Þjóðhagsstofnun Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 25

25. Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 54/1974, um Þjóðhagsstofnun.

Flm.: Hjörleifur Guttormsson, Steingrímur J. Sigfússon.

1. gr.

Á eftir 3. tölul. 2. gr. laganna komi nýr liður sem orðist þannig:

Að safna þjóðhagslegum upplýsingum eftir kjördæmum í samvinnu við aðrar hlutaðeigandi stofnanir og birta þær opinberlega einu sinni á ári í aðgengilegu formi, m.a. um tekjur og útgjöld ríkissjóðs, hlutdeild kjördæma í landsframleiðslu og gjaldeyrisöflun og um innlán og útlán innlánsstofnana.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Frumvarp þetta hefur tvívegis verið flutt áður en varð ekki útrætt. Hér er það flutt í þeim búningi sem málið var lagt fram í á 112. löggjafarþingi með þeirri breytingu að í 1. gr. er bætt orðunum „í samvinnu við aðrar hlutaðeigandi stofnanir“. Er það gert til að koma til móts við ábendingar sem komu fram í umsögnum til fjárhags- og viðskiptanefndar neðri deildar og þá m.a. hafður í huga Seðlabanki Íslands vegna gjaldeyrisöflunar og innlán og útlán innlánsstofnana, svo og Byggðastofnun eftir því sem við á. Umsagnir, er bárust nefndinni, eru birtar sem fskj. IV með frumvarpinu.

Á 109. löggjafarþingi báru flutningsmenn frumvarpsins fram fyrirspurnir til forsætisráðherra, viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra um nokkrar þjóðhagsstærðir, flokkaðar eftir kjördæmum. Fyrirspurnirnar og svör við þeim eru fskj. I, II og III með þessu frumvarpi.

Eins og fram kemur í svörunum vantar mikið á að sundurliðaðar upplýsingar liggi á lausu um mörg þau atriði sem spurt var um. Hér er þó um að ræða undirstöðuatriði til að unnt sé að átta sig á mikilvægum þáttum byggðamála og framlagi einstakra kjördæma til þjóðarbúsins.

Til að ráða bót á þessu er Þjóðhagsstofnun í samvinnu við aðrar hlutaðeigandi stofnanir samkvæmt frumvarpinu falið að safna upplýsingum um þessi efni og birta þær árlega.

Í 1. gr. frumvarpsins er ekki um tæmandi upptalningu að ræða á þeim upplýsingum sem gert er ráð fyrir að safnað verði og birtar. Gert er ráð fyrir að starfsmenn Þjóðhagsstofnunar og annarra hlutaðeigandi stofnana hafi svigrúm til að auka við þá gagnasöfnun eftir eigin mati og óskum sem fram kunna að koma.

Eðlilegt er að gera ráð fyrir að fyrirmæli frumvarpsins gildi frá og með árinu 1992.

Fylgiskjal I.

Fyrirspurn frá Hjörleifi Guttormssyni til forsætisráðherra á 109. löggjafarþingi um skiptingu aflaverðmætis, útflutningsverðmæti sjávarafurða, gjaldeyrisöflun og landsframleiðslu eftir kjördæmum.

Hver hefur verið skipting aflaverðmætis eftir kjördæmum á hverju ári á tímabilinu 1981–1986?

Hver er skipting útflutningsverðmætis sjávarafurða áætluð á grundvelli aflaverðmætis í einstökum kjördæmum og sundurliðað eftir framleiðslustöðum og helstu fisktegundum?

Hvert hefur verið framlag hvers kjördæmis í gjaldeyrisöflun landsmanna á sama tímabili? Beðið er um heildargjaldeyristekjur af útflutningi og hreinar gjaldeyristekjur eftir því sem upplýsingar leyfa.

Hvert má áætla að hafi verið framlag hvers kjördæmis til landsframleiðslunnar í heild og á vinnandi mann á sama tímabili (1981–1986)?

Verðmætistölur óskast færðar til verðlags ársins 1986 og að fram komi hlutfallsleg skipting þar sem við á.

Greinargerð.

Fram hefur komið, m.a. á þskj. 616 á 108. löggjafarþingi, að vissir erfiðleikar séu á að flokka útflutningsframleiðsluna eftir framleiðslustöðum þar sem útflutningshöfn getur verið önnur. Í 2. tölul. í fyrirspurninni er bent á leið til að áætla framleiðsluverðmæti sjávarafurða út frá sundurliðuðu aflaverðmæti.

Svar forsætisráðherra.

1. Ekki er mögulegt að fá umbeðnar upplýsingar eftir skiptingu kjördæma þar sem einu tiltæku heimildirnar eru frá Fiskifélagi Íslands sem skiptir landinu talsvert öðruvísi en kjördæmaskiptingin er, sbr. eftirfarandi yfirlit:

Suðurland: Vestmannaeyjar - Þorlákshöfn.

Reykjanes: Grindavík - Reykjavík.

Vesturland: Akranes - Búðardalur.

Vestfirðir: Barðaströnd - Veiðileysa.

Norðurland vestra: Strandir - Siglufjörður.

Norðurland eystra: Ólafsfjörður - Vopnafjörður.

Austurland: Bakkafjörður - Hornafjörður.

Að öðru leyti er spurningunni svarað í töflu 1.

Tafla 1.

Aflaverðmæti, landað til vinnslu innan lands.

(Upphæðir í millj. kr. á verðlagi hvers árs.)

1981

1982

1983

1984

1985

Suðurland

297 418 731 1.025 1.258

Reykjanes

645 870 1.353 1.791 2.213

Vesturland

244 348 620 859 1.110

Vestfirðir

327 424 794 1.140 1.280

Norðurland vestra

176 163 376 664 1.006

Norðurland eystra

371 431 801 1.117 1.689

Austfirðir

404 418 843 1.314 1.906

Samtals

2.464 3.072 5.518 7.910 10.462

Aflaverðmæti, hlutfallsleg skipting.

1981

1982

1983

1984

1985

Suðurland 12 ,1 13 ,6 13 ,2 13 ,0

12 ,0

Reykjanes 26 ,2 28 ,3 24 ,5 22 ,6

21 ,2

Vesturland 9 ,9 11 ,3 11 ,2 10 ,9

10 ,6

Vestfirðir 13 ,3 13 ,8 14 ,4 14 ,4

12 ,2

Norðurland vestra 7 ,1 5 ,3 6 ,8 8 ,4

9 ,6

Norðurland eystra 15 ,1 14 ,0 14 ,5 14 ,1

16 ,1

Austfirðir 16 ,4 13 ,6 15 ,3 16 ,6

18 ,2

Samtals 100

,0 100 ,0 100 ,0 100 ,0

100 ,0

Heimild: Fiskifélag Íslands, Útvegur 1981–1985.

2. Eftir sömu landshlutaskiptingu og áður er greint frá er möguleiki að greina frá útflutningsverðmæti sjávarafurða á verðlagi ársins 1986, skipt á grundvelli aflaverðmætis einstakra landshluta.

Sjá töflu 2.

Tafla 2.

Útflutningsverðmæti sjávarafurða 1981–1985. 1)

(Upphæðir í millj. kr. á verðlagi ársins 1986. 2))

1981

1982

1983

1984

1985

Suðurland

3.629 3.211 3.196 3.492 3.810

Reykjanes

7.856 6.681 5.932 6.071 6.731

Vesturland

2.969 2.668 2.712 2.928 3.366

Vestfirðir

3.988 3.258 3.487 3.869 3.874

Norðurland vestra

2.129 1.251 1.647 2.256 3.048

Norðurland eystra

4.528 3.305 3.511 3.787 5.112

Austfirðir

4.916 3.211 3.705 4.459 5.779

Samtals

30.015 23.585 24.190 26.862 31.720

1) Skipting niður á landshluta er gerð á grundvelli aflaverðmætis innan lands, sbr. töflu 1.

2)

Fjárhæðir eru færðar til verðlags ársins 1986 miðað við verðvísitölu sjávarafurðaframleiðslunnar.

Að mati Þjóðhagsstofnunar er afar torvelt að flokka útflutningsframleiðsluna eftir framleiðslustöðum með þeim gögnum sem eru tiltæk. Því verði sundurliðun eftir landshlutum að nægja á grundvelli verðmætis þess afla sem landað er til vinnslu í hverjum landshluta.

3. Upplýsingar um þetta atriði eru hvergi fyrirliggjandi og miðað við tiltæk gögn er heldur ekki hægt að afla þeirra. Gildir þetta um hvort tveggja heildargjaldeyristekjur og hreinar gjaldeyristekjur.

Ástæða er hins vegar til að geta þess að þó að slíkar upplýsingar lægju fyrir væri sitthvað við þann mælikvarða að athuga, til að mynda vegna þess að hver sú atvinnustarfsemi á svæðinu, sem starfar í heilbrigðri samkeppni við innflutning og framleiðir fyrir innlendan markað, sparar gjaldeyri og er þar af leiðandi engu þýðingarminni en útflutningsgreinin.

4. Þjóðhagsreikningagerð hér á landi er ekki enn komin á það stig að unnt sé að svara spurningum af þessu tagi. Til þessa hefur Þjóðhagsstofnun lagt áherslu á skýrslugerðina fyrir landið í heild og reynt að bæta hana og treysta eftir föngum. Við skiptingu landsframleiðslunnar eftir kjördæmum koma hins vegar upp ýmis ný álitamál, en fullyrða má að skýrslugerð af því tagi gæfi mun betri mynd af þætti hvers landshluta í þjóðarbúskapnum en gjaldeyristekjur eins og vikið er að í svari við þriðju spurningu.

Fylgiskjal II.

Fyrirspurn frá Hjörleifi Guttormssyni til viðskiptaráðherra á 109. löggjafarþingi um innlán og útlán innlánsstofnana eftir kjördæmum.

Hver hefur verið staða og þróun innlána í innlánsstofnunum, flokkað eftir helstu tegundum sparnaðarforma og kjördæmum, árlega á tímabilinu 1976–1985?

Hver hefur verið staða og þróun útlána á sama tímabili hjá innlánsstofnunum, flokkað eftir kjördæmum og lántakendum (einstaklingum, stofnunum og fyrirtækjum)?

Hver hafa verið heildarútlán, flokkuð eftir kjördæmum, á sama tímabili frá innlánsstofnunum, lífeyrissjóðum og fjárfestingarlánasjóðum?

Beðið er um að allar upplýsingar verði jafnframt færðar til verðlags í desember 1986.

Svar viðskiptaráðherra.

Með svari þessu eru prentaðar töflur sem Seðlabanki Íslands hefur útbúið þar sem fram koma umbeðnar upplýsingar auk skýringa og fyrirvara sem gera verður við töflurnar.

Í fyrirspurninni er beðið um nánar tilgreinda flokkun inn- og útlána innlánsstofnana árlega á tímabilinu 1976–1985. Vegna umfangs þessa verkefnis og þeirrar vinnu sem í það þurfti að leggja reyndist nauðsynlegt að takmarka þessar upplýsingar nokkuð, þó þannig að ætla má að niðurstöðurnar gefi í heild mynd af þróun þeirra atriða sem óskað er upplýsinga um. Þá skal þess einnig getið að upplýsingar um innlán Póstgíróstofunnar eru ekki taldar með í þessum tölum þar sem skipting þeirra talna á einstaka landshluta liggur ekki fyrir í Seðlabankanum. Heildarinnlán Póstgíróstofunnar voru 1985 í árslok 465 millj. kr.

1. Tafla 1 sýnir skiptingu samanlagðra innlána banka, sparisjóða og innlánsdeilda samvinnufélaga, skipt á einstök kjördæmi, í lok áranna 1976, 1978, 1980, 1982, 1984 og 1985. Upplýsingar þessar eru fengnar úr ársreikningum banka og sparisjóða og mánaðarskýrslum innlánsdeilda sem sendar eru bankaeftirliti Seðlabankans.

Tafla 2 sýnir þær tölur sem koma fram í töflu 1, uppfærðar með lánskjaravísitölu til verðlags í desember 1986.

Töflur 3–8 sýna skiptingu innlána sömu stofnana fyrir hvert ár sem tilgreint er í töflu 1, skipt í sparnaðarform og kjördæmi.

2. Tafla 9 sýnir heildarútlán (endurlánað erlent lánsfé innifalið) banka og sparisjóða í árslok fyrir sömu ár og tilgreind eru í 1. lið svarsins hér að framan. Upplýsingarnar eru fengnar úr ársreikningum þessara stofnana til bankaeftirlits Seðlabankans.

Hafa verður í huga varðandi þessar tölur að stofnunum er frjálst að bókfæra lánin hvort heldur er í aðalbanka eða útibúum. Þannig er t.d. endurlánað erlent lánsfé til aðila utan Reykjavíkur í einhverjum tilvikum bókfært í aðalbanka viðkomandi bankastofnunar. Sama gildir um afurðalánin, einkum hvað varðar fyrstu árin í þeim talnaröðum sem hér eru birtar. Skipting útlánanna á þann hátt, sem hér er óskað eftir, mun því ekki í öllum tilvikum gefa rétta mynd af raunverulegum útlánum í hvern landshluta.

Tafla 10 sýnir sömu upplýsingar og fram koma í töflu 9, uppfærðar til verðlags í desember 1986 með lánskjaravísitölu.

„Útlán“ innlánsdeilda samvinnufélaga eru ekki tilgreind í töflunum. Ráðstöfunarfé þessara stofnana liggur í rekstri viðkomandi samvinnufélaga og er ekki bókfært sérstaklega í reikningum þessara félaga enda hafa innlánsdeildirnar ekki sjálfstæðan fjárhag.

Hagfræðideild Seðlabankans tekur mánaðarlega saman upplýsingar um flokkun útlána innlánsstofnana eftir atvinnugreinum samkvæmt upplýsingum frá þessum stofnunum. Niðurstöður flokkunarinnar eru birtar í riti Seðlabankans, Hagtölur mánaðarins. Þess ber þó að geta að niðurstöðurnar eru að hluta til byggðar á áætlunum þar sem skýrslur um flokkun lána berast ekki frá öllum innlánsstofnunum. Að auki eru útlán innlánsdeilda samvinnufélaga fengin með því að draga bundið fé í Seðlabankanum frá heildarinnlánum og telja mismuninn lán til samvinnufyrirtækja. Þá eru og innifalin í þessum tölum „útlán“ Póstgíróstofunnar og að síðustu hafa verið dregin út svokölluð „millibankalán“ sem eru innbyrðis lánveitingar bankanna.

Samanlagðar niðurstöður lánaflokkunar koma því ekki nákvæmlega heim við heildarútlán banka og sparisjóða samkvæmt ársreikningum þeirra.

Lánaflokkun sú, sem hér hefur verið fjallað um, byggist á upplýsingum um samandregin útlán einstakra banka. Engin skipting liggur fyrir í Seðlabankanum um hvernig flokkun lána einstakra útibúa bankanna er háttað og er því ekki mögulegt að skipta þessum tölum frekar á einstök kjördæmi eins og beðið er um í fyrirspurninni.

Í töflum 11–14 eru sýndar niðurstöður lánaflokkunar innlánsstofnana í árslok fyrir tilgreind ár samkvæmt samantekt hagfræðideildar Seðlabankans með þeim fyrirvara sem getið er hér að framan.

3. Hagfræðideild Seðlabankans tekur saman upplýsingar um heildarútlán lífeyrissjóða og fjárfestingarlánasjóða. Upplýsingar um flokkun þessara lána á einstök kjördæmi liggja ekki fyrir.

Í töflum 15 og 16 eru dregnar saman upplýsingar um heildarútlán þessara sjóða í árslok tilgreindra ára.

Töflur.

(Töflurnar eru ekki til í tölvutæku formi.)

Fylgiskjal III.

Fyrirspurn frá Steingrími J. Sigfússyni til fjármálaráðherra á 109. löggjafarþingi um tekjur og útgjöld ríkissjóðs eftir kjördæmum.

Hvernig skiptust tekjur ríkissjóðs sl. fimm ár eftir kjördæmun, sundurliðaðar í:

söluskatt, tekjuskatt, sjúkratryggingagjald, eignarskatt, aðrar opinberar tekjur nema tolla- og vörugjöld, tolla og vörugjöld?

Hvert er hlutfall tekna í hverjum flokki í einstökum kjördæmun af heildartekjum ríkissjóðs af viðkomandi flokki og borið saman við íbúafjölda viðkomandi kjördæmis sem hlutfall af fjölda landsmanna.

Hvernig skiptust útgjöld ríkisins sl. fimm ár eftir kjördæmum, sundurliðuð í helstu útgjaldaflokka. Óskað er sérstaklega eftir sundurliðun á eftirfarandi hátt:

Samneysla:

i. laun, ii. annað, tekjutilfærslur, fjármagnstilfærslur, stofnkostnaður.

Allt einnig tilgreint sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins til viðkomandi málaflokka og borið saman við íbúafjölda kjördæmanna sem hlutfall af fjölda landsmanna.

Eiga sér stað umtalsverðar fjármunatilfærslur milli kjördæma gegnum ríkisfyrirtæki eða sjóði í B-hluta fjárlaga, og ef svo er þá hverjar?

Allar tölur óskast færðar til verðlags í desember 1986.

Fylgiskjal IV.

Umsagnir sem bárust fjárhags- og viðskiptanefnd um frumvarpið á 110. löggjafarþingi.

Eftirtaldir aðilar sendu jákvæðar umsagnir: Samtök sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi, Fjórðungssamband Norðlendinga, Samtök sunnlenskra sveitarfélaga (SASS) og framkvæmdaráð Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi (SSA).

Í umsögn Fjórðungssambands Vestfirðinga 1. febr. 1988 er mælt með að frumvarpið verði að lögum að því viðbættu að skýrslugerðin um innlán og útlán innlánsstofnana nái einnig til verðbréfa- og ávöxtunarstarfsemi, sem komið hefur eða getur komið í staðinn fyrir hin hefðbundnu inn- og útlánsviðskipti innlánsstofnana.

Umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar frá 20. jan. 1988 er svohljóðandi:

Hlutverk Fjárlaga- og hagsýslustofnunar í umsögnum um lagafrumvörp er að meta hvaða áhrif það hefði á gjöld og tekjur ríkissjóðs ef frumvarpið væri samþykkt. Að reyna að meta kostnaðarauka við þetta frumvarp er ýmsum vandkvæðum háð. Ekki verður ráðið af frumvarpinu hvort það feli í sér aukið starfsmannahald og þá hvort núverandi húsnæði er nógu stórt. Það er vafamál hvort það hafi tilgang að Fjárlaga- og hagsýslustofnun gefi um það ítarlega kostnaðarumsögn.

Umsögn Seðlabanka Íslands, hagfræðideildar, frá 22. mars 1988, fer hér á eftir:

Nefndin hefur óskað umsagnar Seðlabankans um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 54/1974, um Þjóðhagsstofnun, en með frumvarpinu er stefnt að því að skylda stofnunina til þjóðhagslegrar skýrslugerðar eftir kjördæmum (þskj. 67, 64. mál).

Það skal í upphafi tekið fram, að Seðlabankanum hefur til þessa ekki veist tilefni til að taka fastmótaða afstöðu til slíkrar skýrslugerðar eftir landshlutum. Þá sjaldan, að slík tilefni hefur borið að höndum á verksviði bankans, hefur úrvinnsla af því tagi virst umfangsmikil og krefjast verulegs undirbúnings og skipulagsátaks. Rétt þykir þó að benda á eftirfarandi atriði:

1. Vafasamt getur verið að gefa tæmandi upptalningu á þeim skýrslugreinum, sem vert sé að vinna úr eftir landshlutum, enda varla tilætlun flutningsmanna. Þar sem fyrir hendi er Byggðastofnun sem hefur hvers konar byggðalega greiningu að hlutverki sínu og gefur út ýmislegt efni þar að lútandi, má telja eðlilegt að árétta starfssvið þeirrar stofnunar í þessu sambandi. Getur Byggðastofnun ýmist unnið verkin sjálf eða hlutast til um að þau séu framkvæmd af þar til bærum aðilum, og þá gegn kostnaðarframlagi, ef verkefnin útheimta kostnað umfram fjárráð verkaðila.

2. Þjóðhagsstofnun hefur veitt umsögn um málið og látið oss í té afrit af henni. Seðlabankinn er samdóma því sem þar segir, að margt annað í hagskýrslu- og þjóðhagsreikningagerð hljóti að hafa meiri forgang en sérskýrslur kjördæma, og enn fremur að gera skuli tilraunavinnslu á slíkri skiptingu þjóðhagsreikninga, áður en árleg skýrslugerð sé lögbundin.

3. Hyggilegt hlýtur að vera að gera frumáætlun um vinnumagn og kostnað við skýrslugerð sem þessa, áður en hún yrði lögbundin. Útlit er fyrir að verkefnið verði verulega kostnaðarsamt verði í það lagt án fullnægjandi undirbúnings í grundvallaratriðum. Veitist hins vegar tími til að sveigja frumvinnslu skýrslna að þessu marki með viðeigandi flokkun efnis og samningu úrvinnslukerfa, m.a. í tölvuvinnslu, má vænta minni kostnaðar eða truflana við almenna skýrslugerð.

4. Innlán og útlán innlánsstofnana eru meðal þeirra skýrslugreina sem frumvarpið fjallar um, og eru dæmi um flokkun þeirra eftir kjördæmum látin fylgja með greinargerð. Þetta er dæmi skýrsluefnis sem ekki hefur verið undirbúið til þeirra nota sem um ræðir. Flokkun þessi getur að svo komnu máli aðeins miðast við staðsetningu bankaútibúa og sparisjóða, en ekki viðskiptaaðila þeirra á báðar hliðar. Til þess þyrfti að bæta staðareinkunn inn í frumflokkun lánanna og síðan bæta landshlutaflokkun í úrvinnslu. Margt annað er óunnið í þessari flokkun, einkum á hlið innlána. Landshlutagreining gæti átt samleið með þeirri skipulagsvinnu, en mundi bæta verulegu álagi á alla vinnsluna.

Benda má á að verðbréfaútgáfa færist mjög í vöxt og verðbréfaviðskipti koma að vissu marki í stað hefðbundinna útlána og innlána. Það hefur því takmarkaða þýðingu að leggja í mikla vinnu við flokkun inn- og útlána, ef sleppt er að flokka útgáfur verðbréfa og verðbréfaeign.

5. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Þjóðhagsstofnun verði falin öll umrædd skýrsluverkefni, þar á meðal varðandi gjaldeyrisöflun og út- og innlán innlánsstofnana. Það er að sjálfsögðu ótækt að ætla stofnuninni að ganga þannig inn á verksvið annarra stofnana, svo sem í þessum tilvikum Seðlabankans, til skýrslugerðar sem aðeins er unnt að vinna í samhengi almennrar skýrsluvinnslu á sama sviði.

Af framangreindum ástæðum getur Seðlabankinn ekki mælt með lögbindingu þeirrar skýrslugerðar og með þeim hætti sem í frumvarpinu felst. Hér er hins vegar hreyft athyglisverðu máli sem vert er að mæla með að verði athugað nánar á faglegum grundvelli.

Umsögn Þjóðhagsstofnunar frá 20. janúar 1988 er svohljóðandi:

1. Inngangur.

Efni frumvarpsins kemur fram í 1. gr. en þar segir orðrétt:

„Á eftir 3. tölul. 2. gr. laganna komi nýr liður sem orðist þannig:

Að safna þjóðhagslegum upplýsingum eftir kjördæmum og birta þær opinberlega einu sinni á ári í aðgengilegu formi, m.a. um tekjur og útgjöld ríkissjóðs, hlutdeild kjördæma í landsframleiðslu og gjaldeyrisöflun og um innlán og útlán innlánsstofnana.“

Hér á eftir verður einkum fjallað um einn þátt þessa máls, þ.e. hlutdeild kjördæma í landsframleiðslu en einnig að nokkru um gjaldeyrisöflun. Aðrir þættir eins og tekjur og gjöld ríkissjóðs og inn- og útlán innlánsstofnana eftir kjördæmum eru á verksviði annarra stofnana.

Ljóst er að skipting landsframleiðslunnar eftir kjördæmum hlýtur að byggjast á þeim tölum sem tiltækar eru fyrir landið í heild og verður því fyrst lýst stuttlega þeim uppgjörsaðferðum sem þar er beitt. Að því búnu verður fjallað um þá möguleika sem eru á því að skipta landsframleiðslunni eftir kjördæmum eða landshlutum. Að síðustu verður vikið að notagildi líklegra niðurstaðna.

2. Þjóðhagsreikningagerð.

Ekki er ætlunin hér að lýsa þjóðhagsreikningagerð í smáatriðum heldur er í því sambandi vísað á þjóðhagsreikningaskýrslu nr. 3 sem Þjóðhagsstofnun gaf út í júní 1985. Þó verður ekki hjá því komist að nefna þrjár helstu aðferðir við uppgjör þjóðhagsreikninga. Þær eru:

1. ráðstöfunaruppgjör,

2. framleiðsluuppgjör,

3. tekjuskiptingaruppgjör.

Í meginatriðum byggir ráðstöfunaruppgjörið á því að meta þau verðmæti sem ráðstafað er til endanlegra nota, þ.e. til einkaneyslu, samneyslu, fjárfestingar og útflutnings. Innflutningur dregst hins vegar frá og til þess að forðast tvítalningu er sleppt þeim aðföngum sem atvinnureksturinn kaupir af öðrum atvinnugreinum eða flytur inn.

Á hinn bóginn byggir framleiðsluuppgjörið á því að meta verðmætasköpunina eða virðisaukann þar sem hann verður til en ekki þar sem honum er ráðstafað. Virðisaukinn verður til í einstökum fyrirtækjum og atvinnugreinum og samanstendur af vinnulaunum, afskriftum af framleiðslufjármunum og hreinum hagnaði fyrirtækja áður en kemur til greiðslu vaxta.

Þriðja uppgjörsaðferðin er tekjuskiptingaruppgjörið en ekki hefur enn gefist tóm til þess að fullmóta og ljúka þjóðhagsreikningum hérlendis eftir þeirri aðferð. Aðferðin byggir á því að meta virðisaukann eftir að honum hefur verið útdeilt til þeirra sem átt hafa þátt í myndun hans.

Allar þessar aðferðir ættu að gefa sömu niðurstöðu því í reynd er alltaf verið að meta sömu stærðina, þ.e. árangur efnahagsstarfseminnar eða virðisaukann á ákveðnu tímabili, oftast einu ári. Munurinn felst einungis í því hvar verðmætin eru metin, þ.e. hvort þau eru metin þar sem þeim er ráðstafað eða þar sem þau verða til.

Undanfarin þrjátíu ár hefur íslensk þjóðhagsreikningagerð byggst á fyrsttöldu aðferðinni, þ.e. ráðstöfunaruppgjörinu. Það er ekki fyrr en á síðustu árum að framleiðsluaðferðinni hefur einnig verið beitt. Uppgjör frá framleiðsluhlið hefur nú verið gert fyrir tímabilið 1973–1985 og á grundvelli þess má m.a. fá vitneskju um hlutdeild einstakra atvinnugreina í landsframleiðslunni. Þessi vitneskja er þörf viðbót við hinar hefðbundnu upplýsingar um einkaneyslu, samneyslu o.fl. sem ráðstöfunaruppgjörið gefur. Hins vegar er það nokkurt áhyggjuefni hve miklu munar á niðurstöðum þessara tveggja uppgjörsaðferða en undanfarin ár hefur þessi munur verið 7–9% og sýnir framleiðsluuppgjörið jafnan lægri niðurstöður. Að mati Þjóðhagsstofnunar er það eitt af þýðingarmestu verkefnum á sviði þjóðhagsreikningagerðar að leitast við að samræma þessar niðurstöður eftir því sem kostur er. Nú er unnið að því.

3. Skipting landsframleiðslu eftir kjördæmum.

Í framhaldi af því sem hér hefur verið sagt er rétt að víkja að skiptingu landsframleiðslunnar eftir kjördæmum eða landshlutum.

Fyrst hlýtur sú spurning að vakna hversu viðamikil athugun af þessu tagi eigi að vera. Almennt má þó segja að því traustari sem niðurstöðurnar eru fyrir landið í heild því betur ætti að vera unnt að skipta framleiðslunni eftir landshlutum.

Hér verður gengið út frá því að byggt verði á tiltækum gögnum og uppgjörsaðferðum fyrir landið í heild en að ekki sé ætlunin að auka stórum við núverandi þjóðhagsreikningagerð þótt á því væri vissulega full þörf.

Næst er þá að huga að því hvort notast eigi við áðurnefnt ráðstöfunaruppgjör eða framleiðsluuppgjör. Ráðstöfunaruppgjörið á sér langa sögulega hefð hér á landi eins og áður greinir. Ástæður þess má einkum rekja til traustrar skýrslugerðar um inn- og útflutning til og frá landinu og mikilvægi þessara viðskipta við mat á ráðstöfun verðmæta. Öðru máli gegnir um hliðstæðuna við utanríkisviðskipti í landshlutauppgjöri, þ.e. viðskipti milli landshluta. Nánast engar upplýsingar eru til um þau sem að gagni gætu komið í þessu sambandi. Þegar af þessari ástæðu verður að telja ráðstöfunaruppgjörið, eins og það er í núverandi formi, ónothæft við landshlutauppgjör.

Þá er komið að framleiðsluuppgjörinu. Eins og áður segir byggir það uppgjör á því að meta virðisaukann þar sem hann verður til. Skráning viðskipta milli landshluta skiptir því ekki höfuðmáli heldur staðsetning framleiðslunnar. Virðisaukinn er metinn í einstökum fyrirtækjum eða öllu heldur úrtaki fyrirtækja. Þetta úrtak er síðan fært upp til heildar eftir allflóknum aðferðum sem Þjóðhagsstofnun hefur lýst í atvinnuvegaskýrslum sínum, en þær mynda stofninn að framleiðsluuppgjörinu. Í höfuðdráttum er byggt á virðisauka ákveðinna fyrirtækja sem lenda í úrtaki stofnunarinnar hverju sinni. Virðisauki fyrirtækja, sem ekki lenda í úrtakinu, er áætlaður. Áætlunin byggir á launagreiðslum allra fyrirtækja í landinu en þessar launagreiðslur liggja fyrir bæði eftir fyrirtækjum og atvinnugreinum. Með hliðsjón af hlutfallinu milli launa og virðisauka hjá úrtaksfyrirtækjum er virðisaukinn áætlaður í einstökum atvinnugreinum fyrir landið í heild. Ekki er þó gert ráð fyrir alveg föstum hlutföllum frá einu fyrirtæki til annars heldur er tekið tillit til stærðar og eignarforms innan hverrar atvinnugreinar.

Með líkum hætti og hér hefur verið lýst fyrir landið í heild ætti að vera unnt að áætla virðisaukann eftir atvinnugreinum og landshlutum. Þó er engan veginn gefið að hlutfall virðisauka og launa sé það sama hjá öllum fyrirtækjum af sömu stærð hvar sem er á landinu. Því má telja fullvíst að haldbærar niðurstöður fáist ekki nema það úrtak fyrirtækja, sem atvinnuvegaskýrslur Þjóðhagsstofnunar og framleiðsluuppgjörið byggist á, sé stækkað verulega. Þetta á þó ekki við um frystingu og söltun sjávarafurða en úrtak fyrirtækja í þeim greinum er nægilega stórt til þess að gefa trausta mynd af skiptingunni eftir landshlutum. En jafnvel þótt úrtak fyrirtækja í annarri atvinnustarfsemi verði stækkað verulega er ekki öllum vandamálum eða álitaefnum þar með rutt úr vegi. Nefna má nokkur þau helstu:

Verslunar-, þjónustu- og flutningafyrirtæki eiga að jafnaði viðskipti við öll kjördæmi og við útlönd. Framleiðsla þeirra telst til aðseturs þeirra. Dæmi af þessu tagi eru heildverslun, tryggingar, flugrekstur, vöruflutningarekstur á sjó og landi og ferðaskrifstofur.

Ekki er víst að starfsemi fyrirtækis fari fram í sama landshluta eða kjördæmi og fyrirtækið er skráð í og eins getur starfsemin verið í mörgum kjördæmum. Dæmi af þessu tagi er fiskiskipaútgerð og verktakastarfsemi.

Vissulega er unnt að höggva á slíka hnúta með því að gefa sér ýmsar forsendur sem einfalda málið. Þannig mætti t.d. skipta ákveðnum þáttum í framleiðslunni hlutfallslega eftir íbúafjölda eða tekjum á íbúa. Með því væri hins vegar sagt óbeint að viðkomandi framleiðslu væri jafnhaganlega fyrir komið í hvaða kjördæmi sem væri en eftir stæði sú spurning hvað hafi þá valdið ríkjandi staðsetningu í öndverðu. Annar möguleiki væri að skipta einhverjum hluta starfseminnar ekki milli kjördæma eða með öðrum orðum búa til nýtt „svæði“ sem tæki til óskiptrar starfsemi. Dæmi um þetta er að finna í Noregi en um fjórðungur landsframleiðslunnar þar í landi er óskiptur milli fylkja í landshlutauppgjöri Norðmanna. Uppgjör af þessu tagi hafa Norðmenn gert þriðja til fjórða hvert ár.

4. Um mikilvægi landshlutauppgjörs.

Þrátt fyrir framangreind vandamál og álitaefni væri ástæða til þess að gera lauslegar ágiskanir um landshlutauppgjör og þá að mestu á grundvelli fyrirliggjandi efnis. Ástæðan er sú að útreikningar af þessu tagi, hversu ófullkomnir sem þeir væru, gæfu mun réttari mynd af þeim virðisauka sem myndast í hverjum landshluta en sú umræða sem verið hefur mjög fyrirferðarmikil og gengur út á samanburð á útflutningstekjum á íbúa. Sú umræða er afar villandi því þar er ekki tekið tillit til þeirrar atvinnustarfsemi sem sinnir heimamarkaði og er iðulega í óvæginni samkeppni við innflutning. Sama er að segja um alla verslunar- og þjónustustarfsemi í landinu. Öll starfsemi af þessu tagi er engu þýðingarminni en útflutningsframleiðslan.

Því er oft haldið fram að mest öll efnahagsstarfsemin byggist á þeim útflutningstekjum sem landsbyggðin aflar. Í sjálfu sér er þetta rétt en hinu má þá ekki gleyma að því aðeins gengur útflutningsframleiðslan að aðrar atvinnugreinar sjái henni fyrir nauðsynjum. Hér er um órjúfanlega keðju að ræða. Bresti hún fer annað einnig úrskeiðis. Einhverjir munu vafalaust telja að hér sé vikið að sjálfsögðum hlutum. Samt vilja þessir sjálfsögðu hlutir gleymast þegar einblínt er á útflutningstekjur. Því eru þeir rifjaðir upp hér.

Landshlutauppgjör af því tagi, sem hér hefur verið fjallað um, gefur að því leyti mun réttari mynd en útflutningstekjur að öll atvinnustarfsemin er tekin með og að auki er dreginn frá kostnaður við öflun teknanna. Hins vegar er vert að hafa í huga við alla túlkun niðurstaðna að vægi eða mikilvægi einstakra greina ræðst af þeim launum sem greidd eru í greininni og þeim hagnaði sem hún skilar. Öll atvinnustarfsemi er því lögð að jöfnu. Verðmæti starfseminnar í þessum útreikningum ræðst af því verði sem kaupandinn greiðir fyrir hana hvort sem hún fer til útflutnings eða er seld á innlendum markaði. Einstaklingsbundin viðhorf um mikilvægi einhverrar starfsemi umfram aðra koma hér ekki við sögu.

5. Niðurstöður.

Hvað sem líður álitaefnum af því tagi sem rakin voru hér að framan gæti verið gagnlegt og fróðlegt að gera tilraun, þótt ekki væri nema í eitt skipti, til þess að skipta landsframleiðslunni eftir kjördæmum eða landshlutum. Í fyrstu mætti byggja á núverandi skýrslusöfnun Þjóðhagsstofnunar og fjölga ekki að neinu marki þeim fyrirtækjum sem lögð eru til grundvallar við atvinnuvegaskýrslugerðina og framleiðsluuppgjörið. Þjóðhagsstofnun áformar raunar að gera slíka tilraun innan núverandi starfsramma en telur tæpast ástæðu til sérstakrar lagasetningar. Að fengnum niðurstöðum þessarar tilraunar væri kominn grundvöllur til þess að meta hvaða gagn mætti hafa af slíkri skýrslugerð og með hvaða hætti væri skynsamlegt að standa að henni þannig að hún skilaði sem mestum árangri.

Í frumvarpinu er aftur á móti lagt til að þessi skýrslugerð verði bundin í lög með formlegum hætti og að auki unnin árlega. Að mati Þjóðhagsstofnunar þjónaði slíkt engum tilgangi nema því aðeins að tilhögun skýrslugerðarinnar yrði stokkuð upp, úrtak stækkað o.fl. Þetta yrði umfangsmikið verkefni og töluvert kostnaðarsamt. Eðlilegt er því að bera það saman við önnur brýn verkefni á sviði þjóðahagsreikningagerðar. Má þar nefna gerð vöruflæðisreikninga sem sýna uppruna og ráðstöfun vörustraumanna í þjóðfélaginu, tekjuskiptingaruppgjör sem nauðsynlegt er að verði reglulegur hluti af þjóðhagsreikningagerðinni, mat á ársfjórðungslegum breytingum helstu þjóðhagsstærða, bætta skýrslugerð um iðnaðarvöruframleiðsluna og margt fleira. Öll hníga þessi verkefni að því að bæta skýrslugerðina fyrir landið í heild. Hér mætti einnig nefna kaupmáttarsamanburð gjaldmiðla sem m.a. leiðir til traustari samanburðar á landsframleiðslu milli landa en skráð gengi gerir.

Þjóðhagsstofnun telur framangreind verkefni brýnni en ítarlega skýrslugerð um landsframleiðslu eftir kjördæmum, enda má telja að þá fyrst geti landshlutauppgjör orðið traust að uppgjörið fyrir landið í heild sé það fyrir.

Þjóðhagsstofnun mælir því með því að áður en endanleg ákvörðun verður tekin um hvort lögbinda beri árlega skýrslugerð um landsframleiðslu eftir kjördæmum verði Þjóðhagsstofnun fyrst falið að gera lauslegt mat eða tilraun til þess að skipta landsframleiðslunni á landshluta. Þegar niðurstöður þessarar tilraunar liggja fyrir yrði tekin ákvörðun um framtíðarskipan skýrslugerðar um þetta efni.