Ríkisreikningur 1997 Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 152

Frumvarp til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1997.

(Lagt fyrir Alþingi á 123. löggjafarþingi 1998–99.)

1. gr.

Ríkisreikningur fyrir árið 1997 samþykkist með eftirfarandi niðurstöðum í þús. kr.:

REKSTRARREIKNINGUR FYRIR ÁRIÐ 1997

A-HLUTI

Tekjur:

Skatttekjur

Skattar á tekjur einstaklinga

17.747.270

Skattar á tekjur lögaðila

5.256.876

Staðgreiðsla skatts á fjármagnstekjur

2.018.718

Tryggingagjöld

14.799.181

Eignarskattar

4.335.669

Virðisaukaskattur

49.953.495

Vörugjöld og ýmis gjöld af innflutningi

19.704.976

Aðrir skattar á vöru og þjónustu

3.351.832

Skattar ótaldir annars staðar

8.354.253

Skatttekjur samtals

125.522.270

Rekstrartekjur

Arðgreiðslur

3.186.110

Vaxtatekjur

5.082.584

Aðrar rekstrartekjur

859.480

Rekstrartekjur samtals

9.128.174

Sala eigna

630.978

Breytingar á rekstrarformi fyrirtækja

9.546.819

Tekjur samtals

144.828.241

Gjöld:

Æðsta stjórn ríkisins

1.432.185

Forsætisráðuneyti

678.549

Menntamálaráðuneyti

15.397.178

Utanríkisráðuneyti

2.468.986

Landbúnaðarráðuneyti

6.929.358

Sjávarútvegsráðuneyti

1.216.072

Dóms- og kirkjumálaráðuneyti

6.557.220

Félagsmálaráðuneyti

9.768.149

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti

55.023.830

Fjármálaráðuneyti

22.797.274

Samgönguráðuneyti

8.875.939

Iðnaðarráðuneyti

1.855.032

Viðskiptaráðuneyti

308.872

Hagstofa Íslands

160.079

Umhverfisráðuneyti

1.117.019

Gjöld samtals

134.585.742

Tekjujöfnuður

10.242.499

EFNAHAGSREIKNINGUR 31. DESEMBER 1997

A-HLUTI

Eignir:

Veltufjármunir

Sjóður og bankareikningar

4.960.109

Óinnheimtar ríkistekjur

26.137.361

Næsta árs afborganir af veittum löngum lánum

6.137.496

Skammtímakröfur, aðrar

8.404.185

Vöru- og efnisbirgðir

401.386

Veltufjármunir samtals

46.040.538

Langtímakröfur og áhættufjármunir

Veitt löng lán

65.278.138

Næsta árs afborganir fluttar á skammtímakröfur

-6.137.496

Hlutabréf

27.865.537

Stofnfjárframlög

2.960.043

Langtímakröfur og áhættufjármunir samtals

89.966.222

Eignir samtals

136.006.760

Skuldir:

Skammtímaskuldir

Bankareikningar, hlaupareikningsskuld

407.040

Krafa á ríkistekjur og innheimtufé

1.787.009

Ógreidd gjöld (án vaxta)

3.259.069

Hlutafjárloforð

13.799.952

Áfallnir ógjaldfallnir vextir

5.170.372

Tekin stutt lán

12.692.539

Aðrar skammtímaskuldir

6.495.018

Næsta árs afborganir af langtímaskuldum

17.777.164

Skammtímaskuldir samtals

61.388.163

Langtímaskuldir

Áfallnir ógjaldfallnir vextir

15.453.592

Tekin löng innlend lán

86.789.904

Næsta árs afborganir af innlendum lánum fluttar á skammtímaskuldir

-8.590.364

Tekin löng erlend lán

126.627.976

Næsta árs afborganir af erlendum lánum fluttar á skammtímaskuldir

-9.186.800

Langtímaskuldir samtals

211.094.307

Lífeyrisskuldbindingar

94.918.469

Höfuðstóll:

Höfuðstóll í ársbyrjun

-238.666.001

Endurmat

-2.970.677

Tekjujöfnuður

10.242.499

Höfuðstóll í árslok

-231.394.180

Skuldir og höfuðstóll samtals

136.006.760

2. gr.

Ríkisreikningur fyrir árið 1997 samþykkist með eftirfarandi niðurstöðum í þús. kr.:

REKSTRARREIKNINGUR FYRIR ÁRIÐ 1997

B-HLUTI

Tekjur:

Rekstrartekjur

30.485.109

Vaxtatekjur

20.083.973

Aðrar fjármunatekjur

257.780

Framlög samtals

9.356.373

Óreglulegar tekjur

389.918

Tekjur samtals

60.573.153

Gjöld:

Rekstrargjöld

Laun og launatengd gjöld

5.756.370

Hráefni og vörur til endursölu

13.784.733

Afskriftir

1.644.345

Önnur rekstrargjöld

7.097.348

Rekstrargjöld samtals

28.282.796

Vaxtagjöld

21.145.434

Önnur fjármagnsgjöld

972.617

Tilfærslur

5.728.726

Óregluleg gjöld

434.428

Gjöld samtals

56.564.001

Hagnaður til ráðstöfunar

4.009.152

EFNAHAGSREIKNINGUR 31. DESEMBER 1997

B-HLUTI

Eignir:

Veltufjármunir

Sjóður og bankainnstæður:

8.773.538

Skammtímakröfur

18.687.557

Vöru- og efnisbirgðir

1.840.115

Veltufjármunir samtals

29.301.210

Langtímakröfur og áhættufjármunir

Langtímakröfur/veitt löng lán

277.240.606

Afskriftarreikningur útlána

-10.211.208

Hlutafé og stofnfjárframlög

172.869

Langtímakröfur og áhættufjármunir samtals

267.202.267

Varanlegir rekstrarfjármunir

Farartæki og vélar

1.504.591

Fasteignir

18.830.546

Orkumannvirki

10.885.845

Aðrar eignir

1.929.833

Varanlegir rekstrarfjármunir samtals

33.150.815

Eignir samtals

329.654.292

Skuldir:

Skammtímaskuldir

Bankareikningar, hlaupareikningsskuld

13.774

Ógreidd gjöld

4.468.448

Viðskiptareikningar

3.756.314

Tekin stutt lán

1.170.029

Næsta árs afborganir af langtímaskuldum

2.154.409

Skammtímaskuldir samtals

11.562.974

Langtímaskuldir

Langtímaskuldir/tekin löng lán samtals

244.475.405

Næsta árs afborganir fluttar á skammtímaskuldir

-2.154.409

Langtímaskuldir samtals

242.320.996

Lífeyrisskuldbindingar

6.925.191

Eigið fé:

Eigið fé í ársbyrjun

76.368.746

Ráðstöfun hagnaðar á eigið fé

659.742

Aðrar breytingar

-8.183.357

Eigið fé í árslok samtals

68.845.131

Skuldir og eigið fé samtals

329.654.292

3. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Frumvarp þetta er samið eftir ríkisreikningi fyrir árið 1997 sem lagður var fyrir Alþingi með bréfi fjármálaráðherra til forseta þingsins í júní 1998.

Afkoma ríkissjóðs

Rekstrarreikningur ríkissjóðs 1997 sýnir 10,2 milljarða króna tekjuafgang. Í því samhengi ber að taka tillit til tekjufærslu að fjárhæð 9,5 milljarðar króna í tengslum við eignfærslu á hlutafé í Pósti og síma hf. að fjárhæð 8,5 milljarðar króna og í Íslenskum aðalverktökum hf. að fjárhæð 1,0 milljarður króna. Tekjuafgangur ríkissjóðs af almennri starfsemi nam því 0,7 milljörðum króna á árinu 1997 eða um 0,5% af tekjum ársins. Árið á undan var halli sem nam 8,7 milljörðum króna eða um 6,8% af tekjum þess árs. Tekjuafkoman batnaði því töluvert á milli ára og er þetta í fyrsta sinn síðan árið 1984 sem ríkissjóður er rekinn með tekjuafgangi. Ríkissjóður skilaði 2,8 milljarða króna lánsfjárafgangi á árinu 1997 sem jafngildir um 0,5% af landsframleiðslu ársins, samanborið við 12,0 milljarða króna lánsfjárþörf árið 1996 eða um 2,5% af landsframleiðslu þess árs. Er þetta í fyrsta sinn um langt árabil sem afgangur er á afkomu og lánsfjármálum ríkissjóðs en í því felst svigrúm til að greiða niður skuldir.

Reikn-

Reikn-

Greiðslu- ingur ingur

Breyting uppgjör

Í m.kr.

1997

1996 fjárhæð

%

1997

Tekjur

135.281

128.281

7.000

5,5

131.990

Gjöld

134.586

136.978

-2.392

-1,7

130.753

Tekjujöfnuður af almennri starfsemi

695

-8.697

9.392

.

1.236

Tekjufærsla vegna breytinga á rekstrarformi fyrirtækja

9.547

-

9.547

.

.

Tekjujöfnuður

10.242

-8.697

18.939

.

1.236

Hrein lánsfjárþörf

-2.825

11.963

-14.788

.

627

Tekin lán, nettó

-2.648

11.073

-13.721

.

401

Innlend lán

3.875

4.431

-556

.

6.859

Erlend lán

-6.523

6.642

-13.165

.

-6.458

Breyting á handbæru fé

176

-888

1.067

.

-225

Hlutfall af vergri landsframleiðslu, %

Tekjur

25,7

26,4

.

.

25,0

Þar af skatttekjur

23,8

24,7

.

.

23,3

Gjöld

25,5

28,2

.

.

24,8

Tekjujöfnuður af almennri starfsemi

0,1

-1,8

.

.

0,2

Hrein lánsfjárþörf

-0,5

2,5

.

.

0,1

Almennar tekjur ríkissjóðs námu alls 135,3 milljörðum króna á árinu 1997 eða um 25,7% af landsframleiðslu ársins. Frá árinu á undan hækkuðu þær um 7,0 milljarða króna eða um 5,5%. Tekjurnar skiptust þannig að beinir skattar námu 22,0%, óbeinir skattar 70,7%, fjármunatekjur 6,1% og aðrar tekjur 1,1%. Af beinum sköttum er tekjuskattur veigamestur eða 18,5% af heildartekjum ríkissjóðs. Virðisaukaskattur var sem fyrr helsti tekjustofn ríkissjóðs eða 36,9% af heildartekjunum, en innflutnings- og vörugjöld námu 14,6% og tryggingagjöld 10,9%.

Gjöld ríkissjóðs námu alls 134,6 milljörðum króna á árinu 1997 eða um 25,5% af landsframleiðslu ársins samanborið við 28,2% árið 1996. Gjöld ríkissjóðs lækkuðu um 2,4 milljarða króna eða um 1,7% á milli ára. Af einstökum liðum má nefna lækkun á framlögum til héraðs- og grunnskóla um 5,1 milljarð króna vegna tilfærslu á rekstri þeirra til sveitarfélaga 1. ágúst 1996 og hækkun á fjárveitingum til sjúkrahúsa og sjúkrastofnana um 2,2 milljarða króna. Þá lækkuðu framlög til vegamála um 1,1 milljarð króna á milli ára. Skýrist sú lækkun af því að á árinu 1996 voru gjaldfærð kaup á Vestmannaeyjaferjunni Herjólfi fyrir 1,4 milljarða króna en á árinu 1997 var gjaldfærð yfirtaka á lánum Breiðafjarðarferjunnar Baldurs að fjárhæð rúmir 0,3 milljarðar króna. Loks kemur fram lækkun framlaga á milli ára vegna 1,7 milljarða króna yfirtöku ríkissjóðs á lífeyrisskuldbindingum Pósts og síma á árinu 1996.

Árið 1997 námu rekstrar- og viðhaldsgjöld um 40,2% af heildargjöldum ríkissjóðs, lífeyrisskuldbindingar 3,1%, fjármagnskostnaður 11,2%, stofnkostnaður 4,8% og tilfærslur 40,8%. Af einstökum útgjaldaflokkum voru tryggingamál fjárfrekust eða um 22,8% af heildinni, heilbrigðismál 17,9% og mennta- og menningarmál 11,2%. Útgjöld til þessara málaflokka að viðbættum vaxtagjöldum af lánum námu 62,9% af heildargjöldum ríkissjóðs á árinu 1997, en árið á undan námu þau 63,2%.

Yfirlitið hér að framan sýnir einnig greiðsluuppgjör ársins 1997. Þar kemur fram að tekjuafgangur af almennri starfsemi ríkissjóðs lækkar úr 1,2 milljörðum króna í greiðsluuppgjöri í 0,7 milljarða króna í reikningi eða um rúma 0,5 milljarða króna. Í stuttu máli skýrast þessi frávik af því að við lokauppgjör þarf ávallt að taka tillit til ýmissa þátta sem hafa ekki greiðsluhreyfingar í för með sér en fela í sér skuldbindingar eða kröfur fyrir ríkissjóð. Stærstu liðir af þessu tagi í uppgjöri ársins 1997 eru lífeyrisskuldbindingar ársins umfram greiðslur til lífeyrissjóða um 3,5 milljarða króna, niðurfærsla hlutafjár í Sementsverksmiðjunni hf. um tæpa 0,6 milljarða króna, yfirtaka á áhvílandi lánum ferjuskipsins Baldurs um rösklega 0,3 milljarða króna. Hins vegar reyndust vaxtagreiðslur ársins meiri en vaxtagjöldin eða sem nam 1,2 milljörðum króna.

Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs lækkaði um 14,8 milljarða króna á árinu 1997 og skilaði afgangi sem nam 2,8 milljörðum króna. Lánsfjárafkoma ríkissjóðs batnaði því meira en tekjuafkoman á milli ára en hún reyndist 9,4 milljörðum króna hagstæðari árið 1997 en árið á undan. Sem hlutfall af landsframleiðslu nam lánsfjárþörfin 2,5% árið 1996 en afgangurinn nam 0,5% árið 1997. Ríkissjóður greiddi niður skuldir sínar í heild um rúma 2,6 milljarða króna á árinu 1997. Á innlendum fjármagnsmarkaði voru lántökur umfram afborganir að fjárhæð 3,9 milljarðar króna, hins vegar voru erlendar skuldir greiddar niður um 6,5 milljarða króna.

Eftirfarandi yfirlit gefur vísbendingu um umsvif ríkissjóðs á fjármagnsmarkaði á árinu 1997.

Staða

Staða í ársbyrjun

Ný lán umfram

Endurmat í árslok

Í m.kr.

1997 afborganir ársins

1997

Skuldaviðurkenningar

Spariskírteini

60.320

6.609

2.041

68.970

Ríkisvíxlar

15.810

-3.514

-

12.296

Ríkisbréf

8.367

2.891

-

11.258

Önnur innlend lán

8.963

-2.112

109

6.960

Erlend lán samtals

132.218

-6.523

934

126.628

Tekin lán samtals

225.677

-2.648

3.084

226.112

Áfallnir ógjaldfallnir vextir af spariskírteinum.

13.569

1.885

-

15.454

Skuldaviðurkenningar samtals

239.246

-763

3.084

241.566

Lánveitingar

Veitt löng lán

63.661

171

1.446

65.278

Veitt stutt lán

28

127

-

155

Skammtímakröfur umfram -skuldir

7.332

-3.456

-

3.876

Lánveitingar samtals

71.021

-3.158

1.446

69.309

Skuldaviðurkenningar umfram lánveitingar

168.225

2.395

1.638

172.257

Hlutfall af vergri landsframleiðslu, %

Skuldaviðurkenningar samtals

49,3

-0,1

.

45,8

Þar af erlendar skuldir

27,3

-1,2

.

24,0

Lánveitingar samtals

14,6

-0,6

.

13,1

Skuldaviðurkenningar umfram lánveitingar

34,7

0,5

.

32,7

Umsvif ríkissjóðs á innlenda fjármagnsmarkaðnum voru þó töluvert meiri en þessar tölur gefa til kynna einkum á skammtíma fjármagnsmarkaði. Sala á ríkisvíxlum nam alls 65,1 milljarði króna á árinu 1997 og endurgreiðsla þeirra 68,6 milljörðum króna. Tekin erlend veltilán ríkissjóðs námu alls 88,2 milljörðum króna og afborganir 93,6 milljörðum króna á árinu 1997. Endurmat erlendra veltilána nam 1,4 milljörðum króna og lækkaði skuldastaða þeirra um rúma 3,9 milljarða króna frá ársbyrjun til ársloka 1997.

Skuldaviðurkenningar ríkissjóðs í árslok 1997 voru 242 milljarðar króna, en að frádregnum lánveitingum námu þær 172 milljörðum króna. Í hlutfalli við landsframleiðslu ársins námu skuldir ríkissjóðs 45,8% í árslok 1997 samanborið við 49,3% árið 1996. Skuldir ríkissjóðs umfram lánveitingar námu hins vegar 32,7% af landsframleiðslu árið 1997 en voru 34,7% árið á undan.

Samsetning langtímaskulda A-hluta ríkissjóðs eftir gjaldmiðlum breyttist markvert á árinu 1997 að því leyti að vægi innlendra skulda jókst töluvert eða úr 36,8% árið 1996 í 40,7% árið 1997. Að sama skapi lækkaði vægi erlendra lána í langtímaskuld ríkissjóðs úr 63,2% í 59,3% en tiltölulega lítil breyting varð á vægi einstakra mynta innan erlendu skuldarinnar.

Eignaskrá ríkisins yfir varanlega rekstrarfjármuni

Samkvæmt lögum nr. 52/1966, um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, ber ríkisstofnunum að halda skrá yfir óeignfærða fjármunamyndun sína. Þessari lagaskyldu hefur ekki verið sinnt sem skyldi, en til er fasteignaskrá ríkissjóðs sem hefur að geyma upplýsingar um fasteignir A- og B-hluta aðila. Heilsteypt skrá yfir eignir ríkisins er ekki tiltæk. Því var ákveðið í tengslum við ný lög um fjárreiður ríkisins að leggja áherslu á gerð eignaskrár yfir varanlega rekstrarfjármuni ríkisins. Í því skyni fjárfesti fjármálaráðuneyti í hugbúnaði til eignaskráningar og var hann sendur öllum stofnunum ríkisins ásamt leiðbeiningum um hvernig þær ættu að haga verkefninu.

Undanfarin ár hefur Ríkisendurskoðun gagnrýnt ríkisstofnanir fyrir að hafa ekki komið sér upp eignaskrá. Í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar á ríkisreikningi fyrir árið 1996 er skýrt frá könnun stofnunarinnar á atriðum sem helst þótti áfátt varðandi bókhald og fjárvörslu hjá 73 ríkisstofnunum á árinu 1996. Þar kemur fram að helsti veikleikinn var að eignaskráning væri ófullnægjandi eða í 71% tilfella.

Með bréfi dagsettu 25. nóvember 1996 fól fjármálaráðuneyti Ríkisbókhaldi að sjá um eignaskrá yfir varanlega rekstrarfjármuni ríkisstofnana. Í framhaldi af því hefur verið lagt hart að þessum aðilum að vinna þessar skrár og hefur orðið allvel ágengt í þeim efnum. Ljóst er að í mörgum tilvikum er um mjög umfangsmikið starf að ræða og er það að sjálfsögðu erfiðast í upphafi á meðan verið er að móta vinnureglur á hverjum stað. Eftir það ætti þessum aðilum að vera tiltölulega auðsótt að viðhalda skránni á ári hverju.

Eignaskráin skiptist í tvennt. Annars vegar er skrá þar sem fram koma eignir með endurstofnverð 100.000 kr. eða hærri fjárhæð, og er þá tilgreint magn og verðmæti. Hins vegar er skrá með minni háttar eignum og eru þá aðeins tilgreindar magntölur. Sú skrá sem almennt verður lögð áhersla á í ríkisreikningi er yfir verðmeiri eignir en vænta má að það taki nokkur ár að koma upp heildstæðri skrá sem nær til allra ríkisstofnana.

Um miðjan júní 1998 höfðu 242 ráðuneyti og ríkisstofnanir af 310 lokið gerð eignaskrár miðað við stöðuna í árslok 1997. Eftir standa þá 68 stofnanir eða 22%, þar af eru fjölmargar heilsugæslustöðvar og sjúkrahús, svo sem ríkisspítalar. Er nú unnið að gerð eignaskrár hjá flestum þessara aðila. Hins vegar er ljóst að þær skrár sem skilað hefur verið eru mjög misjafnar að gæðum og töluvert verkefni er óunnið við samræmingu þeirra.

Hér á eftir eru sýndar helstu niðurstöður úr fyrirliggjandi skrám. Ljóst er að enn skortir mikið á að um fullnægjandi upplýsingar sé að ræða enda taka þær aðeins til varanlegra rekstrarfjármuna hjá 242 A-hluta aðilum af 310. Af þeim 68 stofnunum sem ekki hafa skilað skrá til Ríkisbókhalds eru nokkrar stórar stofnanir eins og fram hefur komið. Samanteknar tölur úr þessum skrám geta því aðeins gefið vísbendingu um eignir ríkisins í varanlegum rekstrarfjármunum. Með þessum fyrirvara er eftirfarandi yfirlit birt (allar fjárhæðir í m.kr.):

Kaup

Bókfært verð

Fjöldi ársins í árslok

Einmenningstölvur

3.633

147

373

Prentarar

376

8

28

Annar tölvubúnaður

1.017

72

199

Ljósritunarvélar

337

18

69

Húsgögn og ýmis búnaður

.

201

698

Lækningatæki

251

22

55

Röntgentæki

76

6

52

Mælitæki

580

18

127

Rannsóknatæki

843

28

111

Fólksbifreiðar

178

34

187

Jeppabifreiðar

66

19

118

Sendibifreiðar

104

7

175

Vörubifreiðar

42

-

118

Gröfur

35

4

31

Vegheflar

38

-

79

Aðrar vinnuvélar

831

30

432

Skip

7

732

2.330

Flugvélar

3

-

255

Listaverk

27

0

39

Eignir samtals

.

1.346

5.474

Rétt er að hafa sérstakan fyrirvara varðandi skip og flugvélar í yfirlitinu að því leyti að þar eru ekki inni varðskip Landhelgisgæslunnar og eldri flugvélar hennar.

Þess er vænst að á næstu árum megi byggja upp heildstæða eignaskrá fyrir ríkissjóð. Mikilvæg sérstaða í reikningshaldi ríkisins samanborið við reikningsskil fyrirtækja er að fjárfesting ríkisins er færð jafnóðum til gjalda og þannig afskrifuð til fulls. Efnahagsreikningur ríkissjóðs lýsir því ekki eignum í fastafjármunum eða rekstrarfjármunum. Með gerð heildstæðrar eignaskrár má nálgast heildarvirði þeirra og gæti verið til þess fallin að mynda grunn til afskriftar efnislegra fjármuna hjá einstökum ríkisstofnunum. Þannig gæti fengist betri grundvöllur til að bera saman rekstrarkostnað ríkisstofnana og einkafyrirtækja.