Upplýsingar um efnainnihald í íslenskum matvælum Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 787

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 452 . mál.

Sþ.

787. Tillaga til þingsályktunar um skipulegar mælingar og skrásetningu upplýsinga um efnainnihald í íslenskum matvælum.

Flm.: Jóhannes Geir Sigurgeirsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að nú þegar verði gert skipulegt átak til þess að mæla og skrá efnainnihald íslenskra matvæla með sérstöku tilliti til aðskota- og aukefna. Jafnframt verði unnin nákvæm skrá um öll slík efni í íslenskum matvælum á hverjum tíma þannig að íslensk stjórnvöld geti, hvenær sem gefið er út vottorð, byggt á vísindalegum grunni, um hollustu íslenskra matvara.

Greinargerð.

Á síðustu árum hefur umræða um ýmis eiturefni í umhverfi okkar orðið háværari með hverju árinu. Þessi umræða hefur þó verið meira áberandi erlendis og svo virðist sem Íslendingar séu grandalausari um þessi efni en nágrannaþjóðirnar þar sem talið er að minna sé um þessa mengun hér á landi en víða annars staðar.

Íslendingar lifa, sem kunnugt er, fyrst og fremst á matvælaframleiðslu og eiga mikið undir því að kaupendur framleiðslunnar geti gengið að því sem vísu að þeir séu að kaupa „ómengaða“ vöru, en í hugum nágranna okkar verður slík vara að vera að mestu laus við þær efnaleifar sem finnast í auknum mæli í þeirra eigin matvælum. En hvaða efni eiga að vera í matvælum og hver ekki? Áður en lengra er haldið er rétt að skýra það nánar.

Í matvælum geta auk hráefna verið bæði aukefni og aðskotaefni. Aukefni eru skilgreind í reglugerð nr. 409/1988 um aukefni í matvælum og öðrum neysluvörum, en aðskotaefni eru skilgreind í fskj. 2 við reglugerð nr. 250/1976 um tilbúning og dreifingu matvæla og annarra neyslu- og nauðsynjavara.

Aðskotaefni eru öll efni sem finna sér leið í matvæli eða hefur verið bætt í þau með það fyrir augum að fjarlægja þau að mestu eða öllu leyti síðar í vinnslunni. Þessi efni gegna engu sérstöku hlutverki í matvælunum sjálfum og eru yfirleitt ekki æskileg. Undir þennan flokk falla efnaleifar.

Lög um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988, hafa að geyma ákvæði um matvæli og aðrar neyslu- og nauðsynjavörur, fóðurvörur og sáðvörur. Þar segir í 17. gr. að eiturefni og hættuleg efni megi ekki setja í eða blanda saman við matvæli og aðrar neysluvörur eða fóðurvörur nema það sé sérstaklega heimilað í reglugerð samkvæmt lögum um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum eða öðrum lögum.

Almennt er hinum margvíslegu aðskotaefnum raðað í nokkra undirflokka og eru þeir helstu eftirfarandi: a) lyfjaleifar, b) varnarefni, c) málmar, d) sveppaeitur, e) PCB-efni og önnur klórsambönd.

a. Lyfjaleifar.

Helstu flokkar lyfja og efna, sem notuð eru við dýralækningar, eru:

1. Sýklalyf og sýklaeyðandi efni. 2. Hormónar, frjósemislyf, vaxtarlyf, baksterar. 3. Sníkjudýralyf, ormalyf, hníslasóttarlyf. 4. Róandi lyf, svæfingarlyf og verkjastillandi lyf. 5. Vaxtaraukandi lyf.

Sum þessara lyfja geta verið varhugaverð ef þau berast með matvælum í menn. Til að hindra það hafa verið settar strangar reglur um útskolunartíma flestra dýralyfja, en það er sá tími sem verður að líða frá síðustu lyfjagjöf þar til nýta má afurðir dýrsins til manneldis.

Eftirlit með lyfjaleifum hér á landi er nær eingöngu bundið við mjólk og mjólkurvörur. Reglugerð þar að lútandi hefur að geyma skýr ákvæði hvað þetta varðar. Eftirlit með lyfjaleifum í kjöti er lítið eða eingöngu sem einstakar tilviljanakenndar prófanir.

b. Varnarefni.

Öll ræktun þarf á jarðvegi, vatni, lofti og sólarljósi að halda, en þessir þættir veita einnig ýmsum óæskilegum lífverum lífsskilyrði, svo sem bakteríum, sveppum, illgresi og meindýrum. Ræktun okkar verður því oft fyrir ágangi eða samkeppni af völdum þessara lífvera. Því hefur maðurinn tekið í þjónustu sína ýmis efni til þess að tryggja að ræktun hans beri sem bestan árangur. Skordýraeitrið DDT var eitt af fyrstu efnunum sem menn uppgötvuðu í þessum tilgangi í kringum 1940 og reyndist það mjög vel. Það var reyndar framleitt fyrst árið 1874, en áhrif þess á skordýr urðu ekki kunn fyrr en 1939. Áhrif efnisins á spendýr eru margfalt minni en á skordýr. Hexaclorcyclohexan er til aðallega sem fjórir mismunandi ísómerar, en gamma-ísómerinn af þessu efni (Lindan), sem er mjög virkur, hefur verið notaður í stórum stíl hér á landi í baðlyfi.

Lífrænu klór-kolvetnissamböndin eru vel fituleysanleg en torleyst í vatni. Sameiginlegt einkenni þessara efna er að þau eru mjög stöðug gegn eðlis- og efnaáhrifum.

DDT og díeldrín eru orðin nokkuð jafnt dreifð um jörðina með vindum og vatni. Þau gufa upp af plöntum og úr jarðvegi og berast þannig út í andrúmsloftið og rignir síðan niður aftur á fjarlægum stöðum, t.d. finnst nokkurt magn af þessum efnum í yfirborðsís pólanna. Einhver menguðustu vatnasvæði jarðar af völdum þessara efna eru Eystrasaltið og kanadísku vötnin.

Ekki er nákvæmlega vitað hve langur tími þarf að líða þar til efnin brotna niður í náttúrunni. Líklegt er talið að helmingunartíminn sé minnst 10 ár. Nú er DDT víða bannað með öllu. Þessi efni safnast upp í fituvef síðustu liðanna í fæðukeðjunni (maður, selur, sjófuglar) og getur styrkleikur þeirra þar orðið margfalt meiri en í umhverfinu. Notkun iðnríkja Vesturlanda á þessum efnum hefur minnkað verulega síðan þau bönnuðu notkun þeirra á sínu eigin yfirráðasvæði. Aftur á móti hefur notkun þeirra aukist verulega í þróunarlöndunum og heildarnotkun er nær sú sama í heiminum nú og var í lok sjöunda áratugarins.

Rétt er að benda á að þessi efni hafa bæði sínar góðu og slæmu hliðar, t.d. hefur náðst verulegur, tímabundinn árangur í baráttunni við malaríu með því að útrýma anopheles-flugum með DDT. Árið 1945 dóu á Ítalíu 411 þúsund manns úr malaríu en aðeins 37 árið 1968.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna hafa gefið út markgildi fyrir það magn útrýmingarefna sem talið er óhætt að neyta daglega (Acceptable Daily Intake/ADI). Flest lönd, Ísland þó undanskilið, hafa sett mörk um hæsta leyfilegt magn af þeim aðskotaefnum sem mega finnast í ákveðnum matvælum og haft er stöðugt eftirlit með innfluttum og innlendum matvælum.

c. Málmar.

Margir málmar eru okkur lífsnauðsynlegir, svo sem kalk og fosfór, en af öðrum þolum við mjög lítið. Má þar m.a. nefna kvikasilfur, blý, kadmíum og arsen. Flest tilheyra þessi efni hópi er nefndir eru þungmálmar.

Um nokkur þessara efna gildir að þau eru okkur nauðsynleg í mjög litlum mæli, en fari magn þeirra í fæðunni yfir ákveðið mark teljast þau til aðskotaefna og geta valdið eitrun.

Í gildi er reglugerð nr. 242/1974, um varnir gegn mengun matvæla af völdum blýs og kadmíums í matarílátum.

Blý er aðallega að finna í útblæstri bifreiða þar sem það er notað til að mýkja gang bensínvéla. Við brennslu brotnar efnið niður og blýið dreifist sem loftúði út í umhverfið. Blýið berst síðan í fólk annaðhvort með lofti eða matvælum eins og grænmeti og ávöxtum. Dreifing blýs í náttúrunni er orðin veruleg.

Kvikasilfur er víða í umhverfinu, t.d. sem úrgangur frá verksmiðjum. Það berst með vatni í fiska og næringarefni. Kvikasilfur getur einnig borist út í náttúruna með kornútsæði. Úr kornökrum berst síðan efnið út í ár og vötn og þaðan með fiskum annaðhvort beint í manninn eða sem fóður til landbúnaðarframleiðslu.

Arsen var áður notað sem lyf eða hluti af lyfjum. Það hefur valdið stórfelldum eitrunum í t.d. Reichenstein Slésíu og Cordoba í Argentínu. Eitrið hefur verið morðmeðal „par excellence“ öldum saman þar sem arsenduft er lyktar- og bragðlaust.

Kadmíum er málmur sem tærist mjög lítið og er hann því mikið notaður í málmblöndur. Einnig er kadmíum notað í litarefni í stórum stíl. Kadmíum getur losnað úr keramíkílátum af völdum súrra matvæla. Í gildi er hér á landi reglugerð um varnir gegn mengun matvæla af völdum blýs og kadmíums í matarílátum (nr. 242/1974).

d. Sveppaeitur.

Flestar ættir myglusveppa geta myndað eiturefni við sérstakar aðstæður, svo sem ákveðið raka- og hitastig.

Algengasta verkun sveppaeiturs er að það er krabbameinsvaldur í lifur og nýrum og eitt af því, „aflatoxín B 1“, er eitt sterkasta krabbameinsvaldandi efni sem þekkt er. Jafnvel mjög lágur skammtur getur á löngum tíma aukið verulega líkur á krabbameini. Ekki eru enn komnar fram áreiðanlegar ákvarðanir á lægstu mörkum. Til eru nú mjög nákvæmar aðferðir til að mæla þessi efni auk þess sem kostnaður við þessar mælingar er orðinn viðráðanlegri en áður var.

Þar sem þessi eiturefni myndast aðeins öðru hverju finnast þau yfirleitt ekki að staðaldri í matvælum. Þær þjóðir, sem fylgjast reglubundið með efnainnihaldi matvara sinna, greina frá því að sveppaeitur finnist aðallega í hnetum, möndlum, fíkjum og kornvörum, jafnt til manneldis sem dýrafóðurs. Eitrið getur einnig myndast í öðrum fóðurtegundum, svo sem í votheyi.

e. PCB-efni og önnur klórsambönd.

PCB (Polychlorinated Biphenyls) er oft notað sem samheiti fyrir blöndur af fjölklóruðum bifenyl-samböndum með mismunandi mörgum klórsamböndum og mismiklum eiturverkunum. Langflest þessara efna eru talin krabbameinsvaldandi. Meðal mjög eitraðra umbrotsefna má nefna PCDF-efni og PCDD eða fjölklóruð dibensódíoxín sem ollu mengunarslysi í Seveso á Ítalíu 1976.

PCB-efnin eru yfirleitt í olíuformi, mjög stöðug í náttúrunni og brenna ekki við venjulegar aðstæður. Þau hafa verið notuð sem kæli- og einangrunarvökvar í rafþétta og spennubreyta, í olíur fyrir vökvadælur, sem mýki- og leysiefni í málningu, fylliefni, lím, plast o.fl. Eftir að mönnum varð ljóst hversu hættuleg efnin eru hefur notkun þeirra verið bönnuð í mörgum löndum.

PCB-efnin leysast upp í fitu en ekki í vatni. Þetta þýðir að efnin geta safnast fyrir og geymst í fituvefjum ýmissa lífvera og þar með í fæðukeðjunni. Þannig getur t.d. lifur úr þorski frá menguðu hafsvæði innihaldið mikið magn af PCB.

PCB getur haft áhrif m.a. á húð, lifur, varnarkerfi líkamans og frjósemi. Áhrifin geta orðið hvort sem PCB berst inn í líkamann í gegnum húð, öndunar- eða meltingarfæri.

Erlendis hafa augu manna á síðari árum einkum beinst að efninu díoxín, sem m.a. getur verið niðurbrotsefni frá PCB. Umfangsmiklar rannsóknir hafa verið gerðar víða erlendis á díoxíni í matvælum, einkum sjávarfangi. Efnið hefur einnig fundist í brjóstamjólk.

Lokaorð.

Lítið er vitað um magn allra þessara efna á Íslandi. Sum eru eða hafa verið notuð hér, önnur geta hafa borist hingað með vatni, vindum eða vörum.

Þegar fyrirspurnir berast erlendis frá um mengun af völdum þessara efna hér á landi þá getum við lítið annað gert en benda á hversu „ómenguð náttúran er að sjá“. Það má búast við að ekki láti allir sannfærast með slíkum rökum. Þá skyldi ekki gleymt okkar eigin neytendum. Þeir hafa litla hugmynd um magn þessara efna í matvælum hvorki innlendum né innfluttum.

Það hlýtur að verða einn af hornsteinum útflutningsstefnu okkar að sanna fyrir væntanlegum kaupendum að umhverfi okkar og þar með matvæli séu „hreinni“ en víða annars staðar á byggðu bóli. Þessu skilyrði verður ekki fullnægt nema því aðeins að komið verði á virku, stöðugu og ábyggilegu eftirliti með þessum efnum þar sem á einum stað verður gagnabanki með upplýsingum um þróun þessarar mengunar hér á landi á hverjum tíma.

Í dag eru það ýmsar stofnanir sem vinna að efnamælingum og eftirliti á íslenskum matvælum. Þar má nefna Hollustuvernd ríkisins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun mjólkuriðnaðarins, yfirdýralæknisembættið, Rannsóknastofnun landbúnaðarins og aðila innan Háskóla Íslands. Þegar kæmi að því að ákveða hvaða aðili tæki að sér að sjá um að nauðsynlegar mælingar séu framkvæmdar og haldin nákvæm skrá um aðskotaefni þá kemur margt til greina. Það er skoðun flutningsmanns að margt mæli með að slík starfsemi geti verið liður í því að efla Háskólann á Akureyri sem rannsókna- og fræðistofnun í matvælaiðnaði og fellur slíkt að yfirlýsingum ráðamanna í þá átt. Það væri mjög við hæfi að slík starfsemi færi fram í einhverju mesta matvælaframleiðslu- og vinnsluhéraði landsins, hvort heldur sem litið er til lands eða sjávar.

Samræming þessarar starfsemi í Háskólanun á Akureyri mundi krefjast nokkurrar uppstokkunar á rannsóknastarfsemi opinberra stofnana frá því sem nú er. Þetta gæti einnig tengst starfsemi sem nú er rekin af atvinnuvegunum sjálfum, svo sem Rannsóknastofnun mjólkuriðnaðarins, sem nú stendur á nokkrum tímamótum, en það er ekki stjórnvalda að segja þessum aðilum fyrir verkum. Á hitt ber að líta að miðstöð matvælarannsókna á vettvangi framleiðslunnar fellur betur en flest annað að raunhæfri byggðastefnu.