Ofbeldi í myndmiðlum Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 147

1989. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 143 . mál.

Sþ.

147. Tillaga til þingsályktunar um könnun á ofbeldi í myndmiðlum.

Flm.: Guðrún Agnarsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson,

Danfríður Skarphéðinsdóttir, Kristín Einarsdóttir,

Málmfríður Sigurðardóttir, Sigríður Lillý Baldursdóttir.

Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að láta kanna sérstaklega tíðni og tegund þess ofbeldis sem sýnt er í dagskrá Ríkissjónvarps, Stöðvar 2, í kvikmyndahúsum og á þeim myndböndum sem eru á boðstólum í myndbandaleigum. Könnunin skal einkum beinast að líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi, þar með töldu klámi. Einnig að láta fara fram könnun á því hve mikið börn hér á landi horfa á sjónvarp, kvikmyndir og myndbönd og hvað þau horfa á.

Enn fremur skorar Alþingi á menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að dregið verði verulega úr því ofbeldi sem börnum og öðrum er sýnt í sjónvarpi, kvikmyndum og á myndböndum.

Greinargerð.

Mörgum ógnar vaxandi ofbeldi í umhverfi okkar og daglegu lífi. Ofbeldið tekur á sig margvíslegar myndir. Það beinist oft gegn börnum og konum sem ofbeldi á heimilum og kynferðisleg misnotkun. En það eru ekki einungis hinir fullorðnu sem beita ofbeldi, börn og unglingar beita því einnig gagnvart öðrum börnum, t.d. með einelti, en líka gagnvart fullorðnum eins og fjölmörg nýleg dæmi eru um.

Óhóflega langur vinnutími og meira vinnuálag en gerist meðal nágrannaþjóða okkar leiða til fjarvista íslenskra foreldra frá heimili og aukinnar streitu þeirra, en vaxandi fjöldi heimila þarfnast vinnuframlags tveggja til framfærslu. Börnin þurfa oft að hafa ofan af fyrir sér sjálf, jafnvel frá unga aldri.

Í skólaskýrslum úr Reykjavík frá 1975 kemur fram að um 40% 7–12 ára barna voru meira eða minna ein heima á daginn. Aðstaða einstæðra foreldra til að sinna börnum sínum er þó til muna erfiðari en annarra. Fram kemur t.d. í skýrslu landlæknis, „Mannvernd“ frá því í desember 1987, að um fjórðungur barna einstæðra foreldra 7 ára og yngri og um 64% 7–12 ára gangi sjálfala á daginn.

Mörgum ógnar hve fjölmiðlar skipa stóran sess sem afþreying barna. Einkum hafa menn áhyggjur af því að mikil sjónvarps- og myndbandanotkun geri börn að óvirkum þiggjendum og margir óttast neikvæð uppeldisáhrif þess efnis sem þannig berst ómótuðum barnshugum.

Sjónvarp, myndbönd og kvikmyndir flytja ofbeldi í auknum mæli bæði í fréttum af átökum og styrjöldum og líka í leiknum myndum þar sem einstaklingar beita hvor annan grófu ofbeldi í návígi. Er skemmst að minnast voðaatburða á erlendum vettvangi þar sem geðveilir menn eða áhrifagjarnir ruddust fram með alvæpni að hætti Rambós í friðsömum bæjarfélögum og urðu fjölda manns að bana. Á heimili slíkra manna hefur fundist mikill fjöldi ofbeldismynda og vopna sem þeir hafa haft dálæti á.

Tæknin hefur fært okkur tölvuleiki sem eru vinsælt tómstundagaman, en margir þeirra byggjast á herskáum samkeppnis- eða baráttuleikjum. Stríðsleikföng eru seld af fjölbreytilegri gerð og eru oft svo eðlilegar eftirlíkingar af raunverulegum fyrirmyndum sínum að glæpamönnum tekst að blekkja fórnarlömb og lögreglu með leikfang að vopni.

Vandinn er oft sá að ofbeldisáhrifin verða alvarlegust á þá sem veikastir eru fyrir og hafa minnstan stuðning hjá uppalendum sínum og umhverfi.

Allt of oft eru börnin ein með hugsanir sínar og skilning á því sem þau sjá án þess að vinna úr því og tala um það sem þau sáu og heyrðu. Mikið af myndefni því, sem börn horfa á, er á ensku og þar sem tími til mannlegra samskipta er oft allt of naumur gefst mörgum börnum of lítill tími til að tala við fullorðið fólk og þjálfa þannig móðurmál sitt. Tilfinningaleg áhrif slíks afskiptaleysis geta orðið börnum alvarleg og valda mörgum foreldrum stöðugri sektarkennd. Kennarar hafa jafnframt veitt því athygli á síðustu árum að kunnátta grunnskólanema í íslensku fer minnkandi, bæði hvað varðar orðaforða, málfræði og stafsetningu.

Öryggisleysi og vanmáttur barna, sem eru tilfinningalega vanrækt og vanþroska í samskiptum við aðra og eiga auk þess erfitt með að tjá sig vegna þess að þau hafa takmarkað vald á móðurmáli sínu, getur verið mikill. Hvort tveggja getur valdið innibyrgðri reiði og orðið til þess að þau bregðist við andstreymi eða jafnvel smávægilegu mótlæti með ofbeldi. Ofbeldi er iðulega sýnt sem eina leiðin til að leysa vandamálin og ofbeldið er oft slitið úr samhengi við þau áhrif sem það raunverulega hefur, afleiðingar þess eru í raun ekki sýndar.

Oft eru það hetjurnar og þá karlhetjurnar sem beita ofbeldi til að koma á reglu, stundum jafnvel réttlæti og friði. Almenn áhersla fréttanna á stríð og ofbeldi er slík að hún er líkleg til að valda verulegum ótta barna við framtíðina, a.m.k. nokkuð brenglaðri sýn á heiminn. Lokaniðurstaðan er reyndar sú að börnin vita mun meira um átök, ofbeldi og stríð en um frið og máltækið segir: Það læra börnin sem fyrir þeim er haft.

Við getum ekki unað því að börn alist upp við þá heimsmynd að ofbeldi sé eðlileg, viðurkennd og réttlætanleg leið til að leysa vandamál og ná sínu fram.

Það eru réttindi barna að vera vernduð gegn ofbeldi. Hér áður þótti ekki hæfa að hafa ljótt fyrir barni, meira að segja þótti ekki við hæfi að tala ljótt í návist þungaðrar konu. Það eru einnig réttindi barna að fá sjónvarpsefni við sitt hæfi á vönduðu íslensku máli en hér er skammarlega lítið um slíkt í sjónvarpi. Það er í raun ótrúlegt hve kærulausir foreldrar og ráðamenn hafa verið gagnvart þeim áhrifamikla og sterka fjölmiðli sem sjónvarpið er.

Flutningsmenn telja nauðsynlegt að gera kannanir á því hvernig og hve mikið ofbeldi er sýnt í sjónvarpi og öðrum myndmiðlum hér á landi. Stöð 2 hefur nýlega hafið sýningar á klámmyndum undir því yfirskini að hér sé um kærkomið afþreyingarefni að ræða. Þessar myndir er að sjálfsögðu hægt að taka upp á myndbönd og þær geta þannig eða í beinni sýningu verið aðgengilegar börnum. Auk þess sem klám er niðurlægjandi fyrir konur er vaxandi tilhneiging hjá framleiðendum slíkra mynda að tengja það ofbeldi.

Slíkar kannanir krefjast þess að ofbeldið sé skilgreint. Það gefur vafist fyrir mönnum en er nauðsynlegt til þess að vekja umhugsun um og útiloka ofbeldi. Hlutverk Kvikmyndaeftirlits ríkisins er m.a. fólgið í því að skilgreina og útiloka ofbeldi en starfsmenn þess hafa um margra ára skeið unnið afar mikilvægt starf þrátt fyrir mjög þröngan fjárhag og bágborinn tækjakost. Brýna nauðsyn ber til að veita raunhæfar fjárupphæðir til rekstrar þessarar starfsemi. Stjórnvöld bera bæði ábyrgð og skyldur í þessum efnum. Þeim ber að framfylgja lögum um bann við ofbeldiskvikmyndum, nr. 33 frá 1983, og þeim ber í víðtækum skilningi að standa vörð um þau réttindi barna að vera vernduð gegn ofbeldi. Nauðsynlegt er einnig að vekja upp umræðu meðal barna, unglinga og forráðamanna þeirra, umræðu sem skírskotar til ábyrgðar og hvetur til aðgerða.

Nýleg aðgerð, „Unglingar gegn ofbeldi“, er lofsvert framtak sem tekur einmitt á þessum þáttum, hvetur unglinga og aðra til umhugsunar og til þess að taka afstöðu gegn ofbeldi.

Jafnframt er mikilvægt að leggja áherslu á að foreldrar og aðrir uppalendur fylgist með því sem börn horfa á í sjónvarpi og séu reiðub4únir að ræða við börnin um það sem þau upplifa.

Flutningsmenn vona að þessi tillaga megi stuðla að því að vernda börn gegn óhóflegu ofbeldi í umhverfi sínu.