Almenn hegningarlög Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 405

658. Frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19 12. febrúar 1940.

Flm.: Kristinn H. Gunnarsson.

1. gr.

108. gr. laganna fellur brott.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Greinin, sem lagt er til að falli brott, er í XII. kafla laganna, Brot gegn valdstjórninni, og hljóðar þannig:

„Hver, sem hefur í frammi skammaryrði, aðrar móðganir í orðum eða athöfnum eða ærumeiðandi aðdróttanir við opinberan starfsmann, þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu, eða við hann eða um hann út af því, skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 3 árum. Aðdróttun, þótt sönnuð sé, varðar sektum, ef hún er borin fram á ótilhlýðilegan hátt.“

Hafa ber í huga að í greinargerð með hegningarlögunum kemur fram að ákvæði XII. kafla eru sett einkum til þess að vernda framkvæmd opinberra starfa. Brot gegn 108. gr. eru ekki þess eðlis að þar sé verið að hindra opinbera starfsmenn við framkvæmd starfa sinna og þykir flutningsmanni nægjanlegt að athæfi, sem nú varðar við 108. gr., verði dæmt á grundvelli XXV. kafla laganna sem nefnist Ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Í þeim kafla eru ákvæði sem veita opinberum starfsmönnum ríkari æruvernd en almennum borgurum og vísast einkum til 242. gr. laganna.

Flutningsmanni þykir sem dómar Hæstaréttar hafi túlkað 108. gr. laganna of rúmt miðað við tilgang XII. kafla og þannig þrengt um of að frelsi manna til þess að tjá sig í ræðu og riti. Engu að síður er dómur Hæstaréttar niðurstaða íslensks dómskerfis og því óhjákvæmilegt að breyta lögum á þann veg að treyst er í sessi frelsi manna til þess að tjá sig í ræðu og riti. Er frumvarp þetta því flutt.

Fylgiskjal I.

Þorgeir Þorgeirsson rithöfundur:

Átta mánaða gamalt bréf til

Þorsteins Pálssonar dómsmálaráðherra.

(Úr Morgunblaðinu 6. febrúar 1992.)

Vegna nokkurrar umræðu sem orðið hefur í fréttatímum Ríkisútvarpsins upp á síðkastið langar mig til að biðja Morgunblaðið að birta eftirfarandi bréf til dómsmálaráðherrans. Það var skrifað og sent honum nokkru eftir að núverandi ríkisstjórn tók við völdum, þ.e. 3. maí 1991:

Heiðraði ráðherra:

Frægt var það með Kató gamla, sem aldrei lauk upp munni nema víkja að eyðingu Karþagóborgar. Um nær átta ára skeið hefur mín Karþagó verið 108. gr. laga nr. 19/1940. Þú ert fimmti dómsmálaráðherrann sem ég bið um að veita mér liðsinni í því máli.

Jón Helgason var sá fyrsti.

Raunar spratt þetta allt af því að ég bað Jón að láta nefnd hlutlausra heiðursmanna kanna nokkrar ásakanir á Reykjavíkurlögregluna. Það gerði hann ekki, heldur var embætti saksóknara falið að kanna þessa beiðni mína. Þeirri könnun lauk með ákæru á hendur mér undir fyrrnefnda 108. gr. almennra hegningarlaga og kröfu um tilheyrandi refsingar. Mér brá svolítið þá strax, en meira síðar: þegar athugun mín leiddi það í ljós að Ísland var eina landið í Vesturevrópu þar sem refsing liggur við því að segja sannleikann um opinbera starfsmenn. Austurevrópulönd höfðu vitaskuld sambærilegt miðaldaákvæði í lögum sínum fram til 1989. En nú munu Ísland og Albanía vera einu Evrópulöndin sem enn hafa þvílíkt ákvæði í lögum.

Fyrst brá mér þó að ráði þegar sjálf réttarhöldin hófust og fóru (lögum samkvæmt) fram eftir eldfornum reglum rannsóknarréttarfars, sem hvergi var þá lengur stundað vestantjalds. Austurevrópulönd höfðu vitaskuld sams konar miðaldaréttarfar fram til 1989.

Lái mér hver sem vill þó ég yrði þá fyrst öldungis forviða þegar Hæstiréttur síðan staðfesti þessar miðaldir hér og dæmdi mig til sektar (eða fangavistar) og greiðslu hálfs árs launa minna í málskostnað, eftir að hafa þverneitað mér um rétt til að verja mig sjálfur.

Auðvitað gat ég slegið lán, greitt þetta og reynt að jafna mig. En þá var hitt: við þriggja ára búsetu austantjalds (1959–1962) hafði mér einmitt orðið það ljóst að svokallaður sósíalismi hlaut að riða til falls, einkanlega vegna þess að hann var með réttarfar miðalda í farteski sínu. Og ég gat engan veginn séð að þvílík mistök yrðu neitt hættuminni hér en þar. Eða því skyldi miðaldaréttarfar vera háskaminna á Íslandi en til að mynda í Tékkóslóvakíu? Og því ákvað ég að una ekki við þetta heldur kæra brot á 6. og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins sem Ísland - einhverra hluta vegna - var aðili að.

Hjá Mannréttindanefnd Evrópuráðsins fékk málið góðar undirtektir.

Um svipað leyti og dómur nefndarinnar féll lagði forveri þinn í sæti dómsmálaráðherra frumvarp til nýrra laga um meðferð opinberra mála fyrir Alþingi. Frumvarpið varð að lögum nú í vor.

Það gladdi mig ósegjanlega að lesa nýju lögin og sjá að flestir þeir meinbugir sem ég hafði fundið að og kært til Strassborgardómsins eru þarna leiðréttir, svo nútímaskipan verður framvegis höfð á verkaskiptingu ákæruvalds og dómsvalds (29. gr. l. um meðf. opinb. mála frá 12. mars 1991) og réttur sakbornings til að ráða sínum eigin málsvara, eða verja sig sjálfur, er einnig bundinn í lög (155. gr. sömu laga).

Ástæðan fyrir gleði minni er sú að almennt séð bætir þetta málstað Íslands 22. janúar 1992 þegar málið verður flutt fyrir sjálfum Mannréttindadómstólnum, jafnvel þó það verði síst til varnar í máli eins og mínu sem dæmt hefur verið eftir gömlu miðaldareglunum. Sannleikurinn er sá að ég kveið því mjög að þurfa að afhjúpa þvílíkt ástand réttarfarsmála í „margrómuðu velferðarríki“ án þess að geta þá jafnframt sagt að kerfið heyrði nú fortíðinni til.

Það er nefnilega enginn barnaleikur að fara með ásakanir á hendur sínu eigin ríki. Verulegur hluti af sjálfsvirðingu hvers einstaklings er tengdur samfélagslegum virðuleika. Skömm míns lands er líka mín skömm um leið.

Þó ég fari þannig öllu léttstígari en ég þorði að vona til málflutningsins fyrir Strassborgardóminum þá hvílir þó enn skuggi yfir þessu máli.

Nú veit ég að þú getur þér rétt til um það hvað varpar þeim skugga á málið. Vitaskuld er það 108. gr. títtnefnda. Verður hún enn í gildi hér 22. janúar 1992? Þarf ég að segja það í opnum alþjóðlegum réttarhöldum að Ísland og Albanía sitji við sama borð hvað varðar rétt einstaklingsins til gagnrýni á hið opinbera?

Það væri ekki gaman.

Ég hjó eftir því í fréttaflutningi af stjórnarskiptunum að þá var einn ráðherra aldrei spurður um það hver væru verkefnin framundan. Og það var dómsmálaráðherrann. Búast fréttamenn ekki við því að neitt sé á döfinni í ráðuneyti dómsmála?

Það fyndist mér sorglegt því mennsk stjórnmál verða aldrei byggð á ómennsku réttarkerfi. Ekki vil ég gera mig að neinum löggjafa þó ég bendi þér á það verkefni að fella niður eða gjörbreyta 108. gr. almennra hegningarlaga, ef hægt væri nú á vorþinginu eða strax í haust.

Þeir sem ekki skilja félagslega nauðsyn þessarar lagabreytingar ættu þó altént, sumir hverjir, að geta skilið hagsmuni ferðamannaiðnaðarins í þessu sambandi.

Forverar þínir hafa aldrei svarað mér neinu þegar ég hef verið að kvabba í þeim með þessi mál og ég ætlast heldur ekki til að þú svarir neinu. Tími þinn vafalaust dýrmætari en svo. Þó vildi ég að lokum mega minna þig á paragraf 16 í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar nýju þar sem víkur að fordómalausri þátttöku í „hinni miklu umsköpun í átt til frelsis, sem nú setur svip sinn á þróun stjórnmála í Evrópu“. Og spurja í því sambandi um þetta: Yrðum við ekki betri liðsmenn í þeirri frelsissköpun ef við byrjuðum á því að lögleiða hér fullt málfrelsi við fyrstu hentugleika?

Með bestu árnaðaróskum: Þorgeir Þorgeirsson.

Eftirmáli.

Ég birti þetta bréf nú opinberlega til að undirstrika það að 108. gr. almennra hegningarlaga til verndar heiðurs opinberra starfsmanna er staðreynd út af fyrir sig. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur ekki löggjafarvald í neinu landi og breytir því ekki lögum neins lands. Dómstóllinn kveður aðeins á um það hvort þessi einstaki hæstaréttardómur er brot á þeim sáttmála sem ríkisstjórn Íslands og fleiri ríkisstjórnir hafa skuldbundið sig til að hafa í heiðri. Hitt á svo að vera ákvörðun hins innlenda löggjafarvalds að fjarlægja lögfræðilegar slysagildrur eins og 108. gr. vissulega er. Það má því einu gilda hver niðurstaða dómstólsins verður í mínum málum. Það mun eftir sem áður þurfa íslenskan manndóm til að breyta þessari lagagrein - og raunar fleirum mörgum, sem nú standa í lögum hér og fara í bága við jafnvel frumstæða stjórnarskrá okkar. Svo ekki sé minnst á Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins.

Það væri verr farið en heima setið ef málarekstur minn í Strassborg yrði til þess að menn færu að líta á Jústisíu gömlu eins og freka töntu suður í Evrópu sem ráðamenn hér þyrftu nauðugir að hlýða.

Aðild okkar að sáttmála Evrópuþjóða um lýðræðislega stjórnarhætti er lítils virði ef hún ekki leiðir til þess að ráðamenn okkar hugsi sín verk á lýðræðislegum grunni. Málfrelsi er sannarlega hluti af þeim grunni. Títtnefnd 108. gr. laga nr. 19/1940 fer í bága við málfrelsishugtakið sjálft og heldur áfram að fara í bága við það hvernig sem mín mál dæmast.

Það er í verkahring löggjafans, Alþingis Íslendinga, að blása nú í sig þeim lýðræðisanda sem til þarf og breyta þessu ákvæði laganna.

Aðrir hafa ekki til þess umboð.

Og það mætti nú þegar gera með fullri reisn - áður en „Jústisía frænka í Strassborg“ úttalar sig um málið. Þá gætum við vitað að hér væri sjálfstætt ríki sem virti samninga sína við önnur ríki af eigin hvötum, en ekki neinum þrælsótta.

Fylgiskjal II.

Dómur Hæstaréttar frá 5. mars 1992 í málinu nr. 274/1991,

Ákæruvaldið gegn Halli Magnússyni.

Fylgiskjal III.

Dómur Hæstaréttar frá 20. október 1987 í málinu nr. 272/1986,

Ákæruvaldið gegn Þorgeiri Þorgeirssyni.