Þingfararkaup alþingismanna Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 666

Frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995, og lögum um eftirlaun alþingismanna, nr. 46/1965.

Flm.: Pétur H. Blöndal.

I. KAFLI

Breytingar á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995.

1. gr.

4. gr. laganna fellur brott.

2. gr.

7. gr. laganna fellur brott.

3. gr.

8. gr. laganna orðast svo:

Alþingi greiðir sannanlegan kostnað við ferðir sem alþingismaður fer á vegum þingsins eða vegna starfs síns sem alþingismaður innan lands og til útlanda.

4. gr.

Síðari málsliður 2. mgr. 9. gr. laganna fellur brott.

5. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 13. gr. laganna:

a. Á eftir 1. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi:

Greiða skal 60% biðlaun þegar biðlaun skv. 1. mgr. falla niður. Þau skulu greidd í jafnlangan tíma og full biðlaun voru greidd.

b. 2. mgr., sem verður 3. mgr., orðast svo:

Nú hefur alþingismaður sem nýtur biðlauna skv. 1. eða 2. mgr. tekjur af starfi og skulu þá biðlaunagreiðslur samkvæmt þessari grein falla niður ef tekjurnar sem starfinu fylgja eru jafnar eða hærri en biðlaunagreiðslur til hans. Ef tekjurnar af starfinu eru lægri skal greiða honum mismuninn.

6. gr.

14. gr. laganna orðast svo:

Þingfararkaup skal nema 450.000 kr. á mánuði.

Árlegt þingfararkaup alþingismanna skal ekki nema hærri fjárhæð en 5.400.000 kr. að frádregnum helmingi þeirra tekna skv. 7. gr. laga nr. 75/1981 sem þeir njóta í starfi við annað en þingmennsku eða ráðherradóm. Aldrei skal þingfararkaup þó vera lægra en 2.700.000 kr. á ári.

Forsætisnefnd Alþingis skal hækka eða lækka greiðslur skv. 1. og 2. mgr. til samræmis við almenna breytingu á dagvinnulaunum í landinu að mati Hagstofu Íslands.

Forsætisnefnd Alþingis skal fyrir mitt kjörtímabil kanna hvort ástæða sé til að hækka eða lækka þingfararkaup næsta kjörtímabils og flytja um það breytingartillögu tímanlega fyrir kosningar.

Forsætisnefnd Alþingis ákveður aðrar greiðslur samkvæmt lögum þessum og setur nánari reglur um þær. Upplýsa skal um allar greiðslur vegna einstakra alþingismanna.

7. gr.

16. gr. laganna fellur brott.

II. KAFLI

Breyting á lögum um eftirlaun alþingismanna, nr. 46/1965.

8. gr.

3. mgr. 3. gr. laganna orðast svo:

Eftirlaunin skulu fylgja þingfararkaupi alþingismanns eins og það er á hverjum tíma og vera 75% þess hundraðshluta sem eftirlaunarétturinn skv. 1. mgr. segir til um.

9. gr.

Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo:

Alþingismaður, sem þess óskar, getur tryggt sig hjá viðurkenndum lífeyrissjóði án ábyrgðar ríkissjóðs. Forsætisnefnd Alþingis skal meta hvað hækka beri þingfararkaup almennt ef ekki fellur til ábyrgð ríkissjóðs eða aukaiðgjald og birta niðurstöðuna.

10. gr.

Lög þessi öðlast gildi á fyrsta degi næsta kjörtímabils.

Ákvæði til bráðabirgða.

Alþingismaður sem átt hefur sæti á Alþingi og tekur sæti á Alþingi að nýju að loknum alþingiskosningum getur óskað þess að njóta launakjara samkvæmt lögum nr. 88/1995 eins og þau voru fyrir gildistöku laga þessara. Skulu launakjör hans vera með þeim hætti út kjörtímabil hans. Slík ósk skal koma fram innan tveggja mánaða frá kosningum.

Greinargerð.

Frumvarp svipað þessu var lagt fram 13. október 1998 á 123. þingi en varð ekki útrætt enda var þá stutt í kosningar. Þar var lagt til að þingfararkaupið yrði 375 þús. kr. á mánuði og það átti að öðlast gildi í maí 1999 að loknum kosningum. Meginbreyting frá því frumvarpi er að hér er gert ráð fyrir að þingfararkaupið verði 450 þús. kr. á mánuði, þ.e. 20% hærra, en það endurspeglar almennar launabreytingar á tæpum þremur árum. Þá er sú breyting að lagt er til að forsætisnefnd Alþingis meti fyrir mitt kjörtímabil hvert skuli vera þingfararkaup alþingismanna fyrir næsta kjörtímabil. Þannig verði komist hjá þeim vandræðum að alþingismenn séu að skammta sér sín eigin laun því engin trygging er fyrir einstaka alþingismenn að þeir nái endurkjöri eins og rætt verður hér á eftir. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að sérstök lífeyrisréttindi alþingismanna verði metin til launagreiðslna og þingfararkaupið hækkað sem því nemur.

Frá stofnun Alþingis ákváðu alþingismenn þingfararkaup sitt sjálfir en virtust ekki geta hækkað það nægilega mikið vegna stöðugs þrýstings frá vissum hópum manna, sem sjá ofsjónum yfir þingfararkaupinu hvert sem það er. Sem lausn á þessum vanda ákvað Alþingi að fela Kjaradómi að annast þessi mál í trausti þess að þannig yrðu launin sanngjörn og eðlileg. Kjaradómur hefur gert tilraun til þess að bæta kjörin en ríkisstjórn og Alþingi hafa ítrekað séð sig knúin til að ómerkja þá hækkun nema þá síðustu þegar Kjaradómur úrskurðaði um 30% hækkun þingfararkaups daginn eftir kosningar. Var sá dómur mjög gagnrýndur, enda ef til vill ekki eðlilegt að ákveða kjör fólks eftir að það hefur sótt um og fengið stöðu. Einhverjir kynnu að hafa boðið fram krafta sína ef þeir hefðu vitað að kjörin yrðu stórbætt. Þessu verður að breyta. Alþingi má heldur ekki láta kjör alþingismanna verða svo léleg að þau séu ekki á nokkurn hátt eftirsóknarverð fyrir hæfileikafólk.

Ríkisvaldinu er þrískipt í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Þessi skipting er til verndar borgurunum, einstaklingunum, gegn ofurvaldi ríkisins. Þó að þessi skipting sé engan veginn nægilega skýr er þó fullur vilji til að stuðla að henni. Það fær ekki staðist þessa skiptingu að löggjafarvaldið feli dómsvaldinu jafnveigamikla ákvörðun.

Laun alþingismanna eru ætíð mikið til umræðu. Fáar launagreiðslur eru eins mikið í sviðsljósinu og hefur oft verið haldið á lofti að alþingismenn skammti sér laun jafnvel þó að Kjaradómur skeri úr um þingfararkaupið. Enn fremur eru lífseigar þær ranghugmyndir að alþingismenn fái alls kyns aukagreiðslur fyrir setu í nefndum þingsins og störf fyrir það erlendis. Reyndar fá varaforsetar Alþingis og formenn þingnefnda 15% álag á þingfararkaupið en að öðru leyti er ekki greitt fyrir nefndastörf þingsins eða störf erlendis sérstaklega.

Þegar fólk sem starfar t.d. við stjórnun í atvinnulífinu eða hjá hinu opinbera er spurt hvort það vilji gefa kost á sér til starfa á Alþingi fást oft þau svör að það hafi ekki efni á því að fara á þing, það lækki í launum. Svo getur fallið til mikill kostnaður við prófkjör sem hleypur jafnvel á milljónum. Hugsanlega nær fólk svo ekki kjöri. Starfið er mikið í sviðsljósinu sem oft er nokkuð óvægið. Svo hugsa margir til þess hvað taki við þegar þeir hætta á þingi. Fyrirtæki hafa ekki verið áfjáð í að ráða fyrrverandi alþingismenn til starfa. Spyrja má þeirrar spurningar hvort þjóðin hafi efni á að greiða hásetum á þessari skútu svo illa að hún verði ekki toppmönnuð. Þingfararkaupið sem hér er lagt til, 450 þús. kr. á mánuði, er að mati flutningsmanns almenn laun fyrir efri millistjórnendur í atvinnulífinu.

Það getur verið mjög skaðlegt fyrir þjóðina ef þessi hópur fólks gefur ekki kost á sér til setu á Alþingi, sérstaklega með hliðsjón af því hvað öll löggjöf er orðin flókin og gerir miklar kröfur til þekkingar á þjóðfélaginu og atvinnulífinu sérstaklega og yfirsýnar yfir það. Þess vegna er hér lagt til að hækka þingfararkaupið nokkuð og bæta biðlaunarétt þeirra alþingismanna sem ekki fá vinnu strax þegar þeir falla af þingi.

Komið hefur fram að forsætisráðherra landsins, sem jafnframt er alþingismaður, er með allt að helmingi lægri tekjur en margir forstjórar ríkisfyrirtækja og æðstu embættismenn. Slík staða er illskiljanleg.

Þingfararkaupið er núna um 304 þús. kr. á mánuði. Ekki er greiddur þrettándi mánuðurinn. Hækkunin verður því 49% fyrir þá alþingismenn sem ekki sinna öðrum störfum jafnframt þingmennsku. Hækkunin verður minni hjá þeim alþingismönnum sem stunda aðra launaða vinnu jafnframt þingstörfum og einnig hjá þeim alþingismönnum sem ekki hafa haft þann kostnað sem fastar greiðslur, 31 þús. kr. bifreiðastyrkur og 40 þús. kr. föst kostnaðargreiðsla, eiga að standa undir. Reyndar hafa ekki allir alþingismenn tekið við föstu 40 þús. kr. kostnaðargreiðslunni. Hækkunin verður að sjálfsögðu engin hjá þeim alþingismönnum sem falla af þingi.

Nokkuð er um fastar greiðslur til að mæta kostnaði. Það er eflaust mjög misjafnt eftir því hvernig alþingismenn kjósa að starfa hvernig þessar greiðslur koma út fyrir einstaka alþingismenn. Sumir hafa ekki þennan kostnað, aðrir miklu meiri. Auk bifreiðastyrksins og föstu kostnaðargreiðslunnar eru dagpeningagreiðslur vegna ferða til útlanda nokkuð ríflegar eða 80% af dagpeningum opinberra starfsmanna og hótelgisting er greidd. Þessar föstu greiðslur má eflaust meta til launaauka í mörgum tilfellum. Svo er gerð tilraun til að bæta alþingismönnum utan af landi kostnað við rekstur tveggja heimila. Auk þess eru greidd afnot af heimilissíma og Alþingi sér alþingismönnum fyrir heimilistölvu.

Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að hverfa frá föstum greiðslum en taka upp greiðslu sannanlegs kostnaðar. Þess vegna verður launahækkunin ekki eins mikil og virðist við fyrstu sýn. Þá er gert ráð fyrir að upplýsa eigi um kostnaðargreiðslur til einstakra alþingismanna og mætti vel hugsa sér að þær yrðu birtar á netinu.

Ekki er ætlunin að taka heilsteypt á lífeyrismálum alþingismanna en lífeyrisréttur þeirra tekur óverulegum breytingum. Þannig lækkar rétturinn um 25% í samræmi við hækkað þingfararkaup og helst því sem næst óbreyttur. Sjálfsagt er að sú þingnefnd sem fær málið til afgreiðslu hugi að því að alþingismenn njóti almennra lífeyriskjara og núverandi kjör verði metin til launa. Gert er ráð fyrir að forsætisnefnd Alþingis hafi forgöngu um að meta aukinn lífeyrisrétt alþingismanna til launa og að einstakir alþingismenn geti valið að hafa almenn lífeyrisréttindi eins og þorri kjósenda þeirra gegn tilsvarandi hækkun launa.

Þessi breyting gerir launakjör alþingismanna gagnsærri en því hefur verið haldið fram að launamisrétti sem viðgengst allt of víða og fer vaxandi frekar en hitt sé falið með ógagnsæjum launakjörum. Sumir fái alls konar aukagreiðslur en aðrir ekki. Breytingin er því liður í því að auka jafnrétti fólks.

Þessari breytingu er ætlað að taka gildi eftir næstu kosningar og enn eru ekki hafin nein prófkjör né byrjað að stilla upp listum. Því fólki sem finnst þetta há og eftirsóknarverð laun er því í lófa lagið að sækjast eftir kjöri til Alþingis og ber að fagna því ef mikið og aukið mannval býður sig fram þjóðinni til heilla. Þeir alþingismenn sem styðja þetta frumvarp eru því ekki að skara eld að sinni köku heldur safna glóðum elds að höfði sér því að samkeppni um þingsætin mun væntanlega stóraukast.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Samkvæmt 4. gr. núgildandi laga njóta opinberir starfsmenn þeirra forréttinda umfram fólk á almennum vinnumarkaði að halda starfinu í allt að fimm ár og hafa forgang að sambærilegri stöðu hjá hinu opinbera í allt að fimm ár í viðbót þegar þeir taka að sér þingmennsku. Þetta leiðir óhjákvæmilega til þess að það er minni áhætta fyrir opinbera starfsmenn að taka að sér þingmennsku og veldur því að það eru frekar opinberir starfsmenn sem sækjast eftir þingmennsku. Það er mjög bagalegt því að allar stéttir þurfa að eiga fulltrúa á Alþingi og mikið vægi opinberra starfsmanna á þingi kann að skekkja afstöðu þess til ríkisrekstrar, sveitarfélaga og borgaranna.

Í stað þessara forréttinda opinberra starfsmanna er lögð til lenging á biðlaunum til þeirra alþingismanna sem verða atvinnulausir, sbr. 5. gr. frumvarpsins.

Samkvæmt lauslegri könnun skrifstofu Alþingis mun um helmingur alþingismanna hafa verið opinberir starfsmenn áður en þeir tóku við þingmennsku. Hins vegar eru um 20% kjósenda opinberir starfsmenn.

Um 2.–4. gr.

Hér er lagt til að reglur um endurgreiðslu kostnaðar við ferðir innan lands og til útlanda lúti samræmdum reglum sem settar verði af forsætisnefnd skv. 14. gr. laganna, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Endurgreiðslur skulu vera í samræmi við sannanlegan kostnað en horfið er frá föstum greiðslum sem sætt hafa nokkurri gagnrýni. Sama á við um endurgreiðslu almenns starfskostnaðar, sbr. 4. gr. frumvarpsins.

Þessar breytingar hafa einnig í för með sér að dagpeningar falla niður sem föst greiðsla en þess í stað verði greitt samkvæmt reikningum. Þó verður að gera ráð fyrir að smærri greiðslur, eins og fyrir leigubíla, hóflegan mat o.s.frv., þurfi ekki að sanna með reikningum, enda er óeðlilegt að reikna alltaf með að fólk svindli. Núverandi fyrirkomulag dagpeninga er allt of rúmt og er í reynd tekjuauki fyrir þá alþingismenn sem fara í ferðir.

Um 5. gr.

Hér er gert ráð fyrir að bæta biðlaunarétt þeirra alþingismanna sem eiga í erfiðleikum með að fá vinnu þegar þeir falla út af þingi í samræmi við það sem rætt er um í almennri greinargerð. Alþingismönnum er núna tryggt fullt þingfararkaup í þrjá eða sex mánuði, ef þeir hafa verið á þingi í meira en tvö kjörtímabil. Hér er gert ráð fyrir að þeir haldi þessum rétti eða 450 þús. kr. á mánuði. Eftir það eru þeim tryggð 60% af þingfararkaupi í jafnlangan tíma eða 270 þús. kr. á mánuði. Laun fyrir önnur störf koma að fullu til frádráttar eins og verið hefur.

Um 6. gr.

Hér er gert ráð fyrir að þingfararkaup verði ákveðið með lögum í stað þess að Kjaradómur ákvarði það. Alltaf hefur verið viðkvæmt hver geti ákvarðað þingfararkaup og sú ákvörðun hefur ætíð verið umdeild. Vegna þrískiptingar ríkisvaldsins er mjög vafasamt að dómur ákvarði laun löggjafarvaldsins. Hins vegar eru alþingismenn í vanda þegar kemur að því að ákvarða eigin laun. Þessi vandi er leystur í þessu frumvarpi með því að fráfarandi þing ákvarðar tímanlega laun þess þings sem verður kosið í næstu kosningum. Þó að eflaust verði einhverjir núverandi alþingismenn endurkjörnir er ekki á vísan að róa í því sambandi. Frumvarpið gerir ráð fyrir að þingfararkaupið verði 450.000 kr. á mánuði eða 5,4 millj. kr. á ári og er þá tekið mið af launum efri millistjórnenda í atvinnulífinu og hjá hinu opinbera.

Gert er ráð fyrir að 50% af launum alþingismanna sem þeir fá fyrir störf utan Alþingis skerði þingfararkaupið en það verði þó aldrei lægra en helmingur óskerts þingfararkaups. Hér er tekið mið af því að þingmennskan er orðin svo umfangsmikil að annað hvort starfið hljóti að líða fyrir hitt nema bæði snúi að sama verki. Því er í öllum tilfellum eðlilegt að skerða þingfararkaupið um allt að helming og er þetta nýmæli.

Gert er ráð fyrir að forsætisnefnd Alþingis hafi þröngar heimildir til að hækka eða lækka þingfararkaupið ef almennar launabreytingar verða að mati Hagstofu Íslands. Þá skal forsætisnefnd Alþingis jafnframt fyrir mitt kjörtímabil taka ákvörðun um þingfararkaup næsta þings ef henni sýnist ástæða til að breyta því og er þetta nýmæli.

Óbreytt er ákvæði um að forsætisnefnd Alþingis ákveði aðrar greiðslur samkvæmt lögunum og setji nánari reglur um þær. Nýmæli er að upplýsa beri um allar greiðslur og mætti gera það á netinu. Það er í samræmi við vaxandi kröfur um upplýsingar, eyðir tortryggni og eykur aðhald.

Um 7. gr.

Hér er lagt til að felld verði brott sérstök heimild til að greiðsla þingfararkostnaðar sé framtalsskyld en ekki skattskyld. Rétt er að alþingismenn falli undir skattalögin eins og aðrir borgarar.

Um 8. gr.

Hér er lagt til að breyta grundvelli lífeyrisgreiðslna núverandi og fyrrverandi alþingismanna þannig að lífeyrisréttur taki ekki sömu hækkunum og þingfararkaupið heldur verði grundvöllur lífeyrisgreiðslna skertur um 25%. Lífeyrir miðast við 75% af 450 þús. kr. á mánuði eða 338 þús. kr. á mánuði en hefur miðast við 303 þús. kr. á mánuði. Hann hækkar því ekki eins og þingfararkaupið eða um 11%. Mikil skerðing verður á lífeyri vegna framtíðariðgjalda miðað við hækkuð laun og kann að vera að 10% iðgjaldið gefi tilefni til betri lífeyrisréttar. Það þyrfti að skoða í nefnd.

Um 9. gr.

Hér er lagt til að forsætisnefnd Alþingis meti hvað lífeyrisréttur alþingismanna kosti almennt sem hlutfall af launum umfram það 10% iðgjald sem greitt er að jafnaði til almennra lífeyrissjóða. Heimilt verði að hækka þingfararkaup alþingismanns, sem þess óskar, og greiða iðgjald vegna hans til almenns lífeyrissjóðs sem ekki nýtur ábyrgðar ríkissjóðs. Þannig mundi ríkissjóður greiða beint til alþingismannsins þá ábyrgð eða aukaiðgjald sem hann greiðir vegna flestra starfsmanna sinna.

Um 10. gr.

Hér er lagt til að lögin taki gildi þegar eftir næstu kosningar á fyrsta degi nýs kjörtímabils.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Ákvæðið þarfnast ekki skýringa.