Athugun á hagkvæmni og umhverfisáhrifum vegna orkusparnaðar í álframleiðslu Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 853

153. löggjafarþing 2022–2023.

Þingskjal 853 - 583. mál.

Tillaga til þingsályktunar um athugun á hagkvæmni og umhverfisáhrifum vegna orkusparnaðar í álframleiðslu.

Flm.: René Biasone, Orri Páll Jóhannsson.

Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að gera athugun á hagkvæmni og umhverfisáhrifum orkusparnaðar sem hlytist af endurvinnslu áls í stað frumvinnslu þess.

Greinargerð.

Álframleiðsla á Íslandi nýtir allt að 80% þess rafmagns sem framleitt er hér á landi. Ígrunda þarf þau sjónarmið sem liggja að baki nýtingu þeirrar orku sem þegar er framleidd með tilliti til forgangsröðunar og sparnaðar. Talið er að ná megi fram allt að 95% orkusparnaði með því að færa framleiðsluna frá bræðslu súráls yfir í endurvinnslu á áli, án þess að draga úr framleiðslunni í tonnum talið. Sá ávinningur sem hlýst af slíkum sparnaði í orkunotkun álvera myndi duga íslensku samfélagi fyrir orku til langs frama.

Samkvæmt heimildum Alþjóðaálstofnunarinnar (e. International Aluminium Institute) er um 75% af öllu áli sem framleitt hefur verið í heiminum enn í notkun en ál hefur einna hæst endurvinnsluhlutfall nytjamálma. Við endurvinnslu tapast lítið af eiginleikum þess sem gerir ál að ákjósanlegum kosti til endurvinnslu. Endurunnið ál nýtist við framleiðslu bíla og flugvéla, klæðninga fyrir hús, t.d. bárujárn, tölvur og margt fleira. Endurvinnsla áls er því bæði orkusparandi og verðmætaskapandi.

Það er tillaga þeirra sem að þessari þingsályktun standa að umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra geri athugun á hagkvæmni og umhverfisáhrifum vegna orkusparnaðar sem kann að hljótast af umskiptum í álframleiðslu frá frumvinnslu til endurvinnslu og hvaða hvata stjórnvöld geti sett á fót til að auðvelda umbreytinguna.

Orkunotkun vegna framleiðslu á áli á Íslandi hefur lægra kolefnisspor í samanburði við sambærilega vinnslu eða endurvinnslu erlendis. Það kemur til af mismunandi orkugjöfum við bræðslu eða endurbræðslu. Rúmlega 56% álbræðslna á heimsvísu eru knúnar áfram með orku frá kolaverum, 10% með orku frá brennslu jarðgass, 1% frá kjarnorkuverum og rúm 33% frá vatnsafli og öðrum endurnýjanlegum orkugjöfum samkvæmt heimildum Alþjóðaálstofnunarinnar. Rétt er að halda til haga að það á aðeins við um orkuframleiðslu til álbræðslu en ekki vinnsluna sjálfa. Þá er flúormengun víða vandamál í nálægð við álver og mengun sem hlýst af öðrum úrgangi frá álverum, m.a. álgjall, fóðringar og eldföst efni, stálsandur og kerbrot (e. spent potlinging). Kerbrot eru flokkuð sem mengandi spilliefni og eru þau í dag urðuð í svokölluðum flæðigryfjum við strendur Íslands, iðulega í návígi við álverin sjálf. Um 18–20 þúsund tonn af kerbrotum eru urðuð ár hvert. Meðal þeirra efna sem losnað geta vegna urðunar kerbrota er sýaníð sem er eitrað flestum dýrum ef styrkur þess er yfir ákveðnum mörkum og getur safnast fyrir í setlögum á hafsbotni. Það á líka við um þungmálma sem losna við framleiðsluna, svo sem blý og kvikasilfur, sem safnast geta fyrir í vefjum sjávarlífvera. Vöktun er með viðmiðunarmörkum þessara efna frá flæðigryfjum en mikilvægt er að finna aðrar og sjálfbærari leiðir til langframa en urðun.

Þá er mikilvægt að horfa á framleiðsluferlið í heild sinni. Álframleiðsla á Íslandi byggist fyrst og fremst á bræðslu súráls. Framleiðslan er því háð innflutningi á súráli sem unnið er úr málmgrýtinu báxíti, sem er fyrst og fremst að finna í hitabeltislöndum og er því flutt hingað til lands um langan veg. Víða gengur slík námuvinnsla nærri umhverfinu með tilheyrandi áhrifum á lífríki og líffræðilegan fjölbreytileika á vinnslusvæðum. Afleidd áhrif álbræðslu hér á landi ná því langt út fyrir landamæri Íslands. Endurvinnsla áls á heimsvísu hefur vaxið og hafa nokkur lönd fært sig alfarið eða að stórum hluta yfir í endurvinnslu á áli. Sá galli er þó á gjöf Njarðar að á sama tíma er orkan sem er notuð til að endurvinna málma víða í heiminum bæði dýrari en gerist hér á landi og úr óendurnýjanlegum orkugjöfum, sbr. ofangreint. Því hefur endurvinnsla víða erlendis meira kolefnisspor en ella, þó sparist mikil orka.

Þrátt fyrir að íslenskur áliðnaður sé hluti af ETS-kerfinu um losunarheimildir, ætti það ekki koma í veg fyrir að greinin leggi sitt af mörkum til að bæta orkunýtingu og orkusparnað. Það er álframleiðendum í hag að spara orku, það er stjórnvöldum, almenningi og íslenskri náttúru í hag sömuleiðis. Auðvelt er að fara stórum orðum um mikilvægi aukinnar orkuframleiðslu vegna þeirra orkuskipta sem við stöndum frammi fyrir sem þjóðfélag. Mikilvægara en nokkru sinni er að gæta að jafnvægi milli náttúrunytja og náttúruverndar. Orkubúskapur næstu áratuga þarf að snúast um orkusparnað og aukna áherslu á hringrásarhagkerfið. Til lengri tíma þarf orkustefna Íslands að byggjast að öllu leyti á þessum þáttum þar sem orka landsins er nýtt til að byggja upp grænt samfélag með bættri nýtingu umfram aukna framleiðslu á raforku.