Rit um kristni á Íslandi í þúsund ár Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 752

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 431 . mál.

Sþ.

752. Tillaga til þingsályktunar um samningu rits um kristni á Íslandi í þúsund ár.

Flm.: Guðrún Helgadóttir, Jón Helgason, Árni Gunnarsson,

Ólafur G. Einarsson, Páll Pétursson, Eiður Guðnason,

Margrét Frímannsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Guðmundur Ágústsson,

Ingi Björn Albertsson, Stefán Valgeirsson.

Alþingi samþykkir, með tilvísun til þingsályktunar frá 17. apríl 1986 um þúsund ára afmæli kristnitökunnar, að fela forsetum þingsins í samráði við þjóðkirkju Íslands og guðfræðideild Háskóla Íslands að standa fyrir samningu ritverks um kristni á Íslandi og áhrif hennar á þjóðlíf og menningu í þúsund ár.

Forsetar þingsins skipi að höfðu samráði við biskup Íslands þriggja manna ritstjórn og ráði ritstjóra verksins frá ársbyrjun 1991. Ritstjóri ráði síðar aðra þá höfunda er að verkinu standa með samþykki ritstjórnar.

Kostnaður við verkið greiðist með öðrum útgjöldum Alþingis.

Ljúka skal samningu verksins á fimm árum.

Greinargerð.

Hinn 17. apríl 1986 samþykkti Alþingi svohljóðandi ályktun:

„Alþingi ályktar að fela forsetum Alþingis að vinna að athugun á því með hvaða hætti verði af hálfu Alþingis minnst þúsund ára afmælis kristnitökunnar.“

Tillaga þessi, sem samþykkt var einróma, var flutt af forsetum þingsins og formönnum allra þingflokka.

Í framsöguræðu sinni fyrir tillögunni sagði þáverandi forseti sameinaðs þings, Þorvaldur Garðar Kristjánsson, m.a.:

„Eins og þjóðkirkjan mun minnast kristnitökunnar með sínum hætti, svo hlýtur Alþingi að minnast þess atburðar á sinn hátt.“ Og síðar í ræðunni sagði hann: „Jafnframt er þessi þingsályktunartillaga flutt til að leggja áherslu á að Alþingi hafi mikilvægu hlutverki að gegna og megi ekki láta sinn hlut eftir liggja þegar minnst verður merkustu löggjafar þess.“

Þær hugmyndir, sem nefndar voru 1986, lutu einkum að byggingu sameiginlegs húss Alþingis og kirkjunnar á Þingvöllum þar sem m.a. gætu farið fram þingsetningar- og þinglausnafundir Alþingis, svo og aðrir hátíðarfundir þess. Þeim hugmyndum hefur ekki verið fylgt frekar eftir.

Samkvæmt ákvörðun kirkjuþings 1984 tilnefndi kirkjuráð 1985 þriggja manna nefnd, kristnitökunefnd, til þess að undirbúa hátíðarhöld í tilefni þúsund ára kristnitökuafmælis árið 2000. Í henni áttu sæti þáverandi biskup, hr. Pétur Sigurgeirsson, sr. Heimir Steinsson þjóðgarðsvörður og sr. Jónas Gíslason prófessor. Meðal verkefna, sem sú nefnd hugleiddi í tilefni afmælisins, var samning nýrrar kirkjusögu. Var skipuð sérstök undirnefnd til að kanna það mál.

Skömmu eftir að núverandi biskup, hr. Ólafur Skúlason, tók við embætti kvaddi hann saman á fund í biskupsgarði frú Vigdísi Finnbogadóttur, forseta Íslands, Guðrúnu Helgadóttur, forseta sameinaðs þings, og Steingrím Hermannsson forsætisráðherra til þess að ræða um undirbúning hátíðarhaldanna. Í kjölfar þess skipaði ríkisstjórnin 20. okt. sl., að tillögu biskups, forseta Íslands, handhafa forsetavalds og biskup Íslands í starfshóp til að undirbúa þátt ríkisvaldsins í hátíðarhöldunum. Hefur þessi hópur verið kallaður „kristnihátíðarnefnd“. Þegar liggur fyrir sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að kosta þýðingu Gamla testamentisins úr hebresku og nýja útgáfu Biblíunnar og er það verk þegar hafið og komið á nokkurn rekspöl.

Í kristnihátíðarnefndinni hefur forseti sameinaðs þings lagt fram tillögu um að Alþingi standi fyrir samningu kristnisögu, þ.e. rits um sambúð kirkju og þjóðar og um kristna menningu hennar í þúsund ár. Er sú fyrirætlan nokkuð í hátt við áðurgreinda samþykkt ríkisstjórnarinnar, auk þess sem samning rits af þessu tagi stendur Alþingi nær en margt annað sem til greina kæmi.

Forsetar hafa rætt kristnihátíðarmálið ítarlega á fundum sínum og ráðgast nánar um það við forustumenn kirkjunnar og nokkra fræðimenn. Hefur biskup lýst stuðningi við tillöguna og áform Alþingis í þessa átt. Í bréfi til forseta þingsins segir biskup m.a.:

„Eftir að ég fékk uppkast að nefndri þingsályktunartillögu hef ég borið hana undir ýmsa menn, þar á meðal prófessorinn í kirkjusögu við guðfræðideild Háskóla Íslands og aðra þá sem gerst munu kunnugir þessu máli, og hafa allir lokið upp einum munni um gagnsemi þessa rits.“

Jafnframt hafa forsetar leitað samstöðu um málið meðal formanna þingflokkanna. Er tillaga þessi, sem hér er gerð, niðurstaða þessa samráðs.

Gert er ráð fyrir að forsetar skipi ritstjórn og ráði ritstjóra verksins. Um það munu þeir hafa fullt samráð við biskup.

Mikilvægt er að ritverk þetta verði læsilegt og höfði jafnt til leikra sem lærðra. Er áætlað að það verði tvö til þrjú bindi að stærð og skiptist í nokkra meginkafla:

Kristnitökutímann, þ.e. þegar forn norræn menning og kristin menning mættust á Íslandi.

Kristni þjóðveldistímans þegar hin sérstæða þjóðfélags- og kirkjugerð þróaðist áður en ríkisvald í eiginlegum skilningi hafði náð að festast í sessi hér á landi.

Katólskar miðaldir þegar efling ríkisvalds hélst í hendur við aukinn styrk kirkjunnar sem stofnunar hér á landi. Á þessu tímaskeiði verður þáttur listfræði og bókmenntafræði sérstaklega mikill.

Tíma siðbreytingar, einveldis og ríkiskirkju þegar fjölþættar breytingar gengu yfir og höfðu djúp áhrif á flest svið þjóðlífsins.

Tíma sjálfstæðis, lýðræðisþróunar, þjóðkirkju, trúfrelsis og fjölhyggju.

Ætla þarf nokkru lengri tíma til samningar ritsins en umfang þess í bindum virðist í fljótu bragði gefa tilefni til. Kemur þar margt til. Í fyrsta lagi er hér nokkur nýjung á ferðinni því að hingað til hefur saga þjóðar og kirkju ekki verið rituð út frá því gagnvirka menningarsögulega sjónarhorni sem hér yrði lagt til grundvallar. Munu því höfundar þurfa nokkurn tíma til að sammælast um rannsóknaraðferðir. Þá mun óhjákvæmilegt að stundaðar verði talsverðar frumathuganir á ákveðnum tímabilum og viðfangsefnum. Verður að fenginni reynslu að gefa væntanlegum höfundum nokkurt svigrúm til að losa sig frá öðrum verkefnum áður en vinna af þessu tagi getur hafist að fullu. Óvarlegt er því að ætla skemmri tíma en fimm ár til ritunar verksins. Á hinn bóginn ber eindregið að stefna að því að höfundar verksins miði allar áætlanir sínar við þau tímamörk.

Ritstjóri verksins hlýtur, auk virkrar, fræðilegrar ritstjórnar að vera einn af aðalhöfundum verksins. Ekki virðist ráðlegt að ætla til ritstjórnarinnar minna en hálft stöðugildi allan þann tíma sem samning ritsins stendur. Um ráðningu annarra höfunda verður að gæta mikils sveigjanleika allt eftir því hversu stór hlutur þeim er ætlaður af verkinu. Í heild virðist ekki óraunhæft að ætla að til verksins muni þurfa tvö til tvö og hálft stöðugildi allan þann tíma sem á samningu ritsins stendur. Vinnan mun hins vegar dreifast með misjöfnum hætti á tímabilið. Laun og önnur ráðningarkjör ritstjóra og höfunda verður að miða við laun háskólakennara.

Eðlilegt virðist að launakostnaður og annar kostnaðar, er af verkinu hlýst, sé greiddur með öðrum útgjöldum Alþingis. Ekki er þó óeðlilegt að Alþingi leiti aðildar annarra stofnana að verkinu á ýmsan hátt. Kirkjuráð gæti t.d. veitt aðstöðu til ráðstefnu- og fundahalda, svo sem í Skálholtsskóla eða á öðrum sambærilegum stað. Þá mun samning þessa verks skila verulegu framlagi á sviði íslenskrar kirkjusögu, auk þess sem útgáfa þess leysir brýna þörf fyrir námsefni í þeirri grein við guðfræðideild Háskóla Íslands. Því er eðlilegt að leitað verði eftir samvinnu við Háskólann og guðfræðideild hans. Til greina kæmi m.a. að Háskólabókasafn annist nauðsynleg bókakaup í tengslum við verkið og guðfræðideild eða Guðfræðistofnun Háskólans veitti starfsaðstöðu og ritaraþjónustu að einhverju marki. Loks má geta þess að oft er æskilegt að rannsóknir og ritun af því tagi sem hér um ræðir tengist með einhverjum hætti háskólakennslu á viðkomandi sérsviði.