Mótun fiskvinnslustefnu Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 694

1990–91. – 1060 ár frá stofnun Alþingis.

113. löggjafarþing. – 389 . mál.

Sþ.

694. Tillaga til þingsályktunar um mótun fiskvinnslustefnu.

Flm.: Kristinn Pétursson, Guðmundur H. Garðarsson,

Ingi Björn Albertsson, Matthías Á. Mathiesen.

Alþingi ályktar að kjósa sjö þingmenn í nefnd til að móta heildstæða stefnu í málefnum fiskvinnslunnar í landinu og skila til ríkisstjórnar og Alþingis tillögum þar að lútandi fyrir upphaf næsta þings.

Fiskvinnslustefnan hafi það meginmarkmið að hámarka verðmætamyndun (virðisauka) í fiskvinnslu og sjávarútvegi í heild og stuðla þannig að auknum hagvexti og bættum lífskjörum á Íslandi í framtíðinni.

Til þess að ná þessu markmiði verði stefnt að eftirfarandi:

Að samkeppnisstaða fiskvinnslu á Íslandi verði jöfnuð til samræmis við samkeppnisstöðu fiskvinnslu innan Evrópubandalagsins með tilliti til verndartolla þess. Höfð verði hliðsjón af ríkisstyrkjum bandalagsins.

Að fullvinnslu sem flestra sjávarafurða á Íslandi.

Að allur ferskur fiskur, veiddur á Íslandsmiðum, verði boðinn íslenskum fiskvinnslustöðvum beint til kaups eða seldur um innlenda fjarskipta- eða uppboðsmarkaði - „Íslandsmarkað“ - áður en hann er fluttur óunninn úr landi.

Að frjálsri verðmyndun í verðlagningu ferskfisks. Óháðum aðila verði falið að skrá opinbert meðalmarkaðsverð einstakra landshluta og fiskmarkaða. Verðlagning á ferskfiski, sem seldur væri utan fiskmarkaða í frjálsum samningum, gæti þannig tekið mið af opinberri markaðsskráningu viðkomandi landshluta.

Jafnframt verði Byggðastofnun nú þegar falið að kanna eftirfarandi atriði:

Áhrif tollastefnu og ríkisstyrkja Evrópubandalagsins á íslenska fiskvinnslu í fortíð og framtíð með tilliti til þess samkeppnismunar sem fiskvinnslan verður fyrir af þeim sökum.

Nú þegar verði gerð markaðskönnun á sölu ferskflaka í Evrópu og hvernig hægt verði að þjóna ferskflakamörkuðum frá Íslandi með flugfrakt eða nýrri flutningatækni í gámum.

Áhrif núverandi kvótastefnu á samkeppnisstöðu fiskvinnslu á Íslandi og byggðarþróun í landinu samanborið við aðra valkosti.

Áhrif þess samdráttar sem orðið hefur í fiskvinnslu á Íslandi á afmarkaðar greinar þjónustu og iðnaðar. Hver áhrifin verði í framtíðinni miðað við sömu þróun.

Margfeldisáhrif íslenskrar fiskvinnslu á aðrar atvinnugreinar í landinu.

Möguleika á auknum tækniframförum í fiskvinnslu hér á landi til að ná aukinni framleiðni.

Byggðastofnun ráði m.a. til þessa verkefnis ráðgjafarfyrirtæki og leiti álits þeirra aðila sem sérþekkingu hafa á viðkomandi sviðum, innlendum sem erlendum, og skili tillögum fyrir upphaf næsta þings.

Greinargerð.

Inngangur.

Þegar fjallað hefur verið um sjávarútvegsmál á undanförnum missirum og árum hefur í raun einungis verið fjallað um fiskveiðar og stjórnun þeirra. Þetta sést best þegar skoðuð eru lög um stjórnun fiskveiða þar sem hagsmunir fiskvinnslunnar eru með öllu sniðgengnir og engin tilraun gerð til að fjalla á einn eða neinn hátt um hagsmuni hennar.

Það verður þjóðinni dýrkeypt innan fárra ára ef hagsmunir fiskvinnslunnar eru algerlega sniðgengnir í löggjöf landsins um stjórnun fiskveiða, ekki síst á meðan ekki hefur fundist lausn á tollamúrum Efnahagsbandalagsins vegna þess mikla samkeppnismunar sem af tollum og ríkisstyrkjum þess leiðir fyrir fiskvinnslu á Íslandi.

Verði ekki mótuð stefna í sjávarútvegsmálum sem tekur tillit til hagsmuna þjóðarheildarinnar er mjög líklegt að Ísland verði eins konar hráefnisnýlenda Efnahagsbandalagsins í framtíð þar sem innlend fiskvinnsla og iðnaður mun að öllum líkindum smátt og smátt hrynja með stórkostlegum samdrætti í verðmætasköpun og auknu atvinnuleysi. Slíkt mundi leiða til hruns í lífskjörum með afleiðingum landflótta fjölda fólks. Alvarlegast er þó að helstu einkenni þessarar þróunar eru nú þegar að koma í ljós. Það er því lífsnauðsyn fyrir íslenskt þjóðfélag að virðisaukinn (verðmætasköpunin), sem fæst með því að pakka og/eða fullvinna sjávarafurðir, eigi sér stað hér á landi.

Það er ljóst að verðmætasköpun og margfeldisáhrif (virðisauki) íslensks sjávarútvegs hafa öðru fremur skapað á Íslandi þær háu þjóðartekjur á einstakling sem hér eru. Þessi verðmætasköpun fiskvinnslu á mikinn þátt í þeim lífskjörum sem íslenska þjóðin býr við. Dragist fiskvinnsla verulega saman á Íslandi, eins og þróunin virðist vera nú, þá er um mjög alvarlegt málefni að ræða sem mun bitna á lífskjörum landsmanna í framtíðinni.

Umfjöllun um einstök atriði fiskvinnslustefnunnar.

Samkeppnisstaða fiskvinnslu á Íslandi verði nú þegar jöfnuð til samræmis við samkeppnisstöðu fiskvinnslu innan Evrópubandalagsins, með tilliti til verndartolla þess. Höfð verði hliðsjón af ríkisstyrkjum bandalagsins.

Þegar fjallað hefur verið um hagsmuni atvinnugreina innan lands eða milli landa hefur sú jafnréttiskrafa ávallt verið höfð að leiðarljósi að atvinnulíf og einstaka atvinnugreinar búi við eins jöfn ytri starfsskilyrði og frekast er unnt.

Ef atvinnulíf einstakra landa á að geta staðist samkeppni til lengri tíma er ein af meginforsendum slíks að ytri skilyrði séu í helstu atriðum þau sömu. Gangi slíkt ekki eftir er ekki við því að búast að atvinnulíf þess lands, sem verri starfsskilyrði hefur, standist slíka raun og fari það því halloka með afleiðingum gjaldþrota fyrirtækja og samdrætti í viðkomandi atvinnugreinum. Slík þróun er nú í gangi á Íslandi þar sem fiskvinnsla fer sífellt minnkandi með afleiðingum gjaldþrota, en aðalástæða þeirrar þróunar er að miklu leyti nýlendustefna Evrópubandalagsins, sem kemur fram í tollamálum þess, þó að undan séu skilin áhrif vegna ríkisstyrkja. Auðvitað er fleiru um að kenna hvað varðar erfiðleika í innlendri fiskvinnslu, svo sem kvótakerfinu, óðaverðbólgu margra ára, innlendri upplausn í efnahagsmálum og slakri stjórnun fyrirtækja.

Fullyrða má þó að stjórnun í íslenskum fiskvinnslufyrirtækjum er ekki verri en stjórnun í öðrum greinum atvinnulífsins hér á landi, svo sem í iðnaði og verslun. Þetta sést kannski hvað best ef litið er til þeirrar staðreyndar að Íslendingar búa við einna bestu lífskjör sem þekkjast en undirstaða þeirra lífskjara er sjávarútvegur í heild sinni, fiskveiðar og vinnsla. Ekki má heldur gleyma margföldunaráhrifum þeim sem sjávarútvegurinn hefur á annað atvinnulíf á sviði iðnaðar og þjónustu.

Það fyrirbæri einstakra ríkja að leggja tolla á innflutning frá öðru ríki er ekki nýtt af nálinni. Slíkar viðskiptahindranir hafa farið minnkandi á seinustu tímum og er því þessi tollastefna Evrópubandalagsins í hróplegu ósamræmi við þróun í þessum málum í heiminum. Það skal enn fremur tekið skýrt fram að slíkum viðskiptahindrunum einstakra ríkja hefur oftast verið mætt með gagnkvæmum aðgerðum annarra ríkja, þ.e. lagðir eru samsvarandi tollar á viðskipti við það ríki sem beitir slíkum tollahindrunum.

Á meðan Evrópubandalagið leiðréttir ekki tolla sína, sjá myndir 6 og 7, gagnvart unnum fiskafurðum frá Íslandi verður því að mæta þeirri aðgerð sem allra fyrst með viðeigandi aðgerðum þannig að samkeppnismunur innlendrar fiskvinnslu sé jafnaður. Ýmsar leiðir gætu komið til greina í þessu sambandi. Kanna þyrfti hvort slíkar leiðir gætu t.d. verið í formi samsvarandi útflutningsgjalda (jöfnunargjalds) á útfluttan ferskfisk, með tilliti til samninga Íslands og Efnahagsbandalagsins. Jafnframt þyrfti að kanna það fyrirkomulag að selja útflutningsleyfi til útflutnings ferskfisks gegn ákveðnu lágmarksgjaldi, á frjálsum samkeppnismarkaði. Lágmarksgjaldið gæti verið mismunandi eftir fisktegundum og fiskstærðum og tæki mið af tollum og ríkisstyrkjum bandalagsins. Þannig gæti Aflamiðlun ákveðið heildarmagn sem flytja mætti út í hverri viku, en útflutningsleyfi yrðu þá seld á frjálsum markaði þó gegn ákveðnu lágmarksgjaldi. Tekjum, sem fengjust með þessum hætti, mætti t.d. ráðstafa til aukinna tækniframfara og framleiðniaukandi aðgerða í sjávarútvegi í heild og einnig til hafrannsókna.

Það er hins vegar algerlega ófært að bandalagið geti beitt tollum án þess að því sé svarað á sambærilegan hátt af hálfu Íslands ef ekki á að fórna ákveðnum hluta af íslenskri fiskvinnslu fyrir hagsmuni bandalagsins. Hvers vegna í ósköpunum á að láta slíkt viðgangast án mótaðgerða?

Væri hins vegar ekki leyfilegt fyrir Ísland að leggja slík útflutningsgjöld á óunninn ferskan fisk, vegna þeirra samninga sem í gildi eru, verður að spyrja hvers konar samningar það eru sem heimila öðrum samningsaðilanum, þ.e. bandalaginu, að leggja tolla á ákveðnar fiskafurðir eftir geðþótta en hinum samningsaðilanum (Íslandi) er óheimilt að gera eitt eða neitt til að jafna slíkt upp, svo sem með útflutningsgjöldum á óunninn ferskan fisk.

Það eru enn fremur önnur atriði sem valda því að það er margfalt mikilvægara fyrir Ísland en önnur lönd, svo sem Noreg eða Kanada, að mæta tollaaðgerðum bandalagsins á fiskafurðum vegna þess að sjávarútvegur á Íslandi er margfalt mikilvægari í þjóðarbúskapnum en hjá áðurnefndum löndum. Þetta sést best ef skoðað er hlutfall útfluttra sjávarafurða af heildarvöruútflutningi landanna árið 1987 en það ár var það hlutfall fyrir Ísland um 78%, fyrir Kanada um 2,2% og fyrir Noreg 6,5%. Það er því fráleitt að bíða eftir aðgerðum annarra þjóða í þessum málum. Íslendingar verða að hafa um þau forustu.

II. Fullvinnsla sem flestra sjávarafurða á Íslandi.

Eitt aðalatriði sérhvers þjóðfélags er að hámarka til lengri tíma þá verðmætasköpun sem fram fer innan landamæra þess. Þetta er gert á þann hátt að reynt er að hámarka þann virðisauka (verðmætaaukningu, verðmætasköpun) sem fram fer innan hvers fyrirtækis, atvinnugreinar og þar með þjóðfélagsins í heild. Þegar heildarvirðisaukinn (samanlagður virðisauki allra atvinnugreina) eykst frá einu ári til annars innan þjóðfélags er talað um aukningu á hagvexti í viðkomandi þjóðfélagi. Slík verðmætaaukning er sá grunnur sem bætt lífskjör byggjast á.

Af framangreindum ástæðum er augljóst að þegar mótuð er stefna um stærstu auðlind þjóðarinnar, fiskinn í sjónum, verður að hafa hliðsjón af heildarhagsmunum allra atvinnugreina, þar með talinnar fiskvinnslu, ef takast á að auka verðmætasköpun þjóðfélagsins og þar með hagvöxt til lengri tíma.

Nú stefnir í að sífellt meiri og meiri óunninn fiskur fari úr landi. Árið 1984 voru flutt um 7% af óunnum fiski úr landi en á fyrri helmingi 1990, fimm árum seinna, var þetta hlutfall komið upp í 21%. Hlutfallsleg aukning var því um 200% á tímabilinu, eða að meðaltali um 25% á ári sl. fimm ár. Sé miðað við meðalvöxt undanfarinna fimm ára yrði því allur fiskur fluttur út óunninn árið 1997 eða eftir einungis sjö ár, sjá myndir 1 – 3.

Gangi slíkt eftir blasir ekkert annað við en hrun fiskvinnslunnar innan fárra ára. Slíkt hrun mundi þó ekki einungis taka til fiskvinnslunnar einnar heldur hafa keðjuverkandi áhrif á allar atvinnugreinar og mundi almennur iðnaður fyrir utan stóriðju að öllum líkindum hrynja að verulegu leyti líka. Ekki þarf að hafa mörg orð um afleiðingar slíks á þjóðarframleiðslu, atvinnu og lífskjör. Slíkt ætti öllum að vera ljóst.

Ef skoðað er samanlagt hlutfall útflutts ísfisks og sjófrystingar af botnfiskafla kemur í ljós að hlutfallið hefur aukist frá 9% árið 1983 í 33% árið 1989, eða um 267% á einungis sex árum, sem er um 24% meðalvöxtur á ári, sjá mynd 2. Sé miðað við þann meðalvöxt undanfarinna ára, þ.e. 24%, yrði því allur fiskur annaðhvort fluttur út óunninn eða frystur úti á sjó árið 1996 eða eftir einungis sex ár, sjá myndir 1 – 3.

Allir sjá hve gífurleg áhrif núverandi þróun getur haft á verðmætasköpun þjóðfélagsins og atvinnu fjölda fólks í fiskvinnslu sem og öðrum atvinnugreinum.

Ef litið er á hlutfall frystingar í landi af heildarbotnfiskafla þá hefur hlutur hennar farið úr 62% 1983 í 40% 1989, sem er hlutfallslegur samdráttur upp á 35%, og saltfiskvinnslu frá 25% 1983 í 22% árið 1989, sjá mynd 3. Ef frysting í landi dregst saman með sama hraða næstu ár verða einungis 20% fryst í landi 1995 og frystingu í landi verður því hætt árið 2000 eða eftir einungis 10 ár.

Það ætti því ekki að koma neinum á óvart að erfiðleikar steðja að frystingu á mörgum stöðum á landinu þar sem vinnsla á því sviði hefur dregist verulega saman á seinustu árum sem m.a. hefur leitt til mun verri nýtingar fjárfestinga en áður og því verri afkomu.

Eins og áðurnefndar tölur gefa til kynna er þróunin öll á einn veg, þ.e. minni fullvinnsla í landi, meiri útflutningur á óunnum fiski og meiri frysting úti á sjó. Nú kann einhver að spyrja: Er þetta bara ekki allt í lagi? Fiskvinnslan í landi er einfaldlega ekki samkeppnisfær. Þessi spurning lýsir vel einfaldleika og fáfræði í umræðu um stefnu í sjávarútvegsmálum almennt en eitt aðalatriði í vandamálum vinnslunnar er einmitt stórskert starfsskilyrði fiskvinnslunnar, svo sem vegna tollastefnu og ríkisstyrkja bandalagsins eða öllu heldur nýlendustefnu. Svo virðist sem því miður einungis fáir aðilar geri sér grein fyrir því hversu þetta mál er alvarlegt og allt of lítil umræða hefur verið um þetta mikilvæga mál.

Enn fremur skal bent á þá staðreynd að íslensk fiskvinnsla getur ekki keppt vegna tolla bandalagsins á þeim mörkuðum sem eru hvað arðbærastir, en það eru ferskflakamarkaðarnir, en eins og vitað er fer allur ferskur fiskur, sem fluttur er út, á þessa markaði eftir að hafa farið í gegnum erlendar vinnslustöðvar, sjá mynd 4. Öruggt má telja að vinnsla þeirra afurða sem tollaðar eru til bandalagsins væri margfalt meiri hér á landi en nú er væru þessir tollar ekki til staðar.

III. Allur ferskur fiskur, veiddur á Íslandsmiðum, verði boðinn íslenskum fiskvinnslustöðvum beint til kaups eða seldur um innlenda fjarskipta - eða uppboðsmarkaði - „Íslandsmarkað“ - áður en hann er fluttur óunninn úr landi.

Á undanförnum missirum og mánuðum hafa innlendir fiskmarkaðir eflst verulega og sannað margfaldlega gildi sitt þrátt fyrir hrakspár ýmissa aðila í upphafi. Hinir innlendu markaðir hafa í reynd komið í veg fyrir enn frekari aukningu á útflutningi á óunnum fiski þar sem þeir eru vettvangur aðila í fiskvinnslu til að fá að bjóða í innlendan fisk í samkeppni við erlenda aðila.

Í mörgum tilfellum hafa innlendu markaðirnir boðið samkeppnishæf verð þegar tillit hefur verið tekið til ýmissa kostnaðarliða sem fylgja útflutningi á óunnum fiski, svo sem flutningskostnaðar, rýrnunar í siglingu og vigtunar erlendis o.fl., en svo virðist þó sem margir hafi enn vantrú á innlendum mörkuðum þrátt fyrir samkeppnishæf verð. Líkja má slíkum hugsunarhætti við það að sækja vatnið yfir lækinn. Ljóst er að innlendir markaðir eru fullfærir um að taka við öllu því hráefni sem selt er óunnið úr landi í dag, enda mundu erlendir kaupendur í einhverjum mæli kaupa hráefni á innlendum fiskmörkuðum.

Þannig mundum við færa þá markaðsstarfsemi, sem nú fer fram erlendis, til Íslands og efla atvinnu og verðmætasköpun í landinu. Með aukinni tækni verður enn fremur auðveldara að flokka fisk um borð í fiskiskipum þannig að honum sé landað flokkuðum sem um leið bætir meðferð. Enn fremur skal bent á fjarskiptamarkaði, sem stórlega hafa vaxið að undanförnu, en þar er fiskurinn keyptur áður en honum er landað og skipið getur því siglt beint á þann stað sem fiskurinn á að fara á. Slíkt er kostur þar sem erfitt er um starfsemi markaða í landi. Í mörgum tilfellum hefur hins vegar skort verulega hráefni á innlenda markaði, m.a. vegna tollastefnu EB þar sem innlendir aðilar hafa ekki getað boðið eins hátt verð af þeim sökum, sjá myndir 5 – 7.

Varðandi gagnrýni á útflutningsgjöld á útfluttan óunninn fisk er þess að geta að nú þegar er allt að 20% skerðing á kvóta vegna útflutts ísfisks. Til að meta á kvótaskerðingu til jafns við útflutningsgjöld er erfitt að meta ígildi þess, en líklegt er að 20% skerðing á kvóta vegna útflutnings á óunnum fiski, eins og nú er, jafngildi einungis 5 – 10% útflutningsgjöldum vegna rýrnunar og vigtunaraðferða erlendis. Þetta stafar aðallega af því að við núverandi fyrirkomulag tekur fiskkaupandinn ekki á sig rýrnun vegna siglingar á erlenda markaði og vigtunaraðferða erlendis þar sem nú eru erlendar vigtunartölur látnar gilda.

Væri fiskur hins vegar vigtaður hér innan lands áður en hann er fluttur út yrði erlendi fiskkaupandinn að taka á sig þá rýrnun sem verður vegna flutninganna og vigtunaraðferða erlendis. Erlendir fiskkaupendur gætu keypt fisk sem hér væri boðinn upp en þá einungis í eðlilegri samkeppni við innlenda framleiðslu sem verður að teljast lágmarkskrafa horfi menn á annað borð til þjóðarhagsmuna til lengri tíma en ekki einungis sérhagsmuna fárra til skamms tíma.

IV. Frjáls verðmyndun taki við í verðlagningu ferskfisks. Óháðum aðila verði falið að skrá opinbert meðalmarkaðsverð einstakra landshluta og fiskmarkaða. Verðlagning á ferskfiski, sem seldur væri utan fiskmarkaða í frjálsum samningum, gæti þannig tekið mið af opinberri markaðsskráningu viðkomandi landshluta.

Hér er lagt til að meginstefnan í verðlagningu ferskfisks verði frjáls verðmyndun. Enn fremur þyrfti að athuga hvort ekki sé eðlilegt að fiskur seldur utan markaða innan lands í frjálsum samningum gæti tekið mið af einhverju meðalmarkaðsverði. Þetta gildi hvort sem viðkomandi vinnsla er með útgerð eða kaupir af eigin útgerð eða ekki. Þannig væri jafnréttis gætt milli þeirra aðila í vinnslunni sem hafa aðgang að kvóta og þeirra sem hafa það ekki.

Burtséð frá kvótalöggjöfinni verður að teljast fullkomlega óeðlilegt að útgerðir, sem fengið hafa úthlutað kvóta, geti í krafti þeirrar úthlutunar gert út af við þær fiskvinnslur sem ekki fengu hlutdeild í kvóta með yfirboðum á ferskfiskmörkuðum. Slíkt gerist smátt og smátt með þeim hætti að fiskvinnslur með kvóta skammta sér hráefni á verði sem er mun lægra en verð á mörkuðum og geta þannig keypt hluta af sínu hráefni á mörkuðum á mun hærra verði en fiskvinnsla án útgerðar (kvóta) með því að nota ágóða af kaupum á fiski frá eigin útgerð til yfirborgunar á mörkuðum. Dæmi eru um að einstaka fiskvinnsluhús, sem jafnframt reka útgerð, hafi keypt allt hráefni á mörkuðum þar sem fiskvinnslur, sem ekki hafa kvóta, gátu ekki boðið jafnhátt verð og fengu því ekkert af þeim sökum.

Til að fyrirbyggja mismunun á starfsskilyrðum fyrirtækja af þessum sökum er allur fiskur, sem landað er innan EB, boðinn upp á fiskmörkuðum. Fiskvinnslur innan EB verða því að kaupa allan sinn fisk á fiskmörkuðum af þessum sökum hvort sem þær reka útgerð eða ekki. Slíkt fyrirkomulag, sem tryggði að mismunun ætti sér ekki stað milli þeirra fiskvinnslna sem eiga útgerð og þeirra sem ekki eiga útgerð, ætti einnig að vera sjálfsögð jafnréttisregla hér á landi.

Þessu ætti að vera hægt að breyta hér á landi, enda hafa bæði Sjómannasambandið og LÍÚ lýst því yfir nýlega að þeirra samtök styddu frjálst fiskverð. Þetta er hægt að gera á þann hátt að verð á ferskfiski, sem seldur væri utan fiskmarkaða innan lands í frjálsum samningum, tæki mið af markaðsskráningu Verðlagsráðs.

Í þessu sambandi gæti óháður aðili tekið að sér að safna saman verðum af mörkuðum af ýmsum stöðum af landinu í einn sameiginlegan gagnabanka og annast það hlutverk að skrá opinbert meðalmarkaðsverð fisktegunda í öllum landshlutum. Nauðsynlegt er að efla fiskmarkaði í hverjum landsfjórðungi hvort sem er til að geta keppt við útflutning á óunnum fiski.

Þeim aðilum, sem óttast að með þessu móti verði afkoma fiskvinnslunnar þeim mun verri hjá þeim aðilum sem keypt hafa fisk af sjálfum sér hingað til, má benda á þá staðreynd að afkomuútreikningar Þjóðhagsstofnunar mundu eðlilega hljóta að taka mið af breyttum aðstæðum. Fiskvinnslufyrirtæki á landsbyggðinni verða hvort eð er að aðlaga sig sívaxandi samkeppni hérlendis og erlendis. Betra er að takast strax á við samkeppnina með aukinni sérhæfingu fyrirtækja, tæknivæðingu, endurbótum í rekstri og þjálfun starfsfólks en að dragast aftur úr og tapa þannig á tíma til skaða fyrir viðkomandi. Samgöngur fara sífellt batnandi og af þeirri ástæðu einni vex samkeppni innan lands svo dæmi sé tekið. Verðlagning á hráefni er mjög mikilvægt atriði í samkeppni og því er hér lagt til að óháður aðili fái það hlutverk að skrá opinbert meðalmarkaðsverð einstakra landshluta, þannig að þeir sem vilja miða sín viðskipti við slíka gagnaskráningu gætu þannig tekið það upp auk þess sem hér er um mikilvægar upplýsingar fyrir einstök fyrirtæki að ræða.

Greinargerð vegna könnunar á vegum Byggðastofnunar.

Nauðsynlegt er að kanna vel og markvisst öll atriði sem snerta málefni sjávarútvegs og fiskvinnslu ef takast á að móta stefnu í málefnum fiskvinnslu og/eða sjávarútvegs í heild.

Af þessum sökum er Byggðastofnun falið að kanna eftirfarandi atriði:

1. Áhrif tollastefnu og ríkisstyrkja Evrópubandalagsins á íslenska fiskvinnslu í fortíð og framtíð með tilliti til þess samkeppnismunar sem fiskvinnslan verður fyrir af þeim sökum.

Þar sem tollastefna EB er nú þegar byrjuð að valda breytingum á uppbyggingu atvinnugreina á Íslandi og byggðaþróun í landinu, þó undan séu skilin áhrif vegna ríkisstyrkja, er ekki seinna vænna að kanna til hlítar afleiðingar slíkrar þróunar ef framhald verður á.

Þetta er ekki síður mikilvægt til þess að betur sé hægt að gera sér grein fyrir helstu leiðum sem til greina koma í baráttunni við tollmúra og ríkisstyrki EB.

Þess er enn fremur að geta að eiginlegur ferskfiskmarkaður er ekki til á meginlandinu. Allur fiskur fer beint í aðra vinnslu í beinni samkeppni við íslenska fiskvinnslu. Fiskur, sem landað er á Bretlandi, fer í aðalatriðum í fjórar verkunaraðferðir í breskum fiskvinnsluhúsum:

Flakaður fyrir ferskfiskmarkað.

Flakaður fyrir reykingu.

Flakaður fyrir söltun.

Flakaður fyrir frystingu.

Þess er svo að geta að tollar á innflutt flök til EB eru hæstir.

Á myndum 4 – 7 má sjá helstu tolla bandalagsins á útfluttan fisk frá Íslandi.

Til að gera sér hugmyndir um hvaða fjármuni er hér um að ræða er þess að geta að einungis tollar af saltfiski EB sl. þrjú ár eru um tæpur 1 milljarður kr. á hverju ári.

Til að átta sig á fyrirætlunum bandalagsins í sjávarútvegsmálum er nauðsynlegt að athuga hver er sjávarútvegsstefna þess.

Sjávarútvegsstefna bandalagsins gengur í meginatriðum út á það að tryggja bandalaginu þær sjávarafurðir (hráefni) sem það þarfnast á sem hagkvæmastan hátt, á besta verði og þannig að pólitískir hagsmunir séu tryggðir.

Markmið með samningum við aðrar þjóðir er að tryggja fisk á eftirfarandi hátt:

Með veiðum eigin skipa utan lögsögu bandalagsins og m.a. innan lögsögu annarra ríkja.

Tryggja hráefni fyrir vinnsluna.

Tryggja aðgang að fullunnum afurðum takist ekki að afla hráefnis með eigin skipum og/eða vinna í eigin vinnslu.

Af framansögðu er alveg ljóst að bandalagið stefnir að því að tryggja sér aðgang að hráefnum fyrir fiskvinnslustöðvar innan sinna landamæra. Tollastefnan er síðan notuð til að ná fram þeim markmiðum sem sjávarútvegsstefna byggir á eins og skýrt kemur fram í tollamálum gagnvart Íslendingum. Enn fremur eru ríkisstyrkir nýttir í þessum tilgangi.

Þegar fjallað er um tollastefnu EB í sjávarútvegi er slíkt einungis hálf sagan sögð af verndarstefnu EB gagnvart eigin fiskvinnslu þar sem beinir styrkir eru hinn hlutinn og því verður heldur ekki komist hjá því að fjalla aðeins um þann þátt.

Dæmi um styrki EB er að á árinu 1991 er fyrirhugað að styrkja útgerð um 36 milljarða kr. og fiskvinnsluna um 28 milljarða (85 milljarða næstu þrjú ár). Þess skal getið að fiskiskipastóll Íslendinga er metinn á um 49 milljarða kr. Samanlagt er því styrkur til fiskvinnslu EB um 64 milljarðar kr. á árinu 1991, sem jafngildir um 17,6 milljarða kr. styrk til íslensks sjávarútvegs sé miðað við sambærilegt aflamagn, eða um 4,4 milljarðar kr. til hvers landsfjórðungs á landinu.

Þetta jafngilti því um 1,5 milljóna kr. styrk á hvern vinnandi mann í fiskvinnslu og útgerð hér á landi. Allir sjá því hve hér er um stórar fjárhæðir að ræða.

Styrkur bandalagsins fer síðan í ýmsa þætti, svo sem:

Leggja skipum, tímabundið, til frambúðar.

Auka fjárfestingu í fiskiskipum, fiskvinnslu og markaðssetningu sjávarafurða og almenna hagræðingu, svo sem með því að bæta geymslur, spara orku og bæta löndunar - og hafnaraðstöðu.

Efla þjálfun, menntun, ráðgjöf, tækniaðstoð.

Auglýsa og kynna sjávarafurðir.

Efla þátttöku Evrópubúa í sameiginlegum verkefnum á sviði fiskveiða og vinnslu, fiskiræktar og tilraunaveiða.

Bæta sjómönnum aflatap vegna utanaðkomandi breytinga.

Þess er enn fremur að geta að þessum styrkjum er úthlutað með beinum fjárframlögum. Það eru því ekki einungis tollar EB sem íslenska fiskvinnslan er að berjast við heldur styrkirnir einnig og sá leikur er ærið ójafn og því einungis spurning um tíma hversu lengi íslensk fiskvinnsla heldur slíkt út verði ekki markvisst brugðist við.

2. Nú þegar verði gerð markaðskönnun á sölu ferskflaka í Evrópu og hvernig hægt verði að þjóna ferskflakamörkuðum frá Íslandi með flugfrakt eða nýrri flutningatækni í gámum.

Á undanförnum mánuðum hefur mikið verið rætt um hversu mikið hefur verið flutt út af óunnum fiski frá Íslandi. Megináhersla þessa ferskfiskútflutnings er það háa verð sem fæst á fiskmörkuðum erlendis. Ástæðan fyrir því að erlendir fiskkaupendur geta greitt hærra hráefnisverð fyrir íslenskan fisk er fyrst og fremst sú að um verulega tolla er að ræða, t.d. á flakaðan fisk til EB. Á sama hátt er fiskur sem flaka á til söltunar tollaður með háum tollum til EB. Vegna þessara háu tolla, 18% á ferskum flökum og 20% á söltuðum flökum, geta íslenskir fiskframleiðendur ekki keppt við þá aðila sem flytja fiskinn óunninn inn í Evrópubandalagið og greiða 3,7% toll.

Þennan mismun verður að leiðrétta í komandi samningum við EB.

Tekið skal fram að markaðir fyrir fersk flök innan EB eru þeir markaðir sem borga hvað hæst verð sé miðað við aðrar verkunaraðferðir, enda ekki að ástæðulausu að EB er með hvað hæsta tolla fyrir slíkar innfluttar afurðir, sjá myndir 4 – 7.

Jafnframt er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að til þess að nýta þennan markað til hins ýtrasta þarf að efla samgöngur, og ber í því sambandi að nefna flugvélar sem gætu flogið beint til dreifiaðila á meginlandi Evrópu.

Samhliða hlýtur það að vera viðfangsefni Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og þeirra fyrirtækja sem áhuga hafa á þessum markaði að þróa aðrar flutningaleiðir sem reynst gætu ódýrari eftir því sem kostur er. Á súluriti, sjá mynd 4, má sjá mismun á verði á þorskflökum með roði á breskum flakamarkaði í desember 1990.

Verð

Tollur

(ísl. kr. kg)

(ísl. kr. kg)

Fersk þorskflök með roði

420

76

Sjófryst þorskflök með roði

330

0

Landfryst þorskflök með roði

270

0

Samkvæmt upplýsingum frá Flugleiðum kostar 42 ísl. kr. á kg að flytja fersk flök til London. Samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja er því vel möguleg að því tilskildu að margumræddur tollur falli niður. Hér skal þess sérstaklega getið að þessi tollahindrun á íslensk fyrirtæki hvað snertir ferskflakamarkaðinn í Bretlandi er einmitt ein af ástæðum þess að fiskvinnsla í Bretlandi getur greitt hærra fiskverð en íslensk fiskvinnsla, eins og augljóst má vera. Tollurinn á ferskflökunum er þannig ein af aðalástæðum útflutnings á ferskfiski og stórskerðir samkeppnismöguleika íslenskra fiskvinnslufyrirtækja.

Virðisaukinn af því að Íslendingar þjónuðu með flugfrakt breska flakamarkaðnum mundi efla atvinnulíf landsmanna og auka þjóðartekjur í heild. Fiskvinnsla alls staðar á landinu þarf að geta markað stefnu til framtíðar í að þjóna ferskflakamörkuðum sem víðast í Evrópu og annars staðar í framtíðinni því ferskflakamarkaðir greiða yfirleitt langhæstu verðin eins og þetta dæmi sýnir. Þar að auki ber að geta þess að fersk flök með flugfrakt eru ferskari og betri vara en þriggja vikna gamall ísfiskur sem sendur er svo á ferskflakamarkaði eftir að flökun og frágangur hefur farið fram erlendis, oft á tíðum við aðstæður sem samræmast alls engan veginn þeim hreinlætiskröfum sem almennt eru gerðar í dag, svo ekki sé meira sagt.

3. Áhrif núverandi kvótastefnu á samkeppnisstöðu fiskvinnslu á Íslandi og byggðarþróun í landinu samanborið við aðra valkosti.

Þar sem nú eru liðin sjö ár síðan kvótalögin komu fyrst til framkvæmda verður varla lengur vikist undan þeirri ábyrgð að meta til hlítar helstu áhrif kvótalaganna hingað til á sjávarútveginn í heild.

Verður þá að flokka útgerð og fiskvinnslu í þrjá flokka sem tengjast kvótanum:

Útgerð.

Útgerð með fiskvinnslu.

Fiskvinnslu.

Í þeirri afmörkuðu umræðu um aflakvóta skipa eða fiskvinnslukvóta hefur gleymst að geta þess að 80% af fiskveiðiflotanum eru í eigu fiskvinnslustöðva eða öfugt. Þannig er eins hægt að segja að 80% af aflakvótanum séu í eigu sömu fiskvinnslustöðvanna. Slíkt mat er enn fremur forsenda þess að hægt sé að leggja hlutlaust mat á hvers konar kerfi eða kvótafyrirkomulag sé heppilegast til frambúðar, en nær engar athuganir hafa farið fram á því hvernig til hefur tekist á þessu sviði hingað til.

Í þessu sambandi væri mögulegt að Byggðastofnun fengi til liðs við sig ráðgjafarfyrirtæki og aðra þá aðila sem nauðsynlegt væri til að meta kosti og galla annarra stjórnunaraðferða í samanburði við þá stjórnunaraðferð sem nú ríkir. Aðrar leiðir sem nefndar hafa verið eru: sóknarstýring, fiskvinnslukvóti, byggðakvóti og veiðileyfasala. Mögulegt væri einnig að meta kosti og galla þess að hafa stjórnunaraðferð sem tæki mið af fleiri en einni þessara leiða þætti slíkt hagkvæmt. Stjórnun fiskveiða verður þegar lengra er litið að stuðla að því að jafnvægi ríki milli fyrirtækja og byggðarlaga þannig að byggðarröskun eða óeðlileg mismunun hljótist ekki af vanhugsuðum aðgerðum stjórnvalda. Enn fremur skal bent á þá mikilvægu staðreynd að engin umfjöllun hefur átt sér stað um þá samkeppnismismunun sem er á milli fiskvinnslu með og án aðgangs að útgerð, sjá nánar umfjöllun í tillögu IV.

Fróðlegt er einnig að líta á yfirlit um þróun fiskiskipastólsins, svo sem fjölda skipa, rúmlestastærðir, hestaflafjölda og fjárfestingar á undanförnum árum og hvort sú þróun hafi verið í samræmi við markmið kvótalaganna, sjá myndir 9 – 12.

Í öllum þessum tilfellum er um sífellda aukningu að ræða og hvað varðar fjárfestingu. Hefur hún verið margfalt meiri í útgerð en fiskvinnslu á síðustu árum, en fjárfesting vinnslunnar er sífellt að dragast saman.

Enn fremur hefur ekki verið metið hvaða áhrif núverandi kvótastefna hefur á byggðaþróun, en margt bendir t.d. til að sjófrysting muni aukast á næstu árum, en slíkt mun koma niður á atvinnu í landi á einn eða annan hátt. Enn fremur verði könnuð önnur áhrif núverandi kvótastefnu á þróun byggða í einstökum landshlutum. Sérstaklega skal í þessu sambandi athuga áhrif mismunandi verðlagningar ferskfisks með tilliti til þess samkeppnismunar sem skapast til þess að kaupa kvóta og hver staða landsbyggðarinnar er í því sambandi þegar lengra er litið.

4. Áhrif þess samdráttar sem orðið hefur í fiskvinnslu á Íslandi á afmarkaðar greinar þjónustu og iðnaðar. Hver áhrifin verði í framtíðinni miðað við sömu þróun.

Í umræðu um stefnu í sjávarútvegsmálum hefur lítil eða engin tilraun verið gerð til að fjalla um tengsl útgerðar og fiskvinnslu við aðrar atvinnugreinar í iðnaði eða þjónustu. Í umræðum um sjávarútveg og iðnað hefur umfjöllunin snúist um þessar greinar sem andstæður þar sem hagsmunir fari ekki saman. Hins vegar er augljóst að hagsmunir atvinnugreina, svo sem sjávarútvegs og iðnaðar, fara saman. Þetta sést best á því að þegar samdráttur verður í sjávarútvegi hefur slíkt keðjuverkandi áhrif á aðrar atvinnugreinar.

Ástæða þess að menn halda því fram að hagsmunir sjávarútvegs og iðnaðar fari ekki saman er sennilega sú staðreynd að niðursveiflu í sjávarútvegi hefur allt of oft, af illri nauðsyn, verið mætt með gengisfellingu.

Gengisfellingar við niðursveiflu í sjávarútvegi hafa því miður oftast reynst neyðarúrræði þar sem greininni höfðu ekki áður verið búin nægjanlega góð starfsskilyrði til að geta mætt niðursveiflum síðar. Eðlilegra er að raungengi krónunnar sé skráð þannig að atvinnuvegir geti hagnast í samræmi við það sem erlendis gerist og eflst til þess að mæta áföllum síðar þannig að gengisfellingar verði óþarfar þó að niðursveifla verði í sjávarútvegi. Við slíkar aðstæður færu hagsmunir iðnaðar og sjávarútvegs saman.

Þess er enn fremur að geta að þó svo að niðursveifla verði í sjávarútvegi, svo sem vegna aflabrests einhverra tegunda, þá leysir gengisfelling engan vanda í því sambandi heldur þvert á móti margfaldar hann á allan hátt, ekki bara fyrir viðkomandi grein, heldur fyrir þjóðfélagið í heild. Verðbólga hefur aldrei skapað nein verðmæti heldur þveröfugt.

Fyrirtæki hafa því miður oftast ekki getað byggt sig eðlilega upp til að geta mætt slíkum sveiflum, sem sést m.a. af því að eigið fé fiskvinnslunnar um áramótin 1989 – 1990 er talið vera einungis um 9% af heildarskuldum.

Verði hins vegar verulegur samdráttur í fiskvinnslu hér á landi vegna útflutnings á óunnum fiski er líklegt að slíkt hafi veruleg áhrif á greinar iðnaðar sem byggt hafa sína velgengni á þjónustu við fiskvinnslur og valdi stórfelldu tjóni í slíkum greinum. Í þessu sambandi er þess að geta að iðngreinar, sem hafa byggst upp á innlendum mörkuðum, hafa síðar náð umtalsverðum árangri á erlendum mörkuðum.

Forsenda slíkrar velgengni var oft á tíðum verulegur heimamarkaður sem þessar iðngreinar hafa getað byggt sig upp á. Dragist heimamarkaður verulega saman fyrir þessar iðngreinar má búast við verulegum erfiðleikum hjá þeim í framtíðinni.

Byggðastofnun hafi nána samvinnu við samtök sjávarútvegs og iðnaðar um rannsókn á áðurnefndum áhrifum samdráttar í fiskvinnslu á einstakar greinar iðnaðarins.

5. Margfeldisáhrif íslenskrar fiskvinnslu á aðrar atvinnugreinar í landinu.

Á þessu sviði hefur ótrúlega lítið verið unnið miðað við mikilvægi. Oftast hefur umræða um sjávarútvegsmál verið aðskilin frá þróun annarra atvinnugreina eða tengslum við þær.

Margfeldisáhrif fiskvinnslu á aðrar greinar og þjóðfélagið í heild eru án efa mjög mikil og því nauðsynlegt að rannsaka þennan þátt til hins ýtrasta frá faglegu sjónarmiði.

Við rannsókn á þessum þáttum hafi Byggðastofnun enn fremur náið samstarf við samtök iðnaðar, verslunar og sjávarútvegs. Enn fremur hafi stofnunin m.a. samstarf við Hagfræðideild Háskóla Íslands og Þjóðhagsstofnun og samtök launþega, svo sem Alþýðusamband Íslands.

Spyrjum okkur hvað væri Ísland án fiskvinnslu. Margfeldisáhrif þess virðisauka sem íslensk fiskvinnsla skapar með viðskiptum við iðnað, verslun og þjónustugreinar í landinu hafa skapað íslenska velferðarkerfið öðru fremur. Hins vegar finnast margir sem jafnvel trúa því að aðrar greinar og jafnvel almenningur láti fé af hendi rakna til fiskvinnslu. Þennan misskilning má e.t.v. rekja til neikvæðrar fjölmiðlaumræðu, svo og til þess sjávarútvegur býr meira og minna við alls konar haftakerfi og miðstýringu sem leitt hefur til taprekstrar í greininni og þar með til neikvæðrar umræðu. Fagleg umfjöllun um margfeldisáhrif íslenskrar fiskvinnslu á þjóðfélagið er því löngu tímabær í þeim tilgangi að upplýsa íslensku þjóðina um þá staðreynd hversu miklu hlutverki fiskvinnslan þjónar með því að skapa þann virðisauka sem aftur skapar margfeldisáhrif í gegnum viðskipti við iðnað, þjónustu og verslun. Stundum hefur verið sagt: „Þeir valda miklu sem upphafinu valda,“ og eru það orð að sönnu. Þýðing upprunafjármagns frá frumframleiðslugreinum eins og fiskvinnslu er ein af meginforsendum íslenska velferðarkerfisins og því er brýnt að íslensk stjórnvöld marki skýra stefnu í málefnum fiskvinnslunnar og umræða fari fram í þjóðfélaginu um hið þýðingarmikla hlutverk sem fiskvinnslan gegnir.

Einnig er afar þýðingarmikið að stjórnvöld standi einhuga að baki íslenskri fiskvinnslu í þeirri hörðu og miskunnarlausu alþjóðlegu baráttu sem nú á sér stað. Íslensk fiskvinnsla er og verður sú stóriðja sem áfram mun standa undir íslenska velferðarkerfinu.

6. Möguleikar á auknum tækniframförum á fiskvinnslu hér á landi til að ná aukinni framleiðni.

Nauðsynlegt er enn fremur að kanna ítarlega hvernig ná mætti fram auknum tækniframförum í fiskvinnslu og hvernig ætti að örva þróun á því sviði.

Íslendingar hafa náð á undanförnum árum verulegum framförum á sviði tækni í fiskvinnslu og má fullyrða að Íslendingar séu í forustu á alþjóðasviði í því sambandi. Það hefur m.a. komið fram á vörusýningum sem haldnar hafa verið um tæki fyrir fiskvinnslu og útgerð. Sá árangur hefur m.a. náðst vegna hlutfallslega stórs heimamarkaðar fyrir slík tæki. Verði verulegur samdráttur í fiskvinnslu hér á landi má fastlega gera ráð fyrir að erfiðara verði að þróa nýja tækni eða jafnvel að slíkt væri með öllu ómögulegt.

Þar sem aukin framleiðni vinnuafls er lykill að auknum hagvexti og aukinni samkeppnishæfni atvinnugreina er afar mikilvægt að allt sé gert til þess að hvetja til aukinnar framleiðni. Áhrifavaldar aukinnar framleiðni eru fjölmargir innan sem utan fyrirtækja og því er mikilvægt að skipuleg samantekt sé gerð á þessu sviði til að auðvelda aukningu á framleiðni. Verði lagt útflutningsgjald á útfluttan ferskfisk, sbr. I. kafla, bls. 3, gæti sú fjáröflun síðan runnið til rannsókna og þróunar í sjávarútvegi og til framleiðniaukandi aðgerða.

Þar sem fiskvinnsla hér á landi getur ekki gengið í digra sjóði eins og fiskvinnslustöðvar innan Evrópubandalagsins er ákaflega mikilvægt að allt sé gert til þess að hámarka samkeppnishæfni fiskvinnslu hér á landi og í því sambandi er aukin framleiðni vinnuafls sem fjármagns ákaflega mikilvæg ásamt sífelldri leitun að gera gott betra og skapa þannig raunhæfar forsendur til bættra lífskjara íslensku þjóðarinnar.

repró í Gut.