Búnaðarmálasjóður Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 520

915. Frumvarp til laga um Búnaðarmálasjóð.

(Lagt fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989–90.)

Greiða skal gjald af vöru og leigusölu í landbúnaði sem rennur í sérstakan sjóð er nefnist Búnaðarmálasjóður. Gjald þetta, sem nefnt er búnaðarmálasjóðsgjald, skal reikna sem hlutfall af þeirri upphæð sem framleiðendum er greidd á hverjum tíma.

2. gr.

Gjaldskyld vöru- og leigusala skiptist á eftirfarandi hátt:

A. Greiða skal allt að 0,75% gjald af:

a. alifuglarækt,

b. svínarækt.

B. Greiða skal allt að 1,5 % gjald af:

a. nautgripaafurðum,

b. sauðfjárafurðum,

c. afurðum hrossa,

d. garð- og gróðurhúsaafurðum hvers konar,

e. loðdýraafurðum,

f. með reglugerð skal ákveða, eftir því sem ástæða þykir til, gjald af sölu útfluttra lífgripa, skógarafurðum, hlunnindum, hestaleigu, annarri leigu, þjónustu eða söluvöru í landbúnaði.

C. Af hvers konar greiðslum, sem eru látnar koma í stað framleiðslu, svo sem greiðslum fyrir framleiðslurétt og þess háttar, er heimilt að taka gjald er svarar til 0,6% af þeim hluta greiðslnanna er telja má til launa eða ígildis þeirra. Gjald þetta skal innheimta samkvæmt ákvæðum í reglugerð er landbúnaðarráðherra setur og skal það renna til Stéttarsambands bænda.

3. gr.

Búnaðarmálasjóðsgjald það, sem um ræðir í 1. gr., greiðist af þeim sem kaupa eða taka við vörunum frá framleiðendum sem milliliður að smásöludreifingu og dregst við útborgun afurðaverðs frá því sem framleiðandanum er greitt. Þeir framleiðendur, sem selja vöru sína án milliliða til neytenda eða til smásöluaðila, skulu standa skil á gjaldinu. Sá hluti búnaðarmálasjóðsgjalds, er rennur til Stéttarsambands bænda og búgreinafélaga, skal ekki teljast til framleiðslukostnaðar við opinbera verðákvörðun.

Skylt er viðskiptaaðilum og framleiðendum, sem greiðsluskyldir eru hverju sinni fyrir gjaldi þessu, að gefa innheimtuaðila skýrslu um móttekið vörumagn og verð fyrir það til framleiðanda, svo sem reglugerð mælir fyrir um.

4. gr.

Tekjum af búnaðarmálasjóðsgjaldi, sem innheimt eru skv. 1. og 2. gr. undir stafliðum A og B, skal skipt þannig:

%-greiðsla %-greiðsla af flokki af flokki

A skv. 2. gr. B skv. 2. gr.

Til Stéttarsambands bænda

0,100 0,250

Til búnaðarsambanda

0,250 0,500

Til búgreinafélaga

0,100 0,100

Til Stofnlánadeildar landbúnaðarins

0,100 0,250

Til forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum, lög nr. 32/1979

0,200 0,400

Landbúnaðarráðherra er heimilt að fenginni beiðni frá Stéttarsambandi bænda fyrir hönd búgreinafélags að fella niður eða endurgreiða gjald til félagsins að hluta eða öllu leyti. Óski búgreinafélag að nýta sér þessa heimild skal um það tekin ákvörðun á aðalfundi þess og skal hún hafa borist landbúnaðarráðherra eigi síðar en 1. september ár hvert.

Landbúnaðarráðherra er heimilt að fenginni beiðni frá Stéttarsambandi bænda að fella niður innheimtu á gjaldi til forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum vegna einstakra búgreina enda falli þá niður réttur búgreinarinnar til forfallaþjónustu.

5. gr.

Þrátt fyrir ákvæði 2. og 4. gr. laganna getur landbúnaðarráðherra heimilað búgreinafélagi að innheimta allt að 1,0% gjald í stað 0,1% skv. 4. gr., enda liggi fyrir meirihlutasamþykkt viðkomandi búgreinafélags og samþykki Stéttarsambands bænda. Ákvörðun þessi gildi til eins árs í senn.

6. gr.

Þrátt fyrir ákvæði b-liðar 5. gr. laga um Bjargráðasjóð, nr. 51 27. maí 1972, getur stjórn Bjargráðasjóðs undanþegið framleiðsluvörur einstakra búgreina greiðsluskyldu að hluta eða öllu leyti. Komi fram beiðni um slíkt frá Stéttarsambandi bænda er stjórninni skylt að verða við því.

7. gr.

Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um gjaldskyldu, innheimtu, gjalddaga, lögvernd, álagningu gjaldanna samkvæmt áætlun og annað er lög þessi varðar, að fengnum tillögum Stéttarsambands bænda, Búnaðarfélags Íslands og Framleiðsluráðs landbúnaðarins sem annast innheimtu gjaldsins.

Gjald þetta má taka lögtaki.

8. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. september 1990. Frá sama tíma falla úr gildi eftirfarandi lög og lagaákvæði:

a. Lög um búnaðarmálasjóð, nr. 40 7. maí 1982.

b. 2. tölul. 4. gr. laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, nr. 45 16. apríl 1971, sbr. breytingu með lögum nr. 41/1982.

c. XII. kafli laga um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, nr. 46 16. apríl 1971.

d. 1. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 32 29. maí 1979, um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum.

Ákvæði til bráðabirgða.

Vegna þeirra breytinga, sem verða á tekjum Stofnlánadeildar landbúnaðarins með lögum þessum, skulu verkefni Byggingastofnunar landbúnaðarins, eins og þau eru skilgreind í XII. kafla laga nr. 45/1971, önnur en þau sem um getur í a-lið 67. gr., færast frá Stofnlánadeild landbúnaðarins. Skulu þjónustuverkefni færast til Búnaðarfélags Íslands en rannsóknarverkefni til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins eftir því sem við getur átt.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Landbúnaðarráðherra skipaði 10. febrúar 1989 nefnd til að vinna að endurskoðun á innheimtu sjóðagjalda sem innheimt eru samkvæmt ákvæðum laga og reglugerða og renna til landbúnaðarins. Nefndinni var ætlað að gera tillögur til ráðuneytisins um breytingar á þeim lögum og reglugerðum sem um er að ræða.

Í nefndina voru skipaðir Guðmundur Sigþórsson frá landbúnaðarráðuneytinu, formaður, Leifur Kr. Jóhannesson, forstöðumaður Stofnlánadeildar landbúnaðarins, og Þórólfur Sveinsson bóndi.

Á sl. tveimur árum hafa sjóðagjöld í landbúnaði verið til ítarlegrar umræðu, m.a. hefur umræðan annars vegar beinst að fjármögnun félagslegrar starfsemi í landbúnaði og hins vegar innheimtu á sjóðagjöldum til jöfnunar á framleiðslukostnaði með því að afla sameiginlega fjármuna til að standa undir fjármagnskostnaði í landbúnaði í stað þess að láta fjármagnskostnaðinn koma af fullum þunga á þá sem eru tiltölulega meira skuldsettir vegna nýlegra framkvæmda og hárra lána þess vegna. Frumvarp þetta byggist á þeim sjónarmiðum sem fram hafa komið um þessi mál. Þar er m.a. um að ræða tillögur og samþykktir búnaðarsambanda, búnaðarþings og aðalfundar Stéttarsambands bænda.

Á búnaðarþingi árið 1988 var fjallað um málefni Bjargráðasjóðs, en í meðferð þingsins breyttist málið á þann veg að fjárhagsnefnd sameinaðist um að bera fram eftirfarandi tillögu um fastan tekjustofn fyrir Búnaðarfélag Íslands og búnaðarsamböndin sem var samþykkt samhljóða:

„Búnaðarþing 1988 skorar á ríkisstjórnina að taka til endurskoðunar skiptingu á sjóðagjöldum landbúnaðarins með það að markmiði að Búnaðarfélagi Íslands og búnaðarsamböndunum verði markaður ákveðinn tekjustofn til þess að kosta hinn félagslega þátt í starfsemi þeirra. Jafnframt því er nauðsynlegt að þegar verði hafin endurskoðun á öllum rekstri og skipulagi þessara félagssamtaka þar sem hinn faglegi og félagslegi þáttur verði aðskildir þannig að betur komi fram hver sé hinn lögbundni þáttur í starfseminni annars vegar og hver hinn félagslegi þáttur hins vegar.“

Á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1988 var samþykkt að leggja til endurskoðun á sjóðagjöldum og að sérstök verkefni yrðu fjármögnuð með sjóðagjöldum sem ekki hefur verið. Þau verkefni eru: starfsemi búgreinasambanda sem heyrði til kynningar og markaðsstarfsemi og verkefni á sviði ráðgjafar og/eða rannsóknastarfsemi auk forfallaþjónustu í landbúnaði. Svokallað framleiðendagjald, sem innheimt er til Stofnlánadeildar landbúnaðarins, á samkvæmt tillögum fundarins að renna til þessara verkefna. Þá fólu tillögurnar einnig í sér hugmyndir um að skipta innheimtu á gjöldum til Stofnlánadeildar landbúnaðarins í flokka í þeim tilgangi að hafa reiður á því hversu mikið hver búgrein skilaði í sjóðagjöldum þannig að unnt yrði að niðurgreiða vexti hverrar búgreinar í líku hlutfalli við þá upphæð sjóðagjalds sem hún skilaði.

Fjárhagur Stofnlánadeildar landbúnaðarins.

Þar sem framkomnar hugmyndir hafa hnigið í þá átt að draga úr tekjum Stofnlánadeildar landbúnaðarins af sjóðagjöldum og ráðstafa þeim í þágu félagslegrar starfsemi og þjónustu í landbúnaði er rétt að líta nánar á hvernig viðskiptum Stofnlánadeildar landbúnaðarins og bænda er núna háttað.

Kjör lána til bænda hafa markast af þeim framlögum sem deildin hefur fengið af sjóðagjöldum sem runnið hafa til hennar. Þar er um að ræða framleiðendagjald, neytendagjald og lánajöfnunargjald. Þessi framlög hafa gert það kleift að lána hin svokölluðu bændalán á verulega lægri vöxtum en deildin sjálf hefur þurft að greiða af því lánsfé sem hún er að endurlána. Kjör þessara lána eru þau að teknir eru 2% vextir auk verðtryggingar. Þá hefur einnig þurft að láta hluta þessara framlaga mæta kostnaði sem lagður hefur verið á deildina að hluta. Þannig er áætlað að árið 1989 hafi runnið um 68 milljónir króna af framlagsfé til deildarinnar til að standa undir rekstri hennar og sérgreindum verkefnum. Innheimt sjóðagjöld til deildarinnar námu 398 milljónum króna. Samkvæmt útreiknaðri skiptingu á langtímaskuldbindingum Stofnlánadeildar í árslok 1988 er staða lánanna sú að í verðtryggðum lánum skuldaði deildin 3.904 milljónir króna og í gengistryggðum lánum 1.885 milljónir króna. Samtals námu langtímaskuldir 5.793 milljónum króna. Meðalvextir þessara lána miðað við áramótastöðu lánanna voru um 6,48% eða rúmlega þrefalt hærri en á hinum svonefndu bændalánum.

Samkvæmt upplýsingum Stofnlánadeildar námu svokölluð bændalán 5.522 milljónum króna í árslok 1989.

Fjárstreymi til Stofnlánadeildarinnar.

Samkvæmt áætlun, sem Stofnlándeild landbúnaðarins hefur unnið um fjárstreymi til hennar fram til ársins 1995 þar sem miðað er við verðlag í október 1989 og einungis reiknað með hreyfingum vegna útistandandi lána og þeirra lána sem deildin hefur þegar tekið, er útstreymi fjár langt umfram innborgað fé sem er annars vegar vegna vaxtahalla og hins vegar vegna þess að lánstími útlána er lengri en lána sem tekin eru af deildinni. Sé reiknað með að árlegur reksturskostnaður deildarinnar nemi um 68 milljónum króna, þar með talinn rekstur Byggingastofnunar landbúnaðarins, nemur samanlagður greiðsluhalli deildarinnar þessi ár 2.576 milljónum króna eða 368 milljónum árlega að meðaltali. Hugsanleg vanskil eða greiðsludráttur eru ekki inni í þessari mynd og ekki er gert ráð fyrir því að lán tapist.

Frumvarp til laga um Búnaðarmálasjóð, sem nú liggur fyrir, gerir ráð fyrir eftirfarandi breytingum á gildandi lögum og lagaákvæðum um sjóðagjöld landbúnaðarins:

1. Lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, nr. 45 16. apríl 1971, með síðari breytingum, verði breytt.

Í fyrsta lagi falli niður ákvæði laganna um svokallað framleiðendagjald en ákvæði um þá innheimtu verði felld undir ákvæði laga um Búnaðarmálasjóð.

Í öðru lagi verði afnumin skylda Stofnlánadeildar landbúnaðarins til að reka Byggingastofnun landbúnaðarins með þeim verkefnum sem lögin kveða á um og þau verkefni, sem Byggingastofnunin hefur annast, falin öðrum aðilum eftir þvi sem við getur átt.

2. Lögum um Búnaðarmálasjóð, nr. 40 7. maí 1982, verði breytt.

Í fyrsta lagi verði innheimta framleiðendagjalds felld undir innheimtu á gjaldi til Búnaðarmálasjóðs sem nú fer fram samkvæmt lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins. Samkvæmt því verði innheimt gjöld til Búnaðarmálasjóðs samkvæmt lægri innheimtuflokki 0,75% í stað 0,25% í núgildandi lögum og í hærri innheimtuflokki 1,50% í stað 0,50%.

Í öðru lagi verði gerð breyting á röðun búgreina og afurða frá þeim í gjaldflokka. Þannig verði fellt úr lægsta innheimtuflokki fiskeldi, fiskrækt, veiðileiga og leiga á landi til annarra nota en búskapar.

Í þriðja lagi verði innheimtum fjármunum deilt til fleiri aðila og verkefna en áður. Þannig verði til viðbótar fyrri verkefnum fjármagni varið til fjármögnunar á rekstri búgreinasambanda og forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum og framlag til búnaðarsambanda tvöfaldað. Framlag til Stofnlánadeildar landbúnaðarins dregst saman er nemur þessum viðbótarframlögum. Framlag til Stéttarsambands bænda lækkar lítillega.

Í fjórða lagi verði búgreinasamböndum í sjálfsvald sett hvort þau nýta þessa tekjuheimild eða ekki. Skil afurðaverðs til framleiðenda innan hverrar búgreinar breytist þá að sama skapi.

Í fimmta lagi verði felld inn í lög um Búnaðarmálasjóð heimild til að undanþiggja einstakar búgreinar framlagi til Bjargráðasjóðs komi um það beiðni frá Stéttarsambandi bænda.

Telja verður nauðsynlegt að breytingar á lögum nr. 40/1982, um Búnaðarmálasjóð, taki einnig yfir nauðsynlegar breytingar laga nr. 45/1971, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, laga um Bjargráðasjóð og laga nr. 32/1979, um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum. Markmið frumvarpsins er að fella saman undir eina heild fyrirkomulag greiðslna fyrir félagsstarfsemi, þjónustu og að nokkru leyti afkomutryggingu í landbúnaði í það fyrirkomulag sem að er stefnt og þróun þessara mála hefur að nokkru leyti leitt til.

Þá verður að telja að ekki séu rök fyrir öðrum breytingum á skiptingu búgreina í gjaldflokka sem er í núgildandi lögum en að fiskeldi, fiskrækt, veiðileiga og leiga á landi til annarra nota en búrekstrar er færð úr lægri gjaldflokki í hærri gjaldflokk með gjaldtökuheimild en ekki gjaldskyldu. Þá er einnig aukið við heimild til að taka gjald til Stéttarsambands bænda af greiðslum fyrir framleiðslurétt.

Ein meginbreyting þessa frumvarps er fólgin í breytingu á ráðstöfun tekna af sjóðagjöldum, þ.e. tekjum af hinu svonefnda framleiðendagjaldi.

Eftirfarandi tafla sýnir tekjur af framleiðendagjaldi árin 1986 til 1989 og skiptingu þess annars vegar til forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum og hins vegar til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Allar upphæðir eru í þúsundum króna.

Ár

Framleiðenda- Forfalla- og afleysinga- Sem % gjald þjónusta

1986

62.429,5 23.664,0 37,9

1987

82.049,4 27.552,0 33,6

1988

96.104,2 35.925,0 37,4

1989

111.253,5 43.981,5 39,5

Samkvæmt þessu yfirliti hafa 34–40% af framleiðendagjaldinu runnið til að standa undir kostnaði við forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum þessi ár.

Til að gera grein fyrir hvaða áhrif tillögur nefndarinnar hafa á skiptingu tekna af sjóðagjöldum til félagslegra verkefna í landbúnaði hefur nefndin reiknað út samanburð á skiptingu tekna fyrir og eftir þessar breytingar ef af yrði miðað við gjaldstofn eins og hann var árið 1989.

Áætlun um skiptingu tekna af búnaðarmálasjóðsgjaldi samanborið við skiptingu tekna af búnaðarmálasjóðsgjaldi og framleiðendagjaldi að óbreyttum lögum.

(TÖFLUR eru ekki til tölvutækar.)

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 1. málsl. 1. gr. gildandi laga um búnaðarmálasjóð, nr. 40 7. maí 1982.

Um 2. gr.

Greinin kveður á um skiptingu á gjaldskyldu eftir vöruflokkum. Lagt er til að gjald af alifugla- og svínarækt verði 0,75% í stað 0,25% eins og er í gildandi lögum. Samkvæmt B-lið er lagt til að gjald til búnaðarmálasjóðs verði 1,5% af þeim afurðum, sem þar eru taldar upp, í stað 0,50%. Heimildarákvæði C-liðar greinarinnar er nýmæli, en þar er gert ráð fyrir að unnt sé að innheimta 0,6% gjald til búnaðarmálasjóðs af sérstökum greiðslum fyrir framleiðslurétt, þ.e. þeim hluta greiðslunnar sem svarar til launa eða ígildi þeirra. Gert er ráð fyrir að gjald þetta renni óskipt til Stéttarsambands bænda.

Um 3. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 3. gr. gildandi laga um búnaðarmálasjóð, nr. 40 7. maí 1982.

Um 4. gr.

Greinin kveður á um það hvernig tekjum af búnaðarmálasjóðsgjaldi er skipt hlutfallslega milli Stéttarsambands bænda, búnaðarsambanda, búgreinafélaga, Stofnlánadeildar landbúnaðarins og til forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum. Eins og áður er rakið í frumvarpinu er forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum að hluta kostuð úr ríkissjóði, sbr. 3. gr. laga nr. 32/1979, en hér er lagt til að sá kostnaður greiðist af tekjum af búnaðarmálasjóðsgjaldi.

Um 5.–6. gr.

Greinarnar þarfnast ekki skýringa.

Um 7.–8. gr.

Greinarnar þarfnast ekki skýringa.