Endurreisn urriðastofns í Efra-Sogi og Þingvallavatni Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 793

1992–93. – 1062 ár frá stofnun Alþingis.

116. löggjafarþing. – 457 . mál.

793. Tillaga til þingsályktunar um endurreisn urriðastofns í Efra-Sogi og Þingvallavatni.

Flm.: Össur Skarphéðinsson, Guðni Ágústsson, Gunnlaugur Stefánsson.

Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að setja á fót nefnd til að meta með hvaða hætti er kleift að endurreisa urriðastofninn og urriðaveiði í Efra-Sogi og Þingvallavatni.

Nefndin skal m.a. meta hvort unnt sé að opna aftur fyrir rennsli Sogsins í hinum náttúrulega árfarvegi milli Þingvallavatns og Úlfljótsvatns að hluta eða öllu leyti en í farveginum og aðdraganda hans voru áður mikilvægustu hrygningar- og uppeldissvæði urriðans í vatnakerfi Þingvallavatns.

Greinargerð.

Þingvallavatn og vatnakerfi þess eru efalítið ein dýrmætasta perlan í íslenskri náttúru. Á síðustu árum hafa miklar alþjóðlegar rannsóknir verið gerðar á lífríki vatnsins undir stjórn Péturs M. Jónassonar, prófessors við Kaupmannahafnarháskóla. Mikil þekking hefur safnast saman um lífið í vatninu og hafa niðurstöður verið birtar í fjölda tímarita og veglegri bók sem hlotið hefur góðar undirtektir. Fá stöðuvötn hafa verið eins ítarlega rannsökuð í heiminum og Þingvallavatn.

Í líffræðilegu tilliti hefur vatnið alþjóðlegt gildi, m.a. vegna þess að það er hið eina í heiminum, svo vitað sé, þar sem fjögur vel aðgreind afbrigði bleikju (Salvelinus alpinus), murta, sílableikja, kuðungableikja og dvergbleikja, hafa þróast. Jafnframt er Þingvallavatn mjög gjöfult veiðivatn og hefur afli sum árin náð 10 kg á hektara sem er mikill afrakstur og með því hæsta sem þekkist í vatni á norðlægum slóðum. Uppistaðan í veiðinni er murtan sem er langalgengasta bleikjuafbrigðið og á síðustu 30 árum hefur aflinn oftast verið á bilinu 40–70 tonn. Hins vegar eru talsverð áraskipti í aflabrögðum, og þannig féll murtuafli í tvígang niður í 10 tonn, á tímabilinu 1967–1968 og frá 1986 fram til þessa dags. Frá upphafi aldarinnar hefur murtuveiði verið umtalsverð búbót fyrir bændur í kringum vatnið.

Auk bleikjunnar í Þingvallavatni þreifst til langs tíma víðfrægur urriðastofn (Salmo trutta) í Efra-Sogi þar sem hið tilkomumikla afrennsli Þingvallavatns lá áður fyrr niður í Úlfljótsvatn. Svo gott veiðiorð fór af Efra-Soginu að þegar á miðri 19. öld sældust efnamiklir útlendingar eftir veiðiréttindum í afrennslinu. Á tímabilinu 1860–1917 var veiðirétturinn í höndum Breta og Dana sem komu hingað á hverju sumri til silungsveiða, og sóttust þeir einkum eftir stórurriðanum. Urriðinn í Efra-Sogi náði fáheyrðri stærð og veiðibækur staðfesta að urriðar milli 20 og 30 pund hafi verið tíðir í veiðinni. Skýringar vísindamanna á hinni miklu urriðaveiði eru einkum þær að í og við Efra-Sog hafi verið hin ákjósanlegustu skilyrði fyrir hrygningu og uppvöxt urriðans og er sérstaklega vísað til botngerðarinnar með breytilegum grófleika malar, mikils og stríðs straums sem þó var mismunandi vegna fjölbreytileika í stærð botngrjótsins og síðast en ekki síst gífurlegrar mergðar af bitmýi (Similium vittatum) sem urriðinn er þekktur fyrir að sækja í. Straumvatn er forsenda fyrir þroskun bæði urriðahrogna og bitmýs.

Árið 1959 var hið náttúrulega útfall Þingvallavatns á milli Kaldárhöfða og Dráttarhlíðar þvergirt með miðlunarstíflu og virkjunin í Steingrímsstöð tekin í notkun. Með þessum aðgerðum þurrkaðist árfarvegurinn í Efra-Soginu nánast alveg upp, bitmýið hvarf og urriðinn var sviptur öllum helstu forsendum fyrir góðum þrifum. Á þjóðhátíðardaginn 1959 urðu enn kaflaskil. Þann dag brast varnargarður fyrir framan inntaksgöngin í Steingrímsstöð og vatnsflaumur með tvöföldu magni Sogsins æddi niður í gegnum göngin og út í Úlfljótsvatn. Við þetta rask hurfu líklega síðustu leifar af riðastöðvum urriðans við útfallið sem hefðu getað haldið uppi einhverjum hluta urriðastofnsins við mynni Efra-Sogsins.

Það leikur enginn vafi á því að með virkjun Steingrímsstöðvar og stíflun Efra-Sogs eyðilagðist mikilfenglegt og merkilegt vistkerfi í og við hið náttúrulega útfall milli Þingvallavatns og Úlfljótsvatns. Eftirsjáin felst ekki eingöngu í fögru umhverfi og gjöfulli veiði á stórum urriða og bleikju. Erfðafræðirannsóknir benda til þess að urriðinn í Þingvallavatni sé af svokölluðu „fyrsta landnámi“, en slíkir stofnar eru á fallanda fæti og fáir eftir í Evrópu. Það eitt sér er talin ærin ástæða til að viðhalda urriðanum. Jafnframt hafa vísindamenn bent á að vistkerfi Sogsins, að urriðanum meðtöldum, hafi átt sinn þátt í árþúsunda þróun hinna sérstæðu bleikjuafbrigða í Þingvallavatni, fjarri íhlutun mannsins. Ekki er hægt að útiloka að stíflun Sogsins raski þessu náttúrulega ferli. Vísindamenn hafa einnig bent á að urriðinn, sem er mikil fiskiæta, hafi hugsanlega virkað sem hemill á stóra murtuárganga og dregið þannig úr sveiflum í stofnstærð og vaxtarhraða. Þetta samspil tegundanna er reyndar tilgáta sem ekki hefur verið sannreynd. Sé hún rétt má vera að virkjun Efra-Sogs hafi valdið nokkrum búsifjum fyrir murtuveiðibændur. Þá eru ótalin ýmis önnur hugsanleg áhrif á vistkerfi vatnsins, t.d. áhrif snöggra sveiflna á vatnshæð og hækkunar á vatnsborði.

Úrbætur.

Eðlilegt er að leitað sé leiða til að bæta þann skaða sem orðið hefur og grunur leikur á í kjölfar virkjunar á Efra-Sogi. Ýmsir möguleikar koma til greina til að reisa við urriðann sem áður hafðist við í Efra-Sogi og Þingvallavatni og er því nauðsynlegt að skoða þá til hlítar. Að undanförnu hafa líffræðingar á vegum Landsvirkjunar, Náttúrufræðistofu Kópavogs, Líffræðistofnunar Háskóla Íslands og Hólaskóla fjallað um nokkrar leiðir í þessum efnum. Talið er að út frá líffræðilegu sjónarmiði sé nærtækast að kanna möguleika á aðgerðum í og við Efra-Sogið, þar á meðal þann kost að opna á ný fyrir rennsli í gegnum Efra-Sog. Í nefndinni, sem lagt er til að umhverfisráðherra skipi til að meta leiðirnar, er rétt að fulltrúar úr röðum framangreindra stofnana ættu þar sæti ásamt fulltrúum Náttúruverndarráðs, Veiðifélags Þingvallavatns og iðnaðarráðuneytis.

Þótt ætla mætti að efni tillögunnar félli undir svið landbúnaðarráðuneytisins er áhersla hennar á vistfræðilega og líffræðilega verndun. Því er eðlilegt að leggja til að umhverfisráðherra skipi nefndina. Hitt er rétt að árétta að um málið þarf að nást víðtæk samvinna allra viðkomandi ráðuneyta.