Þjóðleikhús Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 476

829. Frumvarp til laga um Þjóðleikhús.

(Lagt fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989–90.)

1. gr.

Þjóðleikhúsið er eign íslensku þjóðarinnar.

2. gr.

Í Þjóðleikhúsinu skal iðka leiklist og þær listgreinar aðrar sem leiksviði eru tengdar.

Þjóðleikhúsið skal í starfsemi sinni leitast við að auka áhuga landsmanna á þessum listgreinum og stuðla að þróun þeirra. Það skal kosta kapps um að efla íslenska leikritun og vera til fyrirmyndar um listrænan flutning viðfangsefna og meðferð íslenskrar tungu.

Þjóðleikhúsið hagar starfsemi sinni þannig að sem flestir landsmenn fái notið þess sem í boði er.

3. gr.

Aðalverkefni Þjóðleikhússins er flutningur íslenskra og erlendra sjónleika. Enn fremur að flytja óperur, listdanssýningar og önnur leikhúsverk eftir því sem efni og aðstæður leyfa.

Á hverju leikári skulu flutt eitt eða fleiri viðfangsefni sérstaklega ætluð börnum.

Á vegum Þjóðleikhússins skulu árlega farnar á starfstíma þess leikferðir sem víðast um landið. Einnig skulu farnar leikferðir til annarra landa og fengnir hingað erlendir listamenn, hvort tveggja eftir því sem aðstæður leyfa.

4. gr.

Þjóðleikhúsið heyrir undir menntamálaráðuneytið. Stjórn þess er að öðru leyti í höndum þjóðleikhússtjóra, þjóðleikhúsráðs og þjóðleikhúsnefndar.

Í fjarveru þjóðleikhússtjóra gegna fjármálastjóri og leiklistarráðunautur starfi hans.

5. gr.

Menntamálaráðherra ræður þjóðleikhússtjóra, að fenginni tillögu þjóðleikhúsráðs.

Ráðinn skal maður með staðgóða þekkingu á starfi leikhúsa. Starfið skal auglýst samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þjóðleikhússtjóri er ráðinn til fjögurra ára, sbr. þó 12. gr., en heimilt er að endurráða hann tvisvar til tveggja ára í senn ef meiri hluti þjóðleikhúsráðs mælir með því.

6. gr.

Þjóðleikhússtjóri er stjórnandi leikhússins og hefur forustu um að móta listræna stefnu þess. Hann semur starfs- og fjárhagsáætlun leikhússins með aðstoð fjármálastjóra og leiklistarráðunautar og leggur hana fyrir þjóðleikhúsráð og þjóðleikhúsnefnd til samþykktar.

Þjóðleikhússtjóri ræður leikstjóra að hverju verkefni og ákveður ásamt honum aðra þátttakendur.

Þjóðleikhússtjóri stýrir leikhúsinu samkvæmt samþykktri starfs- og fjárhagsáætlun og ber ábyrgð á rekstri þess, bæði listrænum og fjárhagslegum. Um fjárhagslega framkvæmd er fjármálastjóri honum til aðstoðar en leiklistarráðunautur að því er tekur til listrænnar starfsemi.

7. gr.

Listræn stefnumótun er í höndum þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráðs, þar með talið verkefnaval með aðstoð leiklistarráðunautar.

Við samningu verkefnaskrár skal leitast við að nýting starfskrafta verði hagkvæm og tillit tekið til listrænnar velferðar og þroska listamannanna.

Allar meiri háttar ákvarðanir í leikhúsrekstrinum skulu bornar undir þjóðleikhúsráð.

Í þjóðleikhúsráði sitja fimm fulltrúar. Þrjá þeirra skal starfsfólk leikhússins bæði fastráðið og lausráðið kjósa leynilegri kosningu á fundi sérstaklega til þess boðuðum, samkvæmt reglum sem menntamálaráðuneytið setur. Fjórði fulltrúinn skal kosinn af Leiklistarsambandi Íslands en sá fimmti skipaður af menntamálaráðherra. Varamenn eru kosnir og skipaðir á sama hátt.

Kosið er í ráðið til tveggja ára en heimilt er að endurkjósa í það tvisvar sinnum þannig að sami aðili sitji í allt að sex ár samfellt. Úr fyrsta ráðinu verða þó tveir að ganga eftir fjögur ár. Skal þá fulltrúi Leiklistarsambands Íslands og einn fulltrúi starfsfólksins ganga út.

Þjóðleikhúsráð kýs sér sjálft formann.

8. gr.

Þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráði til ráðuneytis er sérstök nefnd, þjóðleikhúsnefnd, sem í sitja þrír fulltrúar. Hún er skipuð til tveggja ára í senn. Er einn skipaður af menntamálaráðherra, annar af fjármálaráðherra en þriðji fulltrúinn er starfandi formaður þjóðleikhúsráðs og er hann formaður hópsins. Þjóðleikhúsnefnd skal hafa eftirlit með rekstri leikhússins og fjármálum. Hún fylgist með fjármálum leikhússins og er tengiliður við fjárveitingavaldið í því skyni að tryggja leikhúsinu nægilegt rekstrarfé hverju sinni. Undir nefndina skulu bornar allar meiri háttar fjármálaákvarðanir, svo sem fjárhagsáætlun hvers leikárs. Nefndin starfar með þjóðleikhússtjóra og fjármálastjóra leikhússins.

Þjóðleikhúsnefnd getur ekki tekið fram fyrir hendur þjóðleikhússtjóra í listrænum efnum nema um sé að ræða áform sem stangast á við samþykkta fjárhagsáætlun.

9. gr.

Við Þjóðleikhúsið starfar fjármálastjóri er menntamálaráðuneytið ræður til fjögurra ára í senn eftir að starfið hefur verið auglýst og að fenginni tillögu þjóðleikhússtjóra og þjóðleikhúsráðs.

Fjármálastjóri annast fjárreiður Þjóðleikhúss, reikningsskil og skrifstofustjórn. Hann er ráðunautur þjóðleikhússtjóra um fjármál og rekstur leikhússins og hefur samráð við þjóðleikhúsnefnd um allar meiri háttar fjármálaákvarðanir.

10. gr.

Við Þjóðleikhúsið starfar framkvæmdastjóri sem hefur með höndum skipulagsstarf innan leikhússins, yfirumsjón með vinnuhagræðingu hinna ýmsu deilda og fylgist með innkaupum þeirra, raðar niður æfingum og æfingatímum, skipuleggur leikferðir innan bæjar og utan og annast önnur skyld störf. Hann hefur þannig á hendi starfsmannastjórn ásamt þjóðleikhússtjóra og fjármálastjóra.

11. gr.

Þjóðleikhússtjóri ræður leikara, leikstjóra, leikmyndateiknara, höfunda og aðra listamenn leikhússins, svo og aðra starfsmenn þess, sbr. þó 9. gr. Hann gerir við þá starfssamninga í samráði við fjármálastjóra. Tillögur að fastráðningu listamanna skal hann kynna þjóðleikhúsráði. Skal ráðningartími ofangreindra aðila aldrei vera lengri í senn en sem nemur ráðningartíma starfandi þjóðleikhússtjóra.

Miða skal við að svo margir leikarar og aðrir listamenn starfi við Þjóðleikhúsið að það geti að staðaldri leyst af hendi þau verkefni sem því ber að rækja samkvæmt lögum þessum.

Við Þjóðleikhúsið skulu að jafnaði starfa höfundar, leikstjórar, leiklistarráðunautur (dramaturg), tónlistarstjóri, raddþjálfari og líkamsþjálfari.

12. gr.

Leikár Þjóðleikhússins telst frá 1. september til 31. ágúst. Ráðningarkjör leikara, leikstjóra, leikmyndateiknara, höfunda og annarra listamanna leikhússins skulu fara eftir gildandi samningum við stéttarfélög hlutaðeigandi listamanna.

Þjóðleikhússtjóri skal ráðinn og launaður frá 1. janúar og eiga þess kost að fylgjast með starfsemi leikhússins til loka þess leikárs. Öll störf og ákvarðanir þjóðleikhússtjóra, sem samkvæmt lögum þessum varða næsta leikár, skulu heyra undir nýráðinn leikhússtjóra, en að öðru leyti tekur hann að fullu við störfum í upphafi nýs leikárs.

13. gr.

Þjóðleikhúsið skal kappkosta að hafa samstarf við leikfélög áhugamanna, láta þeim í té gestaleikara, leikstjóra og aðra leikhússtarfsmenn eftir því sem unnt er. Einnig skal gera leikfélögum áhugamanna og nemendum Leiklistarskóla Íslands kleift að fylgjast með starfi Þjóðleikhússins eftir föngum. Þjóðleikhúsið má leigja leikfélögum búninga, leikmuni o.s.frv., eftir því sem stjórn leikhússins telur við verða komið, þar til á fót hefur verið komið sérstöku búninga- og leikmunasafni sem annist útleigu til leikhúsa og kvikmyndafyrirtækja.

14. gr.

Þjóðleikhúsið skal svo fljótt sem verða má koma sér upp þriðja leiksviðinu svo að mögulegt sé að framkvæma ákvæði þessara laga og auka fjölbreytni í verkefnavali og framsetningu.

15. gr.

Þegar þjóðleikhúsbyggingin er ekki notuð til þeirrar starfsemi, sem lög þessi fjalla um, má nota hana til annarrar menningarstarfsemi.

16. gr.

Kostnaður af rekstri Þjóðleikhússins skal greiddur úr ríkissjóði, eftir því sem ákveðið er í fjárlögum og eigið aflafé þess hrekkur ekki til. Þegar fjárlög hafa verið afgreidd skal gera samning milli ríkisins og Þjóðleikhússins um greiðslur innan ársins. Þjóðleikhúsið ber þá alla ábyrgð á greiðslum fyrir einstaka rekstrarþætti hvort sem um er að ræða laun eða annan rekstrarkostnað.

17. gr.

Þjóðleikhúsbyggingin stendur ekki til tryggingar skuldbindingum Þjóðleikhússins. Húseignin tilheyrir Fasteignum ríkisins eða hliðstæðri stofnun og sér hún um viðhald hússins og endurbætur og fé til þess má ekki taka af rekstrarfé leikhússins. Veita skal árlega sérgreinda upphæð á fjárlögum til viðhalds og endurbóta á leikhúsinu og tækjakosti þess.

18. gr.

Menntamálaráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laga þessara.

19. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt falla úr gildi lög nr. 58 12. maí 1978, um Þjóðleikhús, og önnur ákvæði sem kunna að brjóta í bága við þessi lög. Lög þessi skulu endurskoðuð innan fimm ára frá gildistöku.

Ákvæði til bráðabirgða.

Þar til lög um framtíðarskipan óperu og listdans hafa verið samþykkt á Alþingi ber Þjóðleikhúsinu að rækja skyldur við þessar listgreinar, svo sem verið hefur, sbr. 3. gr. í gildandi lögum um Þjóðleikhús.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Það frumvarp, sem hér liggur fyrir um starfsemi Þjóðleikhússins, er unnið af nefnd sem menntamálaráðherra skipaði. Við meðferð málsins í stjórnarflokkunum urðu nokkrar breytingar á tillögum nefndarinnar og eru þær sem hér segir:

1. Í 1. gr. er bætt inn nýrri málsgrein þar sem gert er ráð fyrir því að Þjóðleikhúsið hagi starfsemi sinni þannig að það nái til sem flestra landsmanna.

2. Í 2. gr. er gerð sú breyting að felld er niður tillaga um að tiltekið hlutfall af skemmtanaskatti skuli renna til leiksýninga úti á landi. Ástæðan er sú að hér er um að ræða almennan tekjustofn og því eðlilegra að kostnaður við leikferðir út um landið verði greiddur á sama hátt og annar kostnaður sem til fellur hjá húsinu. Með þessu er undirstrikað að leikferðir úti á landi eru óhjákvæmilegur þáttur í starfsemi Þjóðleikhússins.

3. Í 5. gr. er gerð sú breyting að menntamálaráðherra skuli ráða þjóðleikhússtjóra, að fenginni tillögu þjóðleikhúsráðs, en ekki að fenginni tilnefningu þjóðleikhúsráðs. Það orðalag helgast af venjum í orðalagi og stjórnskipan, en auðvitað er gengið út frá því - í samræmi við ákvæði frumvarpsins um sjálfstæði hússins - að menntamálaráðherra skipi þann mann sem nýtur stuðnings þjóðleikhúsráðs eða að minnsta kosti meiri hluta þess.

4. Í 8. gr. verður sú breyting að gert er ráð fyrir því að formaður þjóðleikhúsráðs verði jafnframt formaður þjóðleikhúsnefndar.

5. Í 9. gr. eru nokkrar orðalagsbreytingar frá tillögu nefndarinnar, sbr. það sem og gerist að orðinu „tilnefning“ er breytt í orðið tillaga samkvæmt því sem áður segir.

6. 11. og 12. gr. nefndarinnar eru sameinaðar. 12. gr. nefndarinnar er breytt þannig að bætt er inn orðunum „að jafnaði“.

7. Í 13. gr. er felld niður sú setning að leikhúsið eigi að semja við stéttarfélög þess fólks sem í húsinu starfar. Á móti kemur að bætt er inn nýrri málsgrein síðar í frumvarpið til að undirstrika fjárhagslegt sjálfstæði hússins.

8. Lítils háttar lagfæring er gerð á 14. gr. frumvarps nefndarinnar.

9. Í 17. gr. er bætt inn veigamiklu efnisatriði. Þar er gert ráð fyrir því að þegar fjárlög hafa verið afgreidd verði gerður samningur milli ríkisins (menntamálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis) annars vegar og Þjóðleikhússins hins vegar um greiðslur til hússins á árinu. Þegar sá samningur hefur verið gerður ber Þjóðleikhúsið alla ábyrgð á því hvernig fjármunum samkvæmt samningnum er ráðstafað hvort sem um er að ræða laun eða önnur rekstrargjöld.

Nefnd sú, sem menntamálaráðherra skipaði sl. vor til að semja drög að nýjum lögum um Þjóðleikhús ásamt því að fjalla um framtíð íslenskrar óperu og listdans, þ.e. Íslenska dansflokksins, lauk störfum í desember. Í nefndinni áttu sæti Stefán Baldursson leikstjóri, formaður, tilnefndur af leiklistarráði, Guðrún Þ. Stephensen, leikari og fulltrúi í þjóðleikhúsráði, Nanna Ólafsdóttir, listdansari og dansahöfundur, Kristinn Hallsson, óperusöngvari og fulltrúi í menntamálaráðuneytinu, Sveinn Einarsson, leikstjóri og dagskrárstjóri, Þórhallur Sigurðsson, leikari og leikstjóri, og Þórhildur Þorleifsdóttir, leikstjóri og alþingismaður. Meginviðfangsefni nefndarinnar var að semja drög að nýjum lögum um Þjóðleikhús á grundvelli tillagna sem unnar höfðu verið á vegum leiklistarráðs. Enn fremur var nefndinni ætlað að gera tillögur um framtíðarstefnu varðandi íslenska óperu og listdansstarfsemi, fjalla um hlut listamanna og kjör, svo og húsnæði fyrir þessa þætti íslenskrar menningar.

Frumvarp um Þjóðleikhús felur í sér miklar breytingar frá fyrri lögum. Meginmarkmiðið er að stuðla að því, að svo miklu leyti sem lagasetning getur gert slíkt, að leikhúsinu sé stjórnað af ábyrgð, framsýni og listrænum metnaði. Áhrif þjóðleikhúsráðs á stjórnun og rekstur hússins eru aukin til muna enda lagt til að ekki verði framar skipað í ráðið af stærstu stjórnmálaflokkunum, heldur verði meiri hluti fulltrúa þess kjörinn af ýmsum samtökum listafólksins sjálfs. Þá eru starfandi þjóðleikhússtjóra gefnar frjálsari hendur en verið hefur varðandi val á samstarfsfólki og stefnt að því að enginn starfsmaður leikhússins sé ráðinn til lengri tíma en leikhússtjórinn sjálfur. Til þess að treysta rekstur leikhússins og fjárhagsgrundvöll er lagt til að stjórn leikhússins til ráðuneytis starfi þriggja manna nefnd, þjóðleikhúsnefnd, sem sé tengiliður við fjármálayfirvöld og annist jafnframt eftirlit og ráðgjöf varðandi fjármál leikhússins.

Frumvarp þetta felur í sér grundvallarbreytingar á rekstri Þjóðleikhússins. Meginbreytingin er sú að Þjóðleikhúsið öðlast aukið listrænt og fjárhagslegt sjálfstæði. Æviráðningar verða afnumdar, en starfsmenn eru ráðnir til takmarkaðs tíma í senn. Gert er ráð fyrir því að þjóðleikhúsráð verði einvörðungu innanhússtofnun með einum fulltrúa frá menntamálaráðuneyti, en tilnefning stjórnmálaflokka í ráðið falli niður. Fjárhagslega ábyrgð beri æðstu embættismenn hússins ásamt þriggja manna þjóðleikhúsnefnd sem skipuð er fulltrúum fjármálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og þjóðleikhúsráðs. Gert er ráð fyrir því að leikhúsið sjálft annist allar greiðslur til starfsmanna sinna, en ekki Launaskrifstofa ríkisins þó að sjálfsögðu verði fylgt kjarasamningum þeirra stéttarfélaga sem viðkomandi starfsmenn eru aðilar að.

Flutningur þessa frumvarps er liður í alhliða endurbótum á starfsemi Þjóðleikhússins. Gert er ráð fyrir að verja um 300 millj. kr. til endurbóta á húsinu sjálfu á þessu ári. Þá er miðað við að rekstur hússins verði á þessu ári aðeins um einn þriðji af því sem verið hefur, en verulegar fjárhagslegar endurbætur hafa þegar átt sér stað í Þjóðleikhúsinu og á rekstri þess. Markmið alls þessa er fjárhagslega sjálfstætt þjóðleikhús, sem hagar fjármálastefnu sinni innan ramma fjárlaga, og hefur því ekki framar möguleika á því að kalla á aukafjárveitingar umfram þann samning sem gerður er í upphafi árs milli þjóðleikhússtjóra og menntamálaráðherra og fjármálaráðherra hins vegar um rekstur hússins og alla starfsemi. Með þessu frumvarpi er stigið fyrsta skrefið í áttina til að framkvæma þá stefnu menntamálaráðherra að menningarstofnanir ríkisins verði sjálfstæðar og starfi á grundvelli fastra fjárlaga hverju sinni.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Greinin skýrir sig sjálf.

Um 2. gr.

Sett eru inn ákvæði um skyldu Þjóðleikhússins við að þjóna öllum landsmönnum eins og kostur er.

Um 3. gr.

Greinin telur fram meginverkefni Þjóðleikhússins: Að sýna sjónleiki, að sinna börnum sérstaklega og að leitast við að vera í verki leikhús þjóðarinnar allrar.

Í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir því að Þjóðleikhúsið sinni óperu og listdansi, svo sem verið hefur þar til önnur skipan mála hefur verið ákveðin.

Í nefndaráliti þeirrar nefndar, sem fjallaði um frumvarp til þjóðleikhússlaga, er gerð ítarleg grein fyrir afstöðu nefndarinnar til framtíðarskipunar listdans og óperu. Þau frumvörp verða ekki flutt á þessu þingi og þarfnast nánari skoðunar að mati menntamálaráðuneytis.

Um 4. gr.

Talið er nauðsynlegt að skýr ákvæði séu um hver gegni embætti þjóðleikhússtjóra í fjarveru hans og þykir ekki óeðlilegt að það séu tveir af nánustu samstarfsmönnum hans í daglegu starfi: fjármálastjóri og leiklistarráðunautur. Skulu þeir að sjálfsögðu starfa með þjóðleikhúsráði á sömu forsendu og þjóðleikhússtjóri sjálfur.

Um 5. gr.

Lögð er öll áhersla á að kalla listafólkið sjálft til aukinnar ábyrgðar við stefnumörkun og stjórnun leikhússins. Lagt er til að þjóðleikhúsráð, sem kjörið er af fagfólkinu sjálfu, hafi úrslitaáhrif á hver ræðst til starfa þjóðleikhússtjóra, að undangenginni ítarlegri umfjöllun um umsækjendur og eftir viðræður við viðkomandi, en menntamálaráðherra ræður síðan umræddan aðila til starfans.

Ráðningin skal vera til fjögurra ára, þar eð slíkt þykir lágmarkstími í leikhúsi til að viðkomandi stjórnandi geti hrint í framkvæmd áformum sínum og fylgt þeim eftir. Fjögur ár eru þó í raun skammur tími í þessu samhengi og því nauðsynlegt að þjóðleikhússtjóri eigi kost á lengri ráðningu ef viðkomandi farnast vel í starfi. Til þessa hefur mátt endurráða leikhússtjórann til fjögurra ára, en nefndin telur skynsamlegra að tvískipta síðara tímabili þannig að endurráða megi þjóðleikhússtjóra tvisvar til tveggja ára í senn, ef meiri hluti þjóðleikhúsráðs mælir með því.

Um 6. gr.

Þjóðleikhússtjóri skal hafa forustu um að móta listræna stefnu leikhússins, en honum til samstarfs og samábyrgðar verða fleiri aðilar: þá fyrst og fremst þjóðleikhúsráð og þjóðleikhúsnefnd, svo og fjármálastjóri og leiklistarráðunautur.

Sjá nánar greinar um þessa aðila.

Um 7. gr.

Segja má að ein meginbreyting þessara tillagna frá því sem verið hefur sé skipan þjóðleikhúsráðs og verksvið þess. Í þjóðleikhúsráð hefur frá upphafi verið skipað pólitískt, þ.e. fulltrúar þingflokkanna hafa átt þar hver sinn fulltrúa og einn fulltrúi verið tilnefndur af Félagi íslenskra leikara. Til samræmis við aðra þróun varðandi skipun í stjórn lista- og menningarstofnana telur nefndin nauðsynlegt að í þjóðleikhúsráði sitji að meiri hluta fulltrúar kjörnir af fagfólkinu sjálfu. Sýnt þykir af reynslunni, bæði hér á landi (hjá Leikfélagi Reykjavíkur) og erlendis (þjóðleikhús og borgarleikhús nágrannalandanna) að aukin ábyrgð listafólksins sjálfs við stjórnun og stefnumörkun leikhússins skili betri langtímaárangri en ella. Því er lagt til að þrír af fimm fulltrúum þjóðleikhúsráðs séu kosnir af starfsfólki Þjóðleikhússins hverju sinni, bæði fastráðnu og lausráðnu, fjórði fulltrúinn af Leiklistarsambandi Íslands, sem eru samtök allra starfandi leikhúsmanna hér á landi og sá fimmti verði tilnefndur af menntamálaráðherra. Mikilvægt er að leggja áherslu á hvernig staðið skuli að kosningu fulltrúa innan Þjóðleikhússins. Skal það gert með leynilegri atkvæðagreiðslu á fundi sérstaklega til þess boðuðum. Skal allt fastráðið starfsfólk leikhússins boðað til fundarins, svo og allir lausráðnir listamenn sem við húsið starfa á viðkomandi leikári. Ekki þykir rétt að ákveðin stéttarfélög innan leikhússins tilnefni fulltrúa í þjóðleikhúsráð, svo sem Félag íslenskra leikara, Félag leikstjóra á Íslandi, Leikskáldafélag Íslands o.s.frv., þar eð félögin eru mun fleiri en fjöldi fulltrúa í þjóðleikhúsráði og því erfitt að draga mörkin hver félaganna ættu að eiga fulltrúa í ráðinu umfram önnur.

Með ofangreindum hætti eiga allar starfsgreinar leikhússins möguleika á að kjósa fulltrúa í þjóðleikhúsráð og sömuleiðis að sitja í ráðinu. Þetta fyrirkomulag getur stuðlað að því að leikhúsfólk sameinist um að velja hæfasta fólkið hverju sinni án tillits til starfsgreina með hagsmuni leiklistarinnar í heild að markmiði.

Varðandi starfstímabil fulltrúa í þjóðleikhúsráði er lögð áhersla á nauðsyn hreyfinga og breytinga innan ráðsins þannig að kosið er í það til tveggja ára, en heimilt að sami aðili sitji þó allt að sex árum. Fer það allt eftir því hversu vel tekst til með starfsemi ráðsins hvort rétt þykir að halda ráðinu óbreyttu eða stokka upp innan þess.

Þá er lagt til að ráðið kjósi sér sjálft formann.

Um 8. gr.

Nýmæli í lögum þessum er skipan þjóðleikhúsnefndar, þriggja manna nefndar, sem skipuð er fulltrúum menntamálaráðherra, fjármálaráðherra og formanni þjóðleikhúsráðs. Skal nefndin hafa eftirlit með fjármálum leikhússins og vera tengiliður við fjárveitingavaldið í því skyni að tryggja leikhúsinu nægilegt rekstrarfé hverju sinni.

Með breyttri skipan þjóðleikhúsráðs þykir nauðsynlegt að rjúfa ekki tengslin við hið opinbera en efla og bæta samstarf stjórnvalda við leikhúsið. Oft hefur komið í ljós nauðsyn sterkari tengsla milli fjárveitingavaldsins og leikhússins og því æskilegt að leikhúsið starfi í stöðugum tengslum við fulltrúa fjármála- og menntamálaráðuneytis sem þannig verði þaulkunnugir helstu atriðum í rekstri og fjármálum leikhússins.

Gert er ráð fyrir að þjóðleikhúsnefnd komi saman nokkrum sinnum á ári, ekki síst í tengslum við fjárhags- og áætlanagerð en skipti sér ekki af listrænum stefnumálum, nema þau stangist á við gerðar fjárhagsáætlanir.

Um 9. og 10. gr.

Greinarnar eru óbreyttar að mestu, en lýsa starfssviði fjármála- og framkvæmdastjóra (áður skipulagsstjóra).

Um 11. gr.

Þjóðleikhússtjóri er eftir sem áður sá sem ræður starfsfólk að leikhúsinu að vísu í samráði við þjóðleikhúsráð hvað varðar fastráðningar. Til nýmæla heyrir hins vegar ákvæði um að enginn starfsmaður við leikhúsið skuli ráðinn til lengri tíma en sem svarar ráðningartíma þjóðleikhússtjóra sjálfs. Lögð er mikil áhersla á nauðsyn þessa ákvæðis. Til þess að leikhússtjóri geti fylgt eftir listrænni stefnu sinni og hrundið í framkvæmd áformum sínum og þjóðleikhúsráðs er óhjákvæmilegt að hann geti valið sér til samstarfs það listafólk og annað samstarfsfólk sem hann helst telur feng að í því tilliti, en þurfi ekki að búa við þær kringumstæður að vera gestur í stofnun þeirri, sem hann veitir forstöðu, meðan meiri hluti starfsfólks er hugsanlega ráðinn þar til frambúðar eins og verið hefur.

Það getur skipt sköpun í starfi hvers leikhússtjóra með heill Þjóðleikhússins í huga að hann geti ráðið og/eða endurráðið það fólk, sem hann sjálfur kýs, og þurfi ekki að vera háður stefnumótun fyrirrennara síns í starfi.

Um nokkra hríð hefur tíðkast að Þjóðleikhúsið ráði höfunda til takmarkaðs tíma. Til álita getur komið að ákveða í lögum að húsið hafi a.m.k. einn eða tvo leikritahöfunda á launum sem hlýtur að teljast eðlileg stefna. Samkvæmt þessu frumvarpi er það hins vegar lagt á vald þjóðleikhússtjóra. Einn megintilgangur Þjóðleikhússins, sbr. 2. gr., er að efla íslenska leikritun og verður það best gert með því að skapa leikritahöfundum möguleika á að sinna ritstörfum í lifandi tengslum við leikhúsið og á launum eins og annað starfsfólk þess. Einnig mætti fela höfundum sérstök verkefni eftir því sem ástæða þykir til.

Það er ótvíræð nauðsyn að við Þjóðleikhús Íslendinga séu leikritahöfundum skapaðar viðunandi aðstæður; leikritahöfundurinn og verk hans eru sá hornsteinn sem íslensk leiklist hlýtur að byggja á. Ljóst er að í Þjóðleikhúsinu munu ætíð sýnd leikrit og við það starfa leikarar, leikstjórar, leikmyndateiknarar o.s.frv., en ekkert tryggir að íslensk leikrit séu samin eða sýnd ef leikhúsið sjálft leggur ekki á það áherslu.

Starfsheiti tónlistarráðunautar er fellt niður, en þess í stað er talið æskilegt að við leikhúsið starfi tónlistarstjóri, sem að hluta sé ráðunautur varðandi tónlistarflutning, en jafnframt starfandi að staðaldri við húsið og skuli til starfsins ráðinn aðili sem getur nýst leikhúsinu sem söngþjálfari, undirleikari, æfingastjóri, útsetjari o.s.frv.

Um 12. gr.

Hér er fjallað um ráðningarkjör og ráðningarform, en meginbreytingin í þeim efnum frá gildandi reglum kemur þó fram í 16. gr.

Um 13. gr.

Samstarf atvinnuleikhúsfólks við áhugaleikfélög og áhugaleikara er mikilvægur liður í þróun íslenskrar leikmenningar, enda hefur íslenskt leikhúsfólk getað státað af góðu samstarfi á þessu sviði til þessa. Nauðsynlegt er að Þjóðleikhúsið reyni að aðstoða áhugaleikfélög eftir föngum bæði með því að lána búninga, leikmuni o.fl., svo og leikara, leikstjóra og aðra sérmenntaða starfsmenn leikhússins eftir því sem unnt er. Vegna umfangsmikillar starfsemi áhugaleikfélaga er þó ljóst að starfsfólk Þjóðleikhúss annar ekki ætíð eftirspurn hvað útlán varðar. Æskilegt væri að reynt yrði að koma á fót sérstöku búninga og leikmunasafni sem annist útlán til leikfélaga, leikhúsa og kvikmyndafélaga.

Um 14. gr.

Æskilegt er að Þjóðleikhúsið haldi áfram að auka og efla starfsemi sína og mæta síauknum kröfum áhorfenda og listafólksins sjálfs um nýjar leiðir, hugmyndir og nýjungar. Stefnt er að viðbyggingu og breytingum á leikhúsinu og nauðsynlegt í því sambandi að komið verði upp þriðja leiksviðinu, auk stóra sviðs og litla sviðs, þannig að enn fleiri möguleikar gefist á tilraunum með form og rými auk þess sem slíkt getur auðveldað nýtingu listafólks leikhússins á hverjum tíma. Öllum er þó ljóst að langt er í land í þessum efnum og engar ákvarðanir hafa verið teknar um viðbætur við Þjóðleikhúsið.

Um 15. gr.

Sjálfsagt er að mögulegt sé, hér eftir sem hingað til, að nýta leikhúsið til annarrar menningarstarfsemi þegar hlé er á leiklistarstarfsemi í húsinu. Nauðsynlegt er þó að setja skýr mörk varðandi hvað menningarlegt telst í þessu tilliti.

Um 16. gr.

Nauðsynlegt er að ríkisstofnun, svo sem þjóðleikhús, búi við fjárhagslegt öryggi þar eð ljóst er að menningarstofnun af þessu tagi skilar ekki arði, sem mælist í tölulegum einingum, nema í undantekningartilvikum, og því metnaðarmál Íslendinga sem sjálfstæðrar þjóðar að starfrækja þjóðleikhús til eflingar og varðveislu íslenskrar tungu, íslenskrar leikritunar og leikmenningar.

Hér er tillaga um veigamikla breytingu eins og gerð er grein fyrir í inngangi frumvarpsins. Hér er um að ræða fjárhagslegt sjálfstæði stofnunarinnar sem er að mati menntamálaráðherra og ríkisstjórnarinnar ein meginforsenda þess að leikhúsið búi við listrænt og menningarlegt sjálfstæði.

Um 17. gr.

Nauðsynlegt er að þjóðleikhúsbyggingunni sé vel við haldið og hún endurbætt til samræmis við kröfur tímans. Til þess að ekki þurfi að taka fé af rekstrarfé hússins hverju sinni er æskilegt að byggingin heyri undir Fasteignir ríkisins og að árlegri upphæð skuli veitt á fjárlögum til viðhalds leikhúsinu og til endurbóta á tækjabúnaði þess.

Um 18. gr.

Fjölmörg atriði varðandi daglegan rekstur og skipulag leikhússins þarf að setja nánari ákvæði um í reglugerð svo sem verk- og starfslýsingar starfsfólks o.s.frv.

Um 19. gr.

Vegna þess hve margar breytingar og nýjungar felast í lögum þessum miðað við fyrri lög um Þjóðleikhús telur nefndin nauðsynlegt að í ljósi fenginnar reynslu verði lögin endurskoðuð ekki síðar en fimm árum eftir gildistöku.