgang að ómetanlegum gögnum og vinnuumhverfi eina háskólabókasafns landsins?

Það er raunar sérlega athyglisvert að obbinn af afgreiðslutíma safnsins fellur á þann hluta vinnudagsins þegar háskólastúdentar sækja fyrirlestra og verklega tíma. Þar að auki má fullyrða að í einstökum skorum eru kröfur um tímasókn slíkar að stúdentar í fullu námi hafa afar lítið tóm til að notfæra sér möguleika bókhlöðunnar.

Þess má geta að stjórnvöld hafa ítrekað gert lítið úr kvörtunum stúdenta með því að benda á að lesstofur á háskólasvæðinu séu opnar lengur en Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafnið. Slíkar staðhæfingar eru byggðar á sorglegri fáfræði um hvernig nám á háskólastigi gengur fyrir sig undir lok tuttugustu aldarinnar, og hvers konar gögn eru nauðsynleg til að örva sjálfstæð vinnubrögð og skapandi hugsun. Til þess þarf margbrotnari búnað en skrifborð og stól í lesstofu, eins og hinn flókni og vandaði búnaður bókhlöðunnar ber auðvitað gleggstan vott um.

Af sjónarhóli sjálfstæðra fræðimanna er sömuleiðis ljóst að afgreiðslutími safnsins hentar þeim engan veginn. Hann fellur að mestu saman við hinn hefðbundna vinnudag. Þeir sem afla sér farborða með öðru en fræðistörfum, en sinna eigi að síður mikilvægum rannnsóknum í hjáverkum, eiga því erfitt með að nýta sér heimildakost og aðstöðu safnsins.

Háskólastúdentar lögðu áherslu á óskir sínar um lengri afgreiðslutíma stofnunarinnar með því að bjóðast til að standa tímabundið straum af kostnaði við hann. Þeir efndu til velheppnaðrar söfnunar meðal almennings en stjórnvöld daufheyrðust við bónum þeirra. Einu sjáanlegu viðbrögð af hálfu stjórnvalda eru raunar einstaklega eftirtektarverð. Björn Bjarnason menntamálaráðherra gat þess í svari við fyrirspurn Lúðvíks Bergvinssonar á Alþingi, 28. maí á síðasta ári, að afgreiðslutími safnsins næmi alls tæplega 61 klukkustund á viku að vetrinum. Núna er afgreiðslutíminn hins vegar aðeins tæpar 59 stundir.

Stjórnvöld hafa með öðrum orðum svarað háskólastúdentum með því að stytta enn þjónustutíma safnsins!

Ísland er eftirbátur annarra.

Menntamálaráðuneytið undirbjó svar ráðherrans við fyrirspurn Lúðvíks Bergvinssonar með því að afla upplýsinga um afgreiðslutíma bókasafna á Norðurlöndunum sem ráðuneytið taldi samsvarandi Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafninu. Þær upplýsingar eru birtar í fylgiskjali. Á grundvelli þeirra má reikna út hversu margar stundir háskólabókasöfn á Norðurlöndum hafa að meðaltali opið í viku hverri meðan skólastarfið er í fullum gangi. Það er rétt að taka fram að háskólastúdentar hafa bent á að hæpið sé að telja sum safnanna sambærileg við Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafnið. Sömuleiðis skortir mikilvæg dönsk háskólabókasöfn í upptalninguna en eins og kemur fram í fylgiskjalinu sker Danmörk sig frá öðrum Norðurlöndum. Útreikningur á meðaltölum leiðir eftirfarandi í ljós:

Bókasöfn/land

Afgreiðslutími klst./viku

Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn

58,75

Finnland

69,00

Noregur

64,57

Svíþjóð

64,57

Danmörk

45,00

Samkvæmt þessu er afgreiðslutími íslenska safnsins talsvert skemmri en meðaltalið fyrir þrjú Norðurlandanna. Einungis Danir hafa skemmri afgreiðslutíma að meðaltali í söfnum sínum en rétt er þó að undirstrika að miðstöð Konunglega bókasafnsins, sem í Danmörku gegnir svipuðu hlutverki og Þjóðarbókhlaðan hérlendis, hefur talsvert lengri afgreiðslutíma að vetrinum, eða 65 stundir á viku. Þegar öll söfnin sem talin eru í fylgiskjalinu eru borin saman kemur í ljós að af nítján söfnum hafa alls tólf lengri afgreiðslutíma en Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafnið. Aðeins sjö hafa opið skemur. Ef íslenska safnið er borið saman við þau söfn sem eru einnig þjóðbókasöfn eða miðstöðvar stórra háskólabókasafna er einnig ljóst að það stendur jafnfætis fæstum hinna hvað afgreiðslutíma varðar. Niðurstaðan er því sú að í þessu efni nær Ísland ekki máli miðað við önnur Norðurlönd.

Öflug menntun er hornsteinn framtíðarinnar. Öflugt þjóðbókasafn er einn af hornsteinum öflugrar menntunar. Þjóðbókasafn er ekki öflugt sé það lokað þeim sem það á að efla. Illu heilli hafa stjórnvöld ekki sinnt óskum um að styrkja þjónustu safnsins með því að rýmka afgreiðslutíma þess. Þvert á móti hafa þau stytt hann. Þess vegna er þessi þingsályktunartillaga flutt.

Þingsályktunartillagan og greinargerðin voru unnin á tölvu í lestrarsal handritadeildar Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafnsins þar sem öll nauðsynleg gögn var jafnframt að finna.

Fylgiskjal.

Opnunartími bókasafna á háskólastigi á Norðurlöndunum.

Vetur

Sumar

Finnland

Universitetsbiblioteket i Helsingfors (líka þjóðbókasafn)

75

54

Tekniska Högskolans Bibliotek

77

42

Åbo Akademis Bibiliotek - Huvudbiblioteket

55

Noregur

Universitetsbiblioteket i Oslo (jafnframt þjóðbókasafn)

56

Universitetsbiblioteket i Tromsö

59–61

Vetur

Sumar

Svíþjóð

Kungliga Biblioteket

63

59

Göteborgs Universitetsbibliotek

- Centralbiblioteket

66

- Ekonomiska biblioteket

56

- Kurs- och tidningsbiblioteket

79

Stockholms Universitetsbibliotek - Aðalsafn

64

Uppsala Universitetsbibliotek

54–70

60

Lunds Universitetsbibliotek

59–63

Danmörk

Det kongelige Bibliotek

- Slotsholmen

65

59

- Amager

35

- Frederiksberg

35

Roskilde

45

30