Meðferð opinberra mála Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 197

219. Frumvarp til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19 26. mars 1991.

(Lagt fyrir Alþingi á 117. löggjafarþingi 1993.)

1. gr.

1. mgr. 5. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Einn dómari skipar dóm í hverju máli. Nú neitar ákærði sök og dómari telur sýnt að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og getur hann þá með samþykki forstöðumanns dómstólsins kvatt til tvo aðra héraðsdómara til setu í dómi.

2. gr.

Í 2. mgr. 44. gr. laganna fellur niður orðið „ríkissaksóknari“, en í stað þess kemur: Hæstiréttur.

3. gr.

Í 3. mgr. 126. gr. laganna breytist tilvísun til 1. mgr. 153. gr. laganna í 2. mgr. 151. gr.

4. gr.

3. og 4. mgr. 133. gr. laganna verða svohljóðandi:

3. Ákærði skal kvaddur til að vera viðstaddur uppsögu héraðsdóms sé þess kostur. Sæki hann þing telst dómur þá birtur fyrir honum, en annars lætur ákærandi birta dóm skv. 20. gr.

4. Endurrit af dómi skal að öðru jöfnu vera til reiðu við dómsuppsögu, en að öðrum kosti ekki síðar en viku eftir þann tíma.

5. gr.

1. mgr. 135. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Í dómi skal greina dómstól og nafn dómara eða nöfn ef fleiri eru en einn, stað og stund dómsuppkvaðningar, nafn, kennitölu eða fæðingardag og heimili ákærða, sakarefni, lýsingu málsatvika í aðalatriðum og röksemdir dómara um niðurstöðu og viðurlög. Í röksemdum dómara skal koma skýrlega fram hvað hann telji sannað í máli og með hverjum hætti. Niðurstöður skulu loks dregnar saman í dómsorð.

6. gr.

140. gr. laganna fellur niður.

7. gr.

147. gr. laganna verður svohljóðandi:

Samkvæmt ákvæðum þessa kafla má áfrýja til Hæstaréttar héraðsdómi í opinberu máli í því skyni að fá:

endurskoðun á ákvörðun viðurlaga, endurskoðun á niðurstöðum sem eru byggðar á skýringu eða beitingu réttarreglna, endurskoðun á niðurstöðum sem eru byggðar á mati á sönnunargildi annarra gagna en munnlegs framburðar fyrir héraðsdómi, ómerkingu á héraðsdómi og heimvísun máls, frávísun máls frá héraðsdómi.

8. gr.

148. gr. laganna verður svohljóðandi:

Ríkissaksóknari getur áfrýjað héraðsdómi ef hann telur ákærða ranglega sýknaðan eða refsingu eða önnur viðurlög að mun of væg, sbr. þó 150. gr. Honum er einnig heimilt að áfrýja dómi ákærða til hagsbóta.

9. gr.

149. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Ákærði, sem hefur verið sakfelldur í héraði, getur áfrýjað héraðsdómi, sbr. þó 150. gr.

2. Lögráðamaður kemur í stað ákærða um ákvarðanir um áfrýjun ef ákærði er ósjálfráða.

3. Nú er ákærði látinn og getur þá maki hans, foreldri, systkin, barn eða sá sem tengist honum þannig vegna ættleiðingar áfrýjað dómi fyrir hans hönd.

10. gr.

150. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Nú hefur ákærði ekki sótt þing í héraði og mál verið dæmt að honum fjarstöddum skv. 1. mgr. 126. gr. og verður þá dómi aðeins áfrýjað um lagaatriði eða viðurlög og að fengnu leyfi Hæstaréttar.

2. Áfellisdómi verður aðeins áfrýjað með leyfi Hæstaréttar ef ákærða er þar hvorki ákveðin frelsissvipting né sekt eða eignaupptaka sem er hærri en áfrýjunarfjárhæð í einkamálum.

3. Beiðni um leyfi til áfrýjunar skv. 1. eða 2. mgr. skal vera skrifleg og ítarlega rökstudd og berast Hæstarétti innan áfrýjunarfrests. Leiti ákærði eftir áfrýjunarleyfi skal beiðni um það beint til ríkissaksóknara ásamt tilkynningu skv. 2. mgr. 151. gr. Afhending beiðni um leyfi til áfrýjunar rýfur áfrýjunarfrest. Hæstiréttur skal gefa gagnaðila kost á að tjá sig um beiðni innan tiltekins frests. Áfrýjunarleyfi verður ekki veitt nema sérstakar ástæður mæli með því.

11. gr.

151. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Ef ákærði er staddur við uppkvaðningu héraðsdóms skal dómari kynna honum rétt hans til áfrýjunar og frest til að lýsa henni yfir. Að öðrum kosti annast þetta sá sem birtir ákærða dóm. Skal getið að þess hafi verið gætt í bókun í þingbók eða birtingarvottorði.

2. Ákærði skal lýsa yfir áfrýjun dóms innan fjögurra vikna frá birtingu hans í bréflegri tilkynningu til ríkissaksóknara. Í tilkynningunni skal tekið nákvæmlega fram í hverju skyni sé áfrýjað, þar á meðal varðandi kröfur skv. XX. kafla ef því er að skipta. Ríkissaksóknara og öðrum ákærendum er skylt að veita ákærða leiðbeiningar um gerð tilkynningar ef eftir því er leitað.

3. Berist ríkissaksóknara ekki tilkynning ákærða um áfrýjun innan frests skv. 2. mgr. skal líta svo á að ákærði vilji hlíta héraðsdómi.

12. gr.

152. gr. laganna verður svohljóðandi:

Nú hyggst ríkissaksóknari áfrýja héraðsdómi og skal þá áfrýjunarstefna gefin út innan átta vikna frá uppkvaðningu hans. Ef ákærði áfrýjar dómi getur ríkissaksóknari áfrýjað honum af hálfu ákæruvalds þótt sá frestur sé liðinn.

13. gr.

153. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Ríkissaksóknari skal vera sóknaraðili máls fyrir Hæstarétti, hvort sem hann hefur sjálfur áfrýjað dómi eða ákærði.

2. Nú er áfrýjun dóms ráðin og gefur þá ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu þar sem skal greina:

heiti og númer sem málið bar fyrir héraðsdómi, fyrir hverjum héraðsdómstóli var leyst úr málinu og hvenær dómur var kveðinn upp í því, nafn ákærða, kennitölu eða fæðingardag og heimili, svo og hver komi fram fyrir hans hönd við áfrýjun skv. 2. eða 3. mgr. 149. gr. ef því er að skipta, hvort áfrýjað sé af hálfu annars málsaðila eða beggja og nákvæmlega í hverju skyni það sé gert, þar á meðal hvort máli sé áfrýjað varðandi kröfu skv. XX. kafla, hafi hún verið dæmd að efni til í héraðsdómi, að ákærða sé stefnt til Hæstaréttar og málið verði tekið þar fyrir svo fljótt sem verða má án frekara fyrirkalls.

3. Ríkissaksóknari lætur birta áfrýjunarstefnu fyrir ákærða og skal honum þá um leið gefinn kostur á að bera fram ósk um verjanda. Að því búnu sendir ríkissaksóknari Hæstarétti stefnuna með sönnun fyrir birtingu hennar ásamt endurriti héraðsdóms og skipar Hæstiréttur ákærða verjanda nema hann óski eftir að flytja mál sitt sjálfur, enda sé hann hæfur til þess að mati dómsins.

14. gr.

154. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Þegar áfrýjun er ráðin skal héraðsdómstóllinn, þar sem var leyst úr máli, verða við beiðni ríkissaksóknara um að afhenda honum dómsgerðir.

2. Þegar ríkissaksóknara hafa borist gögn skv. 1. mgr. og verjandi hefur verið skipaður skal ríkissaksóknari að höfðu samráði við verjanda búa til málsgögn, en til þeirra teljast samrit af þeim málsskjölum og endurritum sem aðilarnir telja þörf á við úrlausn máls eins og áfrýjun er háttað. Hæstarétti skulu síðan afhent málsgögn í þeim fjölda eintaka sem hann telur þörf á, svo og dómsgerðir.

3. Hæstiréttur setur nánari reglur um frágang málsgagna og dómsgerða.

15. gr.

155. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Þegar málsgögn hafa verið afhent skal hæstaréttarritari veita þeim aðila máls, sem hefur hlutast til um áfrýjun, tiltekinn frest til að skila skriflegri greinargerð og gögnum sem hann kann enn að telja vanta og hann hyggst byggja mál sitt á fyrir Hæstarétti. Þegar greinargerð og gögn hafa borist veitir hæstaréttarritari gagnaðila frest til að skila greinargerð og gögnum af sinni hálfu. Hvor aðilinn um sig skal senda hinum aðilanum afrit af greinargerð og gögnum sínum um leið og hann afhendir þau Hæstarétti.

2. Í greinargerð málsaðila skal koma fram:

hvers hann krefjist fyrir Hæstarétti, hvort hann felli sig við lýsingu málsatvika í héraðsdómi og röksemdir fyrir niðurstöðu, en ef svo er ekki skal getið á stuttan og gagnorðan hátt í hverjum atriðum hann sé ósammála og hvernig hann rökstyðji í meginatriðum kröfur um breytingu á niðurstöðum héraðsdóms, athugasemdir við málatilbúnað gagnaðila ef þeirra er þörf, hvort hann hyggist enn leggja ný gögn fram fyrir Hæstarétti á síðari stigum og hver þau séu þá í meginatriðum.

3. Málsaðilum er heimilt að leggja frekari gögn fyrir Hæstarétt, en þau skulu þá afhent hæstaréttarritara og kynnt gagnaðila ekki síðar en einni viku fyrir flutning máls. Frá þessu getur Hæstiréttur vikið ef sérstaklega stendur á, enda séu aðilar á það sáttir að ný gögn komi fram með skemmri fyrirvara. Ríkissaksóknara er þó jafnan heimilt að leggja fram nýtt sakavottorð ákærða við upphaf málflutnings.

16. gr.

156. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Hæstiréttur getur kveðið upp dóm um frávísun máls frá Hæstarétti vegna galla á málatilbúnaði þar fyrir dómi án þess að málflutningur fari áður fram. Á sama hátt getur Hæstiréttur ómerkt héraðsdóm ef verulegir gallar hafa verið á meðferð máls í héraði og vísað því frá héraðsdómi ef undirbúningi undir málshöfðun hefur verið áfátt í meginatriðum.

2. Nú er málatilbúnaði áfátt, án þess að nauðsynlegt þyki þó að vísa máli frá eða ómerkja héraðsdóm, og getur þá Hæstiréttur lagt fyrir aðila að afla gagna um tiltekin atriði eða grípa til annarra aðgerða til að ráða bót þar á.

3. Áður en málflutningur fer fram getur Hæstiréttur tekið mál fyrir á dómþingi eftir þörfum til að ráða til lykta atriðum varðandi rekstur þess. Skulu aðilar kvaddir fyrir dóm með hæfilegum fyrirvara í þessu skyni.

17. gr.

157. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Mál skal að jafnaði flutt munnlega fyrir Hæstarétti. Hæstiréttur getur þó ákveðið að mál verði skriflega flutt ef sérstakar ástæður mæla með því. Hæstiréttur getur einnig ákveðið að mál verði dómtekið án sérstaks málflutnings ef samhljóða óskir koma fram um það frá aðilum eða dómi er aðeins áfrýjað um ákvörðun viðurlaga.

2. Nú er ákveðinn munnlegur flutningur í máli og skal þá hvor aðili um sig tilkynna Hæstarétti að fram komnum greinargerðum þeirra beggja hve langan tíma þeir áætli hvor fyrir sitt leyti að þurfi til að flytja málflutningsræður. Hæstiréttur ákveður hvenær munnlegur málflutningur fer fram og tilkynnir það aðilum með hæfilegum fyrirvara. Um leið skal aðilum tilkynnt hve langan tíma þeir fái til að flytja málflutningsræður ef ekki er fallist á óskir þeirra í þeim efnum. Hæstiréttur getur við sama tækifæri beint til aðilanna að þeir afhendi hvor um sig með tilteknum fyrirvara stutt yfirlit um atvik máls í tímaröð, helstu röksemdir sínar og tilvísanir í fræðirit og dóma sem þeir hyggjast styðjast við í málflutningi.

3. Hæstiréttur getur ákveðið að munnleg sönnunarfærsla fari þar fram í þeim mæli sem hann telur þörf, enda þyki honum í ljósi atvika ástæða til að ætla að sú sönnunarfærsla geti haft áhrif á úrslit máls.

18. gr.

158. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Áður en munnlegur málflutningur hefst á dómþingi skal gerð grein fyrir dómsorði héraðsdóms og áfrýjunarstefnu að því leyti sem forseti telur þess þörf til skýringar á málflutningi. Verður svo flutt frumræða af hálfu ákæruvalds og síðan af hálfu ákærða nema forseti hafi ákveðið aðra röð og aðilum verið tilkynnt það í boðun til málflutnings. Eftir frumræður eiga aðilar kost á að færa fram stutt andsvör í sömu röð. Flytji verjandi málið af hálfu ákærða getur forseti heimilað ákærða sjálfum að koma að stuttum athugasemdum að loknum andsvörum verjanda.

2. Í málflutningi skal gera grein fyrir þeim atriðum í niðurstöðum héraðsdóms sem er leitað breytinga á, kröfum í þeim efnum og röksemdum fyrir þeim. Skal forðast málalengingar og málflutningi beint að þessum atriðum einum ásamt nauðsynlegri frásögn af öðru sem þarf samhengis vegna.

3. Forseti stýrir þinghaldi. Hann getur krafist að málflytjandi haldi sér við efnið og láti vera að fjalla um þá þætti máls sem eru ekki til endurskoðunar eða ástæðulaust er af öðrum sökum að gera frekari grein fyrir. Forseti getur stöðvað málflutning ef ræður verða langar úr hófi fram eða sett honum tímatakmörk og við þau bundið enda á málflutning.

4. Að loknum málflutningi tekur Hæstiréttur málið til dóms.

19. gr.

159. gr. laganna verður svohljóðandi:

1. Refsing og önnur viðurlög á hendur ákærða verða ekki þyngd með dómi Hæstaréttar nema dómi hafi verið áfrýjað í því skyni af hálfu ákæruvalds.

2. Nú hefur dómi verið áfrýjað af hálfu ákæruvalds en ekki af hálfu ákærða og getur þá Hæstiréttur allt að einu breytt dómi ákærða til hagsbóta.

3. Við áfrýjun til endurskoðunar á dómi að efni til breytir Hæstiréttur ekki viðurlögum samkvæmt honum nema þau séu utan marka viðkomandi refsilagaákvæða eða í verulegu ósamræmi við brot ákærða.

4. Hæstiréttur getur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu þar fyrir dómi.

5. Nú telur Hæstiréttur líkur fyrir að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls og vitni eða ákærði sem eiga í hlut hafa ekki gefið munnlega skýrslu fyrir Hæstarétti og getur þá Hæstiréttur fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný.

20. gr.

163. gr. laganna verður svohljóðandi:

Eftir því sem átt getur við fer að öðru leyti um meðferð og úrlausn opinberra mála fyrir Hæstarétti eftir fyrirmælum laga um meðferð einkamála, svo og ákvæðum þessara laga um meðferð máls í héraði.

21. gr.

Í 2. mgr. 187. gr. laganna breytist tilvísun til 1. mgr. 159. gr. í 2. mgr. 156. gr.

22. gr.

1. Nú hefur ákærði lýst yfir ákvörðun sinni um áfrýjun dóms áður en þessi lög öðlast gildi og fer þá um heimild hans til áfrýjunar eftir reglum eldri laga. Það sama á við um áfrýjun af hálfu ákæruvaldsins ef ríkissaksóknari hefur gefið út áfrýjunarstefnu í máli fyrir gildistöku þessara laga.

2. Reglum þessara laga verður beitt eftir því sem getur átt við um meðferð máls fyrir Hæstarétti þótt dómi hafi verið áfrýjað fyrir gildistöku þeirra.

23. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1994.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Þetta frumvarp er samið að tilhlutan dómsmálaráðherra og á vegum réttarfarsnefndar og er það liður í heildarendurskoðun á reglum í réttarfarslögum um áfrýjun héraðsdóma til Hæstaréttar og meðferð áfrýjunarmála þar fyrir dómi. Í þessu frumvarpi eru gerðar tillögur um reglur um áfrýjun dóma í opinberum málum og meðferð þeirra á æðra dómstigi og er ráðgert að reglurnar falli inn í lög um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, ef frumvarpið nær fram að ganga. Samhliða þessu hefur verið samið frumvarp til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og eru gerðar þar sambærilegar tillögur varðandi þau mál og hér eru. Að auki hefur verið samið sérstakt frumvarp þar sem eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973. Er þá gengið út frá að þessi þrjú frumvörp komi í einu lagi til nánari athugunar og eftir atvikum afgreiðslu enda byggjast tillögur í þeim á sameiginlegum grunni og hafa að markmiði að koma á nýrri heildarskipan varðandi áfrýjun dómsmála.

Endurskoðunin á reglum um áfrýjun og málsmeðferð fyrir Hæstarétti er framhald af vinnu við ný réttarfarslög sem tóku gildi 1. júlí 1992. Í henni var megináhersla lögð á endurskoðun reglna um skipan héraðsdómstóla og meðferð mála fyrir þeim, svo og heimildir til að kæra atriði varðandi rekstur mála fyrir héraðsdómi til Hæstaréttar og meðferð kærumála þar. Þegar nýja réttarfarslöggjöfin var í mótun var beðið um sinn með endanlegar tillögur um reglur um áfrýjun til Hæstaréttar og meðferð áfrýjunarmála, m.a. til að reynsla fengist af því hvort nýjar reglur um meðferð mála fyrir héraðsdómi mundu leiða til breytinga á álagi á æðra dómstiginu. Í lögum um meðferð opinberra mála voru þó gerðar ýmsar breytingar í þessum efnum frá eldri lögum um sama efni, nr. 74/1974. Þær sneru m.a. að reglum um tilgang áfrýjunar því með 147. gr. laga nr. 19/1991 voru settar heimildir til að áfrýja dómi eingöngu varðandi lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga, auk þess að sem fyrr var heimilað að áfrýja dómi í heild og tekur slík áfrýjun þá til sönnunarmats í dómi auk lagaatriða og ákvörðunar viðurlaga. Með lögunum var einnig gerð sú formbreyting að ákærða var beinlínis mæltur réttur til áfrýjunar en eftir eldri lögum áfrýjaði ákæruvaldið í orði kveðnu í öllum tilvikum, eftir atvikum að ósk ákærða. Þá voru einnig nýmæli í lögum nr. 19/1991 um takmarkanir á heimild til að áfrýja dómi í máli þar sem ákærði sótti ekki þing fyrir héraðsdómi. Reglum um meðferð mála fyrir Hæstarétti var á hinn bóginn lítið breytt frá eldri lögum. Á sviði einkamála voru heldur ekki gerðar teljandi breytingar á reglum um áfrýjun dóma með setningu laga nr. 91/1991. Í lögunum voru aðeins settar nýjar reglur um heimildir til áfrýjunar sem leiddu til nokkurra breytinga frá eldri lögum en að öðru leyti voru reglur um meðferð áfrýjaðra einkamála fyrir Hæstarétti látnar haldast lítt breyttar í lögum um Hæstarétt Íslands.

Með þessu frumvarpi eru lagðar til viðameiri breytingar á reglum um heimildir til áfrýjunar í opinberum málum en voru gerðar með XVIII. kafla laga nr. 19/1991. Um leið eru gerðar tillögur um nýjar reglur um meðferð áfrýjaðra opinberra mála fyrir Hæstarétti sem eru í ýmsum atriðum á annan veg en núgildandi reglur. Með þessum reglum er leitast við að einfalda nokkuð málsmeðferð og flýta henni, auk þess að reynt er eftir föngum að samræma meðferðina á þessu sviði og meðferð áfrýjaðra einkamála samkvæmt því frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 91/1991 sem var getið um hér áður.

Helstu efnisatriði frumvarpsins.

I.

Í XVIII. kafla laga nr. 19/1991 eru reglur um heimildir til áfrýjunar í opinberum málum og meðferð áfrýjunarmála fyrir Hæstarétti og miðar þetta frumvarp einkum að breytingum á ákvæðum þess kafla laganna. Einnig eru þó lagðar til breytingar á nokkrum öðrum greinum í lögunum sem tengjast tillögunum um nýjar reglur í XVIII. kafla þeirra, sbr. 1.–6. gr. og 21. gr. frumvarpsins, og er það gert til samræmingar við meginbreytingarnar.

Hér á undan var vikið að helstu breytingunum sem voru gerðar á reglum um áfrýjun við setningu laga nr. 19/1991. Þessar breytingar voru sem fyrr segir takmarkaðar og eru núgildandi reglur um þetta þannig að ýmsu leyti óbreyttar efnislega frá eldri lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974. Að stofni til eru gildandi reglur þó enn eldri því við þeim hefur lítið verið hreyft frá setningu fyrstu heildarlaganna um meðferð opinberra mála, nr. 27/1951, þótt þau hafi verið leyst af hólmi með lögum nr. 82/1961 og síðan lögum nr. 73/1973 og 74/1974.

Meðan þessar reglur um áfrýjun og málsmeðferð á æðra dómstigi hafa staðið með fremur litlum breytingum hafa orðið verulegar breytingar á öðrum atriðum sem tengjast þessu. Þannig hefur til dæmis orðið sú grundvallarbreyting á meðferð opinberra mála að núgildandi lög taka mið af þeirri skipan sem er yfirleitt kennd við ákæruréttarfar og hefur af þeim sökum verið aukið mjög hlutverk ákæruvaldsins við meðferð mála fyrir héraðsdómi og að sama skapi dregið úr því sem dómari hafði með höndum. Þessi breyting hefur að vísu ekki teljandi bein áhrif á meðferð máls fyrir æðra dómi en áherslubreytingar varðandi verksvið ákæruvaldsins hafa samt ekki áður verið teknar til skoðunar í tengslum við rekstur mála fyrir Hæstarétti. Reglur hafa einnig verið settar til að greiða fyrir meðferð mála í héraði, m.a. til að vega á móti fjölgun dómsmála sem hefur aukið álag á dómstólunum og leitt af sér hættu á seinagangi við rekstur mála. Þessu hefur ekki verið fylgt eftir með endurskoðun á reglum um málsmeðferðina fyrir Hæstarétti eða reglum um heimildir til málskots sem hafa takmarkað lítið sem ekkert réttinn til áfrýjunar þótt vissar breytingar hafi verið gerðar á því við setningu núgildandi laga. Síðast en ekki síst verður að hafa í huga að 22. maí 1987 fullgilti íslenska ríkið viðauka nr. 7 frá 22. nóvember 1984 við Evrópusamning um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá árinu 1950 en í 2. gr. þessa viðauka er kveðið á um tiltekin atriði varðandi heimildir sakfellds manns til að leita endurskoðunar á máli sínu fyrir æðra dómi. Gildandi reglur um þetta hafa ekki sætt athugun gagngert af tilliti til þessarar skuldbindingar ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu.

Hér í framhaldinu verður litið mun nánar til helstu breytinganna sem er stefnt að með frumvarpinu og gerð grein fyrir röksemdum sem búa þar að baki. Þannig verður hér næst í II. lið hugað að þeim breytingum sem eru lagðar til með frumvarpinu af tilliti til reglna í fyrrnefndum viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu. Að því gerðu verður í III. lið greint frá atriðum sem snúa að heimildum til áfrýjunar eftir ákvæðum frumvarpsins en þar verða þær að nokkru bornar saman við núgildandi reglur og verður einnig litið til upplýsinga um málafjölda fyrir Hæstarétti á þessu sviði. Í IV. lið verður loks gefið stutt yfirlit yfir helstu tillögurnar í frumvarpinu varðandi málsmeðferð sem er ætlað að leiða til breytinga frá gildandi reglum.

II.

Í fyrrnefndri 2. gr. viðauka nr. 7 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis segir eftirfarandi:

Sérhver sá sem dómstóll finnur sekan um afbrot skal hafa rétt til að láta æðri dóm fjalla á ný um sakfellinguna eða refsinguna. Um beitingu þessa réttar skal gilda löggjöf, þar á meðal um tilefni þess að beita megi.

Réttur þessi getur verið háður undantekningum þegar um er að ræða minni háttar brot eftir því sem fyrir er mælt í lögum eða þegar fjallað er um mál viðkomandi manns á frumstigi af æðsta dómi, eða hann var sakfelldur eftir áfrýjun á sýknudómi.

Þessi samningsviðauki tók fyrst gildi á árinu 1988 þegar nægilegur fjöldi aðildarríkja að Evrópuráðinu hafði fullgilt hann en sem fyrr segir lýsti íslenska ríkið yfir fullgildingu fyrir sitt leyti ári fyrr. Frá því viðaukinn tók gildi hefur lítið reynt á hann í úrlausnum stofnana Evrópuráðsins sem fjalla um kærur vegna brota á mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta breytir því þó ekki að óhætt er að draga vissar ályktanir um inntak þessa ákvæðis og hvernig haga verði íslenskri löggjöf ef samræmi á að vera milli hennar og þessarar skuldbindingar ríkisins að þjóðarétti. Þannig má í fyrsta lagi benda á að aðalreglan eftir 1. mgr. þessa ákvæðis er sú að tryggður skuli réttur sakfellds manns til að leita endurskoðunar á áfellisdómi á hendur sér. Gildir það jafnt um endurskoðun á sakfellingunni sem slíkri og viðurlögum þótt orðalagið í ákvæðinu kunni fljótt á litið að gefa til kynna að nægilegt sé að réttur sé tryggður til endurskoðunar á öðru hvoru atriðinu en ekki hvoru tveggja. Þessi aðalregla er þó háð mikilsverðri undantekningu því í 2. mgr. greinarinnar er aðildarríkjum að mannréttindasáttmálanum áskilið svigrúm til að útiloka að mál um minni háttar brot komi til endurskoðunar en þetta verður að ákveða með lögum. Í öðru lagi verður að vekja athygli á að í aðalreglunni í 1. mgr. greinarinnar segir það eitt að sakfelldur maður eigi að njóta réttar til að æðri dómur fjalli á ný um sakfellingu og viðurlög en ekki er áskilið að þessi umfjöllun þurfi að eiga sér stað með einhverjum nánar tilteknum hætti. Þvert á móti kemur fram í ákvæðinu að löggjöf skuli gilda um beitingu þessa réttar eða með öðrum orðum að aðferðin til endurskoðunar fyrir æðra dómi fari eftir lögum hvers aðildarríkis að sáttmálanum. Hefur m.a. verið gengið út frá að þessum áskilnaði um endurskoðun geti verið fullnægt með því að sakfelldum manni sé gefinn kostur á að leita eftir leyfi til að skjóta máli til æðra dóms og að við umsókn um slíkt leyfi verði tekið til athugunar hvort breyting kynni að vera gerð á dómi af lægra dómstigi. Í þriðja lagi verður loks að gefa því gaum að með viðauka nr. 7 voru fyrst tekin upp ákvæði í mannréttindasáttmála Evrópu sem vörðuðu beinlínis réttindi sakfellds manns til að fá mál sitt athugað fyrir æðra dómi. Upphafleg ákvæði samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, einkum í 6. gr. hans, beindust að því að tryggja að meðferð máls lyti ákveðnum lögmálum án tillits til endurskoðunar á úrlausn. Með nefndri 6. gr. var m.a. leitast við að tryggja að yfirleitt yrði ekki byggt við úrlausn sakamáls á vitnisburði eða munnlegri frásögn annarra en þeirra sem kæmu fyrir dóm af því tilefni. Þegar ákvæði 2. gr. viðauka nr. 7 hafa tekið gildi og tryggja með vissum takmörkunum rétt til að leita endurskoðunar á sakfellingu fyrir æðra dómi má telja ákveðin rök standa orðið til þess að við þá endurskoðun þurfi að virða regluna um að mat verði ekki lagt þar á sönnunargildi munnlegs framburðar sem hefur ekki verið gefinn fyrir æðra dómstóli. Þetta hefur þó ekki verið talið standa því í vegi að unnt sé að takmarka endurmat á sönnunargildi munnlegs framburðar á þann veg að það eigi sér ekki stað fyrir æðra dómi heldur verði þar byggt á niðurstöðunni sem hefur fengist um þetta á lægra dómstigi.

Í frumvarpinu gætir áhrifa af þeim atriðum sem hér hefur verið getið. Þannig má í fyrsta lagi benda á að líkt og í núgildandi lögum er gengið út frá þeirri aðalreglu í 7. gr. frumvarpsins að sakfelldur maður eigi að öðru jöfnu rétt á að leita endurskoðunar á sakfellingu og viðurlögum á hendur sér. Með 10. gr. frumvarpsins eru á hinn bóginn gerðar tillögur um nýmæli sem beinast að því að mál um minni háttar brot geti ekki sætt áfrýjun til Hæstaréttar nema með leyfi dómsins. Þetta eru nánar tiltekið mál þar sem ákærða hefur hvorki verið gert að sæta frelsissviptingu né sekt eða eignaupptöku sem fer fram úr áfrýjunarfjárhæð í einkamálum. Í öðru lagi miða reglurnar í frumvarpinu að því að þótt takmarkanir yrðu gerðar á rétti til áfrýjunar á dómi í minni háttar málum yrði endurskoðun æðra dóms engan veginn útilokuð því skv. 10. gr. þess gæti sakfelldur maður leitað leyfis Hæstaréttar til áfrýjunar þótt viðurlög á hendur honum séu innan þeirra marka sem er áður getið. Á þann hátt gæti endurskoðun á héraðsdómi einnig átt sér stað í minni háttar málum og þá í sambandi við ákvörðun Hæstaréttar um hvort leyfi yrði veitt til áfrýjunar en eftir atvikum yrði leyfið veitt ef breyting á niðurstöðu þætti ekki ósennileg eða málið varðaði mikilsverða hagsmuni. Í þriðja lagi er stefnt að því með frumvarpinu að komið verði í veg fyrir að beint mat verði lagt fyrir Hæstarétt á sönnunargildi munnlegs framburðar sem hefur aðeins verið gefinn fyrir héraðsdómi. Þetta má m.a. sjá af ákvæðum c-liðar 7. gr. frumvarpsins þar sem er ráðgert að dómi verði ekki áfrýjað til að fá endurskoðun á niðurstöðum í dómi um sönnunaratriði sem eru byggðar á mati á trúverðugleika munnlegs framburðar sem hefur aðeins verið gefinn fyrir héraðsdómi. Samkvæmt þessu mundi Hæstiréttur ekki endurmeta niðurstöðu héraðsdómara sem væri byggð á þessari forsendu nema því aðeins að munnleg skýrsla væri gefin fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 17. gr. frumvarpsins. Þetta er beinlínis áréttað í 4. mgr. 19. gr. frumvarpsins. Samhliða þessu eru lögð til þau nýmæli í 5. mgr. 19. gr. að ef Hæstiréttur telur líkindi fyrir að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar geti verið rangt svo einhverju skipti og viðkomandi hefur ekki gefið munnlega skýrslu fyrir Hæstarétti þá geti dómurinn ómerkt héraðsdóm og lagt fyrir að sönnunarfærslan verði endurtekin eftir þörfum í héraði og dómur gangi þar á ný. Til samans eiga þessar reglur að tryggja að Hæstiréttur endurmeti ekki trúverðugleika munnlegs framburðar nema í þeim undantekningartilvikum þegar munnleg skýrsla yrði gefin þar fyrir dómi heldur yrði að öðru jöfnu byggt á mati héraðsdómara í þessum efnum með þeim varnagla að Hæstiréttur gæti ómerkt úrlausn hans ef hún þætti ekki byggð á nægilega traustum grunni.

III.

Í núgildandi lögum eru ekki gerðar takmarkanir á heimildum ákæruvaldsins eða sakfellds manns til að áfrýja dómi í opinberu máli nema að því leyti að skv. 150. gr. þeirra er ekki unnt án leyfis Hæstaréttar að áfrýja dómi í máli þar sem ákærði hefur ekki sótt þing í héraði og því hefur verið lokið á grundvelli 126. gr. laganna. Er rétturinn til áfrýjunar þannig ekki takmarkaður af tilliti til brotsins sem mál varðar eða þyngdar viðurlaga samkvæmt héraðsdómi.

Í tengslum við gerð þessa frumvarps hefur farið fram könnun á dómum Hæstaréttar í áfrýjuðum opinberum málum á tímabilinu frá 1988 og fram á árið 1992 og náði þessi könnun til samtals 282 mála. Tegundir brotanna, sem þessi mál snerust um, reyndust vera eftirfarandi:

TAFLA REPRÓ

Í 179 af þessum málum var sök játað, eða í rúmlega 63% tilvika. Í 82 málum, eða rúmlega 29% tilvika, var sök neitað en í 21 máli var sök að nokkru játað og að nokkru neitað og voru það tæplega 8% málanna. Í nokkrum fjölda tilvika voru tveir eða fleiri saksóttir í einu og sama máli en samtals voru ákærðu í þessum málum 328 talsins. Af þeim höfðu 24 verið sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í héraðsdómi en viðurlög, sem ákærðu voru dæmd í héraði í hinum málunum, skiptust á eftirfarandi hátt:

TAFLA REPRÓ

Í þeim 58 tilvikum þar sem sektir voru dæmdar, ýmist einar sér eða með öðrum viðurlögum, var upphæð þeirra eftirfarandi í áfrýjuðum héraðsdómum:

TAFLA REPRÓ

Í almennum athugasemdum við frumvarp til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, sem er gengið út frá að verði flutt samhliða þessu frumvarpi kemur fram heildaryfirlit yfir mál sem hefur verið skotið til Hæstaréttar á árabilinu frá 1985 fram að þessu ári, og nær það bæði til einkamála og opinberra mála. Áfrýjunum í opinberum málum hefur ekki fjölgað neitt teljandi á þessu árabili í samanburði við aukningu á áfrýjunum í einkamálum en fjöldi opinberu málanna var eftirfarandi á tímabilinu:

TAFLA REPRÓ

Mismunurinn milli fjölda áfrýjaðra og dæmdra mála á fyrst og fremst rætur að rekja til þess að mál hafa verið felld niður í nokkrum mæli fyrir Hæstarétti með því að málsaðili hefur fallið frá áfrýjun.

Í athugasemdunum með frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 91/1991 er greint frá vandkvæðunum sem fjölgun mála fyrir Hæstarétti hefur leitt af sér. Eins og þar kemur fram hefur þessi fjölgun aðallega lengt þann tíma sem hefur tekið að ljúka áfrýjuðum einkamálum því að opinberu málin hafa að öðru jöfnu verið látin ganga fyrir í afgreiðslu. Málatíminn í opinberum málum hefur þannig ekki lengst að ráði á undanförnum árum en forgangur hefur haft sjálfgefnar afleiðingar til lengingar á afgreiðslutíma einkamála. Í þeim 282 opinberu málum, sem fyrrnefnd könnun á dómum tók til, reyndist afgreiðslutíminn frá útgáfu áfrýjunarstefnu þar til dómur gekk í Hæstarétti vera eftirfarandi:

TAFLA REPRÓ

Nokkur hluti af afgreiðslutíma fer hverju sinni í undirbúning máls fyrir málflutning fyrir Hæstarétti sem aðilar að því annast. Biðtíminn eftir dómi í máli er þannig ekki að öllu leyti háður afköstum dómsins en eftirfarandi er yfirlit þar sem kemur fram hve langur tími hefur liðið frá því málin hafa verið tilbúin til málflutnings og þar til þeim hefur verið lokið með dómi:

TAFLA REPRÓ

Eitt helsta markmiðið með endurskoðun á reglum um heimildir til áfrýjunar og meðferð áfrýjunarmála fyrir Hæstarétti hefur verið að leita leiða til að flýta afgreiðslu málanna. Meðal annars er stefnt að þessu með tillögum sem eiga að gera meðferðina skilvirkari og einfaldari. Einnig verður þó að leitast við að draga úr fjölda áfrýjana í tilvikum þar sem tilgangur með málskoti er lítill sem enginn og mikilvægi máls er takmarkað. Viðleitni til að draga úr áfrýjunum er að vísu ekki jafnknýjandi á sviði opinberra mála og í einkamálum en fjöldi opinberu málanna, sem kann að vera áfrýjað að ófyrirsynju, skiptir allt að einu máli í heildarmyndinni enda valda þau töfum á afgreiðslu annarra mála. Með frumvarpinu eru gerðar ýmsar tillögur sem er ætlað að stuðla að því að þessum markmiðum verði náð en af þeim er öðru fremur ástæða til að geta þriggja atriða.

Í fyrsta lagi er lagt til í 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins að áfrýjun í smærri málum verði háð leyfi Hæstaréttar. Í ákvæðinu eru þessi smærri mál nánar tiltekið skilgreind á þann hátt að það séu mál þar sem ákærði hefur verið sakfelldur í héraðsdómi og viðurlög á hendur honum eru hvorki frelsissvipting né sekt eða eignaupptaka sem fer fram úr svokallaðri áfrýjunarfjárhæð í einkamálum en í frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála er lagt til að sú fjárhæð verði 500.000 kr. Af tölulegu upplýsingunum hér að framan má ráða að fjöldi málanna, sem fellur undir þessa skilgreiningu, er ekki teljandi hátt hlutfall af heildinni því af þeim 328 mönnum, sem voru saksóttir í opinberum málum sem fyrrgreind könnun tók til, virðast 48, eða 14,63% þeirra, eingöngu hafa sætt viðurlögum sem falla innan þessara marka. Eins og áður sagði miða reglur frumvarpsins um þetta ekki að því að útiloka endurskoðun dóma í þessum tilvikum heldur að breytingum á hvernig hún fer fram. Þegar mat yrði lagt á umsókn um leyfi til áfrýjunar í málum af þessum toga yrði Hæstiréttur m.a. að líta til þess hvort mál varði mikilvæga hagsmuni þess sakfellda, hvort mál hafi víðtækara gildi sem fordæmi og hvort líkindi séu fyrir að héraðsdómi yrði breytt svo einhverju nemi við áfrýjun. Ef talið yrði að ekkert af þessu þrennu væri fyrir hendi í máli yrði að öðru jöfnu synjað um áfrýjunarleyfi en í þeirri afstöðu fælist um leið mat á því að héraðsdómur yrði staðfestur, a.m.k. í öllu verulegu, þótt mál hlyti ítarlegri athugun. Þessi leið til að endurskoða dóma í opinberum málum getur sem áður segir samrýmst reglum 2. gr. viðauka nr. 7 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Hún mundi ekki leiða af sér neina teljandi fækkun á heildarmálafjöldanum fyrir Hæstarétti en um fækkunina á þessum óþarfa málskotum mundi þó muna til að flýta afgreiðslu mikilvægari mála.

Í öðru lagi verður að vekja athygli á því að í 7. gr. frumvarpsins eru lagðar til ítarlegri reglur en gilda nú um það, í hverjum tilgangi dómi í opinberu máli verði áfrýjað en með 11., 13. og 15. gr. þess er síðan stefnt að því að þessi tilgangur komi skýrlega fram við áfrýjun. Í núgildandi 147. gr. laganna er gert ráð fyrir að áfrýjun geti átt sér þrenns konar markmið eða í fyrsta lagi að dómur verði endurskoðaður af tilliti til lagaatriða, í öðru lagi af tilliti til viðurlaga og í þriðja lagi af tilliti til sönnunaratriða en einnig getur tvennt af þessu eða þetta allt farið saman í máli. Með 7. gr. frumvarpsins er ekki stefnt að teljandi breytingu að þessu leyti. Á hinn bóginn leiða núgildandi reglur til þess að ef annað er ekki tekið fram við áfrýjun verður litið svo á að hún taki til málsins í heild og eigi sér þannig stað af tilliti til allra þessara þriggja atriða. Í framkvæmd hafa áfrýjanir ekki verið takmarkaðar eftir núgildandi 147. gr. í þeim mæli sem má telja eðlilegt. Þegar þetta er sagt er haft í huga að í rúmlega 63% tilvika er áfrýjað dómi þar sem ákærði hefur játað sök en áfrýjun getur þá tæplega haft annað markmið en að leita endurskoðunar á þeim viðurlögum sem hafa verið ákveðin í héraðsdómi. Meðferð máls fyrir Hæstarétti þar sem þarf aðeins að endurskoða viðurlög en ekki sönnunaratriði í máli er af augljósum ástæðum viðurhlutaminni og einfaldari en í öðrum tilvikum. Slíkum málum er unnt að flýta í nokkuð meira mæli en hefur yfirleitt verið gert til þessa en vandkvæðin við að koma því við í framkvæmd hafa aðallega stafað af því að þetta markmið málskots hefur ekki komið nógu skýrt fram við áfrýjun. Með áðurnefndum 11., 13. og 15. gr. frumvarpsins yrði ráðin bót á því.

Í þriðja lagi má ráða af tölulegu upplýsingunum hér á undan um afgreiðslutíma mála fyrir Hæstarétti að nokkur hluti af honum fer í undirbúning máls undir flutning. Unnt er að stytta þennan undirbúningstíma nokkuð með því að einfalda frágang máls í hendur Hæstaréttar og þá einkum skjala í því. Í 14. gr. frumvarpsins eru gerðar tillögur sem hafa þetta markmið.

IV.

Eins og áður kom fram eru gerðar ýmsar tillögur í frumvarpinu um breytingar á áfrýjunarmeðferð opinberra mála fyrir Hæstarétti. Við gerð þessara tillagna hefur verið leitast við að gæta samræmis eins og frekast er kostur milli þeirra og reglna sem eru lagðar til um meðferð áfrýjaðra einkamála í frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 91/1991.

Helstu breytingar, sem er stefnt hér að varðandi meðferð opinberra mála fyrir Hæstarétti, eru eftirfarandi:

Eins og var getið í niðurlagi III. liðar í þessum almennu athugasemdum er ráðgert með 7., 10. og 13. gr. frumvarpsins að áfrýjandi verði að taka skýrlega fram í hverju skyni hann áfrýi dómi í opinberu máli til Hæstaréttar. Með þessu er stefnt að hagræði við undirbúning og meðferð máls því tilgangur áfrýjunarinnar setur mark sitt m.a. á það hver atriði aðilarnir þurfa að rökstyðja sérstaklega í skriflegum málatilbúnaði fyrir Hæstarétti og munnlegum flutningi máls og hver gögn þarf að leggja þar fram. Sem dæmi um þetta má benda á hversu ólíkt umfangið er yfirleitt á rökstuðningi og gagnaöflun ef litið er annars vegar til máls þar sem dómi um óskilorðsbundið fangelsi er áfrýjað eingöngu til leita eftir skilorðsbindingu refsingarinnar og hins vegar til máls þar sem ákærði hefur neitað sök og deilt er um hvort hún sé sönnuð. Eftir núgildandi lögum er unnt að komast hjá því að afmarka tilgang áfrýjunar á þennan hátt en þetta getur kostað að tilgangurinn skýrist fyrst við munnlegan flutning máls af hálfu ákærða fyrir Hæstarétti og leitt er þá í ljós að við undirbúning málsins hafi verið tekið mið af atriðum sem þarf ekki að fjalla um fyrir æðra dómi.

Talsverðar breytingar eru lagðar til með 13. og 15. gr. frumvarpsins um hvernig mál verði undirbúið skriflega á fyrstu stigum við og eftir áfrýjun. Í núgildandi 155. gr. laganna er aðeins ráðgert að ríkissaksóknari gefi út mjög stuttorða áfrýjunarstefnu, hvort sem hann áfrýjar af hálfu ákæruvaldsins eða ákærði áfrýjar, og þar þurfi ekki að geta röksemda fyrir áfrýjun. Nánari skýringar á máli koma að öðru jöfnu fyrst fram við munnlegan flutning þess. Í 13. gr. frumvarpsins er á hinn bóginn lagt til að áfrýjunarstefna verði mun ítarlegri en nú er, en veigameiri er þó sú breyting skv. 15. gr. að miðað er við að strax eftir áfrýjun skili ríkissaksóknari og ákærði skriflegum greinargerðum fyrir Hæstarétti. Í greinargerðunum er ætlast til að viðhorf aðilanna til niðurstaðna héraðsdóms og röksemda fyrir þeim komi fram af nákvæmni og að rökstutt verði hvers vegna aðili telji að gera eigi breytingar þar á.

Í 14. gr. frumvarpsins eru tillögur um hvernig staðið verði að frágangi málsgagna fyrir Hæstarétti. Eftir núgildandi reglum er ætlast til að í tengslum við áfrýjun afli ríkissaksóknari dómsgerða í máli hjá héraðsdómstólnum þar sem var leyst úr því. Í dómsgerðum þarf að vera eintak af öllum gögnum sem voru lögð fram í héraði og endurrit af framburði málsaðila og vitna fyrir dómi hvort sem byggt verður á þeim gögnum fyrir Hæstarétti eða ekki. Í framkvæmd er mjög seinlegt að gera dómsgerðir í þessum búningi og tefur það oft talsvert fyrir rekstri máls í Hæstarétti. Samkvæmt núgildandi 156. gr. laganna á ríkissaksóknari síðan að búa til í samráði við verjanda ákærða svokallað ágrip dómsgerða til afnota við rekstur máls fyrir Hæstarétti. Eins og nafnið gefur til kynna er ætlast til að þar verði aðeins tekinn upp hluti af gögnunum úr dómsgerðum, en þetta eiga að vera þau gögn sem aðilarnir hyggjast nota fyrir Hæstarétti. Ágrip á síðan að afhenda Hæstarétti í nokkrum fjölda eintaka ásamt dómsgerðum. Framkvæmd hefur farið nokkuð úr böndum í þessum efnum því stundum virðist ágrip verða óþarflega umfangsmikið og jafnvel kemur fyrir að öll gögn úr héraði séu sett í það án tillits til notagildis við rekstur máls fyrir Hæstarétti. Þetta stafar þó oft af því að tilgangur áfrýjunar er ekki ljós við gerð ágrips eins og var minnst á hér áður, þannig að ýmis gögn í því reynast síðar óþörf. Í 14. gr. frumvarpsins eru lagðar til nokkrar breytingar frá þessari tilhögun. Þannig er ráðgert að ríkissaksóknari leiti að vísu eftir dómsgerðum frá héraðsdómi þegar dómi hefur verið áfrýjað en lagt er til í lokamálsgrein greinarinnar að Hæstiréttur setji nánari reglur um frágang þeirra. Er allt eins hægt að reikna með að slíkar reglur leiði til þess að hægt verði að ganga frá dómsgerðum með einfaldari hætti en nú er gert. Þá er lagt til í 14. gr. að ágrip verði ekki lengur gerð í núverandi mynd heldur búi ríkissaksóknari til svokölluð málsgögn í samráði við verjanda ákærða þar sem yrðu aðeins tekin upp málsskjöl og endurrit sem þeir telja þörf á eins og áfrýjun er háttað hverju sinni. Nánari reglur yrðu settar af Hæstarétti um frágang þessara málsgagna. Eftir þessu yrði væntanlega hægt að draga nokkuð og jafnvel mikið úr þeim fjölda gagna sem yrðu lögð fyrir Hæstarétt en þetta yrði til að flýta undirbúningi máls, gera það skýrara og aðgengilegra og draga úr kostnaði af rekstri þess.

Í 17. og 18. gr. frumvarpsins eru gerðar tillögur um nýjar reglur um flutning máls fyrir Hæstarétti en um þetta eru nú litlar sem engar reglur í lögunum og er þá ætlast til að reglum um flutning máls í héraði og flutning einkamála fyrir Hæstarétti verði beitt eftir því sem þær eiga við. Í 17. og 18. gr. er ráðgert að flutningur opinbers máls fari eftir sambærilegum reglum og mundu gilda um einkamál samkvæmt ákvæðum frumvarps til laga um breyting á lögum nr. 91/1991. Er stefnt að því að málflutningur verði markvissari en reyndin hefur stundum orðið í framkvæmd samkvæmt núgildandi reglum.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Í 5. gr. laganna, eins og hún stendur nú, kemur sú aðalregla fram í 1. mgr. að einn dómari skipi dóm í opinberu máli í héraði en í 2. mgr. eru gerðar undantekningar þar frá og heimilað að dómari kveðji meðdómsmenn til setu í dómi með sér eftir reglum laga um meðferð einkamála. Er með þessu skírskotað til reglna um meðdómendur í 2. og 3. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í 3. mgr. 5. gr. laganna um meðferð opinberra mála eru síðan fyrirmæli um störf meðdómsmanna.

Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til vissar breytingar á þessum reglum því með henni er ráðgert að sú viðbót verði gerð við fyrrnefnda 1. mgr. 5. gr. laganna að héraðsdómara verði heimilað að kveðja til tvo aðra dómara til að sitja með sér í dómi ef ákærði neitar sök í máli og sýnt þykir að niðurstaða kunni í verulegum atriðum að byggjast á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Er miðað við að þessi heimild yrði háð samþykki forstöðumanns viðkomandi héraðsdómstóls. Með þessari tillögu er eingöngu ráðgert að ný heimild verði lögfest til að kveðja til meðdómsmenn í ákveðnum tilvikum því eftir sem áður stæði áðurnefnd 2. mgr. 5. gr. laganna óhögguð og hefði eins og hingað til að geyma almennar heimildir í þessum efnum. Ástæðan fyrir þessari breytingartillögu er sú að eins og var getið í almennum athugasemdum hér á undan er stefnt að því að Hæstiréttur hrófli ekki við mati héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar nema viðkomandi gæfi munnlega skýrslu fyrir Hæstarétti, sbr. 4. mgr. 19. gr. frumvarpsins. Af 3. mgr. 17. gr. má ráða að ekki sé ætlast til að munnlegar skýrslur yrðu gefnar fyrir Hæstarétti í ríkum mæli og yrði því oftar en ekki að styðjast við niðurstöðu í héraðsdómi um þetta. Ef mál er umfangsmikið eða vandasamt getur verið ástæða til að styrkja niðurstöðu héraðsdóms um mat á munnlegum framburði og er því ráðgert í 1. gr. að undir þeim kringumstæðum geti komið til álita að dómurinn verði fjölskipaður af tilliti til þess. Þá gæti þessi heimild einnig komið að haldi í tilvikum þar sem héraðsdómur hefði verið ómerktur af Hæstarétti á grundvelli reglunnar sem er í 5. mgr. 19. gr. frumvarpsins og þá með því að þrír dómarar sætu í dómi þegar málið væri tekið aftur til meðferðar í héraði sem yrði vandaðri fyrir vikið.

Um 2. gr.

Í 2. mgr. 44. gr. laganna eru reglur um hvernig fari um þóknun handa verjanda ákærða ef dómi hefur verið áfrýjað og verjandi hefur verið skipaður fyrir Hæstarétti en fallið er síðan frá áfrýjun eða mál fellur niður af öðrum ástæðum fyrir Hæstarétti. Er mælt fyrir um að ríkissaksóknari ákveði þá verjandanum þóknun.

Með 2. gr. frumvarpsins er sú breyting lögð til í þessum efnum að í stað ríkissaksóknara kæmi í hlut Hæstaréttar að ákveða þóknun verjanda. Er þetta gert af tilliti til þess að viss vandkvæði hafa fylgt núverandi skipan í framkvæmd en þetta verk getur átt heima í höndum Hæstaréttar með eðlilegum hætti enda tengist það lokaafgreiðslu máls fyrir dóminum.

Um 3. gr.

Með þessari grein er lögð til breyting á tilvísun milli ákvæða í lögunum og á hún rætur að rekja til þess að skipan efnis í einstaka greinum í XVIII. kafla laganna tæki breytingum ef frumvarpið yrði að lögum. Þetta ákvæði skýrir sig sjálft að öðru leyti.

Um 4. gr.

Í 4. gr. eru lagðar til tvær minni háttar breytingar á 133. gr. laganna þar sem er fjallað um uppkvaðningu dóms í héraði.

Annars vegar er lagt til að 3. mgr. 133. gr. verði orðuð á þann hátt að tekið verði fram í byrjun að kveðja eigi ákærða ef hægt er á dómþing til uppkvaðningar héraðsdóms en dómur teljist þá birtur fyrir honum ef hann lætur verða af þingsókn. Í núverandi mynd er eingöngu nefnt að dómur teljist birtur við uppkvaðningu ef ákærði er viðstaddur en ekki er minnst á kvaðningu hans til þinghalds eins og hér er gert.

Hins vegar er ráðgerð lítils háttar viðbót við 4. mgr. 133. gr. þar sem nú kemur fram að endurrit af héraðsdómi eigi að öðru jöfnu að vera til reiðu við uppkvaðningu hans. Er lagt til í 4. gr. frumvarpsins að bætt verði við að endurrit eigi að öðrum kosti að vera tilbúið innan viku frá uppkvaðningu dóms ef ekki er þá hægt að fara eftir meginreglu ákvæðisins. Tillagan um þessa breytingu tengist m.a. atriðum sem verður vikið að í athugasemdum við 12. gr. frumvarpsins.

Um 5. gr.

Í 135. gr. laganna eru reglur um þau atriði sem þurfa að koma fram í héraðsdómi. Með 5. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á þeim reglum sem felst nánar tiltekið í því að bætt yrði við núverandi reglu að héraðsdómari verði að taka skýrlega fram í úrlausn sinni hvað hann telji sannað í máli og hvernig hann komist að þeirri niðurstöðu. Þessi tillaga tengist því að eins og áður segir er ráðgert í öðrum ákvæðum frumvarpsins að Hæstiréttur endurskoði yfirleitt ekki mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar sem hann hefur hlýtt á. Niðurstaða um sönnunaratriði, sem væri eingöngu byggð á slíku mati, mundi því að meginreglu þurfa að standa óhögguð. Önnur sönnunargögn geta á hinn bóginn legið fyrir í máli sem héraðsdómari tæki ríkara tillit til eða beitti í samhengi við munnlegar skýrslur en engar takmarkanir eru lagðar til um heimildir Hæstaréttar til að meta á ný gildi slíkra gagna. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að tryggja að ekki fari milli mála hver sönnunargögn hafi ráðið niðurstöðu í héraðsdómi, svo sem er stefnt að með þessari breytingu.

Um 6. gr.

Í 140. gr. laganna er eingöngu kveðið á um heimild dómsmálaráðherra til að setja nánari reglur um frágang dómsgerða héraðsdóms í reglugerð. Slíkar reglur hafa verið settar og birtust í reglugerð nr. 225/1992.

Í almennum athugasemdum hér að framan var vikið að því að með frumvarpinu sé stefnt að nokkurri breytingu á frágangi gagna í hendur Hæstaréttar, m.a. varðandi dómsgerðir. Í þessu skyni er ráðgert í 3. mgr. 14. gr. frumvarpsins að Hæstiréttur setji reglur um þessi atriði í heild sinni en í ljósi þess yrði ekki lengur þörf á heimild til að setja reglugerð skv. 140. gr. laganna. Er því lagt til með 6. gr. frumvarpsins að þessi heimild og þar með 140. gr. í heild sinni falli niður.

Um 7. gr.

Í 7. gr. eru tillögur um nýja hljóðan 147. gr. laganna sem er upphafsgrein XVIII. kafla laganna þar sem eru reglur um áfrýjun.

Í 147. gr. í núverandi mynd kemur fram að hægt sé að áfrýja opinberu máli í heild sinni en einnig megi áfrýja í afmörkuðum tilgangi og þá til að leita endurskoðunar á viðurlögum samkvæmt héraðsdómi og lagaatriðum máls. Í síðastnefndu tilvikunum beinist áfrýjun ekki að niðurstöðum um sönnun í máli, svo sem ef sök hefur verið játað, en þetta er þá það sem vantar á að áfrýjun taki til málsins í heild.

Með 7. gr. frumvarpsins eru eldri reglur úr 147. gr. teknar að nokkru upp án efnislegra breytinga. Þar er að vísu ekki minnst á að áfrýjun geti náð til allra atriða máls en eins og upptalningu er háttað í 7. gr. má sjá að ef áfrýjun er beint í senn að þeim atriðum sem koma fram í þremur fyrstu stafliðum greinarinnar verður útkoman sú sama. Um einstaka stafliði í 7. gr. er rétt að benda á að fyrirmælin í a- og b-liðum greinarinnar svara til eldri reglna um áfrýjun varðandi ákvörðun viðurlaga og lagaatriði máls þótt orðalag sé aðeins annað. Í c-lið koma á hinn bóginn fram nýmæli þar sem segir að áfrýjun geti tekið til niðurstaðna í héraðsdómi um sönnunaratriði að undanskildu því að ekki yrði hægt að áfrýja dómi til að fá breytt mati í héraðsdómi á sönnunargildi munnlegs framburðar sem hefur verið gefinn undir rekstri máls á lægra dómstiginu. Að þessari reglu var vikið í almennum athugasemdum hér framar en benda má á að í henni eru engar takmarkanir gerðar á heimildum til að áfrýja til að fá endurmetna úrlausn héraðsdómara um niðurstöðu á grundvelli annarra sönnunargagna. Í reglunni er heldur ekki girt fyrir að hægt yrði að meta sönnunargildi munnlegs framburðar ef hann væri gefinn fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 17. gr., en ekki yrði ætlast til að sú leið yrði farin nema í undantekningartilvikum. Loks er tekið fram í d- og e-liðum 7. gr. að áfrýja megi til að fá héraðsdóm ómerktan og máli vísað heim í hérað til meðferðar og dóms á ný og til að fá máli vísað frá héraðsdómi. Þetta segir ekki berum orðum í núgildandi 147. gr. en gildir allt að einu í skjóli skírskotunar í núverandi 163. gr. laganna til ákvæða laga um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973, sbr. einkum 18. gr. þeirra.

Um 8. gr.

Í þessari grein eru gerðar tillögur um nýja 148. gr. laganna og snýr efni hennar að heimildum ríkissaksóknara til að áfrýja dómi líkt og 148. gr. í núverandi mynd. Í fyrri málslið 8. gr. kemur fram sama regla og er nú í 1. mgr. 148. gr., en í síðari málsliðnum er efnislega sama regla og í núgildandi 2. mgr. greinarinnar þótt hún sé mun styttri hér. Líkt og í núgildandi reglu er vísað í 8. gr. til 150. gr. um takmarkanir á áfrýjunarheimild ríkissaksóknara og verður því eins og hingað til að skoða þessa heimild í því ljósi. Að öðru leyti verður ekki séð að greinin gefi tilefni til sérstakra athugasemda.

Um 9. gr.

Í 9. gr., sem er ráðgert að yrði 149. gr. laganna, eru fyrirmæli um heimild ákærða til áfrýjunar, svo og annarra sem geta komið í hans stað til að taka ákvörðun í þeim efnum. Hér er lagt til að fyrirmæli, sem eru nú í 149. og 151. gr. laganna, verði sameinuð, en efnislega er ekki stefnt að breytingum frá núgildandi reglum. Þannig svara tvær fyrstu málsgreinar 9. gr. til 149. gr. laganna en 3. mgr. greinarinnar geymir sömu fyrirmæli og eru nú í 151. gr. Um efni 9. gr. má vekja athygli á að réttur ákærða til áfrýjunar sætir eins og hingað til takmörkunum sem er ráðgert að komi fram í 150. gr. en að öðru leyti verður ekki séð að greinin þarfnist skýringa.

Um 10. gr.

Í þessari grein, sem verður 150. gr. laganna ef frumvarpið nær fram að ganga, eru reglur um takmörkun á heimildum til áfrýjunar og veitingu undanþágu frá þeim takmörkunum með áfrýjunarleyfi.

Í 1. mgr. 10. gr. er regla sem er efnislega sú sama og er nú í 1. mgr. 150. gr. laganna. Samkvæmt henni yrði óheimilt að áfrýja dómi í máli þar sem ákærði hefur ekki sótt þing í héraði ef leyst hefur verið úr því eftir ákvæðum 126. gr. laganna að honum fjarstöddum. Hæstarétti yrði heimilt að veita undanþágu frá þessu banni með áfrýjunarleyfi en á grundvelli þess yrði þó aðeins heimilt að áfrýja varðandi lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Er þetta sama regla og nú gildir en nefna má að frá því hún var sett með lögum nr. 19/1991 virðist ekki hafa verið leitað eftir áfrýjunarleyfi á þessum grunni. Vekja má athygli á því að eins og hingað til er miðað hér við að þessi takmörkun nái bæði til heimilda ákæruvaldsins og ákærða til áfrýjunar.

Í 2. mgr. 10. gr. eru lögð til nýmæli, sem var fjallað sérstaklega um í almennum athugasemdum við frumvarpið, um takmörkun á heimild til að áfrýja héraðsdómi þar sem ákærði hefur verið sakfelldur ef viðurlög á hendur honum eru hvorki frelsissvipting né sekt eða eignaupptaka sem fer fram úr áfrýjunarfjárhæð í einkamálum. Um einstaka atriði í þessari reglu er rétt í fyrsta lagi að vekja athygli á því að ráðgert er að hún nái aðeins til áfellisdóma en þar með væri heimild ríkissaksóknara til að áfrýja dómi, þar sem ákærði hefur verið sýknaður, ekki takmörkuð af reglunni. Í öðru lagi má benda á að dómur, þar sem ákærða er dæmd frelsissvipting, yrði áfrýjanlegur án tillits til reglunnar en með frelsissviptingu er átt hér við fangelsi eða varðhald, hvort sem sú refsing væri skilorðsbundin eða ekki, svo og öryggisgæslu. Á hinn bóginn er ekki ætlast til að tilvik, þar sem ákærða er ákveðin frelsissvipting sem vararefsing, verði felld undir regluna enda yrði þá miðað við aðalrefsingu samkvæmt hljóðan dóms í þessu tilliti. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að dómar um annars konar viðurlög en frelsissviptingu falli undir þessa reglu, að undanteknum dómum þar sem ákærði væri dæmdur í sekt sem fer fram úr áfrýjunarfjárhæð í einkamálum eða til að sæta upptöku eigna sem ná þeirri fjárhæð að andvirði. Auk dóma þar sem lægri sekt eða upptaka verðminni eigna væri ákveðin mundu eiga hér undir dómar þar sem ákærði yrði sviptur réttindum, t.d. ökuleyfi, ef frelsissvipting væri ekki dæmd samhliða. Í fjórða lagi má vekja athygli á að sú staða gæti komið upp að til dæmis þrír menn hafi verið saksóttir í einu lagi og sakfelldir með héraðsdómi og tveir þeirra hafi verið dæmdir til frelsissviptingar en þeim þriðja gert að greiða sekt. Í slíku tilviki yrði að meta áfrýjunarheimild hvers ákærða sjálfstætt þannig að þeir tveir fyrstnefndu í þessu dæmi nytu óskilyrts réttar til áfrýjunar meðan sá þriðji gæti ekki áfrýjað án áfrýjunarleyfis. Tengslin milli brota þeirra mundi þannig ekki leiða til sérstöðu að þessu leyti. Vert er að árétta að þessari reglu er ætlað að takmarka jöfnum höndum heimildir ríkissaksóknara og ákærða til áfrýjunar.

Í 3. mgr. 10. gr. eru síðan fyrirmæli um áfrýjunarleyfi en nánar tiltekið kemur þar fram í hvaða formi og hvers efnis umsókn um leyfið þurfi að vera, hvert henni verði beint, að afhending umsóknar rjúfi áfrýjunarfrest og að Hæstiréttur verði að gefa gagnaðila umsækjanda færi á að tjá sig um umsókn. Um það hvenær leyfið yrði veitt segir hins vegar það eitt í ákvæðinu að það verði ekki gert nema sérstakar ástæður mæli með því. Þótt það sé ekki tekið beinlínis fram hér má ætla að slíkar sérstakar ástæður geti einkum verið fyrir hendi undir þeim kringumstæðum sem er getið í 4. mgr. 5. gr. frumvarps til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála sem tilefni til að veita áfrýjunarleyfi í einkamálum. Þetta eru nánar tiltekið tilvik þar sem úrslit máls þykja hafa verulegt almennt gildi eða varða mikilvæga hagsmuni umsækjanda, svo og tilvik þar sem ástæða er til að ætla að héraðsdómi kynni að verða breytt svo einhverju nemi við áfrýjun. Þetta þarf þó ekki að vera tæmandi talning á forsendum sem gætu réttlætt veitingu áfrýjunarleyfis í opinberum málum og ekki er heldur gefið að þeim yrði beitt með alveg sama hætti og á sviði einkamála en einkum er það af þessum ástæðum sem fyrirmæli um þetta eru ekki tekin beinlínis upp í 3. mgr. 10. gr. þessa frumvarps. Að öðru leyti en þessu er rétt að taka fram að fyrirmæli eru nú um umsókn um áfrýjunarleyfi og veitingu þess í 2. mgr. 150. gr. laganna en þau eru ekki jafnítarleg og reglurnar sem eru lagðar hér til.

Um 11. gr.

Í 11. gr., sem er lagt til að verði 151. gr. laganna, eru aðallega reglur um leiðbeiningar við ákærða um rétt hans til áfrýjunar, yfirlýsingu hans um áfrýjun og frest hans til að gefa hana. Að því leyti sem sambærilegar reglur koma fram í núgildandi lögum verða þær fundnar í 153. gr. þeirra.

Í 1. mgr. 11. gr. eru ákvæði um leiðbeiningar við ákærða um rétt hans til áfrýjunar og áfrýjunarfrest. Líkt og nú kemur fram í 2. mgr. 153. gr. laganna er gert ráð fyrir að dómari veiti slíkar leiðbeiningar við uppkvaðningu héraðsdóms ef ákærði er þar viðstaddur en að öðrum kosti yrði sá sem birtir ákærða dóm eftir ákvæðum 20. gr. laganna að veita þessar leiðbeiningar. Er tekið fram að dómari verði að bóka í þingbók að þessar leiðbeiningar hafi verið veittar, hafi það komið í hans hlut, en að öðrum kosti taki birtingarmaður þetta fram í vottorði sínu um birtingu dóms. Fyrir utan leiðbeiningarnar, sem hér er rætt um, verður að hafa í huga að ef ákærða hefur verið skipaður verjandi eða hann hefur ráðið sér talsmann fyrir héraðsdómi mundi sá að öðru jöfnu veita ákærða leiðsögn um áfrýjunarrétt og áfrýjunarfrest. Tilvist verjanda eða talsmanns mundi þó ekki breyta þeirri skyldu sem er lögð hér á dómara eða eftir atvikum þann sem birtir annars dóm.

Samkvæmt núgildandi 1. mgr. 153. gr. laganna gildir sú regla að ákærði getur lýst yfir áfrýjun munnlega við þann sem birtir honum dóm eða með bréflegri tilkynningu til ríkissaksóknara eða þess sem kom fram sem ákærandi í máli hans í héraði. Í þessari yfirlýsingu ákærða er aðeins ætlast til að fram komi að hann áfrýi dómi og í hverju skyni hann geri það. Með 2. mgr. 11. gr. er stefnt að nokkrum breytingum í þessum efnum. Þannig er í fyrsta lagi aðeins ráðgert að viðtakandi yfirlýsingar ákærða geti orðið ríkissaksóknari og er því stefnt að afnámi annarra heimilda að þessu leyti. Er þetta gert til að tryggja að tilkynning ákærða misfarist ekki eins og hætta getur verið á þegar hugsanlegir viðtakendur hennar eru svo margir sem raun ber vitni. Í öðru lagi er mælt fyrir um að yfirlýsing ákærða þurfi alltaf að vera skrifleg en gert er ráð fyrir að ákærði eigi rétt á að fá leiðbeiningar um gerð hennar hjá ríkissaksóknara eða öðrum ákærendum og þá án tillits til þess hver hafi komið fram af hálfu ákæruvaldsins undir rekstri máls í héraði. Í þriðja lagi er mælt fyrir um að taka verði fram af nákvæmni í yfirlýsingunni hver tilgangurinn sé með áfrýjun, en með þessu er átt við að fram þurfi að koma hver þau atriði séu í upptalningunni í 7. gr. frumvarpsins sem ákærði stefnir að með áfrýjun. Að þessari breytingu hefur verið vikið hér á fyrri stigum en eins og þá kom fram er þetta lagt til svo ljóst verði frá fyrstu stigum til hvers dómi sé áfrýjað. Að öðru leyti skal tekið fram að frestur ákærða til að lýsa yfir áfrýjun er sá sami skv. 2. mgr. 11. frumvarpsins og nú gildir, sbr. 1. mgr. 153. gr. laganna, eða fjórar vikur frá birtingu héraðsdóms.

Í 3. mgr. 11. gr. er tekið fram að ef ríkissaksóknara berst ekki yfirlýsing ákærða um áfrýjun innan áfrýjunarfrests verði litið svo á að hann uni við héraðsdóm. Sama regla kemur nú fram í niðurlagi 1. mgr. 153. gr. laganna, en taka má fram að í frumvarpinu er ekki frekar en í núgildandi lögum gert ráð fyrir að undanþága verði fengin til áfrýjunar eftir lok áfrýjunarfrests með áfrýjunarleyfi eins og er hægt á sviði einkamála.

Um 12. gr.

Í þessari grein, sem er lagt til að verði 152. gr. laganna, er kveðið á um áfrýjunarfrest ákæruvaldsins og hvað þurfi að gerast innan þess frests ef ríkissaksóknari hyggst áfrýja. Reglur um þetta eru nú í 154. gr. laganna en frá þeim eru ráðgerðar vissar breytingar. Veigamesta breytingin, sem er lögð til hér, er sú að áfrýjunarfrestur af hálfu ákæruvaldsins, sem yrði átta vikur eins og hingað til, mundi hefjast við uppkvaðningu héraðsdóms en ekki þegar endurrit af héraðsdómi er til reiðu fyrir ríkissaksóknara eins og nú gildir. Með þessu er upphaf áfrýjunarfrestsins skilgreint með nánari hætti en verið hefur en að því leyti sem breytingar geta orðið af þessum nýmælum yrðu þær til að gera áfrýjunarfrest ákæruvaldsins skemmri en nú er. Skiptir miklu í ljósi þessarar reglu að endurrit sé tiltækt af héraðsdómi til athugunar fyrir ríkissaksóknara í tæka tíð en þetta býr öðru fremur að baki þeirri tillögu sem er gerð um breytingu á 133. gr. laganna í 4. gr. frumvarpsins og var fjallað um hér fyrr. Þá má benda á að í 12. gr. er tekið fram að innan þessa áfrýjunarfrests verði ríkissaksóknari að gefa út áfrýjunarstefnu. Að þessu leyti er orðalag reglunnar nákvæmara en í núgildandi 154. gr. laganna þar sem segir að áfrýja verði innan þessa frests en efnislega felur þetta ekki í sér breytingu. Að öðru leyti er reglan í frumvarpinu óbreytt frá þeirri sem nú gildir, þar á meðal um rýmri frest ríkissaksóknara til að áfrýja dómi af hálfu ákæruvaldsins í kjölfar áfrýjunar af hendi ákærða.

Um 13. gr.

Í 13. gr., sem yrði 153. gr. laganna ef frumvarpið nær fram að ganga, eru reglur um sóknaraðild í máli fyrir Hæstarétti, útgáfu og efni áfrýjunarstefnu, birtingu hennar og skipun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti. Efnislega er fjallað um sömu atriði í 155. gr. og að nokkru í 156. gr. laganna eins og þau standa nú.

Í 1. mgr. er tekið fram að ríkissaksóknari sé alltaf sóknaraðili máls fyrir Hæstarétti og gildi það jafnt, hvort sem dómi er áfrýjað af ákæruvaldinu eða ákærða. Efnislega er sama regla nú í upphafi 1. mgr. 156. gr. laganna.

Í 2. mgr. eru gerðar tillögur um reglur um efni áfrýjunarstefnu og er eins og hingað til miðað við að ríkissaksóknari gefi hana alltaf út, hvort sem hann áfrýjar sjálfur eða ákærði. Uppsetning ákvæðisins er með nokkuð öðrum hætti en regla um það sama í núgildandi 1. mgr. 155. gr. laganna en efnislega er ekki stefnt að teljandi breytingum. Öðru fremur verður að geta þess að með c-lið 2. mgr. 13. gr. er lögð mun ríkari áhersla en nú er gert á að fram verði að koma af nákvæmni í áfrýjunarstefnu í hverju skyni áfrýjað sé. Þetta tengist atriðum sem komu hér áður til umfjöllunar í almennum athugasemdum varðandi viðleitni í frumvarpinu til að stuðla að skýrri afmörkun á tilgangi áfrýjunar þegar á fyrstu stigum. Hér má að öðru leyti benda á að áfrýjunarstefna eftir reglum frumvarpsins yrði mun efnismeiri en er ætlast til eftir núgildandi lögum en sá munur er ekki verulegur og er ráðgert þess í stað að skriflegur málatilbúnaður verði öllu ítarlegri í greinargerðum aðilanna skv. 15. gr. frumvarpsins. Er að þessu leyti gengið út frá að talsverður munur yrði á umfangi áfrýjunarstefnu í opinberum málum annars vegar og einkamálum hins vegar samkvæmt því sem er lagt til í 8. gr. frumvarps til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála.

Af 3. mgr. 13. gr. má ráða að ekki eru lagðar til breytingar á reglum um birtingu áfrýjunarstefnu, tilnefningu ákærða á verjanda fyrir Hæstarétti og skipun verjanda ef ákærði óskar ekki eftir að flytja mál sitt þar sjálfur en um þessi atriði eru efnislega sams konar ákvæði í núgildandi 2. mgr. 155. gr. laganna.

Um 14. gr.

Í 14. gr., sem er lagt til að verði 154. gr. laganna, eru fyrirmæli um öflun ríkissaksóknara á dómsgerðum í máli hjá hlutaðeigandi héraðsdómstóli og gerð málsgagna til afnota við rekstur máls fyrir Hæstarétti. Í 3. mgr. greinarinnar er ætlast til að Hæstiréttur setji nánari reglur um frágang dómsgerða og málsgagna en lítið er sagt í greininni til að binda efni þeirra reglna annað en það að í málsgögnum eigi aðeins að vera málsskjöl og endurrit sem aðilar telja þörf á fyrir Hæstarétti í ljósi markmiðs áfrýjunarinnar. Í almennum athugasemdum hér að framan var vikið mun nánar að eldri reglum um frágang gagna í hendur Hæstaréttar í núgildandi 156. gr. laganna og samanburði þeirra við ráðagerðir að baki frumvarpinu og má vísa til þess til frekari skýringa.

Um 15. gr.

Í þessari grein, sem verður 155. gr. laganna ef frumvarpið nær fram að ganga, eru reglur um skriflegar greinargerðir aðilanna fyrir Hæstarétti og öflun nýrra gagna. Í greininni eru lagðar til ýmsar breytingar frá reglum um sambærileg atriði í núgildandi 157. gr. laganna.

Helsta breytingin, sem er stefnt að með 15. gr., er sú að gengið er út frá að málsaðilarnir leggi hvor um sig fram nokkuð ítarlegar skriflegar greinargerðir strax í kjölfar áfrýjunar og afhendi að meginreglu um leið ný gögn sem þeir hyggjast byggja á fyrir Hæstarétti. Í 1. mgr. er þannig ráðgert að þegar málsgögn hafa borist Hæstarétti ákveði hæstaréttarritari frest handa aðilanum, sem hefur átt frumkvæði að áfrýjun, til að skila greinargerð og nýjum gögnum, en eftir afhendingu þeirra fái gagnaðilinn frest í sama skyni. Er ætlast til að aðilarnir, eða ríkissaksóknari og verjandi ákærða, afhendi Hæstarétti þessi gögn við lok frests hvors um sig en láti svo hvor öðrum í té eintak af þessum gögnum án atbeina Hæstaréttar. Í 2. mgr. eru síðan reglur um hvað þurfi að koma fram í greinargerðum aðilanna en í meginatriðum er ætlast til að í fyrsta lagi komi þar skýrlega fram kröfugerð aðilans sem hefði þó skilað sér meira eða minna áður í áfrýjunarstefnu vegna fyrirmæla í c-lið 2. mgr. 13. gr. frumvarpsins. Í öðru lagi yrði aðilinn að greina frá því hvort hann samsinni lýsingu á málsatvikum í héraðsdómi og röksemdum fyrir niðurstöðu og yrði hann þá að afmarka nákvæmlega hvort hann sé ósammála einhverjum þessara atriða og hvernig hann rökstyðji í aðalatriðum að unnt sé að komast að annarri niðurstöðu. Í þriðja lagi yrði aðilinn að koma athugasemdum að í greinargerð við málatilbúnað gagnaðila að því leyti sem það væri tímabært, en loks yrði í fjórða lagi að greina frá gögnum sem aðilinn teldi sig enn þurfa að afla.

Reglurnar, sem hér hefur verið greint frá í stuttu máli, eru talsvert frábrugðnar ákvæðum núgildandi 157. gr. laganna. Munar þar mestu um að eftir núgildandi reglum er aðilunum ekki skylt að skila greinargerðum heldur mega þeir gera það og þá á síðustu stigum fyrir munnlegan flutning máls. Þá er heldur ekki stuðlað að því með núgildandi reglum að aðilar leggi fram ný gögn á fyrstu stigum máls fyrir Hæstarétti. Markmiðið með þessum breytingum er öðru fremur að koma því við að máli verði markaður ákveðinn farvegur eins fljótt og auðið er, svo og að auka nokkuð vægi skriflegs málatilbúnaðar aðilanna til að skýra mál frekar og auðvelda munnlegan flutning máls og úrlausn þess.

Í 3. mgr. 15. gr. eru reglur um hvernig gagnaöflun verður lokið fyrir Hæstarétti og fresti í þeim efnum en þær eru efnislega samhljóða reglum um þetta í núgildandi 3. mgr. 157. gr. laganna.

Um 16. gr.

Með 16. gr., sem er ætlast til að yrði 156. gr. laganna, eru lagðar til mun fyllri reglur en nú gilda um meðferð máls fyrir Hæstarétti frá því að greinargerðir aðilanna hafa komið fram og þar til munnlegur flutningur þess fer fram. Með þessum reglum er ekki stefnt að neinum teljandi breytingum frá því sem nú gildir.

Í 1. mgr. 16. gr. eru fyrirmæli um heimildir Hæstaréttar til að kveða upp dóm um frávísun máls frá Hæstarétti eða héraðsdómi eða um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun máls án þess að sérstakur málflutningur hafi áður farið fram. Sambærileg regla er nú í 158. gr. laganna sem hefur ekki verið notuð verulega í framkvæmd en full ástæða þykir þó til að taka hana hér upp án efnislegra breytinga.

Í 2. mgr. 16. gr. er gert ráð fyrir að Hæstiréttur geti lagt fyrir aðilana að afla frekari gagna eða grípa til annarra aðgerða til að ráða bót á málatilbúnaði sínum ef honum er áfátt enda þyki ekki ástæða til að bregðast við annmarka eftir fyrirmælum 1. mgr. 16. gr. með frávísun máls eða ómerkingu héraðsdóms. Um þetta eru ekki beinar reglur í núgildandi lögum en sama leið verður þó farin nú eftir óskráðum reglum.

Samkvæmt 3. mgr. 16. gr. er lagt til að regla verði tekin upp um hvernig Hæstiréttur ráði fram úr atriðum varðandi rekstur máls fram að munnlegum flutningi þess en gert er ráð fyrir að það verði þá tekið fyrir ef þörf krefur á dómþingi að tilkvöddum aðilunum. Með sama hætti og var sagt hér á undan varðandi 2. mgr. 16. gr. eru ekki bein fyrirmæli um þetta í núgildandi lögum, en farið verður þó eins að nú eftir óskráðum reglum.

Um 17. og 18. gr.

Í þessum greinum frumvarpsins, sem verða 157. og 158. gr. laganna ef það nær fram að ganga, eru gerðar tillögur um reglur um hvernig mál verði flutt fyrir Hæstarétti, frekari undirbúning máls fyrir munnlegan flutning og framkvæmd málflutningsins. Um þessi atriði eru litlar sem engar efnisreglur í XVIII. kafla laganna í núverandi mynd heldur er ætlast til að þau ráðist af skírskotun í 163. gr. laganna til reglna um meðferð áfrýjaðra mála í lögum um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973. Í frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála er lagt til að reglur um málsmeðferð í lögum nr. 75/1973 verði felldar niður og teknar þess í stað upp í fyrrnefndu lögunum. Með því að þau atriði varðandi meðferð opinberra mála, sem er fjallað um í 17. og 18. gr. frumvarpsins, fara að nokkru eftir öðrum viðhorfum en við rekstur einkamála fyrir Hæstarétti þykir æskilegt að beinar efnisreglur verði teknar upp um þau í lögum um meðferð opinberra mála eins og hér er lagt til.

Í 1. mgr. 17. gr. kemur í byrjun fram sú meginregla að mál verði flutt munnlega fyrir Hæstarétti og er það sama regla og hefur gilt. Undantekningar koma á hinn bóginn fram frá meginreglunni í kjölfarið því bæði er ráðgert að Hæstiréttur geti ákveðið að mál verði flutt skriflega ef sérstakar ástæður mæla með því og að mál verði dómtekið án sérstaks málflutnings við tvenns konar aðstæður. Annars vegar yrði unnt að gera það ef aðilarnir hafa báðir eða allir óskað eftir því sem gæti til dæmis átt við ef mál þætti nægilega skýrt í skriflegum málatilbúnaði. Sambærileg heimild er ekki fyrir hendi nú varðandi meðferð opinberra mála fyrir Hæstarétti. Hins vegar yrði unnt að láta hjá líða að mál yrði flutt sérstaklega ef dómi er aðeins áfrýjað um ákvörðun viðurlaga. Þessi regla er lögð til í ljósi þess að ekki er alltaf þörf á sérstakri munnlegri röksemdafærslu um ákvörðun viðurlaga því til grundvallar henni yrðu að öðru jöfnu nægilegar upplýsingar í héraðsdómi og greinargerðum aðilanna. Í 1. mgr. 17. gr. er gengið út frá að Hæstiréttur gæti ákveðið að dómtaka mál án sérstaks flutnings undir þessum síðarnefndu kringumstæðum án beinna óska frá aðilunum, en þetta gæti orðið til að flýta mjög fyrir afgreiðslu mála af þessum toga.

Í 2. mgr. 17. gr. eru sérreglur um undirbúning munnlegs flutnings og er byggt þar á sama grunni og í tillögum um hliðstæð atriði í frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála. Þannig er ráðgert að aðilarnir verði að tilkynna Hæstarétti að fram komnum greinargerðum beggja hve langan tíma þeir telji sig þurfa til að flytja málið munnlega en í kjölfarið ákveði Hæstiréttur tíma til munnlegs flutnings og tilkynni aðilunum um hann. Í slíkri tilkynningu gæti Hæstiréttur ákveðið skemmri tíma handa aðilunum til munnlegs flutnings en þeir hafa óskað eftir en ef til þess kæmi yrði það væntanlega að öðru jöfnu gert með hliðsjón af héraðsdómi og reifun máls í greinargerðum aðilanna. Hæstarétti er enn fremur heimilað hér að beina til aðilanna að þeir leggi fram skriflega samantekt um meginatriðin sem þeir ætla að fjalla um í munnlegum flutningi máls en með þessu er stefnt að því að gera málflutninginn markvissari og gleggri.

Samkvæmt 3. mgr. 17. gr. gæti Hæstiréttur ákveðið að munnleg sönnunarfærsla fari fram þar fyrir dómi í þeim mæli sem hann teldi þörf á ef ástæða væri til að ætla að slík skýrslugjöf fyrir dómi geti breytt einhverju um niðurstöðu máls. Svipuð regla er nú í 2. mgr. 159. gr. laganna, en heimildinni í henni hefur ekki verið beitt í framkvæmd svo vitað sé. Ekki er vænst að mikið reyni á þessa reglu ef frumvarpið verður að lögum enda væri að öðru jöfnu ekki teljandi ástæða til að fara þessa leið. Í því sambandi má aftur benda á að í ljósi c-liðar 7. gr. frumvarpsins yrði yfirleitt að láta sitja við mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar við úrlausn máls. Ef annmarkar þættu vera á því mati gæti Hæstiréttur að vísu neytt heimildarinnar í 3. mgr. 17. gr. til að láta skýrslugjafa koma þar fyrir dóm enda gæti hann að öðrum kosti ekki breytt niðurstöðu héraðsdómara á grundvelli mats á framburðinum, sbr. 4. mgr. 19. gr. frumvarpsins. Undir þeim kringumstæðum stæði á hinn bóginn öllu nær sú leið sem er ráðgerð í 5. mgr. 19. gr. að Hæstiréttur ómerki héraðsdóm og meðferð máls í héraði að því leyti sem væri þörf á til að munnleg sönnunarfærsla gæti farið þar fram á ný og leyst yrði þar aftur úr máli. Má þannig ætla að notkun á heimildinni í 3. mgr. 17. gr. heyrði til undantekninga í framkvæmd.

Í 18. gr. eru síðan gerðar tillögur um reglur um framkvæmd munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti. Þær styðjast um margt við venjur á þessum vettvangi en miða þó að markvissari og væntanlega mun styttri málflutningi en hefur yfirleitt tíðkast til þessa. Reglurnar í 18. gr. svara að mestu til tillagna um sama efni í frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála og má ætla að þær skýri sig nægilega sjálfar.

Um 19. gr.

Í 19. gr., sem er lagt til að verði 159. gr. laganna, eru reglur sem snúa að grundvelli fyrir dómum Hæstaréttar.

Í 1. mgr. er mælt fyrir um að viðurlög á hendur ákærða verði aldrei þyngd frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar nema ríkissaksóknari hafi áfrýjað héraðsdómi í því skyni. Þessi regla er tekin hér upp efnislega óbreytt úr núgildandi 152. gr. laganna.

Samkvæmt 2. mgr. gæti Hæstiréttur alltaf breytt dómi til hagsbóta fyrir ákærða án tillits til þess hvort honum hafi verið áfrýjað í þessu skyni. Regla um þetta kemur ekki fram í núgildandi lögum en hún hefur verið talin gilda ótvírætt án beinna fyrirmæla. Þykir fara betur á að taka hana hér beinlínis upp í samhengi við ákvæðið í 1. mgr. greinarinnar.

Í 3. mgr. er gerð tillaga um vissa leiðbeiningarreglu varðandi breytingu á viðurlögum frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar. Er þar nánar tiltekið miðað við að viðurlögum verði yfirleitt ekki breytt, hvorki til þyngingar né ákærða í hag, nema þau standi utan marka viðeigandi refsiákvæða eða þyki í verulegu ósamræmi við brot ákærða. Þessi regla á sér ekki samsvörun í núgildandi lögum en er lögð hér til eftir erlendri fyrirmynd. Sem áður segir er þetta leiðbeiningarregla og yrði að móta hana nánar í framkvæmd. Fyrst og fremst þjónar hún þeim tilgangi að síður yrði hróflað við niðurstöðu héraðsdóms með minni háttar breytingum á viðurlögum, t.d. með lengingu fangelsisdóms úr nítján mánuðum í tuttugu nema sérstök rök stæðu til þess. Á þennan hátt væri síður fyrir hendi hvatning til áfrýjunar á dómi sem byggir til dæmis á játningu ákærða á broti ef viðurlög eru innan eða nærri mörkum viðtekinnar venju varðandi viðkomandi brot.

Um reglurnar í 4. og 5. mgr. 19. gr. hefur verið fjallað nægilega hér áður í almennum athugasemdum, svo og í athugasemdum við einstaka greinar framar í frumvarpinu.

Um 20. gr.

Í þessari grein eru lagðar til breytingar á hljóðan núgildandi 163. gr. laganna, en miðað er þá við að greinarnar, sem standa milli hennar og 159. gr. laganna, sbr. 19. gr. frumvarpsins, verði óbreyttar. Er fjallað í 160.–162. gr. laganna um heimildir til að kveða á um viðurlög á hendur héraðsdómara, sækjanda máls og verjanda fyrir framferði þeirra í tengslum við rekstur þess og þykir ekki ástæða til að leggja til breytingar á þeim þessu sinni.

Í 20. gr. er gert ráð fyrir að í lokagrein XVIII. kafla laganna verði almenn skírskotun til reglna í lögum um meðferð einkamála varðandi málsmeðferð fyrir Hæstarétti, svo og til reglna laganna sjálfra um meðferð máls í héraði varðandi atriði sem er ekki kveðið sérstaklega á um í kaflanum. Þessi regla er sambærileg núgildandi 163. gr. en breytinga er þó þörf á henni vegna þess að í henni er vísað til reglna um meðferð áfrýjunarmála í lögum um Hæstarétt Íslands, nr. 75/1973, sem er ráðgert að falli niður ef frumvarp til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála nær fram að ganga.

Um inntak þeirrar tilvísunar, sem felst í 20. gr., er ekki þörf á sérstökum athugasemdum hér í ljósi forsögu ákvæðisins. Þó má benda á að mun nánari reglur eru ráðgerðar í þessu frumvarpi um meðferð áfrýjaðra opinberra mála fyrir Hæstarétti en nú gilda, t.d. varðandi flutning þeirra, sbr. 17. og 18. gr. Hefur tilvísun af þessum toga því mun minna gildi en hingað til ef frumvarpið verður að lögum. Allt að einu mundu viss mikilvæg atriði ráðast af ákvæðum annarra laga, t.d. hvers efnis dómar Hæstaréttar yrðu í opinberum málum og hvernig yrði staðið að samningu dóma en um þetta yrði aðallega farið eftir reglum um dóma Hæstaréttar í einkamálum.

Um 21. gr.

Með þessari grein er lagt til að breyting verði gerð á tilvísun í 187. gr. laganna til tiltekinnar reglu í XVIII. kafla þeirra sem er ráðgert að flytjist milli greina með þessu frumvarpi. Verður ekki séð að greinin þarfnist frekari skýringa.

Um 22. gr.

Í 22. gr. eru fyrirmæli um tengsl eldri laga og yngri. Um efni þessara reglna, sem er aðeins ætlast til að hafi gildi til bráðabirgða, er ekki þörf að fjalla hér frekar.

Um 23. gr.

Í þessari lokagrein frumvarpsins eru fyrirmæli um gildistöku ef frumvarpið nær fram að ganga. Rétt er að vekja athygli á að ekki er kveðið á um brottfall lagaákvæða á þessum stað í frumvarpinu enda rúmast allar reglur frumvarpsins innan ramma núgildandi laga og kæmu að öllu leyti í stað ákvæða sem féllu niður.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19 26. mars 1991.

Með frumvarpi þessu er lögð til breyting á meðferð opinberra mála sem liður í heildarendurskoðun á reglum um áfrýjun til Hæstaréttar. Frumvarpið er flutt samhliða frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 75 21. júní 1975, um Hæstarétt Íslands, og frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 91 31. desember 1991, um meðferð einkamála.

Í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir þeirri breytingu á núgildandi lögum að héraðsdómari geti með samþykki forstöðumanns dómstólsins kvatt til tvo aðra héraðsdómara til setu í dómi í þeim tilfellum þegar ákærði neitar sök og dómari telur sýnt að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Hér er um nokkra rýmkun frá núgildandi lögum að ræða og má telja líklegt að ákvæði þetta geti leitt til nokkurs álags hjá dómstólum með tímanum þótt ekki sé hægt að meta það til kostnaðar.

Að öðru leyti er ekki sýnilegt að samþykkt þessa frumvarps leiði til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Samþykkt þess er ekki sérstaklega talin hafa áhrif á fjölda mála sem áfrýjað verður til Hæstaréttar, svo sem yrði með einkamál, en málsmeðferð í héraði yrði styrkt og líkurnar minnkaðar á því að vísa verði málum til baka í hérað. Með því má ætla að meðferð dómstóla á opinberum málum verði liðlegri og geti þannig hvatt til óbeins sparnaðar.