Lögfesting Norðurlandasamnings um almannatryggingar Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 616

Frumvarp til laga um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar.

(Lagt fyrir Alþingi á 141. löggjafarþingi 2012–2013.)

1. gr.

Þegar Norðurlandasamningur um almannatryggingar, sem gerður var í Bergen 12. júní 2012 og prentaður er sem fylgiskjal með lögum þessum, hefur öðlast gildi að því er Ísland varðar skulu ákvæði hans hafa lagagildi hér á landi.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Þegar samningurinn, sbr. 1. gr., hefur öðlast gildi að því er Ísland varðar, falla jafnframt úr gildi lög um lögfestingu Norðurlandasamningsins um almannatryggingar, nr. 66/2004.

Fylgiskjal.

NORÐURLANDASAMNINGUR um almannatryggingar.

Ríkisstjórnir Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar, sem hafa, frá því að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samningurinn) öðlaðist gildi, beitt ákvæðum Evrópusambandsins um samræmingu reglna um almannatryggingar fyrir launþega, sjálfstætt starfandi einstaklinga og aðstandendur þeirra sem flytjast á milli aðildarríkja, einnig gagnvart þeim sem flytja á milli norrænu landanna, sem gerðu síðast með sér Norðurlandasamning um almannatryggingar 18. ágúst 2003 til viðbótar reglugerð Evrópusambandsins um samræmingu almannatryggingakerfa en með honum skuldbinda norrænu löndin sig til að beita ákvæðum reglugerðarinnar að verulegu leyti einnig gagnvart tilteknum hópum manna sem reglugerðin tekur ekki beint til, þ.e.a.s. þeim sem eru ekki ríkisborgarar í EES-landi eða sem eru ekki eða hafa verið launþegar eða sjálfstætt starfandi í skilningi reglugerðarinnar, sem vilja gera með sér samning um almannatryggingar sem byggist á meginreglum reglugerðar (EB) nr. 883/2004 og samrýmist grundvallarsjónarmiðum hennar, sem vilja laga Norðurlandasamninginn að reglugerð (EB) nr. 883/2004, sem einnig tekur til einstaklinga, sem ekki eru eða hafa verið launþegar eða sjálfstætt starfandi einstaklingar, reglugerð (EB) nr. 987/2009 sem kveður á um framkvæmd hennar og að þeirri þróun sem hefur orðið á löggjöf norrænu landanna um almannatryggingar, sem hafa hliðsjón af því að fyrir hendi er ríkjasamband Danmerkur, Færeyja og Grænlands og að hvorki Færeyjar né Grænland eiga aðild að Evrópusambandinu eða heyra undir EES- samninginn, hafa komið sér saman um að gera nýjan Norðurlandasamning um almannatryggingar. Samningurinn kemur til fyllingar reglugerðum ESB og veitir í vissum tilvikum ríkari réttindi til handa einstaklingum sem flytjast á milli norrænu landanna.

Samningurinn er svohljóðandi:

I. HLUTI

Almenn ákvæði.

1. gr.

Skilgreiningar.

1. Í samningi þessum er merking eftirfarandi hugtaka sem hér segir:

1. „norrænt land“:

hvert og eitt samningslandanna ásamt sjálfsstjórnarsvæðunum Færeyjum og Grænlandi, sem hafa sjálf valdheimildir á þeim sviðum sem heyra undir samninginn, og Álandseyjum að því marki sem þessi svæði hafa samþykkt að samningurinn skuli gilda fyrir þau,

2. „reglugerðin“:

reglugerð (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa með því orðalagi sem í gildi er milli norrænu landanna á hverjum tíma og með þeirri aðlögun sem á hverjum tíma leiðir af VI. viðauka við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið frá 2. maí 1992 (EES-samningurinn),

3. „framkvæmdarreglugerðin“:

reglugerð (EB) nr. 987/2009 sem kveður á um framkvæmd reglugerðar (EB) nr. 883/ 2004 með því orðalagi sem í gildi er milli norrænu landanna á hverjum tíma og með þeirri aðlögun sem á hverjum tíma leiðir af VI. viðauka við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið frá 2. maí 1992 (EES-samningurinn),

4. „grunnlífeyrir“:

lífeyrir sem grundvallast á búsetu og viðbót við lífeyri sem greiddur er þeim sem fær engan eða lítinn starfstengdan lífeyri; sbr. 1. viðauka við framkvæmdarsamninginn við þennan samning þar sem fram kemur hvaða bætur teljast til grunnlífeyris í norrænu löndunum.

2. Önnur hugtök í þessum samningi hafa sömu merkingu og þau hafa í reglugerðinni, framkvæmdarreglugerðinni eða í innlendri löggjöf norrænu landanna.

2. gr.

Efnislegt gildissvið.

Samningur þessi gildir um alla löggjöf sem efnislegt gildissvið reglugerðarinnar tekur til.

3. gr.

Persónulegt gildissvið.

1. Samningur þessi gildir um einstaklinga sem falla undir persónulegt gildissvið reglugerðarinnar og heyra undir eða hafa heyrt undir löggjöf í norrænu landi.

2. Samningur þessi gildir einnig um eftirtalda einstaklinga sem falla ekki undir persónulegt gildissvið reglugerðarinnar:

a. einstaklinga sem heyra undir eða hafa heyrt undir löggjöf í norrænu landi,

b. aðstandendur eða eftirlifendur sem rekja rétt sinn til einstaklinga sem um getur í a-lið.

3. Í Danmörku eiga ákvæði 1. og 2. mgr. aðeins við um ríkisborgara í norrænu landi þegar beitt er

a. reglum um fjölskyldubætur í 8. kafla reglugerðarinnar,

b. ákvæðum 64. gr. reglugerðarinnar um atvinnulausa einstaklinga sem fara til annars aðildarríkis,

c. reglum um grunnlífeyri.

4. gr.

Rýmkun gildissviðs reglugerðarinnar.

Ef ekki er annars getið í þessum samningi skal rýmka gildissvið reglugerðarinnar og framkvæmdarreglugerðarinnar þannig að reglugerðirnar taki til allra þeirra sem heyra undir þennan samning og eru búsettir í norrænu landi.

II. HLUTI

Ákvæði um hvaða löggjöf skuli beita.

5. gr.

Búseta.

Einstaklingur telst vera búsettur í norrænu landi í samræmi við löggjöf viðkomandi ríkis. Komi upp ágreiningur um hvaða löggjöf skuli beita gagnvart einstaklingi skal hann teljast búsettur í því norræna landi þar sem hann er skráður í þjóðskrá ef ekki eru sérstakar ástæður til annars.

6. gr.

Starf á landgrunninu.

Við beitingu ákvæða II. bálks reglugerðarinnar telst einnig starf við rannsóknir og nýtingu náttúruauðlinda á landgrunni lands sem starf í því landi.

III. HLUTI

Sérákvæði um rétt til bóta.

1. kafli.

Veikindi.

7. gr.

Greiðsla vegna kostnaðar við heimferð.

1. Ef einstaklingur er búsettur í norrænu landi og á rétt á aðstoð þar en fær aðstoð meðan hann dvelur tímabundið í öðru norrænu landi skal dvalarlandið standa straum af þeim aukakostnaði við heimferð til búsetulandsins sem leiðir af því að vegna veikindanna verður viðkomandi að nota dýrari ferðamáta en hann ella mundi gera.

2. Ákvæði 1. mgr. gilda ekki um einstakling sem fær leyfi til að fara til annars norræns lands til þess að fá þá meðferð sem hann þarfnast.

2. kafli.

Bætur vegna örorku, elli og andláts.

8. gr.

Grunnlífeyrir á grundvelli búsetu í landi sem er aðili að EES-samningnum.

Einstaklingur á rétt á grunnlífeyri, sem hann hefur öðlast í norrænu landi, með sömu skilyrðum og eiga við samkvæmt reglugerðinni eða kveðið er á um í þessum samningi á meðan hann er búsettur í landi sem er aðili að EES-samningnum.

9. gr.

Samkomulag skv. i. lið í b-lið 2. mgr. 54. gr. reglugerðarinnar.

Hafi skilyrðum fyrir því að lífeyrir sé einnig reiknaður út á grundvelli ætlaðra trygginga- eða búsetutímabila, sem hefðu komið til hefði lífeyrisatburður ekki gerst, verið fullnægt í fleiri en einu norrænu landi skal við útreikning í hverju einstöku landi eingöngu tekið tillit til hluta ætlaðra tímabila. Sá hluti er ákveðinn á grundvelli raunverulegra trygginga- eða búsetutímabila sem eru notuð við lífeyrisútreikninginn út frá hlutfallinu milli raunverulegra tímabila í landinu og samanlagðra raunverulegra tímabila í löndunum.

3. kafli.

Atvinnuleysisbætur.

10. gr.

Undanþágur frá tilteknum kröfum um að tímabilum sé lokið.

Skilyrði 2. mgr. 61. gr. reglugerðarinnar um tryggingatímabil eða starfstímabil launþega eða sjálfstætt starfandi einstaklings eiga ekki við um þá einstaklinga sem hafa annaðhvort starfað í þeim mæli að viðkomandi hafi fallið undir löggjöf um atvinnuleysisbætur eða hafi fengið atvinnuleysisbætur í því norræna landi þar sem sótt er um bætur. Starfið skal þó hafa verið leyst af hendi eða bætur greiddar innan fimm ára frá þeim degi sem sótt var um atvinnu hjá opinberri vinnumiðlun og, ef við á, um félagaskráningu hjá viðkomandi atvinnuleysistryggingasjóði.

4. kafli.

Fjölskyldubætur.

11. gr.

Útreikningur á viðbótargreiðslu og umframfjárhæð.

1. Ekki skal taka tillit til bóta vegna tekjumissis við barnsfæðingu við beitingu 2. mgr. 68. gr. reglugerðarinnar í tengslum við tímabundna niðurfellingu bóta eða útreikning á viðbótarfjárhæð.

2. Það yfirvald eða stofnun, sem skal fella niður bætur tímabundið og greiða viðbót í samræmi við 2. mgr. 68. gr. reglugerðarinnar, skal reikna samanlagða fjárhæð fjölskyldubóta fyrir hvert barn um sig og fella bæturnar niður upp að þeirri fjárhæð sem greiða ber í hinu ríkinu og greiða viðbótarfjárhæð.

5. kafli.

Endurhæfing.

12. gr.

Samstarf.

1. Þegar aðstæður ná yfir landamæri skulu hlutaðeigandi stofnanir í viðkomandi aðildarríki og í búseturíki vinna saman að því að veita einstaklingum aðstoð og gera virkar ráðstafanir til að auka möguleika þeirra á að komast inn á vinnumarkaðinn og að snúa aftur til starfa. Stofnunin í búsetulandinu skal, að höfðu samráði við stofnunina í hlutaðeigandi ríki, annast þær aðgerðir sem eru mögulegar og rúmast innan ramma löggjafar landsins.

2. Leiði slík afskipti til þess að breytingar verða á því hvar hlutaðeigandi einstaklingur nýtur almannatrygginga skulu stofnanirnar, eins og framast er unnt, leysa málið til hagsbóta fyrir hann.

IV. HLUTI

Önnur ákvæði.

13. gr.

Framkvæmdarsamningur.

Lögbær yfirvöld eða stofnun sem þau tilnefna skulu gera framkvæmdarsamning með þeim ákvæðum sem eru nauðsynleg til þess að tryggja samræmda norræna framkvæmd þessa samnings.

14. gr.

Samvinna á sviði stjórnsýslu og samskiptastofnun.

1. Við framkvæmd þessa samnings skulu yfirvöld og stofnanir veita gagnkvæma aðstoð eftir þörfum.

2. Þegar aðstæður ná yfir landamæri skulu hlutaðeigandi yfirvöld og stofnanir í viðkomandi ríkjum vinna saman að því að bæta stjórnsýsluvenjur og veita gagnkvæma aðstoð, auk þess að hafa með sér samvinnu í einstaka málum, sérstaklega að því er varðar álitaefni um lagaval með það að markmiði að leysa úr málum einstaklinga þeim til hagsbóta eins og framast er unnt.

3. Í hverju norrænu landi skal vera samskiptastofnun sem lögbær yfirvöld tilnefna.

15. gr.

Afsal endurgreiðslna.

1. Ef ekki er samið um annað milli tveggja eða fleiri norrænna landa afsala þau sér skv. 35. gr., 41. gr. og 65. gr. reglugerðarinnar allri endurgreiðslu sín í milli á útgjöldum við aðstoð vegna veikinda og barnsburðar og vegna vinnuslysa og atvinnusjúkdóma, vegna bóta til atvinnulausra og útgjalda við stjórnsýslueftirlit og læknisskoðun.

2. Afsal endurgreiðslu nær einnig til útgjalda vegna ráðstafana sem um getur í 1. mgr. 12. gr. um endurhæfingu.

3. Afsal endurgreiðslu nær ekki til aðstoðar við þann sem fær leyfi skv. 1. mgr. 20. gr., 1. mgr. 28. gr. og 1. mgr. 36. gr. reglugerðarinnar til að fara til annars norræns lands og fá þar þá meðferð sem ástand hans krefst.

16. gr.

Gildistaka.

1. Samningur þessi öðlast gildi með þeim fyrirvara að VI. viðauki við EES-samninginn hafi verið lagaður að reglugerð (EB) nr. 883/2004.

2. Samningur þessi öðlast gildi fyrsta dag þriðja mánaðar eftir að allar ríkisstjórnir hafa tilkynnt dönsku ríkisstjórninni að þær hafi uppfyllt öll skilyrði fyrir gildistöku samningsins.

3. Hvað varðar Færeyjar, Grænland og Álandseyjar öðlast samningurinn gildi 30 dögum eftir að ríkisstjórnir Danmerkur og Finnlands hafa tilkynnt danska utanríkisráðuneytinu að færeyska landsstjórnin, grænlenska landsstjórnin og þing Álandseyja hafi tilkynnt að samningurinn skuli gilda fyrir Færeyjar, Grænland og Álandseyjar.

4. Í tengslum við aðild sína skulu landsstjórnir Færeyja og Grænlands ákveða hvort persónulega gildissviðið í 3. mgr. 3. gr. og undantekningar í reglugerðinni frá reglum um grunnlífeyri, sem eiga við í Danmörku, skuli einnig gilda um þau.

5. Danska utanríkisráðuneytið skal tilkynna öðrum aðilum og skrifstofu Norrænu ráðherranefndarinnar um viðtöku þessara tilkynninga og hvenær samningurinn öðlast gildi.

17. gr.

Uppsögn samningsins.

1. Óski aðili eftir að segja samningnum upp skal hann afhenda danska utanríkisráðuneytinu skriflega tilkynningu þess efnis og skal ráðuneytið gera öðrum aðilum viðvart um viðtöku tilkynningarinnar og efni hennar.

2. Uppsögn á aðeins við um þann aðila sem segir upp og gildir hún frá og með byrjun þess almanaksárs sem hefst að liðnum sex mánuðum hið minnsta frá þeim degi er danska utanríkisráðuneytinu berst tilkynning um uppsögnina.

3. Sé samningnum sagt upp haldast þau réttindi sem fengist hafa samkvæmt honum.

18. gr.

Bráðabirgðaákvæði.

1. Við gildistöku samnings þessa fellur Norðurlandasamningurinn frá 18. ágúst 2003 um almannatryggingar úr gildi. Samningur þessi skal ekki leiða til lækkunar bótafjárhæða sem greiddar eru við gildistöku samningsins þegar um er að ræða bætur sem falla undir samninginn. Samningurinn frá 18. ágúst 2003 um almannatryggingar gildir þó áfram gagnvart Færeyjum og Grænlandi þar til þessi samningur tekur gildi, þó aldrei lengur en í eitt ár eftir gildistöku samningsins skv. 16. gr.

2. Hafi einstaklingur öðlast rétt til grunnlífeyris frá norrænu landi á grundvelli búsetu í landinu fyrir 1. janúar 1994 og á sama tíma öðlast rétt til starfstengds lífeyris í öðru norrænu landi skal grunnlífeyrir fyrir þetta tímabil eingöngu koma frá síðarnefnda landinu. Hafi einstaklingur á þessu tímabili öðlast samtímis rétt til starfstengds lífeyris frá fleiri norrænum löndum, og þar af hafi eitt þeirra verið búsetuland hans, skal grunnlífeyrir einungis koma frá síðastnefnda landinu.

3. Umsóknir um bætur, sem eru lagðar fram eftir gildistöku þessa samnings, skulu afgreiddar samkvæmt þessum samningi einnig þegar um er að ræða bætur fyrir tímabil fyrir gildistökuna.

19. gr.

Undirritun.

Frumtexti samnings þessa skal varðveittur í danska utanríkisráðuneytinu sem lætur öðrum aðilum í té staðfest afrit af honum.

Þessu til staðfestu hafa undirritaðir, sem til þess hafa fullt umboð, undirritað samning þennan.

Gjört í Bergen hinn 12. júní 2012 í einu eintaki á dönsku, finnsku, íslensku, norsku og sænsku og eru allir textarnir jafngildir.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Með frumvarpi þessu er lagt til að Norðurlandasamningur um almannatryggingar sem gerður var í Bergen 12. júní 2012 öðlist lagagildi hér á landi þegar samningurinn tekur gildi. Skv. 2. mgr. 16. gr. samningsins öðlast hann gildi fyrsta dag þriðja mánaðar frá því að ríkisstjórnir á Norðurlöndunum hafa tilkynnt dönsku ríkisstjórninni um að þær hafi uppfyllt öll skilyrði fyrir gildistöku samningsins. Samningurinn verður prentaður sem fylgiskjal með lögunum. Við gildistöku samningsins fellur Norðurlandasamningur um sama efni frá 18. ágúst 2003 úr gildi sem og lög nr. 66/2004, um lögfestingu þess samnings. Jafnframt er lögð fram tillaga til þingsályktunar um heimild til að fullgilda samninginn fyrir Íslands hönd.

Samstarf Norðurlanda á sviði almannatrygginga á sér langa sögu, en á milli Norðurlandanna hafa verið í gildi samningar um félagslegt öryggi allt frá 1955, sbr. Norðurlandasamninginn um félagslegt öryggi frá 1955. Sá samningur féll úr gildi við gildistöku Norðurlandasamnings um félagslegt öryggi árið 1981. Samstarfið tók nokkrum breytingum við gildistöku samningsins um Evrópska efnahagssvæðið árið 1994, en undir þann samning voru felldar Evrópureglugerðir um samræmingu reglna um almannatryggingar. Frá þeim tíma tóku evrópsku almannatryggingareglurnar því til norrænna ríkisborgara sem störfuðu eða dvöldust í öðru norrænu ríki. Með Norðurlandasamningnum sem gerður var árið 1992, sbr. lög nr. 46/ 1993, um heimild til að fullgilda Norðurlandasamning um almannatryggingar, var samstarf Norðurlandanna á þessu sviði því endurskoðað með tilliti til gildistöku samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Norðurlandasamningurinn frá 1992 tók því aðallega til einstaklinga sem féllu ekki undir almannatryggingareglur samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, þ.e. þeirra norrænu ríkisborgara sem ekki voru í starfi, svo og afmarkaðs hóps ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins. Einnig voru í samningnum nokkur ákvæði er veittu betri rétt á sviði almannatrygginga en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið gerði og náðu til allra er samningarnir tóku til.

Norðurlandasamningurinn var endurskoðaður á ný árið 2003, sbr. lög nr. 66/2004, um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar, en sá samningur leysti af hólmi samninginn frá 1992. Norðurlandasamstarfið á þessu sviði var þá lagað að þeirri þróun sem orðið hafði á almannatryggingalöggjöf Evrópusambandsins og felld hafði verið undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið frá 1994, sem og á löggjöf norrænu ríkjanna. Sá samningur byggðist að mestu leyti á sama grunni og samningurinn frá 1992, þ.e. á reglugerð (EBE) nr. 1408/71 um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi og fjölskyldumeðlimum þeirra við flutning milli aðildarríkjanna. Samningurinn tók eins og fyrri samningur fyrst og fremst til þeirra einstaklinga sem búsettir voru á Norðurlöndunum en gátu ekki byggt rétt sinn á Evrópureglunum þar sem þeir féllu utan við gildissvið þeirra. Enn fremur hafði samningurinn að geyma sérstakar norrænar reglur sem veittu ríkari rétt en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið.

Árið 2008 þótti tímabært að endurskoða Norðurlandasamninginn frá árinu 2003. Helsta ástæða þess var að fyrir lá að ný Evrópureglugerð, reglugerð (EB) nr. 883/2004 um samræmingu almannatryggingakerfa, mundi fljótlega leysa af hólmi gildandi reglugerð (EBE) nr. 1408/71 um sama efni innan Evrópusambandsins og í undirbúningi var að fella hana undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Haustið 2008 var því norrænum starfshópi falið að endurskoða samninginn og semja tillögu að nýjum Norðurlandasamningi um almannatryggingar. Starfshópnum var einnig falið að meta hvort þörf væri á breytingum með tilliti til reynslunnar af framkvæmd samningsins frá 2003 og koma með tillögur um hvernig hugsanlega mætti liðka fyrir samstarfi Norðurlandanna til að koma í veg fyrir hindranir sem kynnu að leynast innan stjórnsýslunnar. Enn fremur var starfshópnum falið að kanna möguleika á nánara samstarfi norrænna stjórnvalda í þessum málum.

Starfshópurinn skilaði skýrslu og tillögu að nýjum samningi haustið 2009. Eftir viðræður milli ríkjanna lágu lokadrög að nýjum samningi fyrir vorið 2011. Íslensk stjórnvöld áttu fulltrúa í starfshópnum sem fylgdust með vinnu hópsins en ekki var unnt að sækja fundi nema að litlu leyti vegna stöðu ríkisfjármála á þessum tíma. Samningurinn um almannatryggingar var síðan undirritaður eins og áður sagði í júní 2012. Er frumvarp þetta því liður í því að íslensk stjórnvöld stuðli að góðri framkvæmd samningsins hér á landi, en venja hefur verið að veita Norðurlandasamningum á þessu sviði lagagildi hér.

Samningur þessi byggist að mestu leyti á gildandi samningi frá 2003 en á honum hafa verið gerðar nauðsynlegar breytingar vegna þeirrar þróunar sem hefur orðið á sviði almannatrygginga innan Evrópuréttarins sem og á löggjöf einstakra Norðurlanda. Hann byggist á meginreglum nýju Evrópureglugerðarinnar nr. 883 frá árinu 2004 um samræmingu almannatryggingakerfa milli ríkjanna. Sú reglugerð hefur verið felld undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið í stað eldri reglugerðar og tók gildi 1. júní 2012 innan Evrópska efnahagssvæðisins. Norðurlandasamningurinn kemur til fyllingar reglugerðinni og veitir í vissum tilvikum ríkari rétt til handa einstaklingum sem flytjast milli norrænu landanna. Samningurinn tekur eins og áður til ríkisborgara ríkja utan Evrópska efnahagssvæðisins sem falla undir löggjöf norræns ríkis og fara á milli Norðurlandanna. Í þessu sambandi má geta þess að innan Evrópuréttarins gildir sérstök Evrópureglugerð um réttindi ríkisborgara ríkja utan Evrópusambandsins sem falla undir löggjöf aðildarríkis og sem fara á milli aðildarríkjanna. Sú reglugerð hefur hins vegar ekki verið felld undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og er því Norðurlandasamningurinn áfram mikilvægur að þessu leyti á milli Norðurlandanna. Samningurinn er einnig mikilvægur fyrir Færeyinga og Grænlendinga þar sem Færeyjar og Grænland, sem eru ekki aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu, geta gerst aðilar að samningnum eins og áður. Enn fremur er að finna nokkur ný og breytt ákvæði frá fyrri samningi.

Eins og hér hefur verið rakið er því talið að fyrirhuguð lagasetning og Norðurlandasamningurinn hafi almennt jákvæð áhrif fyrir þá sem falla undir íslenska löggjöf á sviði almannatrygginga og fara á milli norrænu ríkjanna. Sömu reglur munu gilda óháð ríkisborgararétti auk þess sem ákvæði samningsins eru til fyllingar Evrópureglugerð um sama efni og veita í vissum tilvikum ríkari réttindi.

Helstu nýmæli eru eftirfarandi:

1. Atvinnuleysisbætur.

Svokölluð ,,fimm ára regla“ sem er í samningnum í dag verður áfram í gildi og tekur reglan nú einnig til sjálfstætt starfandi einstaklinga innan atvinnuleysistryggingakerfisins sem er nýmæli, sbr. 10. gr. Þessi regla kveður á um undanþágu frá kröfum um tryggingar- eða starfstímabil hafi umsækjandi um bætur fallið undir viðkomandi löggjöf um atvinnuleysisbætur eða fengið atvinnuleysisbætur í því norræna landi þar sem sótt er um bætur á síðustu fimm árum. Þá hefur sú breyting orðið að atvinnuleysisbætur þeirra sem fara til annars ríkis í atvinnuleit og halda rétti til atvinnuleysisbóta í tiltekinn tíma greiðast framvegis af ríkinu þar sem viðkomandi er tryggður en ekki ríkinu þar sem leitað er að atvinnu eins og verið hefur. Er þetta í samræmi við ákvæði nýju Evrópureglugerðarinnar. Því er ákvæði í gildandi samningi um brottfall frá endurkröfum milli norrænu ríkjanna vegna atvinnuleysisbóta í þessum tilvikum fellt niður. Einnig er þar gert ráð fyrir að sá sem bjó áður í einu ríki, en vann í öðru ríki, geti fengið greiddar atvinnuleysisbætur í búseturíki sínu sem á þá endurkröfu á ríkið þar sem vinnan fór fram. Með 15. gr. samningsins hafa norrænu ríkin fallið frá endurgreiðslu sín í milli á atvinnuleysisbótum sem greiðast á grundvelli 65. gr. nýju Evrópureglugerðarinnar.

2. Útreikningur fjölskyldubóta.

Samningurinn fjallar um hvernig samræma skuli greiðslur fjölskyldubóta þegar foreldrar eiga rétt til greiðslna frá fleiri en einu norrænu ríki, sbr. 11. gr. Það ríki sem veitir hæstu greiðsluna á að greiða viðbót sem nemur mismun á hæstu og lægstu greiðslu til fjölskyldunnar. Er markmiðið að skýra betur þær reiknireglur sem gilda að þessu leyti.

3. Aukið samstarf á sviði endurhæfingar.

Samningnum er ætlað að stuðla að betri samvinnu milli Norðurlandanna á sviði endurhæfingar í þeim tilvikum er einstaklingar sem hafa starfað í öðru landi en búsetulandi þurfa á endurhæfingu að halda, sbr. 12. gr. Meginreglan er sú að þeir falla undir löggjöf starfslandsins og eiga því ekki rétt til endurhæfingar í búsetulandi. Í slíkum tilvikum er þó yfirleitt einfaldara fyrir einstaklinga að hafa samskipti við stjórnvöld í búseturíki um rétt til endurhæfingar. Er því kveðið á um samstarf hlutaðeigandi stofnana í ríkjunum og að þær skuli vinna saman að því að veita einstaklingum aðstoð og gera ráðstafanir til að auka möguleika þeirra á að starfa aftur á vinnumarkaði. Hefur slíkt ekki verið gert áður með sama hætti í eldri samningum.

Athugasemdir við einstakar greinar samningsins.

Í 1. gr. eru settar fram orðskýringar. Hugtakinu „grunnlífeyrir“ er breytt frá gildandi samningi og tekið fram að átt sé við lífeyri sem grundvallast á búsetu og viðbót við lífeyri sem greiðist þeim sem hafi engan eða lítinn starfstengdan lífeyri. Er gert ráð fyrir að norrænu ríkin tilgreini í viðauka við framkvæmdarsamning við hvaða bætur sé átt. Felld er brott sérstök orðskýring á starfstengdum lífeyri þar sem nýja Evrópureglugerðin tekur til slíks lífeyris.

Í 2. gr. er fjallað um efnislegt gildissvið samningsins sem er hið sama og Evrópureglugerðarinnar. Ef til breytinga kemur á reglugerðinni er gert ráð fyrir að efnislegt gildissvið samningsins breytist samhliða. Er þetta óbreytt frá 2. gr. gildandi samnings.

Í 3. gr. er fjallað um persónulegt gildissvið samningsins. Ákvæðið er efnislega samhljóða 3. gr. gildandi samnings með þeirri breytingu að bætt er við sérákvæðum fyrir Danmörku sem kveðið er á um í fylgiskjali með gildandi samningi.

Í 4. gr. er fjallað um rýmkun gildissviðs Evrópureglugerðarinnar. Ákvæðið er efnislega samhljóða 4. gr. gildandi samnings. Um er að ræða grundvallarákvæði samningsins þar sem kveðið er á um að beita skuli ákvæðum Evrópureglugerðarinnar gagnvart öllum þeim sem samningurinn tekur til og búsettir eru í norrænu landi. Með þessu ákvæði er kveðið á um að ákvæði Evrópureglugerðarinnar gildi einnig um ríkisborgara ríkja sem standa utan við Evrópska efnahagssvæðið.

Í 5. gr. er skýrt hvað átt sé við með búsetu. Hugtakið er skýrt ítarlegar en gert hefur verið áður en hugtakið er skýrt í 6. tölul. 1. gr. gildandi samnings. Í nýju Evrópureglugerðinni er búseta skilgreind sem sá staður þar sem einstaklingur býr að jafnaði og í framkvæmdarreglugerð með henni eru leiðbeinandi reglur um hvernig ákvarða skuli búsetu komi upp ágreiningur milli ríkja um hvar hún teljist vera. Hér er kveðið á um að komi upp ágreiningur milli norrænu ríkjanna um það hvaða löggjöf skuli beita gagnvart einstaklingi og þegar innlend ákvæði eru ekki fullnægjandi skuli litið svo á að einstaklingur sé búsettur þar sem hann er skráður í þjóðskrá leiði sérstakar ástæður ekki til annars.

Í 6. gr. er fjallað um starf á landgrunninu og er það samhljóða 6. gr. gildandi samnings. Ákvæðið er talið nauðsynlegt þar sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið tekur ekki til landgrunnsins.

Í 7. gr. er fjallað um greiðslu vegna kostnaðar við heimferð. Sams konar ákvæði er í 7. gr. gildandi samnings og hefur verið í öllum fyrri samningum.

Í 8. gr. er tekið fram að einstaklingur eigi rétt á grunnlífeyri meðan hann er búsettur í landi sem er aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið með sömu skilyrðum og gilda samkvæmt Evrópureglugerðinni eða sem leiðir af samningnum. Kveðið er á um greiðslu bóta úr landi til annars ríkis innan Evrópska efnahagssvæðisins í 1. málsl. 9. gr. gildandi samnings en skilyrði um lágmarksbúsetutíma til að öðlast rétt til grunnlífeyris þegar um er að ræða einstakling sem er ekki eða hefur ekki verið í starfi, sbr. 8. gr. gildandi samnings, eru nú í viðauka XI við Evrópureglugerð (EB) nr. 883/2004, sbr. einnig viðauka VI, lið I. 1) l. a) við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið.

Í 9. gr. er kveðið á um samkomulag norrænu ríkjanna, sem reikna lífeyri (yfirleitt örorkulífeyri) á grundvelli ætlaðra tímabila, um að deila slíkum tímabilum á milli sín til að koma í veg fyrir að sömu tímabil séu tekin með í reikninginn hjá fleiri en einu ríki. Ríkin geta gert með sér slíkt samkomulag skv. 2. mgr. 54. gr. Evrópureglugerðarinnar sem kemur þá í stað innlendrar skörunarreglu. Ákvæðið er efnislega samhljóða 10. gr. gildandi samnings.

Í 10. gr. er fjallað um undanþágur frá tilteknum kröfum um að tímabilum sé lokið. Ákvæðið er efnislega samhljóða 12. gr. gildandi samnings og fjallar um svokallaða ,,fimm ára reglu“. Sú breyting er gerð að ákvæðið tekur nú einnig til sjálfstætt starfandi einstaklinga þar sem 61. gr. nýju Evrópureglugerðarinnar nær einnig til tímabila vegna sjálfstæðrar starfsemi.

Í 11. gr. er nýtt ákvæði þar sem kveðið er á um hvernig reikna skuli viðbótargreiðslu og umframfjárhæð fjölskyldubóta skv. 2. mgr. 68. gr. nýju Evrópureglugerðarinnar, en reglurnar þykja nokkuð erfiðar í túlkun og flóknar í framkvæmd. Samkvæmt ákvæðinu er gert ráð fyrir að tekjutengdar fæðingarorlofsgreiðslur verði ekki teknar með í reikninginn og að reikna skuli bætur fyrir hvert barn um sig.

Í 12. gr. er nýtt ákvæði þar sem kveðið er á um samstarf þegar um endurhæfingu einstaklinga er að ræða sem tryggðir eru samkvæmt löggjöf eins norræns ríkis en búsettir í öðru norrænu ríki. Þessir einstaklingar geta verið án starfstengdrar endurhæfingar þar sem lögbær stjórnvöld í starfsríki eru ekki í beinu sambandi við einstaklinginn eða einstaklingurinn á ekki rétt á endurhæfingu í búseturíki. Þá er endurhæfing oft er sameiginlega á ábyrgð fleiri en einnar stofnunar, vinnuveitanda, tryggingastofnunar, heilbrigðisþjónustu, sveitarfélags o.s.frv. Reglurnar eru einnig ólíkar í ríkjunum og oft er kveðið á um virkan þátt vinnuveitanda í endurhæfingunni. Kveðið er á um í 1. mgr. 12. gr. að einstaklingur í þessari stöðu skuli eiga rétt á starfstengdri endurhæfingu í búseturíki sínu að frumkvæði stofnunar í lögbæra ríkinu og að höfðu samráði milli stofnananna í ríkjunum. Endurhæfingin skal veitt samkvæmt löggjöf og skilyrðum í búseturíki. Hins vegar mun lögbæra ríkið taka ákvörðun um hvenær endurhæfingu telst lokið og hvað taki þá við sem gæti leitt til þess að viðkomandi einstaklingur eigi að lokinni endurhæfingu ekki rétt á bótum. Hafi endurhæfing og starfsþjálfun leitt til þess að breyting verður á tryggingarríki skulu stofnanir, í samræmi við 16. gr. nýju Evrópureglugerðarinnar, leysa málið til hagsbóta fyrir hlutaðeigandi einstakling, sbr. 2. mgr. 12. gr.

Í 13. gr. er kveðið á um að lögbær yfirvöld eða stofnun sem þau tilnefna skuli gera framkvæmdarsamning með nauðsynlegum ákvæðum til að tryggja samræmda norræna framkvæmd samningsins. Sambærilegt ákvæði er í 13. gr. gildandi samnings. Drög að framkvæmdarsamningi milli stofnana sem annast framkvæmdina í ríkjunum liggja þegar fyrir.

Í 14. gr. er fjallað um samvinnu stjórnsýslunnar og að samskiptastofnun sé tilnefnd í hverju ríki. Nýja Evrópureglugerðin hefur að geyma mörg ákvæði um samstarf milli hlutaðeigandi yfirvalda og stofnana. Meðal annars er kveðið á um að þegar til lengri tíma er litið skuli samstarfið fara fram með rafrænum upplýsingaskiptum og að stofnanir skuli upplýsa hver aðra. Efni 14. gr. gildandi samnings, þar sem nú er fjallað um gagnkvæmt liðsinni eftir þörfum, er því styrkt. Í ákvæðinu er lögð áhersla á að hlutaðeigandi yfirvöld skuli í málum milli landanna vinna saman að því að bæta stjórnsýsluvenjur, svo og veita gagnkvæma aðstoð í einstaka máli, sérstaklega þegar um er að ræða álitaefni um það undir löggjöf hvaða ríkis einstaklingur falli. Leysa skal úr málum einstaklinga þeim til hagsbóta eins og framast er unnt.

Í 15. gr. er kveðið á um afsal endurgreiðslu vegna útgjalda. Ákvæðið er efnislega samhljóða 15. gr. gildandi samnings með þeirri viðbót að einnig er kveðið á um afsal endurgreiðslu vegna útgjalda við þá endurhæfingu sem um getur í 1. mgr. 12. gr.

Í 16. gr. er kveðið á um gildistöku samningsins. Settur er sá fyrirvari að VI. viðauki EES- samningsins hafi verið lagaður að Evrópureglugerð (EB) nr. 883/2004. Það var gert með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 76/2011 frá 1. júlí 2011 um breytingu á VI. viðauka (félagslegt öryggi) og bókun 37 við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið sem öðlaðist gildi 1. júní 2012. Með ákvörðuninni eru reglugerð (EB) nr. 883/2004 og tengdar gerðir felldar undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið.

Í 17. gr. er kveðið á um uppsögn samningsins.

Í 18. gr. eru bráðabirgðaákvæði og er ákvæðið að mestu efnislega samhljóða 18. gr. gildandi samnings. Við 1. mgr. bætist nýr málsliður þar sem tekið er fram að samningurinn frá 2003 gildi áfram í allt að eitt ár eftir gildistöku nýja samningsins hvað varðar Færeyjar og Grænland. Er það vegna þess að gert er ráð fyrir að gildistakan hvað þau varðar, ef af verður, komi til síðar, sbr. 3. mgr. 16. gr. samningsins.

Í 19. gr. er kveðið á um undirritun samningsins og varðveislu.

Fylgiskjal.

Fjármála- og efnahagsráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um lögfestingu

Norðurlandasamnings um almannatryggingar.

Með frumvarpinu er lagt til að Norðurlandasamningur um almannatryggingar sem gerður var í Bergen 12. júlí 2012 fái lagagildi hér á landi. Við gildistöku samningsins fellur eldri samningur frá árinu 2003 úr gildi.

Samningurinn byggist að mestu leyti á gildandi samningi en þó er hann lagaður að þeirri þróun sem hefur orðið á sviði almannatrygginga innan Evrópuréttarins og á löggjöf norrænu ríkjanna um almannatryggingar. Meðal breytinga í nýja samningnum má þó nefna að fellt er brott ákvæði um endurkröfu milli norrænna ríkja vegna atvinnuleysisbóta. Breytingin hefur það í för með sér að atvinnuleysisbætur þeirra sem fara til annars ríkis í atvinnuleit og halda rétti til atvinnuleysisbóta í tiltekinn tíma greiðast framvegis af ríkinu þar sem viðkomandi er tryggður en ekki ríkinu þar sem leitað er að atvinnu eins og verið hefur. Á árunum 2009–2012 hafa á bilinu 120–290 einstaklingar farið frá Íslandi til annarra Norðurlanda í atvinnuleit umfram þá einstaklinga sem hafa komið hingað til lands í atvinnuleit. Þau ríki sem atvinnuleitendur fóru til hafa fram til þessa greitt atvinnuleysisbætur fyrir viðkomandi einstaklinga. Hefur það leitt til nokkurs sparnaðar í útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs þar sem gert hefur verið ráð fyrir viðkomandi einstaklingum í útgjöldum sjóðsins. Með breytingunni munu hins vegar íslensk stjórnvöld framvegis greiða útgjöld vegna þessara einstaklinga en þar sem gert hefur verið ráð fyrir útgjöldum vegna þeirra í áætlunum Vinnumálastofnunar um Atvinnuleysistryggingasjóð munu útgjöld ríkissjóðs ekki aukast vegna þessa.

Verði frumvarpið lögfest í núverandi mynd er ekki gert ráð fyrir að það hafi teljandi áhrif á útgjöld ríkissjóðs.