Alþjóðasamþykkt um starfsendurhæfingu og atvinnumál fatlaðra Stjórnartillaga - þingskjal nr. 487

1989. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 269 . mál.

Sþ.

487. Tillaga til þingsályktunar um fullgildingu á alþjóðasamþykkt nr. 159 um starfsendurhæfingu og atvinnumál fatlaðra.

(Lögð fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989.)

Alþingi ályktar að veita ríkisstjórninni heimild til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 159 um starfsendurhæfingu og atvinnumál fatlaðra sem gerð var á 69. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf 20. júní 1983.

Athugasemdir við þingsályktunartillögu þessa.

Í skýrslum félagsmálaráðherra um árleg þing Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) hefur komið fram að uppbygging stofnunarinnar er með nokkuð öðrum hætti en annarra alþjóðastofnana sem Ísland á aðild að. Það sem einkum skapar Alþjóðavinnumálastofnuninni sérstöðu er seta fulltrúa ríkisstjórna, atvinnurekenda og launafólks í stjórnum og nefndum stofnunarinnar og þátttaka þeirra í Alþjóðavinnumálaþinginu. Til skýringar má taka setu á Alþjóðavinnumálaþinginu. Samkvæmt stofnskrá ILO eiga fjórir fulltrúar rétt á að taka þátt í afgreiðslu þingsins, tveir fulltrúar ríkisstjórnar hlutaðeigandi aðildarríkis, einn fulltrúi atvinnurekenda og einn fulltrúi launafólks. Öll starfsemi stofnunarinnar byggist á samstarfi þessara þriggja aðila.

Eitt af mikilvægustu verkefnum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og alþjóðavinnumálaskrifstofunnar í Genf er undirbúningur afgreiðslu Alþjóðavinnumálaþingsins á alþjóðasamþykktum og tillögum sem fyrst og fremst taka til aðstæðna í atvinnulífi og á vinnumarkaði. Alþjóðavinnumálaþingið hefur samtals afgreitt 169 alþjóðasamþykktir og 177 tillögur. Sumar þeirra hafa verið endurskoðaðar með nýjum samþykktum. Ísland hefur fullgilt 14 og stendur á því sviði langt að baki nágrannalöndunum, einkum öðrum Norðurlöndum.

Líkja má tillögum ILO við reglugerðir sem settar eru með stoð í lögum. Ekki er unnt að fullgilda tillögur og eru þær þar af leiðandi ekki skuldbindandi. Þær eru ítarlegri en samþykktirnar. Litið er á tillögu sem nánari útfærslu á alþjóðasamþykkt eða sem tilmæli til aðildarríkjanna um stefnumótun á ákveðnu sviði.

Markmið samþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar er að setja reglur um afmörkuð svið vinnumála, félagsmála eða mannréttinda. Með fullgildingu axlar aðildarríki tvíþætta skyldu. Annars vegar að vinna að framkvæmd ákvæða hlutaðeigandi samþykktar og hins vegar að samþykkja að haft sé alþjóðlegt eftirlit með framkvæmdinni. Samkvæmt 22. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar skal aðildarríki senda alþjóðavinnumálaskrifstofunni reglulega skýrslu um aðgerðir sem það hefur gripið til í því skyni að hrinda í framkvæmd ákvæðum samþykktarinnar. Samkvæmt gildandi reglum skal taka þessar skýrslur saman annað hvert ár og senda alþjóðavinnumálaskrifstofunni. Sérfræðinganefnd á hennar vegum fer yfir skýrslur aðildarríkjanna og birtir niðurstöðu sína í árlegri skýrslu sem er til umfjöllunar í einni af fastanefndum Alþjóðavinnumálaþingsins. Frá því Ísland gerðist aðildarríki Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 1945 hefur félagsmálaráðuneytið borið ábyrgð á samningu skýrslna um framkvæmd samþykkta sem Ísland hefur fullgilt.

Aðdragandann að afgreiðslu Alþjóðavinnumálaþingsins á samþykkt nr. 159 um starfsendurhæfingu og atvinnumál fatlaðra má rekja til ársins 1981. Á nóvemberfundi sínum það ár ákvað stjórnarnefnd ILO að taka starfsendurhæfingu til almennrar umræðu á vinnumálaþinginu árið 1982 þar sem þess yrði freistað að varpa ljósi á allar hliðar þessa málefnis. Árið eftir yrði stefnt að afgreiðslu viðauka við tillögu nr. 99 um atvinnuþjálfun fatlaðra manna frá árinu 1955. Með þessari ákvörðun var viðurkennd sú breyting sem hafði átt sér stað á 25 árum á viðhorfum til málefna fatlaðra.

Í þingnefndum sem störfuðu á 68. og 69. Alþjóðavinnumálaþinginu var samstaða um það mat að nauðsynlegt væri að endurskoða kröfur Alþjóðavinnumálastofnunarinnar á þessu sviði. Upphaflega var stefnt að því að afgreiða nýja tillögu. Í almennum umræðum í þingnefndinni kom upp ágreiningur um þetta á milli fulltrúa atvinnurekenda og fulltrúa launafólks. Fulltrúar þeirra síðarnefndu lögðu áherslu á að stefnt yrði að afgreiðslu samþykktar og tillögu. Einungis með þeim hætti væri hægt að vinna markvisst að bættri stöðu fatlaðra til að njóta starfsendurhæfingar. Fulltrúar atvinnurekenda og fulltrúar nokkurra ríkisstjórna voru þeirrar skoðunar að einungis tillaga væri nægilega sveigjanleg til að hafa jákvæð áhrif á ólíkar aðstæður fatlaðra í hinum ýmsu löndum. Niðurstaðan varð sú að 69. Alþjóðavinnumálaþingið afgreiddi bæði samþykkt þá sem hér er leitað eftir heimild til að fullgilda og tillögu. Samþykktin er birt sem fylgiskjal I og tillagan sem fylgiskjal II.

Þótt fullgilding samþykktarinnar ein sér bæti ekki aðstöðu fatlaðra manna til að njóta starfsendurhæfingar og fá hentuga vinnu hvetur hún stjórnvöld til að móta stefnu í þessum málum og hrinda henni í framkvæmd. Samþykktin miðar að því að stjórnvöld stuðli að því að fatlaðir einstaklingar geti verið virkir þátttakendur í þjóðlífinu með sama hætti og aðrir einstaklingar. Með fullgildingu samþykktarinnar er ekki verið að leggja neinar kvaðir á aðila vinnumarkaðarins. Eftir því sem fleiri lönd fullgilda samþykktina er stuðlað að því að bæta stöðu fatlaðra ekki aðeins á Íslandi heldur einnig í öðrum löndum.

Ekki er gert ráð fyrir því að breyta þurfi lögum né setja ný lög til að fylgja eftir ákvæðum samþykktarinnar hér á landi. Í því sambandi má benda á II. og VI. kafla laga nr. 41/1983, um málefni fatlaðra, og e-lið 8. gr. laga nr. 18/1985, um vinnumiðlun.

Umrædd samþykkt var send fjórum aðilum til umsagnar, Alþýðusambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og samstarfsnefnd um málefni fatlaðra. Í samstarfsnefndinni eiga sæti fulltrúar Sjálfsbjargar landssambands fatlaðra, Alþýðusambands Íslands, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Landssamtakanna Þroskahjálpar.

Alþýðusamband Íslands og Samstarfsnefnd um málefni fatlaðra mæla með því að samþykktin verði fullgilt fyrir Íslands hönd.

Vinnuveitendasamband Íslands mælir hins vegar gegn fullgildingu. Meginrök Vinnuveitendasambandsins eru þau að samþykktin bæti ekki réttarstöðu fatlaðra. Umsögn barst ekki frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga.

Hinn 1. janúar 1989 höfðu eftirtalin 23 ríki fullgilt samþykktina: Antigua og Barbuda, Argentína, Danmörk, Egyptaland, Ekvador, El Salvador, Finnland, Grikkland, Holland, Írland, Júgóslavía, Kína, Kípur, Malaví, Malta, Noregur, Perú, San Marínó, Sviss, Svíþjóð, Tékkóslóvakía, Sovétríkin, Ungverjaland og Úrúgvæ.

Athugasemdir við einstaka kafla samþykktarinnar.

Um I. kafla.

Í 1. gr. samþykktarinnar er fjallað um skilgreiningar og gildissvið. Í umræðum í þingnefnd á Alþjóðavinnumálaþinginu voru fulltrúar sammála um skilgreiningu á hugtakinu „fatlaður“. Í nefndinni var ítarlega rætt um gildissvið. Töldu ýmsir rétt að fjalla um fötlun og umhverfi og á hvern hátt þjóðfélagsaðstæður skerða kosti fatlaðra. Meiri hluti þingnefndarinnar var andvígur því að kveða á um þessi atriði í greininni þar sem það gæti takmarkað gildissvið samþykktarinnar.

Í 4. tölul. er lögð áhersla á að ákvæði samþykktarinnar taki til allra hópa fatlaðra.

Um II. kafla.

Kjarni samþykktarinnar kemur fram í II. kafla hennar. Í nefndinni ríkti einhugur um það að fatlaðir hefðu sömu tækifæri og ófatlaðir til að njóta menntunar og fá atvinnu. Þessi grundvallarregla kemur fram í 4. gr. Í 2. gr. kemur fram sú skylda aðildarríkis, sem hefur fullgilt samþykktina, að móta og hrinda í framkvæmd og endurskoða með ákveðnu millibili stefnu ríkisins í starfsendurhæfingu og atvinnumálum fatlaðra.

Um III. kafla.

Kveðið er á um aðgerðir á landsvísu til þróunar starfsendurhæfingar og vinnumiðlunar fyrir fatlaða í þessum kafla. Samkvæmt 7. gr. hvílir sú skylda á aðildarríki samþykktarinnar að gera ráðstafanir til þess að koma á fót og gera úttekt á starfskynningu, starfsþjálfun, vinnumiðlun, atvinnu og annarri skyldri þjónustu til að gera fötluðum kleift að tryggja sér starf við hæfi og eiga sömu framavonir og aðrir.

Um IV. kafla.

Fjórði kaflinn hefur að geyma lokaákvæði þar sem fram koma m.a. ákvæði um gildistöku, uppsögn og fleiri atriði sem þarfnast ekki sérstakra skýringa.

Fylgiskjal I.

(Textinn er ekki til tölvutækur.)

Fylgiskjal II.

(Textinn er ekki til tölvutækur.)