Fjárhagsvandi fólks og aðgerðir til úrbóta Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 946

1989–90. – 1059 ár frá stofnun Alþingis.

112. löggjafarþing. – 549 . mál.

Sþ.

946. Tillaga til þingsályktunar um könnun á alvarlegum fjárhagsvanda fólks og vænlegum aðgerðum til úrbóta.

Flm.: Jóhann A. Jónsson.

Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta kanna án tafar fjárhagsvanda þeirra einstaklinga í landinu sem verst eru settir, einstaklinga með bú, sem hafa verið tekin til gjaldþrotameðferðar, sem sótt hafa um greiðslustöðvun, misst íbúðir sínar á uppboðum eða eiga það á hættu, er hafa sætt lögtaks- eða fjárnámsgerðum eða dómum vegna skuldamála, þar sem ekki er haldið uppi vörnum, og þeirra sem á annan hátt hafa misst tök á fjármálum sínum og sækja eða hafa sótt um opinbera aðstoð vegna þessa.

Kannaður verði fjöldi þeirra sem hafa síðustu ár verið í verulegum fjárhagserfiðleikum eða eru það nú.

Einnig verði kannaðar helstu ástæður fyrir erfiðleikunum og gerðar þær ráðstafanir, sem stjórnvöld hafa tök á, til að auðvelda mönnum að ná tökum á málum sínum.

Athugað verði hvort og hvernig unnt er að koma við ráðgjöf eða námskeiðum fyrir fólk sem vill ná tökum á eigin fjármálum.

Loks verði teknar saman í greinargerð helstu niðurstöður könnunarinnar ásamt þeim úrræðum sem vænlegust eru talin til úrbóta. Skal greinargerðin ásamt þeim lagaúrræðum, sem nauðsynleg verða talin, lögð það tímanlega fyrir næsta Alþingi að tækifæri gefist til afgreiðslu á því þingi.

Greinargerð.

Undanfarin ár hafa verið ár þrenginga og erfiðleika í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar þótt ytri viðskiptakjör hafi verið sæmileg og góðæri til lands og sjávar. Gjaldþrot fyrirtækja og einstaklinga hafa verið margfalt tíðari en áður og þeim hefur fylgt mikið tjón, bæði fyrir opinberar stofnanir og aðra viðskiptamenn, en sérstaklega fyrir skuldarana sjálfa. Er auk þess líklegt að fjárhagsleg og félagsleg virkni fólks, sem lendir í verulegum fjárhagsörðugleikum, jafnvel gjaldþroti, bíði hnekki og tjón verði af þeim sökum.

Orsakir fjárhagserfiðleika og gjaldþrota eru vafalaust margar og engan veginn ljósar, en víst má telja að aðgerðir opinberra aðila eigi þar beint og óbeint verulegan þátt. Snöggt fráhvarf þeirra, sem stjórna peningamálum þjóðarinnar, frá strangri stjórnun, sem leiddi til neikvæðra vaxta um langt árabil, til verðtryggingar fjárskuldbindinga, vaxtafrelsis og tekjuskattsfrelsis fjármagnstekna, í mörgum tilvikum, á vafalaust stóran þátt í óáran þjóðlífsins. En fleira kemur til, svo sem söluskattur á lögmannsþjónustu og nú 24,5% virðisaukaskattur sem enn hefur orðið til að þyngja hlut vanskilamanna.

Þingsályktunartillagan miðar að því að kanna hversu margir eiga hér hlut að máli og meginástæður fjárhagserfiðleika einstaklinga og gjaldþrota þeirra. En jafnframt og sérstaklega miðar tillagan að því að nota möguleika opinberra aðila til að aðstoða fólk sem lendir í fjárhagserfiðleikum og upplýsa það um hvaða kosti er um að ræða í óvenjulegum aðstæðum.

Úrræði opinberra aðila eru mörg. Hæst ber auðvitað endurteknar aðgerðir Húsnæðisstofnunar til að auðvelda fólki í fjárhagsörðugleikum að halda eða kaupa íbúðarhúsnæði. Sérstakar fyrirgreiðslur lánastofnana, m.a. vegna tilmæla stjórnvalda, hafa leyst mál margra. Opinberir aðilar hafa því lagt talsvert af mörkum til að aðstoða fólk sérstaklega sem hefur lent í fjárhagserfiðleikum og ber að meta slíkt. En er unnt að gera betur? Flutningsmaður tillögunnar er þeirrar skoðunar.

Við fjármálastjórn fyrirtækja sem einstaklinga ræður þekking og reynsla stjórnandans mestu. Einstaklingar sjá jafnan sjálfir um fjármál sín án aðstoðar eða hjálpar annarra fróðari manna, nema ef til vill bankamanna. Þegar erfiðleikar í fjármálum og umtalsverð vanskil koma til er gjarnan lokað fyrir fyrirgreiðslu og leiðbeiningar bankanna og menn eru oft það illa settir að þeir treysta sér ekki til að leita til lögmanna eða annarra um aðstoð vegna þess að þeir telja að það auki aðeins kostnaðinn sem óvíst er að þeir geti greitt.

Við vanskil, sem leiða til aðgerða fyrir dómstólum, reynir oft á enn frekari sérþekkingu vegna reksturs mála fyrir dómstólum, fjárnáms, uppboða, greisðlustöðvunar og gjaldþrotameðferðar eða nauðasamninga. Á löglærðum starfsmönnum dómstóla hvílir jafnan leiðbeiningarskylda gagnvart ólöglærðu fólki sem á aðild að málum og hefur ekki lögmann. Stundum nýtast þessar leiðbeiningar vel, en oft láta skuldarar ekki sjá sig við fyrirtökur mála sem tengjast þeim og þegar þeir koma er málafjöldinn slíkur að þeim sem gegna dómarastörfum gefst enginn kostur á að sinna nema nauðsynlegustu leiðbeiningum. Galli við slíkar leiðbeiningar, jafnvel þær bestu, er að þær koma seint. Til verulegs kostnaðar hefur verið stofnað sem í mörgum tilvikum mátti komast hjá.

Í velferðarríki hafa opinberir aðilar skyldur við vanskilamenn sem aðra. Þær skyldur að draga úr kostnaði þeirra og áföllum og stuðla að velferð þeirra. Eftir að virðisaukaskattur, 24,5%, var lagður á þjónustu lögmanna hefur hið opinbera enn frekari skyldur við fólk í fjárhagserfiðleikum.

Virkasta og um leið langódýrasta leiðin til að draga úr fjárhagslegum áföllum fólks er ráðgjöf hlutlausra og hæfra manna. Má þannig forðast varhugaverðar fjárfestingar og nýta sér þá möguleika sem hinar margvíslegustu stofnanir og einkaaðilar geta boðið til lausnar á málum. Almenningur þarf að eiga aðgang að hæfu fólki sem ekki hefur persónulegra hagsmuna að gæta til leiðbeiningar um fjármálaleg viðskipti án mikils kostnaðar. Með slíkri starfsemi söfnuðust jafnframt mikilsverðar upplýsingar annars vegar um helstu fjárhagslegar hættur, t.d. vegna íbúðakaupa einstaklinga, og hins vegar um kosti og ókosti opinberrar fyrirgreiðslu.

Vegna mikils fjárhagsvanda fjölda fólks og harðra aðgerða, sem yfir því vofa, er brýnt að afgreiða þingsályktunartillöguna á þessu þingi. Lagt er til að forsætisráðherra verði falið að annast framkvæmd hennar vegna þeirrar yfirsýnar og valds sem fylgir embætti hans og líklegast er að óskir hans og tillögur til aðgerða og úrbóta verði samþykktar.