Landafundir Íslendinga Þingsályktunartillaga - þingskjal nr. 12

122. löggjafarþing 1997–98.

Þskj. 12 – 12. mál.

Tillaga til þingsályktunar um að minnast landafunda Íslendinga.

Flm.: Svavar Gestsson.

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta hefja undirbúning að því að minnast landa funda Íslendinga árið 2000. Þess verði einnig minnst sérstaklega með viðeigandi hætti í Brattahlíð í Grænlandi og í Haukadal í Dalasýslu að Íslendingar námu land í Grænlandi með Eirík rauða í fararbroddi.

Forsætisráðuneytið hafi forustu um þessi verkefni.

Greinargerð.

Með tillögunni er gert ráð fyrir

a. að þess verði minnst sérstaklega að Íslendingur fann Vínland hið góða fyrir bráðum þúsund árum,

b. að það verði stutt með ráðum og dáð í samvinnu við grænlensku landsstjórnina að ljúka framkvæmdum við Eiríksbæ og Þjóðhildarkirkju í Brattahlíð á Grænlandi árið 2000,

c. að stutt verði frumkvæði heimamanna í Dalasýslu til að minnast Eiríks rauða og til þess að koma upp Vínlandssafni í Búðardal.

Við setningu Alþingis í haust minnti forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, á nauðsyn þess að þingið sýndi landafundunum áhuga og nefndi hve tilvalið væri að þeirra yrði minnst árið 2000. Þegar forsetinn heimsótti Dalasýslu og Vesturheim sl. sumar varð mikil umræða um það hér á landi hvernig minnast mætti landafunda Íslendinga og frumkvöðlanna fyrir þúsund árum. Um skeið hafði reyndar verið í undirbúningi að minnast þessa sérstaklega í Dalasýslu og Grænlandi.

Er forseti Íslands hafði hitt forseta Bandaríkjanna í sumar skýrði hann frá áhuga hans á því að tengja landafundi Íslendinga við ártalið 2000 þegar mikið verður um dýrðir í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Síðar lýsti Bandaríkjaforseti því yfir að Ísland yrði með í för þegar tekið yrði á móti nýju árþúsundi í Bandaríkjunum.

Aðalefni þessarar tillögu er að Alþingi Íslendinga lýsi vilja sínum til þess að forsætisráðu neytið styðji þetta frumkvæði forseta Íslands myndarlega og að undirbúningur verði hafinn nú þegar.

Einnig er lagt til að landafundanna verði minnst með því að styðja það frumkvæði Dala manna að minnast Eiríks rauða og þess að Leifur heppni fæddist að Eiríksstöðum í Haukadal vestra. Hafa Dalamenn þegar undir forustu Friðjóns Þórðarsonar, fyrrverandi ráðherra, hafið undirbúning að endurreisn Eiríksbæjar í Haukadal jafnframt því að koma upp Vínlandssafni í Búðardal. Ávarp Friðjóns Þórðarsonar, er hann tók á móti forsetahjónunum sl. sumar að Eiríksstöðum, er birt sem fylgiskjal með tillögunni. Lagt er til að Alþingi lýsi stuðningi við frumkvæði heimamanna í Dölum og að forsætisráðuneytið annist það mál af hálfu fram kvæmdarvaldsins.

Fyrir mörgum árum var hafist handa við að undirbúa að reistur yrði á ný bær Eiríks rauða í Brattahlíð á Grænlandi, svo og Þjóðhildarkirkjan. Hafði Vestnorræna þingmannasambandið fyrir nokkrum árum samþykkt að beita sér í þá veru og hefur Árni Johnsen haft mikið frum kvæði að því að þar yrði aðhafst eitthvað og er niðurstaðan sú að reist verði mannvirki í Brattahlíð, Eiríksbær og Þjóðhildarkirkja, og að þeim verkum verði lokið árið 2000. Má því segja að það ár geti orðið margheilagt á Íslandi og því verðugt verkefni og skynsamlegt að gera árið 2000 að sérstöku minningarári landafundanna og þess að Íslendingar hafa farið víða og hafa viljað fara víða um aldir.

Öll þau verk sem hér þarf að vinna verður að vinna í góðu samstarfi við alla aðila, heima menn í Dölum, grænlensku landsstjórnina og yfirvöld í Vesturheimi.

Fylgiskjal.

Friðjón Þórðarson,

formaður Eiríksstaðanefndar:

Ávarp flutt á Eiríksstöðum í Haukadal

í tilefni af opinberri heimsókn forseta Íslands í Dalasýslu.

(20. júní 1997.)

Í janúarmánuði í fyrra samþykkti hreppsnefnd Dalabyggðar að fela mér, ásamt Jóhanni Sæmundssyni og sr. Óskari Inga Ingasyni, að gera tillögur og hafa forgöngu um að minnast Leifs heppna Eiríkssonar árið 2000 á 1000 ára afmæli Vínlandsfundar. Þessi Eiríksstaða- eða Vínlandsnefnd tók þegar til starfa. Fljótt kom í ljós að verkefnið var margþætt og vandasamt. Fundir voru haldnir og rætt við fjölda fólks. Almennur áhugi var og er á málinu. Með bréfi, dags. 20. febrúar sl., gerðum við hreppsnefnd grein fyrir störfum okkar. Vorum við þá beðnir að halda áfram, en tveimur mönnum bætt í nefndina, oddvita og sveitarstjóra. Það var gott því að þeir eiga að sjálfsögðu að gæta „kassans“ í Dalabyggð.

Fyrst örfá orð um þennan stað þar sem við nemum nú staðar um stundarbil. Þorsteinn Þor steinsson, hinn sögufróði sýslumaður Dalamanna um 35 ára skeið, segir svo í Árbók Ferða félags Íslands 1947: „Inn frá Stóra-Vatnshorni, stuttan stekkjarveg, eru Eiríksstaðir, þar sem Eiríkur rauði reisti sér bústað, og þar var Leifur heppni fæddur.“ Margar fornar heimildir herma frá þeim feðgum, Eiríki og Leifi, og landafundum þeirra, m.a. Íslendingabók Ara fróða, Landnáma Sturlu lögmanns og sagnaritara Þórðarsonar, saga Eiríks rauða og Grænlendinga saga, enda hér um ævintýralegt og heillandi söguefni að ræða. Söguþráðurinn er sá að Þor valdur Ásvaldsson og sonur hans, Eiríkur rauði, hafi komið frá Jaðri í Noregi og numið land á Hornströndum, búið á Dröngum. Þar andaðist Þorvaldur. Þá flutti Eiríkur norðan og ruddi lönd í Haukadal, kvæntist heimasætu úr dalnum og setti saman bú á Eiríksstöðum. Guðmundur skáld Kamban, einn þeirra sem kannað hafa þessa viðburði alla vandlega samkvæmt heim ildum, skrifaði um þá skáldverkið Vítt sé ég land og fagurt. Þar tekur hann svo til orða: „Eiríkur kvæntist (þ.e. þegar faðir hans dó) inn í göfuga ætt, yfirgaf æskustöðvar sínar á Horn ströndum og fluttist búferlum til gróðursælli heimkynna konu sinnar, Breiðafjarðardala. Í landnámi þess fólks ruddi hann land og reisti bæ, Eiríksstaði í Haukadal, þar sem elzti sonur hans, Leifur, fæddist.“ Allir kannast við sögu Eiríks og vígaferli hérlendis, svo og landnám hans og höfðingdóm á Grænlandi. Leifi, syni Eiríks og Þjóðhildar konu hans, er svo lýst að hann „var mikill maður og sterkur, manna skörulegastur að sjá, vitur maður og góður hófs maður um alla hluti“. Þegar Leifur var á siglingu til Grænlands frá fundi Vínlands hins góða, lánaðist honum að bjarga 15 mönnum sem biðu dauðans á skeri einu. Var hann síðan kallaður Leifur hinn heppni. Leifi var nú gott bæði til fjár og mannvirðingar, segir sagan. Með öðrum orðum, hjá Leifi hafa farið saman gæfa og gjörvileiki sem allt of sjaldan hafa orðið samferða hjá íslenskum úrvalsmönnum fyrr og síðar. Á sama hátt og sagt var forðum, að allir vildu Lilju kveðið hafa, vilja nú margir reyna að eigna sér Leif heppna og hlutdeild í frægð hans og frama. Í fallegri bók, sem Íslensk-ameríska félagið gaf út á hálfrar aldar afmæli sínu árið 1990, segir svo: „Leifur Eiríksson lifir ekki aðeins í bókmenntum. Bandaríska þjóðin minntist hins mikla landafundar hans með því að gefa íslensku þjóðinni glæsilega höggmynd af honum í tilefni þúsund ára afmælis Alþingis árið 1930. Styttan var afhjúpuð á Skólavörðuholti 17. júlí 1932. - Önnur höggmynd sömu gerðar stendur í Virginíu vestan hafs. Allar siðmenntaðar þjóðir og einstaklingar leggja rækt við sögu sína og uppruna. Einar skáld Benediktsson lauk frægu kvæði fyrir hart nær einni öld á orðunum „Í vöggunnar landi skal varðinn standa“. Það er löngu kominn tími til að þeir sem vilja koma á fæðingarstað Leifs heppna sjái þar eitthvað fleira en vallgrónar, ómerktar rústaleifar sem að vísu eru friðlýstar að íslenskum lögum. Hug myndir nefndarinnar um hvað skuli gert eru nú í mótun, en margs þarf að gæta. Brýnt er að góð samstaða héraðsbúa geti náðst um væntanlegar tillögur - og helst allra landsmanna. Hér er ekki um að ræða einkamál Dalamanna einna, heldur í raun og veru allrar þjóðarinnar á heims vísu, leyfi ég mér að segja. Það snertir samband okkar við Grænland, Kanada og Bandaríkin. Víða í þessum löndum munu framkvæmdir vera fyrirhugaðarog hátíðahöld á þessu stórafmæli landafunda um aldamótin. Þar þyrftu allir að verða samskipa að vissu marki ef vel á að greiðast úr öllum málum.

Helstu hugmyndir Vínlandsnefndar og áform eru þessi:

1. Fornleifafræðingar kanni á þessu sumri nokkru nánar hinar friðlýstu rústaleifar á Eiríksstöðum.

2. Reistur verði minnisvarði um Leif heppna á fæðingarstað hans.

3. Byggður verði upp bær Eiríks rauða og Þjóðhildar eða bygging sem allra líkust bæ þeirra að áliti færustu manna.

4. Bætt verði aðgengi ferðamanna og farartækja þeirra að Eiríksstöðum og aðstaða öll til stundardvalar á staðnum. Bent skal á að á Stóra-Vatnshorni hefur verið rekin myndarleg bændagisting árum saman, en hún er aðeins í um 500 m fjarlægð frá Eiríksstöðum.

5. Nauðsynlegt er að merkja vegi og kennileiti betur svo að vegfarendur nái að átta sig á umhverfinu og helstu leiðum sem farnar hafa verið til sjós og lands að fornu og nýju á þessum víðkunnu söguslóðum.

6. Þá hafa verið settar fram athyglisverðar tillögur um ýmsar framkvæmdir í Búðardal og nágrenni, tengdar þessum viðfangsefnum og nútímaferðaþjónustu, svo sem um Vínlandssafn eða Leifssafn og sýningar, víkingaskip og siglingar á Hvammsfirði og margt fleira sem of langt yrði upp að telja hér, en á það sameiginlegt, að erfitt er að þjónusta slíkan rekstur nema í þéttbýli. Nú er Búðardalur eini staðurinn af því tagi í Dalasýslu. Þaðan eru aðeins um 16 km að Eiríksstöðum. Búðardalur er ákjósanlega í sveit settur í miðju Dalahéraði þar sem vegir liggja til allra átta.

Þeim hugmyndum, sem hér hafa verið reifaðar lauslega, verður ekki hrundið í framkvæmd, nema að vel athuguðu máli og bestu manna yfirsýn. Efniviðurinn er ósvikinn. Ef úrvinnslan tekst vel þarf engu að kvíða.

Ég þakka öllum góðum gestum sem komið hafa hingað að Eiríksstöðum í dag. Sérstakar þakkir færi ég hæstvirtum forsetahjónum. Ég veit að þar hljótum við mikilvægan liðsstyrk í því máli sem við ætlum okkur að bera fram til sigurs í dögun nýrrar aldar.