Ný stefna í byggðamálum Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 866

1990–91. – 1060 ár frá stofnun Alþingis.

113. löggjafarþing. – 456 . mál.

Sþ.

866. Tillaga til þingsályktunar um nýja stefnu í byggðamálum.

Flm.: Þorsteinn Pálsson, Matthías Bjarnason, Egill Jónsson,

Hreggviður Jónsson, Halldór Blöndal, Pálmi Jónsson, Friðjón Þórðarson,

Matthías Á. Mathiesen, Salome Þorkelsdóttir, Guðmundur H. Garðarsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir framkvæmd nýrrar byggðastefnu sem hafi eftirfarandi meginmarkmið:

- Að þróun landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis verði sem jöfnust og hagkvæmust fyrir þjóðarheildina.

- Að atvinnulífi í landinu verði búin eðlileg rekstrarskilyrði svo að fyrirtæki geti skilað arði. Iðnaður og þjónustugreinar dafni á landsbyggðinni við hlið sjávarútvegs og landbúnaðar.

- Að vaxtarsvæði á landsbyggðinni eflist, en með því hugtaki er átt við þéttbýlisstaði og sveitir sem tengjast með daglegum öruggum samgöngum og myndi samfelld atvinnu- og þjónustusvæði.

Þessum markmiðum verði náð með því að hvetja til frumkvæðis og framtaks einstaklinga og frjálsra félagasamtaka með almennum aðgerðum sem taki mið af breytingum sem orðið hafa og eru fyrirsjáanlegar í atvinnumálum, félags- og menningarmálum þjóðarinnar.

Áhersla verði lögð á eftirfarandi aðgerðir til jöfnunar byggðarþróunar og aðstöðu manna til búsetu í landinu:

1. Löggjöf um Byggðastofnun verði endurskoðuð og breytt þannig að aukin áhersla verði í starfi hennar á atvinnu- og byggðarþróun, m.a. eflingu vaxtarsvæða. Stofnunin geri Alþingi árlega grein fyrir ástandi og horfum í byggðamálum og áherslum sem hún telur þurfa í stjórn landsins til þess að ofangreind markmið náist um hagkvæma þróun byggðar í landinu.

2. Á sviði samgangna verði lögð áhersla á að stækka og efla vaxtarsvæðin á landsbyggðinni svo að sem flestir geti sótt daglega þjónustu innan þeirra þannig að atvinnulíf á svæðinu eflist. Lokið verði við lagningu hringvegar.

3. Fiskveiðistefna hafi það meginmarkmið að hvetja þegar lengra er litið til hagkvæmni í útgerð, aukins aflaverðmætis og minni tilkostnaðar.

4. Skilyrði til aukinnar úrvinnslu sjávarafla í landinu verði bætt. Í því skyni verði lögð áhersla á niðurfellingu tolla og jafna samkeppnisstöðu íslensks sjávarútvegs í samningum við Evrópubandalagið.

5. Leitast verði við að beita þeim framleiðslutakmörkunum í landbúnaði sem talin er þörf á þannig að hagkvæmni aukist. Jafnframt verði lögð áhersla á að nýta kosti landsins og ómengaða náttúru þess til fjölbreyttrar framleiðslu og þjónustustarfa í þeim tilgangi að treysta byggðina.

6. Sérstakt átak verði gert til nýsköpunar og þróunar í atvinnulífi á landsbyggðinni með áherslu á uppbyggingu iðnaðar og þjónustugreina við hlið sjávarútvegs og landbúnaðar. Þetta verði gert á vaxtarsvæðum þar sem þéttbýlisstaðir og sveitir tengjast með daglegum samgöngum. Fyrirtækjum í þessum greinum verði gefinn kostur á eðlilegri lánafyrirgreiðslu og áhættufjármagni þannig að sem líkust aðstaða verði til að reka þessi fyrirtæki hvar sem er á landinu. Veitt verði fjármagni til endurskipulagningar, hagræðingar og samruna fyrirtækja á landsbyggðinni þar sem það er talið hagkvæmt.

7. Hvatt verði til stofnunar eða eflingar samtaka heimaaðila á framangreindum vaxtar- eða atvinnuþróunarsvæðum með þátttöku stofnana atvinnuveganna og fleiri sem láta sig varða þróun atvinnulífs á viðkomandi svæði. Þessum samtökum heimaaðila verði ætlað að hafa frumkvæði að atvinnuþróunarstarfi og nýsköpun í atvinnulífi og að styðja framtak einstaklinga og frjálsra félagasamtaka í þeim efnum.

8. Sérstök athugun verði gerð á skattheimtu af samgöngum með það fyrir augum að lækka kostnað við rekstur samgöngutækja.

9. Í tengslum við samgöngubætur og þróun vaxtarsvæða verði gerðar landshlutaáætlanir um opinberar framkvæmdir sem hafi það að markmiði að heildarkostnaður við að veita fólki sem besta heilbrigðisþjónustu, almenna menntun o.s.frv. verði sem minnstur fyrir þjóðfélagið.

10. Stórfyrirtækjum, sem opinberir aðilar semja um eða eru í meirihlutaeign ríkisins, verði valinn staður á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar, enda séu áhrif af staðarvalinu á hagkvæma byggðarþróun talin réttlæta það val.

11. Starfsemi opinberra stofnana verði í vaxandi mæli færð út til vaxtarsvæða landsbyggðarinnar, enda sé það talið hagkvæmt vegna þróunar byggðar.

12. Til þess að tryggja sjálfseignarstefnuna í húsnæðismálum á landinu öllu verður að draga úr áhættu og ótta fólks við að fjárfesta í eigin íbúðarhúsnæði á landsbyggðinni. Leitað verði leiða til þess að húsnæðisskortur standi ekki vexti byggðarlaga þar fyrir þrifum.

13. Hvatt verði til aukinnar frjálsrar samvinnu og samruna sveitarfélaga, verkefni þeirra aukin og tekjur til þess að valda þeim.

14. Sérstaklega verði hlúð að menningar- og listastarfsemi á landsbyggðinni. Fjölbrautanám og annað framhaldsnám á vaxtarsvæðunum verði eflt og þjónusta við aldraða aukin.

15. Endurskipulagningu raforkukerfis verði hraðað í þeim tilgangi að draga úr verðmismun á raforku eftir landsvæðum. Skipulag símgjaldssvæða miði að sama marki.

Greinargerð.

Þessi þingsályktunartillaga, sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins flytja, er byggð á mörkun nýrrar stefnu flokksins í byggðamálum. Meginmarkmið hennar er að vaxtarsvæði á landsbyggðinni eflist, iðnaður og þjónustugreinar dafni þar við hlið sjávarútvegs og landbúnaðar og að fólksfjölgun verði sem jöfnust þar í heild eins og á höfuðborgarsvæðinu.

Með þessum tillöguflutningi vilja flutningsmenn árétta og undirstrika það frumkvæði sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur tekið í stefnumótun á sviði byggðamála undanfarin ár. Á síðustu landsfundum flokksins hafa verið samþykktar hliðstæðar ályktanir og felast í þessari tillögu. Sú samþykkt var gerð í framhaldi af starfi nefnda á vegum flokksins að mótun þeirrar stefnu sem hér kemur fram.

Tilgangurinn með flutningi tillögunnar er að efna til umræðna um byggðamál bæði á Alþingi og meðal almennings í ljósi nýrra þjóðfélagsaðstæðna. Það er von flutningsmanna að sem flestir innan þings og utan geti tekið undir þau grundvallarsjónarmið sem hér koma fram, enda þótt pólitískur ágreiningur verði alltaf eðli málsins samkvæmt um leiðir að þeim markmiðum sem menn eru sammála um að keppa að.

Grunnur hinnar nýju byggðastefnu Sjálfstæðisflokksins er að hún borgar sig fyrir þjóðina í heild. Hún er hagkvæm fyrir landsbyggðarfólk og höfuðborgarbúa. Hún byggist á því að nýta vel og á hagkvæman hátt auðlindir og mannvirki þjóðarinnar á landsbyggðinni og draga úr kostnaði sem hlýst af miklum flutningum fólks til höfuðborgarsvæðisins.

Um árabil hafa raunverulegar tekjur þjóðarinnar staðið í stað og lífskjör versnað á sama tíma og velmegun hefur aukist í nágrannalöndum. Þetta er kjarni þess almenna vanda sem íslensk stjórnvöld þurfa að taka á næstu árin. Snúa þarf vörn í sókn á sem flestum sviðum þjóðlífsins þannig að lífskjör batni og verði sambærileg við þau kjör sem best gerast erlendis. Það er forsenda fyrir grósku og fyrir vali ungs og vel menntaðs fólks á búsetu í landinu að vel takist til í þessu átaki þjóðarinnar.

Flutningsmenn leggja áherslu á að eitt grundvallaratriði sóknar þjóðarinnar frá stöðnun til betri kjara er hagkvæm byggðastefna. Þar kemur margt til. Mestu skiptir þó að útflutningsframleiðsla þarf að aukast svo um munar. Til þess þarf atvinnuumhverfi sjávarútvegsins að batna verulega. Fólksfækkun í heilum landshlutum eða á landsbyggðinni í heild, eins og stefnir í að öllu óbreyttu, stuðlar augljóslega ekki að því. Alhliða gróska í atvinnulífi á vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar mundi á hinn bóginn skapa sjávarútveginum allt annað og hagkvæmara starfsumhverfi sem skilaði sér beint og óbeint í auknum arði fyrir þjóðarbúið.

Miklar deilur hafa oft risið milli landsbyggðarfólks og höfuðborgarbúa um byggðamál og byggðastefnu. Stundum hefur gengið svo langt að menn hafa talað um að gjá sé að myndast milli þessa fólks í landinu eftir búsetu. Sumir stjórnmálaflokkar hafa beinlínis nærst á því að ala á þessari tortryggni, úlfúð og oft á tíðum hatrömmu illdeilum.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur varað við slíkum vinnubrögðum. Hann telur þvert á móti brýnt að auka skilning höfuðborgarbúa og landsbyggðarfólks á sameiginlegum hagsmunum sínum eins og fram kemur í mótun þeirrar byggðastefnu sem felst í þessari tillögu. Hún er í þeim anda sáttar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur beitt sér fyrir á öðrum sviðum þjóðmálabaráttu. Þar má minna á kjörorð flokksins: Stétt með stétt sem sannað hefur gildi sitt í skóla reynslunnar.

Þegar Sjálfstæðisflokkurinn hafði á hendi forustu í ríkisstjórn 1987 – 1988 var bryddað upp á nýjung í vinnubrögðum um stefnumótun í byggðamálum. Þáverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins óskaði eftir sérstakri úttekt Byggðastofnunar í mars 1988 á ástandi og horfum í byggðamálum. Tilefnið var einkum miklir og vaxandi flutningar fólks frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins, erfiðleikar í sjávarútvegi og landbúnaði og vaxandi spenna milli íbúa í strjálbýli og þéttbýli.

Markmiðið með úttektinni var auðvitað ekki síst að stjórnvöld gætu á grundvelli fræðilegra upplýsinga endurmetið stefnuna á þessu mikilvæga sviði.

Starfshópur á vegum Byggðastofnunar vann að þessu verki. Í ársbyrjun 1989 var stjórnmálasamtökum, sem áttu fulltrúa á Alþingi, gerð grein fyrir niðurstöðum þessarar úttektar, svo og tillögudrögum um ný markmið og leiðir í byggðamálum.

Byggðastofnun sendi 16. apríl 1989 Steingrími Hermannssyni forsætisráðherra skýrslu þessa starfshóps sem nefnd var Endurmat byggðastefnu . Í skýrslunni var gerð grein fyrir ástandi og horfum í byggðamálum sem taldar voru ískyggilegar og óhagkvæmar fyrir þjóðarbúið ef ekki yrði við brugðist. Þá var einnig gerð grein fyrir því hverju þyrfti í höfuðdráttum að breyta frá fyrri stefnu í byggðamálum og hvaða áherslur væru vænlegar til þess að ná mikilvægum markmiðum sem teljast yrðu hagkvæm fyrir þjóðarheildina.

Af hálfu ríkisstjórnarinnar fengust á hinn bóginn ekki nein viðbrögð við þessu stefnumótandi starfi Byggðastofnunar. Pólitísk umfjöllun Alþingis og ríkisstjórnar hefur því ekki átt sér stað í kjölfarið eins og eðlilegt og sjálfsagt hefði verið.

Um síðir skipaði forsætisráðherra í janúar 1990 sérstaka byggðanefnd. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar tilnefndir af öllum stjórnmálasamtökum á Alþingi. Á grundvelli stefnumótunar í áðurnefndri skýrslu um Endurmat byggðastefnu hefur þessi byggðanefnd stjórnmálaflokkanna skilað af sér sérstökum tillögum um eflingu þróunarstarfs í þágu atvinnuvega á landsbyggðinni, en hún var sammála um brýna nauðsyn þeirra aðgerða. Því miður urðu viðbrögð ríkisstjórnar og Alþingis við þessum tillögum þau að ekki voru ætlaðar sérstakar fjárveitingar til þessa þróunarstarfs á fjárlögum í ár, sem Byggðastofnun hafði sótt um í þessu skyni.

Þá hefur þessi nefnd fulltrúa stjórnmálaflokkanna samið frumvarp til laga sem felur í sér þær breytingar á lögum um Byggðastofnun að gerð verði stefnumótandi byggðaáætlun sem undirbúin verði faglega af Byggðastofnun, en komi til umræðu og afgreiðslu á Alþingi og í ríkisstjórn. Með frumvarpi byggðanefndarinnar er í raun tekið undir og áréttuð sú staðreynd að undanfarið hafi skort á stefnumótun ríkisstjórnarinnar og Alþingis í byggðamálum í kjölfar áðurnefndrar úttektar.

Í stefnumótunarstarfi byggðanefnda og landsfundar Sjálfstæðisflokksins hefur verið stuðst við ýmsar upplýsingar úr úttekt Byggðastofnunar sem stjórnmálaflokkarnir fengu í hendur á sínum tíma. Þá er að finna í þessari greinargerð nýrri upplýsingar um ástand og horfur í byggðamálum sem Byggðastofnun hefur góðfúslega látið í té.

Byggðarþróun í fortíð og framtíð.

1. Fortíðin.

Á þessari öld hafa átt sér stað miklir fólksflutningar frá strjálbýli til þéttbýlis og sér í lagi almennt frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Á áratugnum 1970 til 1980 var tímabundið jafnvægi í fólksflutningum hér innan lands. Þetta stafaði fyrst og fremst af útfærslu landhelginnar í 200 mílur, mikilli fjárfestingu í sjávarútvegi, raunar landbúnaði einnig, og þjónustumannvirkjum á landsbyggðinni. Eftir 1980 fór þetta að breytast og hafa fólksflutningar til höfuðborgarsvæðisins af landsbyggðinni verið miklir og sum árin meiri en áður hefur þekkst. Þetta kemur fram á meðfylgjandi mynd.

Mynd 1.

REPRÓ Í PRENTSMIÐJU

Þessi þróun hefur oftast verið rædd einhliða sem vandi landsbyggðarinnar . Augljóst er að þar er hætta á vannýtingu mannvirkja og auðlinda, stöðnun og jafnvel eyðingu lífvænlegra byggða sem eru og verða mikilvægar fyrir hagkvæman rekstur útflutningsframleiðslunnar.

Á hinn bóginn vill gleymast að þessir fólksflutningar voru áður fyrr beinlínis forsenda þess að höfuðborgin yrði sem fyrst öflug miðstöð sífellt fjölþættara atvinnulífs, menningar, lista og hvers konar þjónustu sem nútímafólk krefst. Enginn vafi er á því að margir Íslendingar hefðu flust úr landi og haslað sér völl erlendis ef gróandi og öflugrar höfuðborgar hefði ekki snemma notið við í þjóðfélagsumbyltingum aldarinnar.

Nú er þessi tími liðinn. Höfuðborgin er orðin öflug og gegnir hlutverki sínu með reisn. Enga svipaða nauðsyn ber því til í næstu framtíð að þar verði ör fólksfjölgun eins og varð fyrri áratugi. Að þessu leyti hafa orðið þáttaskil hér á landi. Miklir flutningar fólks til höfuðborgarsvæðisins hafa ekki lengur í för með sér þann hag sem áður var heldur þvert á móti má færa að því rök að ör fjölgun fólks vegna flutninga til höfuðborgarsvæðisins hefur ýmiss konar óhagræði og kostnað í för með sér fyrir höfuðborgarbúa sjálfa og þjóðfélagið í heild.

2. Framtíðin.

Hver verður svo þróun búsetu í landinu í framtíðinni ef allt fer fram sem horfir og hverjir eru kostir og gallar þeirrar þróunar?

Slíkum spurningum verður auðvitað ekki svarað með neinni vísindalegri nákvæmni. En samt sem áður verður að reyna að nálgast svör við þeim til þess einmitt að geta metið hvaða afleiðingar væntanleg þróun byggðarinnar hefur ef ekki er breytt um stefnu og aðgerðir í byggðamálum.

Í tengslum við framangreinda úttekt Byggðastofnunar voru gerðir framreikningar á mannfjöldaþróun í landinu sem einfaldlega byggjast á líkum á heildarfólksfjölgun, flutningsreynslu síðustu ára og óbreyttri stefnu stjórnvalda í byggðamálum. Slíkir útreikningar hafa verið gerðir hjá Byggðastofnun í nokkur ár og sýnir reynslan að þeir hafa gefið vísbendingu um búsetuþróun sem fram hefur síðar komið í raun.

Niðurstöður framreikninganna koma fram á myndum 2 og 3 hér á eftir:

Mynd 2.

REPRÓ Í PRENTSMIÐJU

Mynd 3.

REPRÓ Í PRENTSMIÐJU

Þessi þróun samkvæmt áðurgreindum framreikningum kemur einnig fram í beinum tölum í eftirfarandi töflu:

Landsbyggð Höfuðborgar-

svæði

Íbúafækkun Fjölgun

Tímabil

Frá 1991 – 1995

– 1.867 + 13.967

Frá 1996 – 2000

– 2.482 + 13.592

Frá 2001 – 2005

– 3.053 + 13.166

Frá 2006 – 2010

– 3.443 + 12.670

Samtals 1991 – 2010

– 10.846 + 53.395

Almennt gefa þessir framreikningar vísbendingu um óbreytta stefnu, þ.e. að í heild muni fólki fækka á landsbyggðinni, svo sem fram kemur í töflunni, en auðvitað mismikið eftir aðstæðum í byggðarlögum, héruðum og landshlutum. Sums staðar yrði vitaskuld fjölgun en þeim mun meiri fækkun annars staðar ef þessir framreikningar yrðu nálægt veruleikanum. Afleiðing slíkrar þróunar byggðar út um land er augljós og margrædd og þarf ekki frekari útlistingar við.

Á höfuðborgarsvæðinu yrði mannfjöldaþróunin eins og fram kemur á mynd 4:

Mynd 4.

repró í gut

Þessi fjölgun á höfuðborgarsvæðinu vegna flutninganna einna, þ.e. um tæplega 32.000 manns á tveimur áratugum, mundi út af fyrir sig, svo dæmi séu tekin, hafa eftirfarandi í för með sér:

1. Fjölgun bíla sem nemur 13.000.

2. Fjölgun grunnskólanema um 4.300.

Svo þessi vandi sé skýrður nánar jafngilti þessi fjölgun bíla um 32 km langri tvöfaldri bílaröð og fjölgun grunnskólanema jafngilti nemendafjölda í fjórum Hólabrekkuskólum í Breiðholti.

Þessi þróun á höfuðborgarsvæðinu hefði í för með sér að kostnaðarsöm umferðar- og frárennslismannvirki þyrfti að reisa fyrr en ella. Á sama hátt þyrfti að takast á við dýrar lausnir í mengunarvörnum, orkuöflun, vatnsöflun og sorphreinsun. Nýja skóla þyrfti að reisa yfir nemendur á höfuðborgarsvæðinu sem oft á tíðum mundu flytjast úr vannýttum skólum á landsbyggðinni. Svipaða sögu er að segja um heilsugæslumannvirki og þannig mætti lengi telja.

Óbreytt stefna þýðir misjafna og dýra byggðarþróun.

Augljóst er að verði þróun byggðar næstu áratugi í líkingu við þessa framreikninga hlýst enginn svipaður ávinningur af sem óneitanlega fylgdi þéttbýlismynduninni á höfuðborgarsvæðinu í fortíðinni. Þvert á móti mundi af slíkri þróun hljótast margvíslegt óhagræði og mikill kostnaður bæði á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni fyrir þjóðarbúið í heild. Niðurstaðan er því sú að verði engin breyting á stefnu stjórnvalda og stjórnmálaflokka eru horfur á að þróun byggðar í landinu verði misjöfn, óhagkvæm og dýr.

Færa má gild rök að því að óbreytt byggðastefna sé dýrari en flestar jákvæðar aðgerðir sem sýnt er að muni hafa veruleg áhrif til jafnari og þar með hagkvæmari búsetu í landinu en á horfðist.

Á því er ekki vafi að þörf er á að endurmeta stefnuna í byggðamálum frá grunni. Þar fara saman hagsmunir höfuðborgarbúa og landsbyggðarfólks. Á þessum staðreyndum byggir Sjálfstæðisflokkurinn m.a. þá nýju byggðastefnu sem kemur fram í þessari tillögu til þingsályktunar.

Vöxtur iðnaðar og þjónustuatvinnugreina.

Tækniframfarir, sem nálgast byltingu, og aukin fag- og sérþekking eru orsakavaldar breyttrar atvinnuskiptingar og þar með byggðarþróunar sem orðið hefur hvarvetna á Vesturlöndum síðustu áratugi. Aukin verkaskipting, fjöldaframleiðsla og viðskipti sigldu í kjölfar tæknibyltingar og aukinnar sérþekkingar. Vinnuafl losnaði úr frumvinnslugreinum í strjálbýli, en atvinnugreinar á sviði þjónustu og iðnaðar, sem augljóslega þurfa þéttbýli þar sem margt fólk getur haft dagleg samskipti til þess að dafna, urðu vaxtargreinar atvinnulífsins.

Þetta sést greinilega á töflu yfir ný störf sem mynduðust á tímabilinu 1981 – 1988.

Ný störf %

Ársverk Breyting

Í landbúnaði

– 1.352 – 20,2

Í fiskveiðum

+ 974 + 18,7

Í fiskiðnaði

– 1.659 – 16,5

Hefðbundnar greinar samtals

– 2.037

Aðrar framleiðslugreinar

+ 2.108

Þjónustugreinar

+18.201

(þar af opinber þjónusta)

(7.104)

Í þessum breytingum í atvinnulífinu felst auðvitað kjarni byggðavandans svonefnda. Vaxtargreinar atvinnulífsins blómgast best í þéttbýli. Vandinn verður enn meiri ef haft er í huga að aldursskipting íbúa á landsbyggðinni er þannig að þar þarf mun fleiri ný atvinnutækifæri til þess að unnt sé að fá uppvaxandi fólki nægilega mörg störf.

Hlutfallsleg atvinnuskipting á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu er nú lík því sem hér segir (byggt á mannaflatölum frá 1988):

Höfuðborgar- Landsbyggð

svæði

Landbúnaður og

útvegsgreinar

4% 32%

Iðnaður og byggingarstarfsemi

24%

23%

Þjónustugreinar

72% 45%

Sérstaða íslenskra byggðamála.

Framangreindur undirstraumur sem veldur breyttri atvinnuskiptingu og byggðarþróun er auðvitað alþjóðlegur, enda gefa nágrannaþjóðir okkar í Evrópu vaxandi gaum að þessum þjóðfélagsfyrirbrigðum og verja óhemju miklu fé til þess að hafa áhrif á staðarval fyrirtækja og búsetu fólks í hverju landi.

Sérstaða okkar Íslendinga er á hinn bóginn sú að hér á landi er aðeins eitt verulega stórt og öflugt þéttbýlissvæði, en langmestur hluti útflutningsframleiðslu okkar á sér stað í tiltölulega einhæfum sjávarplássum á landsbyggðinni. Í nágrannaríkjum fer útflutningsframleiðslan fyrst og fremst fram í stórum iðnaðarborgum. Undantekningar frá þessu eru Norður-Noregur og Færeyjar. Byggðirnar í Norður-Noregi njóta þó í raun mikilla styrkja frá norska iðnaðinum, m.a. olíuiðnaði, og Færeyingar njóta fjárhagsstuðnings Dana.

Þessa sérstöðu okkar Íslendinga í byggðamálum má glöggt sjá á mynd 5, en þessi sérstaða veldur því að stjórn almennra efnahagsmála, t.d. ákvörðun gengis o.fl., hefur mun beinni og afdrifaríkari áhrif á vöxt og viðgang landsbyggðarinnar heldur en gengur og gerist í nágrannalöndunum.

Mynd 5.

repró í gut.

Breyttir þjóðfélagshættir.

Þær staðreyndir, sem fjallað er um hér að framan, þarf auðvitað að hafa ríkt í huga þegar stjórnmálaflokkar og stjórnvöld móta sér byggðastefnu í framtíðinni. Menn þurfa að gera sér grein fyrir því hvert horfir í þróun búsetu í landinu og til hvers það muni leiða ef ekki er að gert og stefnunni breytt.

Þær þjóðfélagsaðstæður, sem einkum þarf að hafa í huga, auk sérstöðu okkar að því er varðar sjávarútveginn og almenna efnahagsstjórn, eru helst þær sem taldar eru hér á eftir. Sumar þessar breytingar hafa orðið hraðar, raunar gerst á allra síðustu árum, svo telja má að hlotist hafi af algjör þáttaskil í íslensku þjóðlífi. Aðrar eru almennara eðlis og gerast yfir lengri tíma:

1. Langflest ný störf hafa orðið til í þjónustuatvinnugreinum og iðnaði á undanförnum árum. Á það verður ekki lögð of þung áhersla að til þessarar staðreyndar hefur alls ekki verið tekið nægjanlegt tillit í byggðaraðgerðum fram til þessa.

2. Miðstýring í höfuðatvinnuvegum landsbyggðarinnar, landbúnaði og sjávarútvegi, hefur aukist en frjálsræði á öðrum sviðum viðskipta og atvinnulífs. Þessar staðreyndir setja ákveðnar skorður við því að ný störf verði til í þessum atvinnugreinum.

3. Miklar breytingar hafa orðið síðustu ár og líklegt að verði næstu ár í rekstri sjávarútvegsins. Um það eru sjófrysting, gámaútflutningur og fiskmarkaðir glögg dæmi.

4. Atvinnuþátttaka kvenna er að aukast. Það gerir auknar kröfur til fjölbreytni í atvinnulífi þar sem ungt fólk velur sér búsetu.

5. Staðsetning álvers á Reykjanesi er nú ákveðin. Sú ákvörðun og staðarval stórfyrirtækja yfirleitt hefur gífurleg áhrif á byggðarþróun.

6. Engin svipuð þörf er nú eins og áður fyrir fjárfestingu í ýmsum þjónustumannvirkjum á landsbyggðinni, svo sem grunnskólum og heilsugæslustöðvum.

7. Ör vöxtur höfuðborgarsvæðisins sem fyrr meir var hagkvæmur á marga lund er það ekki lengur. Margt bendir til að miklir aðflutningar þangað í næstu framtíð valdi óhagræði og kostnaði.

8. Fólksfjölgun á ýmsum þéttbýlisstöðum og vaxtarsvæðum landsbyggðarinnar er á hinn bóginn hagkvæm. Sú þróun stuðlaði að bættu atvinnuumhverfi og jafnframt að félags- og menningarlíf gæti dafnað þar betur en ella.

9. Ný samgöngutækni, t.d. í fjarskiptum, dregur úr óhagræði fjarlægðar frá markaði, þjónustustofnunum o.s.frv. Þær framfarir ætti að vera unnt að nýta til hagsbóta fyrir lífvænlega staði á landsbyggðinni.

Langmikilvægast af þessu er að nái ekki vaxtargreinar atvinnulífsins, iðnaður og þjónustugreinar, betri fótfestu á landsbyggðinni en verið hefur er borin von að jafna byggðarþróunina svo um muni.

Þörf nýrrar stefnu.

Fram til þessa hefur byggðastefna stjórnvalda og einstakra stjórnmálaflokka verið lítt skilgreind. Fjárfesting í sjávarútvegi, landbúnaði, skólum, heilsugæslustöðvum o.s.frv. á landsbyggðinni hefur á síðustu áratugum oft verið talin í daglegri umræðu tilheyra byggðastefnu þótt eðlilegra væri að skilgreina slíka fjárfestingu sem þátt í atvinnustefnu eða heimfæra undir almenna velferð að því er varðar skóla og heilsugæslustöðvar.

Fyrir þessari nánast óskilgreindu byggðastefnu voru ákveðnar þjóðfélagslegar forsendur. Þörf var mikil fyrir bætta aðstöðu á flestum sviðum í byggðarlögum víða um land til þess að sinna lágmarksmenntun eða heilbrigðisþjónustu svo dæmi sé tekið. Þar var í þeim efnum víða fremur undir högg að sækja en á höfuðborgarsvæðinu. Forsendur mikillar fjárfestingar í landbúnaði og sjávarútvegi þekkja flestir en pólitísk umræða á því sviði varð til þess að almenningur leit á slíka fjárfestingu fremur sem byggðamál en atvinnustefnu.

Hvað sem þessu líður er augljóst að jafnvel skipuleg fjárfesting á þessum sviðum getur ekki talist vænleg til áhrifa á búsetu fólks í næstu framtíð né til þess fallin að bæta hag þjóðarinnar. Móta þarf nýja stefnu. Við þá mikilvægu stefnumótun er nauðsynlegt að taka mið af þeim staðreyndum sem raktar eru hér að framan um horfur í byggðarþróun og afleiðingar hennar og um almennar og sérstakar þjóðfélagsaðstæður sem við er að glíma. Sú stefnumótun kemur fram í þessari tillögu til þingsályktunar.

Meginhugsun nýrrar stefnu samkvæmt tillögunni.

Rétt er að undirstrika breyttar áherslur í samgöngumálum frá því sem verið hefur. Hér er lögð sérstök áhersla á bættar samgöngur innan landshluta eða héraða fremur en að greiða leiðir til höfuðborgarsvæðisins. Augljóst er að forsenda þess að vaxtarsvæði myndist og eflist í sumum landshlutum, t.d. Vestfjörðum og Austurlandi og raunar víðar, eru bættar samgöngur sem tryggja dagleg samskipti og viðskipti milli sem flestra á svæðinu. Þetta eru auðvitað framkvæmdir sem kosta talsverða fjármuni, en þó má nefna sem dæmi um hliðstæður að jarðgöng á Vestfjörðum sem rætt er um að nái þessum tilgangi eru ekki talin kostnaðarsamari að raungildi en vegur um Skeiðarársand var á sínum tíma.

Í tillögunni er einnig ályktað að lokið verði við lagningu hringvegar. Þar er einkum haft í huga að mikilvægt er fyrir þróun byggðar á Norðurlandi eystra og Austurlandi að hraðað verði samgöngubótum milli þessara landshluta, en þar er þessi framkvæmd styst á veg komin.

Meginhugsunin í tillögunni er að svonefnd vaxtarsvæði eflist eða myndist á landsbyggðinni. Þar verði starfsumhverfi iðnaðar og þjónustugreina bætt við hlið sjávarútvegs og landbúnaðar. Þessu verði fylgt eftir með sérstöku átaki svo að þessar atvinnugreinar vaxi þar og dafni og veiti sem flestum tækifæri til nýrra og fjölbreyttra starfa.

Sjávarplássin og sveitirnar standa að óbreyttu höllum fæti svo jafnvel er erfitt um vik að reka útflutningsframleiðsluna af þeim sökum. Með þessum aðgerðum treystist byggðin öll og starfsumhverfi atvinnuvega og mannfólks batnaði til mikilla muna. Þetta er beinlínis forsenda betri nýtingar auðlinda umhverfis og á landinu. Auðveldara yrði einnig að bæta félagslega aðstöðu og greiða götu aukinnar menningarstarfsemi í kjölfar vaxandi fólksfjölda.

Með aukinni fólksfjölgun á landsbyggðinni frá því sem horfir er einnig stefnt að því að flutningur til höfuðborgarsvæðisins minnki og úr óhagræði dragi þar af þeim sökum. Þar með næðist það markmið að þróun byggðar í landinu yrði jafnari og hagkvæmari en útlit er fyrir að óbreyttri stefnu.