Orkustefna sem tekur tillit til umhverfis Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 495

1988–89. – 1058 ár frá stofnun Alþingis.

111. löggjafarþing. – 278 . mál.

Sþ.

495. Tillaga til þingsályktunar um orkustefnu sem tekur tillit til umhverfis.

Flm.: Sigrún Helgadóttir, Birna K. Lárusdóttir, Guðrún Agnarsdóttir,

Jóhanna Þorsteinsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir.

Alþingi ályktar að mörkuð verði stefna í eldsneytis- og orkunotkun þar sem tekið verði tillit til umhverfis, leitast við að spara takmarkaðar auðlindir og draga úr mengun.

Greinargerð.

Flutningsmenn þeirrar tillögu, sem hér er lögð fram, telja að verndun umhverfis og lífs á jörðu séu mikilvægustu rökin fyrir því að mótuð verði íslensk orkustefna með orkusparnað að markmiði og að dregið verði úr og síðan hætt að nota mengandi eldsneyti. Slíka stefnu þarf að taka strax.

Skyldur Íslendinga.

Oft hefur verið rætt um mikilvægi þess að íslenskir orkugjafar komi í stað innfluttra á Íslandi. Oftast hefur það verið gert á forsendum þess að jafna húshitunarkostnað og að Íslendingar verði sem minnst háðir innflutningi á orku og þeim sveiflum sem eru á verði erlendra orkugjafa. Hér skal ekki dregið úr mikilvægi þeirra forsendna heldur tekið undir þær. Vegna þessa hefur á undanförnum árum aukist mjög að innlend orka sé notuð til húshitunar og er það vel. Á öðrum sviðum hefur verið um afturför að ræða, umferð einkabíla hefur aukist á kostnað almenningssamgangna og farið er að frysta fisk úti á sjó með olíu, en ekki í landi með rafmagni. Nýútkomin eldsneytisspá 1988–2015 tekur mið af aðstæðum eins og þær eru nú og gerir ráð fyrir óbreyttu ástandi til ársins 2015 og að olíunotkun Íslendinga aukist. Slík spá er eðlileg á meðan stjórnvöld hafa ekki mótað aðra og nýja stefnu.

Íslendingum er tamt að álíta að loftmengun sé nokkuð sem komi þeim ekki við, á Íslandi sjái vindurinn um alla lofthreinsun. Þetta er hættulegur

hugsunarháttur. Mengun virðir ekki landamæri og er jafnhættuleg hvaðan sem hún kemur. Allar þjóðir verða að leggjast á eitt og áralag Íslendinga getur skipt miklu máli, en til þess að svo megi verða þá verða þeir sjálfir að taka sig á og vera til fyrirmyndar í umhverfisvernd. Slíkt þarf að gera á mörgum sviðum og hér skulu nefnd nokkur sem tengjast orkumálum.

Auka þarf fræðslu um orkumál með orkusparnað að markmiði. Í fyrstu þarf að leggja megináherslu á að dregið verði úr notkun olíu og annars mengandi eldsneytis, bæði með sparnaði og með því að aðrir orkugjafar séu notaðir í staðinn þar sem það er hægt.

Stórauka þarf almenningssamgöngur og hvetja fólk til að nýta þær og gera þarf raunhæfa úttekt á því hvort leggja ætti rafmagnssporbrautir í þéttbýli og á milli landshluta. Sú úttekt þarf að vera raunhæf að því leyti að hún meti ekki aðeins hagkvæmni í peningum heldur meti sem gjaldalið þau umhverfisspjöll sem fylgja ferðalögum á einkabílum.

Fylgjast þarf vel með rannsóknum og tilraunum erlendis á nýjum samgöngutækjum, nýjum leiðum til að virkja orku, og með nýjum tegundum eldsneytis, sem ekki hafa í för með sér mengun og aðrar hættulegar breytingar á umhverfi.

Auk þess þarf að leggja áherslu á að innlend orka er líka dýr. Orkuöflun krefst mikilla mannvirkja sem eru dýr í byggingu og viðhaldi, raska umhverfi og eyðileggja jafnvel mikilvæg náttúruundur. Leiðrétta þarf þann misskilning að innlend orka, svo sem heita vatnið, sé óþrjótandi.

Hvetja þarf til orkusparnaðar og auðvelda hann, t.d. með því að lækka verð (tolla) á orkusparandi rafmagnstækjum og perum.

Flutningsmenn eru þeirrar skoðunar að íslenska orku skuli nota til hagsbóta fyrir Íslendinga en ekki í erlenda stóriðju. Ef hún yrði lögð niður gæti sú orka sem til hennar hefur verið leidd komið í stað mengandi eldsneytis.

Íslensk eldsneytisspá.

Í nýútkomnu riti orkuspárnefndar, Eldsneytisspá 1988–2015, kemur fram hvað Íslendingar nota af orkugjöfum úr auðlindum jarðar sem ekki eru endurnýtanlegar, kolum, olíu og gasi, og spáð er fyrir um orkunotkun til ársins 2015. Af þessum orkugjöfum er olían langmikilvægust en bæði fiskveiðar Íslendinga og samgöngur byggjast á olíunotkun. Fram kemur að olíunotkun fiskiskipa var árið 1987 206 þús. tonn og gert er ráð fyrir að hún minnki lítillega og verði 203 þús. tonn árið 2015. Bifreiðar eyddu árið 1987

jafngildi 177 þús. tonna af olíu og gert er ráð fyrir að árið 2015 muni þær eyða jafngildi 226 þús. tonna. Olíunotkun til annarrar starfsemi svo sem á flugvélar og flutningaskip, til iðnaðar og húshitunar, er miklu minni. Heildarolíunotkun árið 1987 var 491 þús. tonn og gert er ráð fyrir að hún muni aukast á þessu árabili um 7%. Sú spá byggir á því að olíuverð fari hækkandi, en það er nú mjög lágt, og að hagvöxtur verði 2,5–3% á ári að jafnaði.

Takmörkuð au ðlind.

Sem kunnugt er urðu kolalög og olíulindir heimsins til við sérstakar aðstæður sem ríktu á jörðinni fyrir um 300 milljónum ára. Menn munu hafa farið að nota kol til eldsneytis fyrir 3000 árum en olíu ekki fyrr en eftir miðja síðustu öld. Nú er olíunotkun í heiminum gífurleg og með sömu olíunotkun og nú er munu þekktar olíulindir heimsins duga jarðarbúum í rúmlega 30 ár. Bjartsýnustu menn telja að hægt verði að finna olíulindir í vibót sem duga munu í önnur 30 ár. Vinnsla úr þeim olíulindum sem enn eru óunnar og þeim sem enn eru ófundnar verður þó miklu erfiðari og dýrari en úr þeim lindum sem hingað til hafa verið nýttar. Sumar þessara linda eru t.d. á hafsbotni þar sem vinnsla er mjög dýr og einnig mikil hætta á slysum, bæði á fólki og náttúru. Ef eitthvað fer úrskeiðis við olíuvinnslu af hafsbotni, þannig að olían leki í einhverju magni í hafið, getur það haft mjög alvarlegar afleiðingar og verstar þar sem sjór er kaldur og olían brotnar hægt niður. Atburðir síðustu ára gefa ekki tilefni til bjartsýni um að hægt verði að koma í veg fyrir mengunarslys við olíuvinnslu eða flutninga, olíupallar hafa losnað og þeim hvolft, lokar borhola hafa brostið og olíuskip hafa sokkið. Tjón við slík slys verða ekki metin. Það hlýtur að vera vafamál hvort taka eigi þá áhættu að vinna olíu við aðstæður sem bjóða heim slíkum slysum þegar það er vitað hvort sem er að olíumagn heimsins er takmarkað. Jarðarbúar verða að snúa sér að öðrum orkugjöfum og það væri skynsamlegt að gera það 10 árum fyrr en síðar.

Verð á olíu.

Í hinni íslensku eldsneytisspá er gert ráð fyrir að olíuverð fari hækkandi og verði í lok spátímans svipað og það var hæst í byrjun níunda áratugarins. Þar er líka tekið fram að erfitt sé að spá um olíuverð og er hér tekið undir það. Olíuverð er háð framboði og eftirspurn og einnig kostnaði við vinnslu, þ.e. hversu mikla tækni þarf að þróa og nota til að vinna olíuna og hversu áhættusöm sú vinnsla er. Hvað þessa þætti varðar hlýtur olíuverð að hækka á

næstunni. Olía er þverrandi auðlind og búið er að vinna þær olíulindir sem auðunnastar eru. Auk þessa er olíuverð háð stjórnmálaástandi í þeim löndum þar sem olía finnst. Meiri hluti þeirrar olíu sem talin er eftir í heiminum er í Mið-Austurlöndum, svokölluðum kommúnistaríkjum og löndum Suður-Ameríku. Ótryggt stjórnmálaástand getur valdið sveiflum í olíuverði, en þegar á heildina er litið hlýtur olíuverð að hækka á næstu árum og áratugum. Þeirri þjóð, sem þorir að horfa til framtíðar með fyrirhyggju og raunsæi og viðurkennir þau takmörk sem náttúran setur jarðarbúum, hlýtur að vegna betur þegar til langs tíma er litið en þeim þjóðum sem með glýju í augum láta skammtímagróða og skammsýni ráða gjörðum sínum.

Notkun olíu og afleiðingar hennar.

Olía er mikilvægt hráefni í ýmiss konar iðnaði en þó er notkun hennar í því skyni hverfandi miðað við allt það gífurlega magn olíu sem er brennt sem eldsneyti. Bruni lífrænna efna (kola, olíu, gass, timburs) hefur eftirfarandi í för með sér:

1. Aukningu koltvísýrings í andrúmslofti.

Út í andrúmsloftið losna kolefnissameindir sem hafa verið bundnar í jörðu í milljónir ára. Þetta leiðir til mikillar aukningar koltvísýrings í lofti sem hefur í för með sér svokölluð gróðurhúsaáhrif og hitastig á jörðinni hækkar. Samkvæmt skýrslunni „Our Common Future“ frá nefndinni, The World Commission on Environment and Development, form. Gro Harlem Brundtland, hefur magn koltvísýrings í lofti aukist um rúm 20% frá því fyrir iðnbyltingu og gert er ráð fyrir að um miðja næstu öld gæti magn hans verið orðið um tvöfalt meira í andrúmslofti en það var þá. Það gæti orðið til þess að lofthiti jarðar hækkaði um 1,5–4,5 gráður og jafnvel tvisvar til þrisvar sinnum það við heimsskautin. Slík hitaaukning leiddi til bráðnunar jökla þannig að sjávarmál hækkaði um 25–140 cm og margar borgir og stórar spildur af frjósamasta og mest ræktaða landi heimsins færu undir sjávarmál.

Margir óvissuþættir eru í þessari spá og menn deila um það hversu örugg hún er. Brundtland-skýrslan bendir réttilega á að það sé engin leið til að sanna að allt þetta gerist fyrr en það hefur raunverulega gerst, en þá er skaðinn skeður. Eitt er víst, skipulag og framkvæmdir nú byggja á að loftslag verði áfram svipað og það er og hefur verið, en því getum við ekki lengur treyst með neinni vissu.

2. Staðbundna mengun andrúmslofts.

Við bruna losna ýmis önnur efni en koltvísýringur út í andrúmsloftið svo sem brennisteins- og nitursýrur ásamt ryki. Þessi efni valda staðbundinni mengun í þéttbýli um allan heim. Mengunin myndast fyrst og fremst í orku- og iðjuverum, við húsahitun og af bílaumferð. Sums staðar er þessi mengun orðin svo mikil að hún er hættuleg heilsu fólks. Auk þess að valda líkamlegum óþægindum, vanheilsu og jafnvel ótímabærum dauða veldur mengunin spjöllum á umhverfi, tré og annar gróður, mannvirki, hús, listaverk og aðrir hlutir verða skítug, brúnt mistur leggst yfir þannig að dregið er úr útsýni og sólarljós dofnar.

3. Súrnun umhverfis.

Lengi vel héldu menn að vandamál vegna staðbundinnar mengunar mætti leysa með nógu háum skorsteinum. Raunin varð önnur, ný vandamál urðu til. Brennisteins- og nitursýrur blandast vatni í andrúmsloftinu og valda súrri úrkomu sem fellur jafnvel þúsund kílómetra frá upphafsstað mengunarinnar. Súrt regn veldur skemmdum á gróðri, sitrar um jarðveg til grunnvatns, rennur til vatna og hafs. Súrt regn er ein mesta ógn lífríkis stórra svæða, skógar eru að deyja á þúsundum ferkílómetra lands og stöðuvötn eru orðin svo súr að fiskur lifir þar ekki lengur. Slíkt er ástandið í Evrópu og Norður-Ameríku að margir óttast að það sé jafnvel enn verra í Asíu. Rannsóknir á japönskum rannsóknastofnunum gefa til kynna að loftmengun og súrt regn geti minnkað hveiti- og hrísgrjónaframleiðslu um þriðjung. Áhrif súrrar úrkomu á landi eru sýnileg og ógnvænleg, en meiri hluti súra regnsins hlýtur þó að falla í hafið og margir álíta að mengun í hafi sé fyrst og fremst komin úr andrúmslofti. Hvaða áhrif hún hefur í hafinu er enn ekki vitað og ekki ráðlegt að bíða eftir því að á það reyni.