Tekjuskattur og eignarskattur Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 18

Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum.

Flm.:

Pétur H. Blöndal, Vilhjálmur Egilsson.

1. gr.

Við 1. mgr. 2. gr. laganna bætast tveir nýir tölul., 6. og 7. tölul., svohljóðandi:

6. Ríkissjóði, ríkisstofnunum og ríkisfyrirtækjum sem hann rekur og ber ótakmarkaða ábyrgð á, svo og Fiskifélagi Íslands.

7. Sveitarfélögum, fyrirtækjum og stofnunum sem þau reka og bera ótakmarkaða ábyrgð á.

2. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 4. gr. laganna:

a. Í stað orðanna „hvorki tekjuskatt né eignarskatt“ í inngangslið greinarinnar kemur: ekki tekjuskatt.

b. 4. tölul. fellur brott.

c. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi:

Erlend ríki og alþjóðastofnanir greiða hvorki tekjuskatt af viðurkenndri starfsemi sinni hér á landi né eignarskatt af fasteignum sem þær nota vegna þeirrar starfsemi. Sérákvæði í öðrum lögum tengd þessum aðilum halda gildi sínu.

3. gr.

Við 74. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi:

Nú rís ágreiningur um mat á eignum skv. 1.–7. tölul. 1. mgr. og skal þá eiganda heimilt að krefjast þess að ríkissjóður kaupi viðkomandi eign á 85% matvirðis ríkissjóðs gegn stað greiðslu.

4. gr.

Við 1. málsl. 1. mgr. 76. gr. laganna bætist: þó ekki skuldbindingar sem standa á móti réttindum skv. 75. gr.

5. gr.

Á eftir orðunum „nafnskráð stofnfé“ í 77. gr. laganna kemur: enda teljist þau til eignar hjá hluthafa eða stofnfjáreiganda.

6. gr.

78. gr. laganna fellur brott.

7. gr.

Í stað orðanna „77. og 78. gr.“ í 1. mgr. 80. gr. laganna kemur: og 77. gr.

8. gr.

Síðari málsliður 1. mgr. 82. gr. laganna fellur brott.

9. gr.

83. gr. laganna orðast svo:

Eignarskattur skal vera 0,35% af eignarskattsstofni. Þó skal eignarskattur manna, dánar búa, sbr. 5. tölul. 1. mgr. 2. gr., og manna sem takmarkaða skattskyldu bera skv. 3. gr. reikn ast þannig: Af fyrstu 3.651.749 kr. af eignarskattsstofni greiðist enginn skattur. Af eignar skattsstofni yfir 3.651.749 kr. greiðist 0,35%.

Greiða skal eignarskatt af öllum eignum og eigi skal tvígreiða skatt af nokkurri eign.

10. gr.

84. gr. laganna fellur brott.

11. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt falla úr gildi lög nr. 83/1989, um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, með síðari breytingum.

12. gr.

Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:

Heimilt er mönnum að draga frá eignum sínum, sbr. 73. gr., eftirfarandi verðbréf, enda séu eignir þessar ekki tengdar atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi: Markaðsverðbréf gef in út af ríkissjóði, ríkisvíxla, ríkisbréf, happdrættisskuldabréf ríkissjóðs, húsbréf gefin út af Byggingarsjóði ríkisins, enda hafi verðbréf þessi verið gefin úr fyrir gildistöku laga þessara. Enn fremur þann hluta hlutdeildarskírteina verðbréfasjóða, sbr. lög nr. 20/1989, sem mynd aður er af framangreindum skuldaviðurkenningum. Heimild þessi gildir til ársloka 2002.

Greinargerð.

Í frumvarpi þessu er gert ráð fyrir að eignarskattar á einstaklinga og fyrirtæki verði lækk aðir umtalsvert og að tekin verði upp heilsteypt skattlagning á allar eignir, t.d. eignir lífeyris sjóða, sjúkrasjóða, sjálfseignarstofnana, opinberra fyrirtækja og eignir líknarfélaga. Horfið verði frá eignarskattsfrelsi spariskírteina og bankainnstæðna. Allar eignir verði þannig skatt lagðar með sama hætti en núna fellur einungis . hluti eigna undir eignarskatt. Þó verði hluti af eign fólks skattfrjáls eða 3,7 millj. kr. hjá einstaklingi og 7,3 millj. kr. hjá hjónum. Svarar það til skuldlausrar meðalíbúðar.

Ekki er gert ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs skerðist vegna þessa frumvarps nema sem svarar til . hlutum af endanlegum fjármagnstekjuskatti.

Eignarskattar hér á landi eru með því hæsta sem gerist í OECD-ríkjum. Aðeins í Noregi eru hærri eignarskattar. Auk þess eru stærstu eignir í landinu undanþegnar skattskyldu og er þar átt við opinberar eignir ríkis og sveitarfélaga, lífeyrissjóðina og spariskírteini ríkissjóðs. Í flestum ríkjum OECD eru fyrirtæki undanþegin eignarskattlagningu.

Líta má á eignarskatta sem kröfu um arðsemi eigna. Eignir eru skattlagðar án tillits til þess hvort þær gefa af sér arð eða ekki. Ef eignin gefur ekki af sér arð verður eigandinn að borga með eigninni. Þannig veldur eignarskattur því að eigandinn gerir kröfu til eignarinnar að hún gefi af sér arð. Stór hluti eigna hefur ekki verið eignarskattsskyldur og því hefur skort á að gerð sé krafa um arðsemi, t.d. bankainnstæðna. Annar hluti hefur verið ofskattaður og því lækkað í verði. Nauðsynlegt er að gerð sé sama og hógvær krafa um arðsemi allra eigna.

Háir eignarskattar hafa lengi verið rökstuddir með því að tekjur af eignum séu skattfrjáls ar. Það hefur átt við um stærsta hluta eignatekna, vexti og arð undir frítekjumörkum. Aðrar eignatekjur, leiga og söluhagnaður, hafa verið skattskyldar. Nú þegar allar tekjur af eignum hafa verið skattlagðar er rökrétt að lækka eignarskatta umtalsvert. Það er því lagt til í þessu frumvarpi.

Núgildandi reglur um skattfrelsi spariskírteina og ríkisvíxla án tillits til skulda gera það að verkum að eigendur mikilla eigna geta komist hjá því að greiða eignarskatt. Þeir þurfa ein ungis að kaupa spariskírteini með því að taka lán með veði í þeim sömu spariskírteinum. Vaxtamunurinn er minni en eignarskatturinn. Þessu gati verður að loka hið fyrsta. Það er gert með fyrirliggjandi frumvarpi.

Þá felst í eignarskattsfrelsi spariskírteina og bankainnstæðna óæskileg stýring á fjármagni frá atvinnulífinu til banka og ríkis. Þannig verður hlutabréfaeign að gefa 1,45% hærri ávöxt un en spariskírteini að öðru jöfnu vegna eignarskattanna. Þessi stýring veldur því að íslensk fyrirtæki byggja frekar á lánsfé en áhættufé (hlutafé). Afleiðingin er hættulega veik eiginfjár staða íslenskra fyrirtækja sem gerir þeim erfitt fyrir í alþjóðlegri samkeppni og veldur því að þau þola mjög illa mótbyr og verða fljótt gjaldþrota.

Háir eignarskattar undangenginna ára hafa valdið verðfalli á eignum til mikils tjóns fyrir eigendur þeirra en einnig hefur verðfallið valdið veðhöfum og sveitarfélögum tjóni. Færa má rök fyrir því að lækkun eignarskatts geti stöðvað verðlækkunina.

Að meðaltali á hver vinnandi Íslendingur réttindi að verðmæti 2 millj. kr. í lífeyrissjóði. Ekki verður séð hvaða rök eru fyrir því að þessi eign skuli vera skattfrjáls en ekki aðrar eign ir. Því er hér lagt til að eignir lífeyrissjóða verði skattskyldar. Sama á við um eignir sjúkra sjóða og annarra sjálfseignarfélaga. Hér er lagt til að þessar eignir verði skattaðar og gerð til þeirra arðsemiskrafa eins og til annarra eigna.

Eignir Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og annarra lífeyrissjóða ríkisins munu í reynd ekki verða skattlagðar þar sem réttindin eru fastákveðin en iðgjald ríkisins breytilegt. Þannig mun ríkið bera byrðar af eignarskattlagningunni en ekki opinberir starfsmenn. Sjóðfélagar annarra lífeyrissjóða munu hins vegar bera þessa eignarskattlagningu að fullu. Hér er enn aukið á mun á milli þessara hópa og hækkar því launaígildi lífeyrisréttinda opinberra starfs manna enn frekar. Ekki er hægt að komast hjá þessu en þetta hækkar iðgjald (reiknað og óreiknað) vegna starfsmanna ríkisins og ætti að endurspeglast í lægri launum ríkisstarfs manna en annarra.

Líknarfélög eru orðin mjög umsvifamikil í eign á íbúðarhúsnæði. Eru þau stærstu íbúða eigendur á landinu. Þau eru í samkeppni við einkaaðila um útleigu á húsnæði. Fjöldi fólks með bágar aðstæður greiðir eignarskatta. Á það sérstaklega við um eldra fólk sem býr í eigin húsnæði en hefur lágar tekjur. Ekki verður séð af hverju það á að greiða eignarskatta á meðan aðrir geta búið í húsnæði sem fellur ekki undir eignarskattlagningu. Enda má spyrja sig hvort líknarfélög eigi að safna eignum sem enginn á.

Það kann að virðast mótsagnakennt að skattleggja ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki þar sem ríkið væri að skattleggja sjálft sig. Hugsunin á bak við það er að skattstofninn verði án undan tekninga og að kostnaður við rekstur ríkisfyrirtækja verði sýnilegur í samanburði við einkaaðila, sem oft keppa við ríkisfyrirtækin. Ef einkafyrirtæki, sem veitir t.d. öryggisþjón ustu, verður að greiða eignarskatt (og/eða aðra skatta) en hin opinbera löggæsla greiðir enga skatta, kann einhverjum að sýnast opinbera löggæslan veita ódýrari þjónustu á ákveðnu sviði. Þetta á sérstaklega við þegar ríkið starfar í samkeppni við einkaaðila.

Engin rök, hvorki réttlætis- né jafnréttisrök, eru fyrir því að eignir forseta Íslands séu und anþegnar skattskyldu.

Ákvæði alþjóðasamninga, sem Íslendingar hafa undirritað, tryggja starfsmönnum erlendra ríkja og alþjóðastofnana skattfrelsi frá flestum sköttum. Þessi ákvæði vekja upp spurningar um launakjör starfsfólks þessara stofnana, sem iðulega vinnur við hlið innlends fólks sem greiðir afar háa skatta; tekjuskatta, eignarskatta, tolla og virðisaukaskatt. Með þessum ákvæðum, sem upphaflega áttu að tryggja erlenda sendimenn gegn yfirgangi gistilandsins, er því hugsanlega verið að búa til forréttindahópa sem minna illilega á forréttindi fyrrum sovéskra ráðamanna og eru í andstöðu við lýðræðishugmyndir vestrænna þjóða. Með vax andi samstarfi þjóða og auknum verkefnum alþjóðastofnana er mikilvægt að hugað sé að því hvort þessi ákvæði séu ekki orðin úrelt og skekki hinn alþjóðlega vinnumarkað. Þrátt fyrir þessi sjónarmið er ekki lagt til í frumvarpi þessu að afnema skattfrelsi þessara aðila hér á landi þar sem slíkt verður ekki gert án heildarendurskoðunar á þeim lagaramma og þjóð réttarsamningum sem um réttarstöðu þeirra gilda.

Mjög fá lönd leggja eignarskatta á eignir fyrirtækja. Sennilega er hugsunin sú að mikil vægt sé að byggja upp eigið fé í fyrirtækjum til þess að þau verði betur fær um að taka á erfið leikum. Þetta hefur líka óneitanlega áhrif á samkeppnisstöðu fyrirtækja á milli landa og það skerðir möguleika íslenskra fyrirtækja í samkeppni við erlend hvað eignarskattar eru háir hér á landi. Ekki er þó lagt til í frumvarpi þessu að eignarskattar fyrirtækja verði felldir niður heldur er gert ráð fyrir að þeir verði lækkaðir umtalsvert og að fyrirtæki greiði sama eignar skatt og allir aðrir.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Í greininni er ákvæði um skattskyldu þeirra aðila sem þar eru taldir upp. Má sem röksemd fyrir þessari breytingu nefna að lagt er til með frumvarpinu að eignarskattur verði altækur og nái til allra.

Um 2. gr.

Í 4. gr. laganna eru taldir upp þeir aðilar sem núna greiða hvorki eignarskatt né tekjuskatt. Þeir eru forseti Íslands og maki hans, ríkissjóður, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki, svo og Fiskifélag Íslands, sýslu- og sveitarfélög og fyrirtæki og stofnanir þeirra, erlend ríki og al þjóðastofnanir vegna fasteigna sinna hér á landi, lögaðilar sem verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla, félög, sjóðir og stofnanir og sjálfseignarstofnanir sem ekki reka atvinnu og aðilar sem undanþegnir eru skattskyldu með sérstökum lögum.

Með frumvarpi þessu er gert ráð fyrir að stofn til eignarskatts verði altækur og nái til allra. Eignarskatturinn verður almennur og þannig næst sú lækkun á skatthlutfallinu sem að er stefnt. Ekki verður heldur sýnt með réttlætis- eða jafnréttisrökum að framangreindir aðilar séu verr til þess fallnir að greiða lágan skatt af eignum sínum en einstaklingar sem búa við misjöfn kjör og hafa jafnvel mjög lágar tekjur til þess að greiða skattinn.

Hér er þó gerð sú undantekning, sbr. c-lið, að erlend ríki og alþjóðastofnanir greiði ekki eignarskatt af eignum sínum hér á landi. Þessi undantekning er nauðsynleg að svo stöddu vegna alþjóðasamninga sem Íslendingar hafa fullgilt og eru skuldbundnir af.

Um 3. gr.

Hið opinbera framkvæmir mat á eignum fólks og leggur síðan á það skatta og skyldur. Þó að ákvæði hafi verið um það að taka skuli mið af markaðsvirði eigna og annarra þátta til þess að vernda einstaklinginn fyrir ofríki ríkisvaldsins eru engin afdráttarlaus úrræði sem skatt borgarinn getur gripið til sér til varnar. Hér er lagt til úrræði sem er sanngjarnt og ætti að koma í veg fyrir of hátt mat á eignum.

Lagt er til að kaupverðið sé 85% af matsvirði vegna þess að eignin er staðgreidd og eig andinn getur tekið ákvörðun um kaupskyldu ríkisins einhliða. Eins má reikna með nokkrum kostnaði ríkisins af því að selja eignina aftur.

Um 4. gr.

Hér er kveðið á um að kröfur, sem t.d. sjóðfélagi á til lífeyris hjá lífeyrissjóði, teljist ekki til eignar hjá honum og í samræmi við það ekki til skuldar hjá lífeyrissjóðnum. Þannig verði tryggt að þessar eignir séu skattlagðar einu sinni. Það yrði mjög flókið að reikna út allar slík ar kröfur og því er þessi leið farin til einföldunar. Skattskyldan flyst frá sjóðfélaganum til líf eyrissjóðsins en jafnframt leiðir þessi aðferð til þess að greiddur er eignarskattur af eign manna sem eru undir fríeignamörkum, sbr. 7. gr.

Um 5. gr.

Hér er skilgreint nánar hvaða hlutafé, stofnsjóði og nafnskráð stofnfé lögaðilum er heimilt að draga frá eignum sínum en það eru eignir sem taldar eru til eignar hjá eigendum sínum, hluthöfum eða stofnfjáreigendum lögaðilanna. Þetta er í samræmi við það að eignarskattin um er ætlað að vera altækur en jafnframt er komið í veg fyrir tvísköttun þessara eigna.

Um 6. gr.

Hér lagt til að bankainnstæður og hlutabréfaeign umfram skuldir, sem nú eru skattfrjálsar, verði eignarskattsskyldar. Enn fremur að spariskírteini, ríkisvíxlar og húsbréf, sem eru skatt frjáls óháð skuldum, verði eignarskattsskyld. Eins og áður hefur verið nefnt er markmið frumvarps þessa að eignarskattlagningin verði almenn og að greiddur verði eignarskattur af öllum eignum jafnt, þ.e. sama arðsemiskrafa sé gerð til allra eigna, líka til bankainnstæðna og ríkisverðbréfa. Enn fremur er verið að loka löglegri leið til þess að komast hjá því að greiða eignarskatt sem er til staðar nú með því að kaupa húsbréf eða spariskírteini og taka til þess lán.

Ríkisverðbréf, sem þegar hafa verið gefin út, eiga þó að halda eignarskattsfrelsi til ársloka 2002, sbr. ákvæði til bráðabirgða. Vegna þess að spariskírteini og húsbréf hafa verið seld með tilvísun til eignarskattsfrelsis er gert ráð fyrir að þau bréf sem útgefin hafa verið haldi eignarskattsfrelsi sínu næstu fimm árin.

Um 7. gr.

Felld er niður tilvísun í 78. gr. sem felld hefur verið brott, sbr. 5. gr.

Um 8. gr.

Felld er niður tilvísun í 78. gr. sem felld hefur verið brott, sbr. 5. gr.

Um 9. gr.

Eignarskattur verði 0,35% af eignarskattsstofni. Þó skulu einstaklingar og dánarbú hér eft ir sem hingað til njóta skattfrelsis vegna eigna sem eru undir ákveðnum mörkum, fríeignar mörkum.

Miðað við upplýsingar, sem fjármálaráðuneytið hefur veitt, má gera ráð fyrir að heildar eign Íslendinga hafi árið 1995 numið (í milljörðum kr.):

Fjármunaeign (fixed assets)

1.429

Erlendar eignir

55

Eignir lífeyrissjóða

262

Peningalegar eignir einstaklinga um 200

Peningalegar eignir annarra aðila um 50

Samtals um 2.000

Til frádráttar komi skuldir en samkvæmt upplýsingum frá Seðlabanka Íslands námu eignir (útlán) lánakerfisins að meðtöldum erlendum skuldum 827 milljörðum kr. í árslok 1995. Nettóeign einstaklinga undir fríeignarmörkum, þ.e. 3,7 millj. kr. á einstakling, nam samtals 300 milljörðum kr. í árslok 1995. Miðað við þessar tölur er nýr eignarskattsstofn (= nettóeign þjóðarinnar) um 900 milljarðar kr.

Ef gert er ráð fyrir að . af áætluðum tekjum ríkissjóðs af fjármagnstekjuskatti verði varið til þess að lækka eignarskatta lítur dæmið þannig út:

Samkvæmt ríkisreikningi nam eignarskattur og sérstakur eignarskattur á einstaklinga og fyrirtæki alls 3.562 millj. kr. árið 1995. . af áætluðum tekjum ríkissjóðs af fjármagnstekjuskatti árið 1998 (en þá kemur hann fyrst til greiðslu sem og þessi nýi eignarskattur) verða um 500 millj. kr. Þannig verður hinn nýi eignarskattur að gefa um 3,1 milljarð kr. sem er 0,344% af áætluðum stofni.

Gera má ráð fyrir að lægri eignarskattur laði fram betri skil á eignum. Hins vegar mun áframhaldandi skattfrelsi húsbréfa og spariskírteina lækka skatttekjurnar eitthvað til að byrja með.

Síðari málsgreinin, um að ekki skuli tvígreiða skatt af nokkurri eign, er til að koma í veg fyrir tvísköttun og undirstrika jafnframt að skattur er altækur.

Um 10. gr.

Ekki er talin ástæða til þess að hafa sérstök ákvæði um eignarskatt einstaklinga og lögað ila. Er hvort tveggja skilgreint í 83. gr. Því er lagt til að 84. gr. laganna falli brott.

Um 11. gr.

Gert er ráð fyrir að lögin taki þegar gildi. Eignarskattar samkvæmt þeim verða því lagðir á og greiddir seinni hluta árs 1998 á sama tíma og fyrsta álagning fjármagnstekjuskattsins. Fyrsta almenna staðgreiðslan mun eiga sér stað í ársbyrjun 1998 og skattur á söluhagnað er fyrst lagður á seinni hluta ársins 1997. Því er samræmi á milli upptöku eignartekjuskatta og lækkunar eignarskatta, sjá umfjöllun um 7. gr. Þá er lagt til að við gildistöku laganna falli úr gildi lögin um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, með síðari breytingum, í stað þess að þau falli úr gildi 31. desember 1999.

Um 12. gr.

Hér er gert ráð fyrir að ríkisverðbréf, sem þegar hafa verið gefin út, verði eignarskatts frjáls næstu fimm ár. Sjá umfjöllun um 5. gr.