Vegáætlun 1989–1992 Nefndarálit - þingskjal nr. 1236

1988–89. – 1058 ár frá stofnun Alþingis.

111. löggjafarþing. – 392 . mál.

Sþ.

1236. Nefndarálit um till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1989–1992.

Frá meiri hl. fjárveitinganefndar.

Nefndin hefur lokið umfjöllun sinni um tillöguna og flytur breytingartillögur við hana á sérstöku þingskjali. Nefndarmenn allir í fjárveitinganefnd standa að þeirri breytingartillögu en að sjálfsögðu með venjulegum fyrirvörum um að þeir kunni að flytja breytingartillögur við einstök viðfangsefni eða fylgja slíkum breytingartillögum ef fram koma. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í nefndinni hafa auk þess lýst andstöðu sinni við þá ákvörðun ríkisstjórnarflokkanna, sem tekin var við afgreiðslu fjárlaga og staðfest er nú við afgreiðslu vegáætlunarinnar, að halda eftir í ríkissjóði 682 millj. kr. af tekjustofnum Vegasjóðs.

Við meðferð málsins í fjárveitinganefnd hefur nefndin eins og jafnan áður notið hjálpar og fyrirgreiðslu Snæbjarnar Jónassonar vegamálastjóra og annarra starfsmanna Vegagerðar ríkisins og færir fjárveitinganefnd þeim þakkir fyrir.

Verður nú hér á eftir vikið að þeim helstu breytingum sem fjárveitinganefnd leggur til að gerðar verði á tillögunni frá upphaflegri gerð hennar eins og hún var lögð fyrir Alþingi.

Verðlag.

Í þingsályktunartillögunni voru allar tölur settar fram á áætluðu verðlagi 1989. Þá var reiknað með að verðhækkun milli áranna 1988 og 1989 yrði 15%. Raunhækkun milli þessara ára stefnir í 22–23%. Með hliðsjón af verðþróunarspám, sem nú liggja fyrir til loka ársins, er meðaltalshækkun milli áranna 1989 og 1990 áætluð 19%. Samkvæmt því yrði vísitala vegagerðar 4066 stig á árinu 1990 (byggingarvísitala nálega 170 stig). Í breytingartillögum nefndarinnar er þetta verðlag notað fyrir árin 1990–1992. Eru allar tölur tekna og gjalda hækkaðar í samræmi við þetta. Tölur fyrir árið 1989 eru hins vegar óbreyttar frá því sem í tillögunni sagði.

Tekjur.

Nefndin hefur skoðað sérstaklega stöðu Vegasjóðs um síðastliðin áramót gagnvart ríkissjóði og samskipti ríkissjóðs og Vegasjóðs en ríkissjóður sér eins og kunnugt er um innheimtu tekjustofna Vegasjóðs og útgreiðslu til reksturs Vegagerðar ríkisins og til vegaframkvæmda. Tekjuár Vegasjóðs er frá nóvember til nóvember ár hvert og því annað en almanaksárið. Við skoðun fjárveitinganefndar og samkvæmt upplýsingum frá ríkisbókhaldi kom í ljós að tekjur Vegasjóðs sem ríkissjóður hafði innheimt umfram það sem hann hafði greitt út vegna reksturs og framkvæmda námu 170 millj. kr. um síðastliðin áramót og er þar um að ræða uppsafnaðar tekjur umfram útgreiðslur frá árunum áður. Fyrir lá að ef um innheimtar tekjur yrði að ræða umfram útgreiðslur ætti að standa Vegasjóði á því skil, enda engar heimildir til annars, en slík skil höfðu þó aldrei fullkomlega verið gerð. Í breytingartillögum fjárveitinganefndar er nú lagt til að þau skil verði gerð og ríkissjóður greiði til Vegasjóðs þær 170 millj. kr. sem hann hefur innheimt af mörkuðum tekjum Vegasjóðs umfram útgreiðslur ríkissjóðs til vegamála.

Í annan stað hafa á síðastliðnum tveimur árum orðið til vanskil vegna óinnheimts en álagðs þungaskatts sem nemur samanlagt vegna áranna 1987 og 1988 219 millj. kr. Í þeirri fjárhæð eru dráttarvextir ekki meðtaldir en fyrir tveimur árum var fyrst farið að reikna dráttarvexti vegna álagðs en óinnheimts þungaskatts.

Fram hefur komið að ráðstafanir hafi verið gerðar til þess að herða þessa innheimtu enda óeðlilegt að svo há skuld skuli hafa myndast á aðeins tveimur árum. Er reiknað með því að á árinu 1989 takist að innheimta 50 millj. kr. af þessum 219 millj. kr. sem út af standa og er reiknað með þeirri fjárhæð í breytingartillögum fjárveitinganefndar á tekjuhlið þingsályktunartillögunnar. Fram skal tekið að hér er um áætlun að ræða um árangur innheimtu. Það sem óinnheimt kann að verða af umræddri fjárhæð 219 millj. kr. í árslok verður svo að sjálfsögðu áfram til innheimtu.

Í þessu sambandi skal sérstaklega tekið fram að vegna þeirra aðstæðna sem skapast hafa, þar sem menn fóru árið 1987 í fyrsta sinn að reikna dráttarvexti af álögðum en óinnheimtum tekjum Vegasjóðs, kemur til álita hvernig með dráttarvexti skuli fara af mörkuðum tekjustofnum sem ríkissjóður innheimtir fyrir aðra. Hefur fjárveitinganefnd orðið sammála um að leita álits Lagastofnunar Háskóla Íslands á því máli.

Í þriðja lagi liggur svo fyrir að vegna mjög snjóþungs vetrar hefur kostnaður við vetrarviðhald hjá Vegagerðinni farið langt fram úr áætlun. Áætlað er að á árinu 1989 vanti frá upphaflegri áætlun eins og hún var lögð

fyrir Alþingi 90–100 millj. kr. vegna vetrarviðhalds á vetrar- og vormissiri 1989 og 50–60 millj. kr. vegna vetrarviðhalds á haustmissiri.

Í tillögum fjárveitinganefndar er lagt til að þetta mál verði leyst þannig að bensíngjald verði hækkað umfram áformin í þingsályktunartillögunni um allt að 1,25 kr. á lítra og komi sú hækkun innan skamms. Mun þetta auka tekjur Vegasjóðs um u.þ.b. 100 millj. kr. eins og fram kemur í breytingartillögunum og er lagt til að því fé öllu verði varið til vetrarviðhalds. Enn er þá óleyst vandamál sem upp kann að koma vegna vetrarviðhalds á komandi hausti og verða þau mál skoðuð í sumar með tilliti til þess hvernig tekjustofnar Vegasjóðs innheimtast í samanburði við innheimtuáætlun og verði þá talin þörf á auknum tekjum vegna snjómoksturs á komandi hausti er ráð fyrir því gert að bensíngjald verði hækkað aftur síðar á árinu sem nemur þeirri viðbótartekjuþörf umfram innheimtuhorfur eins og þær kunna þá að vera hvað varðar innheimtu fastra tekjustofna Vegasjóðs.

Í meðförum fjárveitinganefndar hefur tekjuhlið vegáætlunar fyrir árið 1989 því verið hækkuð samtals um 320 millj. kr. 100 millj. kr. af þeirri hækkun er ráðstafað í tillögum nefndarinnar til aukins vetrarviðhalds eins og fyrr segir vegna óvenjulega mikils kostnaðar við snjómokstur í vetur og 220 millj. kr. er ráðstafað til aukinna framkvæmda við almenn verkefni í vegagerð, þ.e. til annarra framkvæmda en svonefndra „stórverkefna“.

Skipting milli kjördæma.

Fjárveitinganefnd tók til athugunar skiptingu milli kjördæma á fé til stofnbrauta og þjóðbrauta og byggjast ákvarðanir nefndarinnar á tillögum sem fram komu frá Vegagerð ríkisins. Þingmenn einstakra kjördæma hafa síðan samkvæmt venju ákvarðað skiptingu á einstök verkefni í hverju kjördæmi og flytur nefndin tillögur sínar í samræmi við þær ákvarðanir.

Við skiptingu stofnbrautafjár á milli kjördæma er viðhöfð sama aðferð og áður. Reiknaðar eru hlutfallstölur út frá kostnaði við endurbætur stofnbrauta (K), ástandi þeirra (Á) og arðsemi framkvæmda (Ar). Tölur um þessi atriði miðast við stöðu mála í árslok 1988.

Þjóðvegir á höfuðborgarsvæðinu eru utan hlutfallsskiptingar, svo og önnur stórverkefni að því marki sem hinar sérstöku fjárveitingar til þess verkefnaflokks greiða kostnað við framkvæmdirnar (80% kostnaðar við jarðgöng og 62,5% kostnaðar við stórbrýr og fjarðarþveranir). Niðurstaða útreikninga

sést í töflu hér að neðan (tölur í %):

K Á Ar Meðaltal

Suðurland ........... 8,9 10,6 16,6 12,0

Reykjanes ........... 7,5 3,6 10,3 7,1

Vesturland .......... 14,5 14,3 14,9 14,6

Vestfirðir .......... 23,0 25,3 8,7 19,0

Norðurland vestra ... 6,8 9,0 13,5 9,8

Norðurland eystra ... 13,4 14,6 17,5 15,2

Austurland .......... 25,9 22,6 18,5 22,3

Miðað er við að hin nýju hlutföll gildi fyrir árin 1991 og 1992 og þá án frávika. Frávik þau, sem áður reyndust nauðsynleg þegar stærri framkvæmdir voru á döfinni, leysast nú í gegnum stórverkefnaflokkinn.

Fyrir árin 1989 og 1990 er reiknað með óbreyttum hlutföllum frá gildandi vegáætlun. Þessi tvö ár eru síðari hluti annars tímabils langtímaáætlunar. Við endurskoðun vegáætlunar 1987 voru samþykkt ákveðin hlutföll fyrir tímabilið í heild og fyrir einstök ár. Fjárveitinganefnd telur eðlilegt að þau hlutföll haldist nú fyrir árin 1989 og 1990.

Samkvæmt framanskráðu verða hlutföll kjördæma í stofnbrautum sem hér segir (tölur í %):

1989 1990 1991 1992

Suðurland ........... 12,5 11,3 12,0 12,0

Reykjanes ........... 8,0 7,5 7,1 7,1

Vesturland .......... 11,3 15,8 14,6 14,6

Vestfirðir .......... 23,2 15,6 19,0 19,0

Norðurland vestra ... 11,0 10,5 9,8 9,8

Norðurland eystra ... 17,1 16,3 15,2 15,2

Austurland .......... 16,9 23,0 22,3 22,3

Við skiptingu þjóðbrautafjár á milli kjördæma er notuð sama aðferð og undanfarið.

Reiknaðar eru hlutfallstölur kjördæmanna út frá kostnaði við endurbætur þjóðbrauta (K), ástandi þeirra (Á) og umferð á þeim (U). Miðað er við stöðu mála í árslok 1988, og eru niðurstöður sýndar í töflu. Þar eru einnig sýndar gildandi skiptitölur (tölur í %).

Gildandi

K Á U Meðaltal skiptitala

Suðurland ........... 23,5 24,1 27,8 25,1 25,4

Reykjanes ........... 5,5 4,4 15,3 8,4 6,2

Vesturland .......... 20,3 18,2 17,7 18,8 20,4

Vestfirðir .......... 14,2 14,2 3,7 10,8 10,3

Norðurland vestra ... 11,1 14,0 11,1 12,0 11,9

Norðurland eystra ... 13,6 13,8 16,5 14,6 14,4

Austurland .......... 11,8 11,3 7,9 10,3 11,4

Reiknað er með að gildandi skiptitölur séu notaðar 1989, en nýjar taki gildi 1990.

Stórverkefni.

Fjárveitinganefnd gerir tillögur um að fjárveitingar til stórverkefna skiptist á þrjá verkefnaflokka, þ.e. jarðgöng, stórbrýr og fjarðarþveranir svo og höfuðborgarsvæðið.

Verkefni þau sem leysa þarf innan þessa verkefnaflokks á komandi árum eru allmörg og sum hver mjög dýr. Verða þau ekki leyst nema áætlað sé sérstaklega fyrir þeim í vegáætlun.

Jarðgangaverkefni sem tekin hafa verið inn í áætlanir og útreikninga á þessu stigi eru: Ólafsfjarðarmúli, Breiðadals- og Botnsheiði og loks Fjarðarheiði og Oddsskarð. Samkvæmt lauslegum áætlunum eru þessi jarðgöng um 30 km löng og kostnaður um 7–8 milljarðar króna.

Í flokki stórbrúa og fjarðarþverana eru eftirtalin verkefni tekin með í útreikninga:

Kúðafljót,

Markarfljót, 1)

Laxá í Kjós,

Botnsvogur,

Gilsfjörður,

Dýrafjörður, 1)

Vesturós Héraðsvatna,

Skjálfandafljót í Köldukinn,

Jökulsá á Dal hjá Sellandi,

Breiðdalsá, )

Jökulsá í Lóni.

Áætlað er að þessi verkefni kosti um 2,3 milljarða króna.

Verkefni á höfuðborgarsvæðinu eru mörg og dýr, bæði á þjóðvegum og þjóðvegum í þéttbýli. Lausleg úttekt bendir til að fjárþörf þar sé a.m.k. 400 millj. kr. á ári næstu árin. Fjármagnið nýtist bæði til að draga úr slysum og greiða fyrir umferðinni. Til viðbótar fé af stórverkefnum bætist þarna við fjármagn til þjóðvega í þéttbýli á höfuðborgarsvæðinu, um 100 millj. kr. á ári.

Reiknað er með að þau kjördæmi sem hafa stórverkefni í gangi leggi fé af hlutfalli sínu á móti fjárveitingu af stórverkefnum (20% af kostnaði við jarðgöng og 37,5% af kostnaði við stórbrýr og fjarðarþveranir).

Rétt er að benda á varðandi stórverkefnin og þá framkvæmd sem áætlað er að vinna með tilstyrk fjárveitingar til stórverkefna á árinu 1989, þ.e. jarðganga í Ólafsfjarðarmúla, þá liggur fyrir að verkið hefur gengið mun greiðar en upphaflega var áætlað og greiðslur af þeim ástæðum fallið hraðar til en gert var ráð fyrir, en verksamningur með ákvæðum um greiðslur í samræmi við hversu verki miðar áfram liggur fyrir varðandi gangagerðina. Miði verkinu áfram jafn vel og nú horfir er líklegt að enn vanti allt að 90 millj. kr. til verksins umfram það sem rennur til jarðgangagerðarinnar úr „stórverkasjóði“ og af framlagi kjördæmisins en um það verður þó ekki endanlega neitt sagt fyrr en mun lengra líður á árið. Sá viðbótarkostnaður sem hér er rætt um að verða kunni mun þó ekki falla til fyrr en á síðustu mánuðum ársins. Þegar séð verður hvort svo fer og um hve mikið fé hér getur verið að ræða munu fjármálaráðherra og samgönguráðherra í samvinnu við ríkisstjórn og fjárveitinganefnd gera

tillögur um það á haustþingi hvernig með skuli fara og mun Alþingi um málið fjalla og það afgreiða.

Horfur um langtímaáætlun.

Tímabili 12 ára langtímaáætlunar í vegamálum á að ljúka árið 1994. Í langtímaáætluninni var gert ráð fyrir því að höfuðáhersla yrði lögð á uppbyggingu stofnbrautakerfisins og á bundin slitlög. Hvað varðar hin bundnu slitlög þá hefur fram til þessa verið unnt að halda áætluninni og rúmlega það en í öðrum efnum hefur svo ekki reynst vera. Ástæðan er að sjálfsögðu sú að aldrei hefur verið staðið við þá fjármögnun vegagerðarverkefna sem langtímaáætlunin gerði ráð fyrir. Nú hin síðari ár hefur vantað fé sem nemur allt að 1% af vergri landsframleiðslu á að við fjármögnunaráform langtímaáætlunarinnar væri staðið þar sem til vegamála hafa runnið um eða jafnvel innan við 1,2% af vergri landsframleiðslu. Munar þarna um 3 milljöðrum kr. á ári á núverandi verðlagi. Þetta hefur auðvitað gert það að verkum að langtímaáætlunin hefur verulega raskast í öllum atriðum öðrum en að tekist hefur að halda áætlun um gerð bundinna slitlaga m.a. með því að nota fé sem verja hefur átt við viðhalds til slíkra verkefna.

Með tilkomu stórverkasjóðs nú hafa önnur ný viðhorf einnig haldið innreið sína sem áhrif hafa á langtímaáætlunina. Hvað varðar hin „almennu vegagerðarverkefni“, þ.e. gerð stofnbrauta, slitlaga, þjóðbrauta og sérverkefna, mun tilkoma stórverkefna þó ekki hafa umtalsverð áhrif ef horft er á meðaltal áranna 1983–1988 nema á árinu 1989. Á föstu verðlagi hafa framlög til þessara „almennu“ vegagerðarverkefna verið 1002 millj. kr. á þessu árabili. Þau verða hins vegar á næsta ári 861 millj. kr. á sama verðlagi - eða nokkru minni en að meðaltali næstu árin á undan - en árið 1990 verður framlagið 1030 millj. kr. eða nokkru meira en meðaltalinu nemur og önnur ár tímabilsins u.þ.b. 1000 millj. kr. Einnig er rétt að nefna að innan stórverkefnaflokksins eru tekin nokkur verkefni sem áður voru í hópi „almennra“ vegagerðarverkefna. Þó ber þess að geta að í hópi þeirra verkefna sem óunnin eru í stofnbrautum af viðfangsefnum langtímaáætlunarinnar eru mörg mjög dýr viðfangsefni og hefur það að sjálfsögðu áhrif á áætlunina.

Fjárveitinganefnd Alþingis telur tímabært að taka nú þegar til endurskoðunar í ljósi reynslu og nýrra aðstæðna langtímaáætlunina í vegagerð og mun beita sér fyrir því að það verði gert þegar á þessu ári.

Alþingi, 18. maí 1989.

Sighvatur Björgvinsson,

Margrét Frímannsdóttir,

Alexander Stefánsson.

form., frsm.

fundaskr.

Ólafur Þ. Þórðarson.

Jón Sæmundur Sigurjónsson.

Fylgiskjal I.

Repró.

Fylgiskjal II.

Stofnbrautir með burðarþol minna en 10 tonn um áramót 1988/1989.

Hlutfall af

Km stofnbrautum

Suðurland ................... 75 15%

Reykjanes ................... 10 5%

Vesturland .................. 174 33%

Vestfirðir .................. 377 47%

Norðurland vestra ........... 66 18%

Norðurland eystra ........... 182 31%

Austurland .................. 269 32%

Allt landið ................. 1153 30%