Fæðingarorlof Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 155

1993–94. – 1063 ár frá stofnun Alþingis.

117. löggjafarþing. – 147 . mál.

155. Tillaga til þingsályktunar um endurskoðun laga um fæðingarorlof.

Flm.: Jóhanna Sigurðardóttir.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að endurskoða lög og reglugerðir um fæðingarorlof. Nefndin hafi það verkefni að undirbúa löggjöf sem tryggi það að foreldrar, hvar sem þeir eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar lengd fæðingarorlofs, greiðslur í fæðingarorlofi og rétt til töku fæðingarorlofs. Sérstaklega skal hugað að rétti feðra. Jafnframt skal nefndin leggja fram tillögur um að lengja fæðingarorlof í áföngum og mat á leiðum til fjármögnunar. Frumvarp þar að lútandi verði lagt fram í byrjun næsta þings.

Nefndin verði m.a. skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, bæði á almenna markaðinum og hinum opinbera.

Greinargerð.

Um fæðingarorlof gilda nú lög nr. 57/1987, sem fjalla um rétt foreldra til fæðingarorlofs, 14. og 16. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, sem fjalla um greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi annarra en opinberra starfsmanna, og reglugerð um barnsburðarleyfi opinberra starfsmanna, nr. 410/1989, sem fjallar um rétt og greiðslur í fæðingarorlofi opinberra starfsmanna. Réttur bankastarfsmanna í fæðingarorlofi er svo með sérstökum hætti, eins konar sambland af rétti fólks á almennum markaði og rétti kvenna í starfi hjá ríkinu. Ætla má að fjórðungur allra sem njóta réttar í fæðingarorlofi séu opinberir starfsmenn.

Árið 1987 voru sett ný lög um fæðingarorlof og jafnframt var ákvæðum almannatryggingalaga breytt. Lagabreytingin 1987 var veruleg réttarbót á sínum tíma, fyrst og fremst vegna lengingar orlofsins úr þremur mánuðum í sex. Síðan hafa komið í ljós ýmsir annmarkar á lögunum og ljóst er að núgildandi lagareglur um fæðingarorlof mismuna einstaklingum. Aðrar reglur gilda um opinbera starfsmenn en fólk á almennum vinnumarkaði. Greiðslur fæðingarorlofs opinberra starfsmanna eru tekjutengdar en greiðslur á almennum vinnumarkaði eru almennt ekki tekjutengdar. Einungis konur í starfi hjá hinu opinbera eiga rétt á greiðslum í fæðingarorlofi. Barnsfeður opinberra starfsmanna eiga ekki rétt til greiðslna í fæðingarorlofi, hvort sem þeir eru í starfi hjá hinu opinbera eða á almennum vinnumarkaði. Óheimilt er að semja í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði um viðbótargreiðslur í fæðingarorlofi. Það hefur þó verið gert í kjarasamningum bankamanna athugasemdalaust.

Margoft hefur verið bent á þessa vankanta. Jafnréttisráð hefur ítrekað fjallað um málið og sent yfirvöldum bréf þar sem bent hefur verið á þá mismunum sem karlar hafa orðið fyrir, en kærunefnd jafnréttismála hefur komist að þeirri niðurstöðu að verið sé að brjóta jafnréttislög með þessari framkvæmd.

Aðilar vinnumarkaðarins hafa sömuleiðis lagt áherslu á endurskoðun reglna um fæðingarorlof. Hugmyndir hafa líka verið uppi um að fæðingarorlof yrði tekjutengt og að allir fengju tiltekna lágmarksgreiðslu.

Auk úrskurða kærunefndar jafnréttismála hafa nokkur dómsmál gengið vegna túlkunar á lögunum um fæðingarorlof og almannatryggingalögunum og hafa þau leitt í ljós brýna þörf á samræmdum reglum.

Með stjórnsýslulögum var lögfest svonefnd jafnræðisregla hér á landi. Telja verður að sú regla sé þverbrotin af hinu opinbera þegar kemur að reglum um fæðingarorlof. Hvaða rök eru fyrir því að sami atvinnurekandi, íslenska ríkið, mismuni starfsfólki sínu með þeim hætti sem hér viðgengst bara með vísan til þess að annar starfsmaðurinn fellur undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna en hinn einstaklingurinn tilheyrir hinum almenna vinnumarkaði? Hvað réttlætir það að koma í veg fyrir að faðir geti farið í fæðingarorlof, bara vegna þess að barnsmóðir hans er opinber starfsmaður? Hvað réttlætir það að stéttarfélag geti ekki í kjarasamningum samið við atvinnurekendur um fæðingarorlofsgreiðslur?

Með aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu skuldbinda stjórnvöld sig til að tryggja launafólki sama lágmarksrétt hér á landi og gildir í löndum Evrópubandalagsins. Með tilskipun um vinnuvernd barnshafandi kvenna og kvenna sem nýlega hafa fætt, sem tók gildi 19. október 1994, eru aðildarlöndin skyldug til að sjá barnshafandi konum fyrir heilsusamlegu vinnuumhverfi og í vissum tilfellum tryggja tilflutning í starfi án launabreytinga.

Einnig ber að taka tillit til vinnutíma barnshafandi kvenna og kvenna með börn á brjósti og þá sérstaklega að komast hjá næturvinnu þessara kvenna. Séu störf beinlínis hættuleg þessum konum og tilfærslum verður ekki við komið ber að veita þeim leyfi á fullum launum eða með fullnægjandi dagpeningum. Aðildarlöndin eru skyldug til að lögbinda að minnsta kosti 14 vikna fæðingarorlof með óskertum launum eða dagpeningum sem jafngilda veikindalaunum konunnar. Heimilt er að ákveða lágmarksgreiðslu og setja skilyrði um lágmarkstíma fyrir unnum réttindum.

Í tilskipuninni er einnig tryggður réttur barnshafandi kvenna til mæðraeftirlits án skerðingar á launum verði eftirliti ekki við komið utan vinnutíma. Konur skulu ekki missa nein starfsréttindi þann tíma sem þær eru frá vegna fæðingarorlofs.

Ljóst er að nauðsynlegt er að breyta hér á landi reglum um fæðingarorlof til þess að stjórnvöld standi við skuldbindingar sínar gagnvart EES. Ísland hefur tveggja ára aðlögunartíma að þessum reglum.