Könnun á jarðvarma, jarðsjó og ferskvatni á Vesturlandi Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 65

1988. – 1058 ár frá stofnun Alþingis.

111. löggjafarþing. – 63 . mál.

Sþ.

65. Tillaga til þingsályktunar um könnun á jarðvarma, jarðsjó og ferskvatni á Vesturlandi.

Flm.: Friðjón Þórðarson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fram fara samræmda könnun á jarðvarma, jarðsjó og fersku vatni á Vesturlandi í samvinnu við sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila.

Markmið slíkrar könnunar verði að safna upplýsingum um forða af heitu og köldu vatni og jarðsjó er hagnýta megi m.a. í þágu fiskeldis til eflingar byggðar og búsetu á Vesturlandi.

Greinargerð.

Tillaga þessi hefur tvívegis áður verið flutt. Á 109. löggjafarþingi voru flutningsmenn Friðjón Þórðarson, Valdimar Indriðason og Sturla Böðvarsson. Tími vannst ekki til að fjalla um málið á því þingi. Í fyrra, á 110. löggjafarþingi, var tillagan endurflutt, en varð ekki útrædd. Hún er því endurflutt nú með þeirri breytingu að jarðsjó er bætt við þar sem Orkustofnun leggur nú mikla áherslu á rannsóknir varðandi vinnslu jarðsjávar. Greinargerð er nokkuð breytt í samræmi við framþróun mála og fylgiskjöl eru nú bréf og greinargerð Orkustofnunar frá október 1988 sem hafa að geyma nýjustu viðhorf í þessum efnum.

Alkunna er að á síðustu áratugum hafa orðið miklar breytingar á byggð og búsetu manna hér á landi. Fólki hefur fækkað í sveitum en fjölgað í þéttbýli. Meginstraumurinn hefur stefnt utan af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins á suðvesturhorni landsins. Nýjustu upplýsingar og spár benda til þess að þessi byggðaröskun haldi áfram. Að sumu leyti er að sjálfsögðu um eðlilega þróun að ræða þegar afskekkt býli eða byggðarlög fara í eyði og fólkið flytur til staða sem bjóða upp á betri afkomu og léttari lífsbaráttu. En þegar slík þróun snýst upp í alvarlega og óeðlilega röskun eða eyðingu lífvænlegra byggða landsins verður að horfast í augu við þann vanda og leita einhverra úrræða. Um þessar mundir, þegar kvótareglur sníða mönnum þröngan stakk til sjávar og sveita svo að mörgum þykir hart við að búa, eru ríkar ástæður til þess að kanna ný

viðhorf til úrbóta. Oft er rætt um nauðsyn þess að gera atvinnulífið fjölbreyttara í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins og efla hag þjóðarbúsins. Til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að þekkja landið sem best, náttúru þess, verðmæti og möguleika til landnýtingar. Margt er lítt kannað í þessum efnum og víða skortir frumrannsóknir. En brýnt er að slíkum rannsóknum verði flýtt eftir föngum svo að ljósara megi verða hverra kosta er völ. Sú tillaga, sem hér er flutt, fjallar um könnun á jarðvarma, jarðsjó og fersku vatni á Vesturlandi, frá Hvalfjarðarbotni í Gilsfjarðarbotn, er hagnýta megi til fiskeldis og á annan hátt til eflingar byggðar og búsetu í Vesturlandskjördæmi.

Það sem hér fer á eftir er m.a. byggt á heimildum frá Orkustofnun og öðrum upplýsingum sem tiltækar eru.

Til fiskeldis þarf vatn sem er hreint og ómengað, ferskt eða salt. Vegna hita vatns og sjávar á Íslandi getur þurft heitt vatn úr jörð til að fiskeldi verði arðbært. Ferskvatn og jarðhiti eru náttúrulegar forsendur fiskeldis á ýmsum stigum eldisins. Það er ekki alltaf einfalt mál að afla ferskvatns eða vinna jarðhita því að þar er í mörg horn að líta. Til þess þarf bæði þekkingu og reynslu. Misheppnaðar framkvæmdir, sem byggja á röngum eða veikum forsendum, eru dýrustu framkvæmdirnar.

Í Fréttabréfi Orkustofnunar í september 1986 segir svo m.a.: „Miklu máli skiptir að traustra upplýsinga um náttúruskilyrði sé aflað áður en lagt er út í stórfelldar fjárfestingar í fiskeldisstöðvum. Frá sjónarhóli Orkustofnunar er einnig um það að ræða að skapa hér á landi stórfelldan nýjan markað fyrir jarðhita til viðbótar við húshitunarmarkaðinn. Slík könnun á nýjum nýtingarmöguleikum íslenskra orkulinda er eitt af hlutverkum Orkustofnunar. Því er eðlilegt að hún leggi nokkuð til af fjárveitingu sinni. En frá sjónarmiði þjóðarbúsins er um miklu stærra mál að ræða, þ.e. að rannsaka sumar grundvallarforsendur nýrrar, hugsanlega meiri háttar, atvinnugreinar, forsendur sem geta ráðið úrslitum um hvort hún er vænleg eða ekki.“

Ýmislegt er vitað um jarðhita á Vesturlandi frá fornu fari. Í Borgarfjarðardölum er eitt öflugasta lághitasvæði landsins. Þar hafa allmiklar rannsóknir verið gerðar, sbr. t.d. þessi rit frá Orkustofnun, jarðhitadeild: Mat á jarðvarma á Íslandi (Guðmundur Pálmason o.fl.), Höfuðborgarsvæði - Borgarfjörður, Niðurstöður viðnámsmælinga (Lúðvík S. Georgsson), Bo rgarfjörður, efnafræði jarðhitavatns (Einar Gunnlaugsson).

Annars staðar, svo sem í Dölum og á Snæfellsnesi, hafa litlar rannsóknir á jarðvarma farið fram þó að nokkrir jarðhitastaðir séu þekktir á því svæði. Þar eru margir áhugamenn um þessi mál, m.a. bændur sem á eigin kostnað hafa lagt

út í dýrar rannsóknir af þessu tagi á jörðum sínum, svo og aðrir sem árum saman hafa unnið að fiskræktarmálum í stórum stíl, klaki, hafbeit og sjókvíaeldi, og eru nú reynslunni ríkari. Um skipulagðar rannsóknir á köldu vatni á Vesturlandi er fátt að segja. En allt eru þetta mjög áhugaverð efni og hagnýt. Þess má geta að í Bændaskólanum á Hvanneyri hefur fiskeldi og fiskrækt verið kennd í 30 ár. Þar hafa menn nú hug á að koma upp matfiskeldi.

Hér er gripið á stóru máli og margþættu sem ekki verður rætt hér til neinnar hlítar. Allar grunnrannsóknir af þessu tagi eru fjárfrekar. Þann þátt málsins verður því að athuga sérstaklega. Eðlilegt er að hið opinbera leggi fram fé til frumrannsókna á auðlindum til lands og sjávar, þar á meðal á vatnsforða landsins og nýtingu hans, svo og Orkustofnun af því fé sem hún hefur til ráðstöfunar í þessu skyni. En til greina kemur kostnaðarþátttaka fleiri aðila, svo sem hagsmunahópa og sveitarfélaga.“

Til frekari útlistunar fylgir hér með stuttur kafli úr greinargerð um sérverkefni Orkustofnunar tengd fiskeldi á Vesturlandi frá fyrra ári. Þar segir svo:

„Til fiskeldis sem atvinnurekstrar þarf mikið af hreinu ómenguðu vatni og hreinum ómenguðum sjó. Hreint ómengað vatn er helst að fá úr grunnvatni sem síað er í gegnum jarðlög í borholur eða brunna. Bestur vaxtarhraði fæst fyrir lax við 10–14 *C og er upphitun með jarðhita því hagkvæm. Seiðaeldisstöðvar nota einungis ferskt vatn og er því hagkvæmast að reisa þær þar sem saman fer mikið og gott grunnvatn og jarðhiti.

Eitt verkefnanna varðar náttúruleg skilyrði fiskeldis, þ.e. magn, gæði og vinnslumöguleika jarðvarma og fersks grunnvatns. Eldisaðferðirnar, sem tengjast verkefninu, spanna eftirtalda möguleika:

a. Seiðaeldi í ferskvatni hituðu með jarðhita.

b. Seiða- eða matfiskeldi í volgu vatni af lághitasvæðum eða jaðarsvæðum háhita.

Þau svæði á Vesturlandi, sem talin eru vænlegust til fiskeldis miðað við núverandi þekkingu á jarðhita og fersku vatni, eru: Hvalfjörður, Borgarfjörður og Dalir.

Orkustofnun verður áþreifanlega vör við óvissuna sem ríkir hjá hagsmunaaðilum um hin náttúrulegu skilyrði til að reisa fiskeldisstöðvar og hvar þau sé helst að finna. Til stofnunarinnar eru oft sótt ráð varðandi öflun vitneskju um alla framangreinda náttúruþætti. Mikill þekkingarskortur á þessum atriðum náttúrufars landsins kemur þannig í ljós, sem og þörf rannsókna. Engri opinberri stofnun hefur verið gert lagalega skylt að afla og halda til haga upplýsingum á þessu sviði nema varðandi jarðhita.“

Á hinn bóginn er mál þetta jafntímabært og aðkallandi og áður þó að vitneskja vaxi frá ári til árs og menn verði reynslunni ríkari. Sumarið 1987 var óvenju þurrt og minnkaði þá eða þraut kalt vatn þar sem áður var talinn nægur vatnsforði. Að því er jarðhitaleit varðar má benda á eftirfarandi:

Árangur nýlegra borana á Hvalfjarðarströnd er skýrast dæmi um gagnsemi jarðhitarannsókna. Þar er enginn jarðhiti á yfirborði. Með fremur einfaldri leitartækni tókst Orkustofnun að finna og kortleggja líkleg jarðhitasvæði, annað kringum Miðsand, hitt innan við Ferstiklu. Boranir báru þann árangur að nú fást yfir 10 l/sek. af rúmlega 130 *C heitu vatni úr borholu Hvals hf. og 28 l/sek. af 83 *C heitu vatni úr borholu á vestra svæðinu í landi Hrafnabjarga.

Fylgiskjal I.

Orkustofnun:

13. okt. 1988.

Friðjón Þórðarson alþingismaður.

Málefni: Þingsályktunartillaga yðar og fleiri um könnun á jarðvarma og ferskvatni á Vesturlandi.

Meðfylgjandi er greinargerð, þar sem farið er yfir rannsóknir, sem Orkustofnun telur æskilegt að gera til að fá gott yfirlit um þá möguleika sem felast í auðlindum ferskvatns, jarðvarma og jarðsjó. Alls eru nefnd átta svæði (enn fleiri staðir) sem talið er að hafi upp á eitthvað að bjóða í þessu tilliti.

Ýmsar forsendur hafa breyst frá því að Orkustofnun setti fyrst fram hugmyndir sínar um könnun á náttúrlegum forsendum fiskeldis. Í fyrstu áætlunum fyrir Vesturland var ekkert minnst á jarðsjó, en í síðari áætlunum hefur Orkustofnun lagt mikla áherslu á rannsóknir varðandi vinnslu jarðsjávar, þar á meðal á Snæfellsnesi. Við gerum því tillögu um að könnun á jarðsjó verði bætt við í titil tillögunnar, og af því leiðandi þar sem við á í greinargerð.

Við teljum einnig rétt að geta annarra nýtingarmöguleika, svo sem nýrra hitaveitna. Enn fremur má það ekki gleymast að efnasamsetning heita vatnsins við Lýsuhól og víða í Hnappadal er sams konar og vatns sem víða er notað til

heilsubaða í Mið-Evrópu og víðar. Þó að það sé ekki beint á dagskrá hér má telja það orka tvímælis að eyða vatni af þessum toga til fiskeldis þegar nóg er af öðru.

Orkustofnun er ávallt reiðubúin til að veita aðstoð af því tagi sem hér birtist og mun Hákon Aðalsteinsson hafa milligöngu um frekari aðstoð sé þess óskað.

Virðingarfyllst,

f.h. verkefnisstjórnar Fiskeldisverkefna

Einar Tjörvi Elíasson.

Hákon Aðalsteinsson.

Fylgiskjal II.

Repró í Gutenberg.