Gjafsókn á stjórnsýslustigi Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 674

130. löggjafarþing 2003–2004.

Þskj. 674 - 466. mál.

Tillaga til þingsályktunar um gjafsókn á stjórnsýslustigi.

Flm.: Guðjón Ólafur Jónsson, Birkir J. Jónsson, Dagný Jónsdóttir,

Hjálmar Árnason, Kristinn H. Gunnarsson, Magnús Stefánsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagabreytingar í því skyni að koma á gjafsókn á stjórnsýslustigi. Miðað verði við að sambærilegar reglur gildi og við rekstur einkamála fyrir almennum dómstólum og stefnt að því að breytingarnar taki gildi 1. janúar 2005.

Greinargerð.

Í XX. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, er að finna ákvæði um gjafsókn í einkamálum sem rekin eru fyrir almennum dómstólum. Taka ákvæðin bæði til gjafsóknar og gjafvarnar. Samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laganna er gjafsókn aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefur nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar og öðru hvoru eftirfarandi skilyrða er fullnægt:

a. að efnahag umsækjanda sé þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða, en við mat á efnahag hans má eftir því sem á við einnig taka tillit til eigna og tekna maka hans eða sambýlismanns eða eigna og tekna foreldra hans ef hann er yngri en 18 ára,

b. að úrlausn máls hafi verulega almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda.

Samkvæmt 125. gr. laga nr. 91/1991 skal umsókn um gjafsókn beint til dómsmálaráðherra sem getur veitt gjafsókn hafi svokölluð gjafsóknarnefnd mælt með því. Í nefndinni sitja þrír lögfræðingar, skipaðir af dómsmálaráðherra, þar af einn eftir tilnefningu Lögmannafélags Íslands og annar eftir tilnefningu Dómarafélags Íslands.

Gjafsókn skuldbindur ríkið til að greiða málskostnað sem gjafsóknarhafi hefur sjálfur af dómsmáli. Hana má þó takmarka þannig að hún nái aðeins til tiltekinna þátta málskostnaðar eða geti numið tiltekinni hámarksfjárhæð. Sé þóknun umboðsmanns gjafsóknarhafa fyrir flutning máls ekki undanskilin gjafsókn skal hún ákveðin í dómi. Gjafsóknarhafi er undanþeginn öllum greiðslum í ríkissjóð vegna þess máls sem gjafsóknin tekur til.

Á undanförnum árum hefur málum á stjórnsýslustigi fjölgað mjög. Jafnframt hafa í stjórnsýslulögum verið settar skýrari reglur en áður um málsmeðferð. Þar eru jafnframt gerðar strangari kröfur til kæru. Á sama tíma hefur úrskurðarnefndum á stjórnsýslustigi fjölgað mjög og lagaumhverfi allt orðið mun flóknara en áður. Þetta hefur leitt til þess að sífellt erfiðara verður fyrir almenning að reka mál sín á stjórnsýslustigi án aðstoðar lögmanna. Sökum kostnaðar getur það reynst ýmsum ófært að leita sér nauðsynlegrar lögmannsaðstoðar og er nauðsynlegt að bæta þar úr.

Með tillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að að undirbúa nauðsynlegar lagabreytingar í því skyni að koma á gjafsókn á stjórnsýslustigi. Í þeim efnum getur m.a. komið til greina að ákvæði þar að lútandi yrðu hluti af stjórnsýslulögum, nr. 37/1993. Vel má þó vera að betur færi að setja sérstök lög.

Í þessu sambandi skal bent á að á 113. löggjafarþingi lagði dómsmálaráðherra fram frumvarp um opinbera réttaraðstoð þar sem m.a. var rætt nokkuð um þessi efni. Markmiðið var sagt vera að veita almenningi ráðgjöf á sviði lögfræði og jafnframt leitast við að tryggja að réttindi einstaklinga glatist ekki sökum lítilla efna.