Kosningar til Alþingis Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 338

597. Frumvarp til laga um breyting á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 80 16. október 1987, með síðari breytingum.

(Lagt fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi 1990

–

91.)

1. gr.

1. gr., sbr. lög nr. 66/1989, orðist svo:

Kosningarrétt við kosningar til Alþingis á hver íslenskur ríkisborgari sem náð hefur 18 ára aldri þegar kosning fer fram og lögheimili á hér á landi.

Íslenskur ríkisborgari, sem náð hefur 18 ára aldri og átt hefur lögheimili hér á landi, á og kosningarrétt í átta ár frá því hann flutti lögheimili af landinu, talið frá 1. desember næstum fyrir kjördag. Slíkur ríkisborgari á og kosningarrétt eftir þann tíma, enda hafi hann sótt um það samkvæmt nánari reglum í lögum þessum.

2. gr.

a - liður 1. mgr. 13. gr. orðist svo:

sýslumenn og bæjarfógetar, yfirborgarfógetinn í Reykjavík og lögreglustjórar utan Reykjavíkur, svo og starfsmenn þeirra embætta samkvæmt ákvörðun forstöðumanns. Forstöðumaður getur enn fremur, með samþykki dómsmálaráðuneytisins, falið öðrum að annast atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

3. gr.

14. gr. orðist svo:

Sveitarstjórnir gera kjörskrár til alþingiskosninga á grundvelli kjörskrárstofna sem Hagstofa Íslands (þjóðskrá) lætur þeim í té.

4. gr.

15. gr., sbr. lög nr. 66/1989, orðist svo:

Á kjörskrá skal taka:

Þá sem uppfylla skilyrði 1. mgr. 1. gr. og skráðir voru með lögheimili í sveitarfélaginu samkvæmt íbúaskrá þjóðskrár sjö vikum fyrir kjördag.

Þá sem uppfylla skilyrði 2. mgr. 1. gr. og síðast áttu skráð lögheimili hér á landi í sveitarfélaginu.

Sá sem fellur undir 2. málsl. 2. mgr. 1. gr. verður því aðeins tekinn á kjörskrá að hann hafi sótt um það til Hagstofu Íslands. Umsókn skal rituð á sérstakt eyðublað þar sem fram komi fullt nafn og kennitala umsækjanda, hvenær hann flutti af landi brott, síðasta lögheimili á landinu og heimilisfang erlendis. Umsókn skal jafnframt bera með sér yfirlýsingu umsækjanda um að hann sé enn íslenskur ríkisborgari. Hagstofa Íslands lætur eyðublöð þessi í té og skulu þau liggja frammi á Hagstofunni, í skrifstofum sendiráða og fastanefnda, í sendiræðisskrifstofum og í skrifstofum kjörræðismanna. Sé umsókn fullnægjandi tilkynnir Hagstofan umsækjanda það og hlutaðeigandi sveitarstjórn. Ákvörðun um að einhver sé þannig á kjörskrá tekinn gildir í fjögur ár frá 1. desember næstum á eftir að umsókn var lögð fram.

5. gr.

2. mgr. 16. gr. orðist svo:

Þegar kjörskrá hefur verið samin skal hún undirrituð af oddvita sveitarstjórnar eða framkvæmdastjóra hennar.

6. gr.

Í stað orðanna „oddvita hreppsnefndar eða í skrifstofu borgar - eða bæjarstjóra“ í 18. gr. komi: oddvita sveitarstjórnar eða á skrifstofu hennar.

7. gr.

19. gr. orðist svo:

Kjörskrá skal leggja fram almenningi til sýnis á skrifstofu sveitarstjórnar eða öðrum hentugum stað eigi síðar en 24 dögum fyrir kjördag. Kjörskrá skal liggja frammi á að minnsta kosti einum stað og í hverri kjördeild utan kaupstaða og kauptúna.

Áður en kjörskrá er lögð fram skal auglýsa hvar það verður gert og á þann hátt á hverjum stað sem venja er þar að birta opinberar auglýsingar.

Eftir að kjörskrá hefur verið lögð fram skal hún liggja frammi á almennum skrifstofutíma til kjördags. Staðfest eftirrit af kjörskrá má hafa til að leggja fram.

8. gr.

20. gr. orðist svo:

Eigi síðar en kl. 12 á hádegi þann dag þegar tvær vikur eru til kjördags skal hver sá sem kæra vill að einhvern vanti á kjörskrá eða sé þar ofaukið hafa afhent oddvita sveitarstjórnar eða framkvæmdastjóra hennar kæru sína með þeim rökum og gögnum sem hann vill fram færa til stuðnings máli sínu.

Sé kæra um það að einhver sé á skrá tekinn sem ekki hafi rétt til að standa þar skal oddviti eða framkvæmdastjóri innan þriggja daga gagngert senda þeim sem yfir er kært eftirrit af kærunni. Enn fremur skal tilkynna aðilum hvenær mál út af kærum, sem fram hafa komið, verða tekin til meðferðar svo að þeir geti komið að athugasemdum.

9. gr.

21. gr. orðist svo:

Sveitarstjórn skal skera úr aðfinnslum við kjörskrána, sem þannig eru fram komnar, eigi síðar en einni viku fyrir kjördag. Úrskurð sveitarstjórnar skal þegar tilkynna hlutaðeigandi, svo og sveitarstjórn er mál getur varðað.

Þegar búið er að leiðrétta og bæta við kjörskrána samkvæmt þessu skal hún undirrituð af oddvita sveitarstjórnar eða framkvæmdastjóra hennar. Eftir það verður engin breyting gerð á kjörskránni, nema dómur sé á undan genginn.

10. gr.

22. gr. orðist svo:

Þegar kjörskrá hefur endanlega verið undirrituð skal oddvita yfirkjörstjórnar sent eintak af henni.

11. gr.

2. mgr. 25. gr. falli brott.

12. gr.

26. gr. breytist þannig:

a. 1. mgr. orðist svo:

Þegar alþingiskosningar eiga að fara fram skulu öll framboð tilkynnt skriflega yfirkjörstjórn þeirri, sem í hlut á, eigi síðar en kl. 12 á hádegi þann dag þegar tvær vikur eru til kjördags.

b. Á eftir orðinu „frambjóðanda“ í 2. mgr. komi: kennitölu hans.

13. gr.

1. mgr. 27. gr. orðist svo:

Framboðslista í kjördæmi skal fylgja skrifleg yfirlýsing allra þeirra sem á listanum eru að þeir hafi leyft að setja nöfn sín á listann. Framboðslista skal og fylgja skrifleg yfirlýsing um stuðning við listann frá kjósendum í hlutaðeigandi kjördæmi. Fjöldi meðmælenda skal vera margfeldi af þingsætatölu kjördæmisins og talnanna 10 að lágmarki og 15 að hámarki.

14. gr.

36. gr. falli brott.

15. gr.

37. gr. falli brott.

16. gr.

1. málsl. 38. gr. orðist svo: Sama dag og framboðsfrestur rennur út heldur yfirkjörstjórn fund og skal umboðsmönnum framboðslista gefinn kostur á að vera viðstaddir.

17. gr.

Í stað orðanna „fjórum vikum fyrir kjördag“ í 1. málsl. 2. mgr. 40. gr. komi: eigi síðar en þremur sólarhringum áður en framboðsfrestur rennur út.

18. gr.

Í stað orðanna „þrem vikum“ í 2. mgr. 42. gr. komi: 10 dögum.

19. gr.

44. gr. orðist svo:

Dómsmálaráðuneytið lætur í té kjörgögn við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Kjörgögn þessi skulu jafnan vera fyrir hendi hjá þeim er annast atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

Kjörstjórar skulu varðveita kjörgögnin á öruggum stað.

20. gr.

45. gr. orðist svo:

Kjörgögn til atkvæðagreiðslu utan kjörfundar eru: kjörseðill, kjörseðilsumslag, fylgibréf og sendiumslag.

Á kjörseðli og kjörseðilsumslagi skal prentað að um sé að ræða kjörseðil og kjörseðilsumslag við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar við alþingiskosningar. Fylgibréf og sendiumslag skulu þannig gerð að á þau megi auðveldlega rita þær upplýsingar sem mælt er fyrir um í lögunum.

Dómsmálaráðuneytið kveður nánar á um gerð kjörgagna þessara.

21. gr.

46. gr. falli brott.

22. gr.

63. gr. breytist þannig:

Í stað orðanna „kjörblöð og umslög“ í 1. málsl. 1. mgr. komi: kjörgögn.

Í stað 2. – 3. mgr. komi fjórar nýjar málsgreinar, svohljóðandi:

Kjörstjóra innan lands er heimilt að láta kosningu fara fram á sjúkrahúsi, dvalarheimili aldraðra og stofnun fyrir fatlaða, enda sé kjósandi til meðferðar á hlutaðeigandi stofnun eða vistmaður þar. Með sama hætti fer um fangelsi og vistmenn þar.

Kjörstjóri innan lands getur enn fremur heimilað kjósanda, sem ekki getur sótt kjörfund á kjördegi vegna sjúkdóms, fötlunar eða barnsburðar, að greiða atkvæði í heimahúsi. Slík ósk skal vera skrifleg og studd læknisvottorði og skal hafa borist hlutaðeigandi kjörstjóra eigi síðar en kl. 12 á hádegi þann dag þegar ein vika er til kjördags.

Kjörstjóri innan lands auglýsir hvenær atkvæðagreiðsla getur farið fram og á þann hátt á hverjum stað sem venja er þar að birta opinberar auglýsingar. Atkvæðagreiðsla skv. 2. mgr. skal fara fram á þeim tíma sem kjörstjóri ákveður, að höfðu samráði við stjórn stofnunar. Utanríkisráðuneytið auglýsir hvenær atkvæðagreiðsla getur farið fram hjá kjörræðismönnum sem eru kjörstjórar skv. 13. gr.

Dómsmálaráðuneytið setur nánari reglur um framkvæmd atkvæðagreiðslu skv. 2. og 3. mgr. Slík atkvæðagreiðsla má þó ekki fara fram fyrr en þremur vikum fyrir kjördag. Tilkynna skal umboðsmönnum lista, sbr. 33. gr., um það hvenær atkvæðagreiðsla skv. 2. mgr. fer fram.

23. gr.

2. mgr. 64. gr. falli brott.

24. gr.

66. gr. orðist svo:

Kjósandi, sem greiða vill atkvæði utan kjörfundar, skal gera kjörstjóra grein fyrir sér með því að framvísa nafnskírteini eða á annan fullnægjandi hátt. Kjörstjóri skal færa á sérstaka skrá nafn kjósanda, heimilisfang og kennitölu og hvern dag kosningaathöfnin fór fram.

Að þessu loknu fær kjósandi afhent kjörgögn. Skal hann síðan aðstoðarlaust, í einrúmi og án þess að nokkur maður sjái, rita atkvæði sitt á kjörseðilinn á þann hátt er að framan greinir og setja atkvæðið í kjörseðilsumslagið. Því næst áritar og undirritar kjósandi fylgibréfið í viðurvist kjörstjóra sem vottar atkvæðagreiðsluna. Að því loknu leggur kjósandi kjörseðilsumslagið ásamt fylgibréfinu í sendiumslagið og lokar því vandlega. Umslagið skal síðan áritað til hreppstjórans í þeim hreppi eða bæjarfógetans í þeim kaupstað (í Reykjavík borgarfógeta) eða kjörstjórnarinnar í þeirri kjördeild þar sem kjósandinn telur sig standa á kjörskrá. Á sendiumslagið skal og rita nafn kjósanda, kennitölu og lögheimili.

Ef kjósandi skýrir kjörstjóra svo frá að hann sé eigi fær um að kjósa á fyrirskipaðan hátt sakir sjónleysis eða þess að honum sé höndin ónothæf skal starfsmaður kjörstjóra, er kjósandi nefnir til, veita honum aðstoð til þess í einrúmi, enda er sá sem aðstoðina veitir bundinn þagnarheiti um að segja ekki frá því sem þeim fer þar á milli. Heimilt er þeim sem aðstoð veitti að undirrita fylgibréfið fyrir hönd kjósanda í viðurvist kjörstjóra. Um aðstoðina skal bóka í gerðabók kjörstjóra og á fylgibréfið að tilgreindum ástæðum. Óheimilt er með öllu að bjóða þeim aðstoð sína er þannig þarfnast hjálpar.

Nú vill skipstjóri sjálfur greiða atkvæði utan kjörfundar og getur ekki náð til annars kjörstjóra og skal þá atkvæðagreiðsla hans vottuð af þeim er í hans stað gengur á skipinu er hans missir við.

25. gr.

68. gr. falli brott.

26. gr.

2. og 3. mgr. 69. gr. falli brott.

27. gr.

2. mgr. 73. gr. orðist svo:

Sé kjörfundur settur fyrr en kl. 12 á hádegi skal það auglýst með þeim fyrirvara og á þann hátt á hverjum stað sem venja er þar að birta opinberar auglýsingar.

28. gr.

81. gr. orðist svo:

Er kjósandi kemur inn í kjörfundarstofuna gerir hann kjörstjórn grein fyrir sér með því að framvísa nafnskírteini eða á annan fullnægjandi hátt. Ef hann þannig á rétt á að greiða atkvæði samkvæmt kjörskránni afhendir oddviti honum einn kjörseðil.

29. gr.

Í stað orðanna „kl. 23 á kjördag“ í 2. mgr. 93. gr. komi: kl. 21 á kjördag.

30. gr.

94. gr. falli brott.

31. gr.

95. gr. breytist þannig:

Orðin „bera saman tölusetningu þeirra og umslaganna“ í 2. mgr. falli brott.

3. mgr. falli brott.

32. gr.

96. gr. orðist þannig:

Komi það í ljós að sá er sent hefur utankjörfundaratkvæði standi ekki á kjörskrá, hafi samkvæmt henni ekki rétt til að greiða atkvæði, sé búinn að greiða atkvæði, hafi afsalað sér atkvæðisrétti í þeirri kjördeild, sbr. 82. gr., eða hafi dáið á undan kjördegi leggur kjörstjórnin kjörseðilsumslagið ásamt fylgibréfinu aftur í sendiumslagið og kemur það þá ekki frekar til greina við kosninguna. Eins skal fara að ef í sendiumslaginu er eitthvað annað en eitt fylgibréf ásamt kjörseðilsumslagi eða ef sjáanlegt er að ekki hafi verið notuð hin fyrirskipuðu kjörgögn er dómsmálaráðuneytið hefur látið gera eða ekki hefur verið farið eftir reglum þeim við atkvæðagreiðsluna sem settar eru í þessum lögum.

Nú berast fleiri en eitt atkvæði greidd utan kjörfundar frá hinum sama kjósanda og skal þá aðeins hið síðastgreidda atkvæði koma til greina.

33. gr.

Í stað orðanna „leggja atkvæðið, þ.e. fylgibréfið með áföstum kjörseðlinum, aftur í umslagið“ í 97. gr. komi: leggja kjörseðilsumslagið óopnað ásamt fylgibréfi aftur í sendiumslagið.

34. gr.

98. gr. orðist svo:

Þau kjörseðilsumslög, sem enginn ágreiningur er um að gild séu, lætur kjörstjórn óopnuð í atkvæðakassann.

35. gr.

Í stað orðanna „utankjörfundaratkvæðaseðlar þeir, er gildir hafa verið teknir, hafa verið látnir“ í 1. málsl. 1. mgr. 100. gr. komi: kjörseðilsumslög þau, er gild hafa verið tekin, hafa verið látin.

36. gr.

Orðin „eða ef eitthvað er innan í utankjörfundarseðli, sem ætla má að hafi verið sett þar í því skyni“ í 4. tölul. 105. gr. falli brott.

37. gr.

123. gr. falli brott.

38. gr.

124. gr. falli brott.

39. gr.

Orðin „eða fyrr en manni ber samkvæmt kjörskránni“ í fyrri málsgrein 6. tölul. 125. gr. falli brott.

40. gr.

9. tölul. 133. gr. falli brott.

41. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Frumvarp þetta er samið af stjórnarskrárnefnd og fylgdi því eftirfarandi greinargerð:

Haustið 1987 var stjórnarskrárnefnd falið, með bréfi Þorsteins Pálssonar forsætisráðherra, að vinna að endurskoðun á lögum um kosningar til Alþingis. Nefndin hóf fljótlega umfjöllun um endurskoðun kosningalaganna og hefur unnið það starf með nokkrum hléum. Sú endurskoðun sem nefndin hefur haft með höndum hefur í reynd verið tvíþætt. Annars vegar hefur verið um að ræða almenna endurskoðun á kosningalögunum og hins vegar endurskoðun á ákvæðum laganna um úthlutun þingsæta. Það frumvarp er hér liggur fyrir byggir á umfjöllun nefndarinnar um fyrrnefnda þáttinn.

Baldur Möller, fyrrverandi ráðuneytisstjóri í dómsmálaráðuneytinu, starfaði með nefndinni í byrjun en við verkefnum hans tók fyrri hluta ársins 1988 Þorsteinn Magnússon, núverandi deildarstjóri nefnda - og þingmáladeildar Alþingis. Við hina almennu endurskoðun á kosningalögunum naut nefndin á síðari stigum jafnframt aðstoðar Ólafs W. Stefánssonar, skrifstofustjóra í dómsmálaráðuneytinu, og Skúla Guðmundssonar, skrifstofustjóra þjóðskrár Hagstofu Íslands.

Þær meginbreytingar, er felast í þessu frumvarpi, eru eftirfarandi:

Viðmiðunardagur kjörskrár er færður frá 1. desember og nær kjördegi. Kveðið er á um að kjörskrá skuli gerð á grundvelli íbúaskrár og er þá miðað við að kjörskrá sé eins og íbúaskrá er hverju sinni sjö vikum fyrir kjördag. Frágangur kjörskráa af hálfu sveitarstjórna verður því eðlilega mun auðveldari.

Kjörskrá þarf ekki að leggja fram með eins löngum fyrirvara og nú er. Er um að ræða 24 daga í stað tveggja mánaða áður. Þessi breyting leiðir af breyttum ákvæðum um samningu kjörskrár sem gera nauðsynlegt að stytta þann tíma sem kjörskrá liggur frammi.

Framboðsfrestur rennur út tveimur vikum fyrir kjördag í stað fjögurra. Þetta gerir mögulegt að boða til alþingiskosninga með nokkuð styttri fyrirvara en nú er hægt. Þannig mætti boða til kosninga með fimm vikna fyrirvara ef aðstæður í stjórnmálum gera slíkt óhjákvæmilegt. Miðað við óbreytt ákvæði um framboðsfrest er vart hægt að boða til kosninga með minna en sjö vikna fyrirvara. Þá mun breytingin skv. 1. lið einnig létta undir vinnu við gerð kjörskrár ef boðað er til kosninga með stuttum fyrirvara.

Miðað er við margfeldi af þingsætatölu kjördæmis og föstum lágmarks - og hámarkstölum þegar tilgreint er hversu stór hluti kjósenda þurfi að lýsa stuðningi við framboð til að það sé löglegt. Tilskilinn fjöldi meðmælenda endurspeglar þannig að nokkru mismunandi stærðir kjördæmanna. Í gildandi lögum er tilgreindur lágmarks - og hámarksfjöldi kjósenda í hverju kjördæmi og að undanskildu Reykjavíkurkjördæmi er hann sá sami fyrir öll kjördæmin.

Kjörgögnum við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar er breytt í því skyni að gera þau einfaldari og um leið á að tryggja að sjálf kosningaathöfnin gangi greiðar fyrir sig.

Kjörgögn við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar verða ætíð fyrir hendi hjá kjörstjórum þeim er annast atkvæðagreiðsluna. Þannig er m.a. greitt fyrir því að hægt sé að boða til kosninga með styttri fyrirvara en nú er mögulegt.

Sett er ákvæði er tryggir að þeir sem dveljast á stofnunum fyrir fatlaða njóti sömu réttinda til að kjósa á dvalarstaðnum og þeir sem dveljast á sjúkrahúsi og dvalarheimili fyrir aldraða.

Heimilað verður að láta kosningu fara fram í heimahúsi í þeim tilvikum sem kjósandi mun ekki geta mætt á kjörstað vegna sjúkdóms, fötlunar eða barnsburðar.

Kjósanda verður gert að gera grein fyrir sér við atkvæðagreiðslu með því að framvísa nafnskírteini eða á annan fullnægjandi hátt. Þetta gildir bæði á almennum kjörfundi og við kosningu utan kjörfundar.

Kjörfundi lýkur kl. 21 sem er aðeins fyrr en samkvæmt gildandi lögum. Úrslit ættu því að liggja fyrr fyrir en nú er.

Kveðið er nánar á um ýmsa fresti og fyrirvara í lögunum og er miðað við að frestir renni út kl. 12 á hádegi.

Afnumin eru ákvæði er banna mönnum að greiða atkvæði tvívegis við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Sú breyting, sem lögð er til á 1. gr. laganna, felur ekki í sér efnislega breytingu. Greinin er umorðuð auk þess sem ákvæði, sem nú er að finna í 2. tölul. 15. gr. laganna, eru flutt í þessa grein, því rétt þykir að í 1. gr. laganna séu öll ákvæði er lúta að kosningarrétti. Vísað er hér til greinanna eins og þeim var breytt með lögum nr. 66/1989. Ákvæði um það hvar kjósendur skulu vera á kjörskrá eru hins vegar áfram í 15. gr.

Um 2. gr.

Þær breytingar, sem lagðar eru til á 13. gr. laganna, eru tvenns konar. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að forstöðumenn embætta geti, í krafti síns embættis, falið starfsmönnum (löglærðum sem öðrum) að annast framkvæmd atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að þeir geti, með samþykki dómsmálaráðuneytisins, falið öðrum að annast framkvæmd atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Er þá haft í huga að þeir geti, ef það er talið henta, falið starfsmanni í þeim stofnunum sem tilgreindar eru í 2. mgr. 63. gr. (sjúkrahús, dvalarheimili aldraðra og stofnanir fyrir fatlaða) að annast framkvæmd kosningarinnar. Í þessum stofnunum kunna að vera starfsmenn sem þekkingu hafa á kosningalögum og getu til að annast framkvæmd kosninga. Mun þessi breyting því geta létt nokkuð undir með störfum kjörstjóra.

Um 3. gr.

Rétt þykir að fram komi í kosningalögunum að kjörskrár þær, sem sveitarstjórnir gera, eru unnar á grundvelli kjörskrárstofna sem Hagstofa Íslands (þjóðskrá) lætur þeim í té. Um skyldu Hagstofunnar í þessum efnum er kveðið á í 3. gr. laga um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962.

Um 4. gr.

Þær breytingar, sem lagt er til að gerðar verði á 15. gr. laganna, eru eftirfarandi:

1. Meginbreytingin er í 1. tölul. 1. mgr. Viðmiðunardagur kjörskrár er færður frá 1. desember og færist nær kjördegi. Á kjörskrá verða nú færðir þeir sem skráðir eru í íbúaskrá þjóðskrár með lögheimili í sveitarfélaginu sjö vikum fyrir kjördag. Kjörskrá verður því eins og íbúaskrá þjóðskrár er hverju sinni sjö vikum fyrir kjördag. Þessa breytingu er unnt að gera vegna þess að allar breytingar á lögheimili eru nú skráðar jafnóðum en ekki uppfærðar einu sinni á ári eins og áður tíðkaðist.

Breytingin felur í sér að þeir sem flytjast milli kjördæma eða kjördeilda eftir áðurgreindan tíma eru teknir á kjörskrá þar sem þeir voru skráðir með lögheimili sjö vikum fyrir kjördag. Kjósandi getur því ekki kært sig á kjörskrá vegna flutnings eftir þann tíma né heldur ef flutningur hefur ekki verið tilkynntur fyrir þann tíma. Gildandi ákvæði hefur leitt til þess að fólk sem ekki hafði tilkynnt breytingu á lögheimili fyrir 1. desember hefur átt rétt á að vera tekið á kjörskrá á nýja staðnum þar sem það átti lögheimili. Hefur það skapað mikla vinnu hjá sveitarstjórnum og óvissu við frágang kjörskrár.

Breyting sú sem felst í 1. tölul. þýðir að sveitarstjórnir þurfa að gera tiltölulega fáar breytingar á þeim kjörskrárstofni sem Hagstofan lætur þeim í té. Kjörskrárgerð mun því ganga greiðar fyrir sig. Breytingin léttir þannig vinnu við kjörskrárgerð ef boðað er til kosninga með stuttum fyrirvara.

2. Lagt er til að ákvæði úr núverandi 2. tölul. verði að hluta flutt í 1. gr. laganna.

3. Lagt er til að núverandi 3. og 4. tölul. verði felldir brott þar sem kjörskrá verður nú miðuð við kjördag á tilteknum degi.

Um 5. gr.

Breyting á 16. gr. laganna varðar hvernig staðið skuli að undirritun kjörskrár. Þessi breyting er samhljóða breytingu í 10. gr. frumvarpsins. Í báðum tilvikum er notað samheitið sveitarstjórn í stað orðanna hreppur og kaupstaður í samræmi við sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986.

Um 6. gr.

Breytingin er í samræmi við ýmsar aðrar breytingar í frumvarpinu þar sem stuðst er við hugtakanotkun sveitarstjórnarlaga.

Um 7. gr.

Þær breytingar, sem lagt er til að gerðar verði á 19. gr. laganna, eru eftirfarandi:

1. Sá tími sem kjörskrá á að liggja frammi fyrir kjördag er styttur. Er tíminn styttur úr tveimur mánuðum í 24 daga. Þessi breyting tengist breyttum ákvæðum um gerð kjörskrár, sbr. 4. gr. frumvarpsins. Þar sem viðmiðunardagur kjörskrár færist nær kjördegi er jafnframt nauðsynlegt að stytta þann tíma sem kjörskrá liggur frammi.

2. Fellt er brott ákvæði í 2. mgr. um að auglýsa þurfi með tilteknum fyrirvara (14 dagar í hreppum og 3 dagar í kaupstöðum) hvar kjörskrá verði lögð fram. Telja verður að nægilegt sé að kveða á um að auglýsa skuli hvar kjörskrá liggi frammi áður en það er gert, án nánari tímasetningar, enda má öruggt telja að slík tilkynning nái til kjósenda strax í ljósi almennrar útbreiðslu fjölmiðla.

3. Fellt er brott ákvæði 3. mgr. sem segir að kjörskrá skuli liggja frammi frá dagmálum til miðaftans dag hvern næstu fjórar vikur eftir að hún var lögð fram. Í staðinn er miðað við almennan skrifstofutíma sem telja verður eðlilegra. Þá er tímasetningin (fjórar vikur) einnig felld brott, enda eðlilegast að kjósendur hafi aðgang að kjörskránni fram að kjördegi.

Um 8. gr.

Þær breytingar, sem lagðar eru til á 20. gr. laganna, eru tvenns konar:

1. Kveðið er nánar á um hvenær kærufrestur rennur út. Miðað er við kl. 12 á hádegi.

2. Flutt er úr 21. gr. laganna ákvæði þess efnis að tilkynna skuli hlutaðeigandi aðilum hvenær mál vegna kæra sem fram hafa komið við kjörskrá verði tekin til meðferðar svo þeir geti komið að athugasemdum.

Rétt er að taka hér fram að vegna breyttra ákvæða um gerð kjörskrár, sbr. 4. gr. frumvarpsins, er þess að vænta að kærutilefnum muni fækka. Kærumál, sem upp geta komið, munu einkum varða öflun eða glötun ríkisfangs, lát manns, mistök við kjörskrársamningu (einstaklingur verið ranglega tekinn af henni eða bætt við) eða að íslenskur ríkisborgari er dvelur erlendis, og telur sig uppfylla skilyrði laganna um kosningarrétt, hefur af einhverjum ástæðum ekki verið færður á kjörskrá.

Um 9. gr.

Lagt er til að ákvæði 21. gr. laganna verði einfölduð. Mikilvægustu efnisákvæðum greinarinnar er þó haldið.

Um 10. gr.

Í 22. gr. laganna er lagt til að felld verði brott skylda sveitarstjórna til að tilkynna oddvita yfirkjörstjórnar um bráðabirgðatölu kjósenda á kjörskrá áður en kjörskrá er endanlega undirrituð. Gert er ráð fyrir að Hagstofan láti yfirkjörstjórnum í té yfirlit um fjölda á kjörskrárstofni og þurfi ekki að ákvarða slíkt í lögum.

Um 11. gr.

Lagt er til að 2. mgr. 25. gr. falli brott í samræmi við breytingar á 15. gr. laganna.

Um 12. gr.

Þær breytingar, sem lagt er til að verði gerðar á 26. gr. laganna, eru þrenns konar.

1. Af hentugleikaástæðum er miðað við að framboð skuli hafa borist fyrir kl. 12 á hádegi en ekki miðnætti.

2. Kveðið er á um að meðal þeirra upplýsinga sem tilgreina þarf með hverju framboði sé kennitala frambjóðenda.

3. Lagt er til að framboðsfrestur renni út tveimur vikum fyrir kjördag í stað fjögurra. Með þessu (sem og með breyttu fyrirkomulagi við gerð kjörskrár) er skapaður möguleiki á því að boða til alþingiskosninga með nokkuð styttri fyrirvara en nú er fyrir hendi. Þannig ætti að vera hægt að boða til kosninga með fimm vikna fyrirvara ef aðstæður í stjórnmálum gera slíkt nauðsynlegt. Miðað við óbreytt ákvæði um framboðsfrest er vart hægt að boða til kosninga með minna en sjö vikna fyrirvara.

Þegar um reglulegar kosningar er að ræða hafa stjórnmálasamtökin vitaskuld nægan tíma til að skipuleggja kosningastarfið og skila framboðum fyrr ef þau æskja.

Um 13. gr.

Eðlilegt verður að telja að sá fjöldi kjósenda, sem þarf til að lýsa stuðningi við framboð til að það sé löglegt, endurspegli að nokkru mismunandi stærðir kjördæmanna. Lagt er til að í 27. gr. laganna sé því miðað við margfeldi af þingsætatölu kjördæmisins og tölunnar 10 að lágmarki og tölunnar 15 að hámarki. Þingsætatala er skilgreind í 2. mgr. 5. gr. laganna. Samkvæmt gildandi lögum er miðað við eigi færri en 100 og eigi fleiri en 200 kjósendur í Reykjavík og eigi færri en 50 og eigi fleiri en 100 í öllum öðrum kjördæmum. Miðað við þingsætatölu kjördæma í komandi alþingiskosningum samkvæmt auglýsingu nr. 292/1987 felur frumvarpið í sér að þörf er á undirskrift minnst 180 og mest 270 kjósenda í Reykjavík, minnst 110 og mest 165 í Reykjaneskjördæmi, minnst 70 og mest 105 í Norðurlandskjördæmi eystra, minnst 60 og mest 90 í Suðurlandskjördæmi, og minnst 50 og mest 75 í Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi, Norðurlandskjördæmi vestra og Austurlandskjördæmi.

Um 14. gr.

Lagt er til að 36. gr. falli brott í samræmi við breytt fyrirkomulag við utankjörfundaratkvæðagreiðslu.

Um 15. gr.

Lagt er til að 37. gr. falli brott. Dómsmálaráðuneytið getur hæglega fengið þær upplýsingar, sem þar eru tilgreindar, frá Hagstofu Íslands.

Um 16. gr.

Breyting á 1. málsl. 38. gr. felur í sér að yfirkjörstjórn komi saman sama dag og framboðsfrestur rennur út. Nauðsynlegt er að yfirkjörstjórn komi sem fyrst saman vegna þeirrar breytingar sem gerð hefur verið á tímasetningu í lok 2. mgr. 42. gr.

Um 17. gr.

Breyting sú, sem lögð er til á 40. gr. laganna, felur í sér að breytt er tímasetningum um hvenær stjórnmálasamtök, sem ekki hafa skráðan listabókstaf, skuli tilkynna dómsmálaráðuneytinu um væntanlegt framboð og óska eftir listabókstaf. Miðað er við þrjá sólarhringa áður en framboðsfrestur rennur út (sem rennur út á hádegi, sbr. 12. gr. frv.). Með þessu gefst tími til að yfirfara umsóknir áður en framboðsfrestur rennur út.

Um 18. gr.

Þar sem framboðsfrestur er nú styttur úr fjórum vikum í tvær vikur fyrir kjördag þá er nauðsynlegt að breyta ákvæði 42. gr. laganna um það hvenær landskjörstjórn skuli birta auglýsingu sína um framboðslista. Samkvæmt gildandi lögum hefur landskjörstjórn sjö daga til að ganga frá auglýsingu sinni um framboðslista en með breytingunni á 42. gr. er lagt til að þessi tími verði styttur í 4 1 / 2 sólarhring.

Um 19. gr.

Ákvæði 44. gr. laganna er breytt þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir að kjörgögn verði alltaf til staðar hjá kjörstjórum sem annast utankjörfundaratkvæðagreiðslu (í stað þess að kjörgögn séu send til þeirra fyrir hverjar kosningar eins og nú er gert) enda er það forsenda þess að hægt sé að efna til kosninga með stuttum fyrirvara. Í þessari frumvarpsgrein er einnig höfð hliðsjón af ákvæði 46. gr. laganna en sú grein er að öðru leyti felld brott.

Um 20. gr.

Þær breytingar, sem um er að ræða á 45. gr. laganna, fela í sér einföldun á gerð kjörgagna sem notuð eru við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar. Lagt er til að kjörgögn við utankjörfundaratkvæðagreiðslu verði kjörseðill, kjörseðilsumslag, fylgibréf og sendiumslag. Gert er ráð fyrir að dómsmálaráðuneytið kveði nánar á um gerð kjörgagna þessara. Við þessa breytingu verða blindraspjöld þau sem notuð hafa verið við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar óþörf, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 2. mgr. 67. gr. laganna.

Um 21. gr.

46. grein er felld brott, sbr. athugasemd við 19. gr. frumvarpsins.

Um 22. gr.

Þær breytingar, sem lagðar eru til á 63. gr. laganna, eru einkum eftirfarandi:

1. Í 1. mgr. er um að ræða breytingu er leiðir af breyttum ákvæðum um gerð kjörgagna.

2. Til viðbótar því að heimilað er að atkvæðagreiðsla utan kjörfundar geti farið fram á sjúkrahúsum og dvalarheimilum aldraðra þá er bætt við stofnunum fyrir fatlaða. Eðlilegt er að vistmönnum á slíkum stofnunum verði gert kleift að greiða atkvæði á dvalarstað á sama hátt og þeim er dveljast á sjúkrahúsi eða dvalarheimili aldraðra. Í stað þess að vísað er til þess að kjósandi sé sjúklingur er nú sagt að kjósandi sé til meðferðar og er þá ljóst að ákvæðið tekur einnig til sængurkvenna, svo sem verið hefur í framkvæmd.

3. Lagt er til að heimiluð verði atkvæðagreiðsla í fangelsi. Er það eðlilegra en að flytja vistmenn sérstaklega á kjörstað eins og tíðkast hefur.

4. Lagt er til að heimiluð verði kosning í heimahúsum þegar kjósandi getur ekki sótt kjörfund á kjördegi vegna sjúkdóms, fötlunar eða barnsburðar. Gert er ráð fyrir að fyrir liggi vottorð læknis. Telja verður að hér sé um sanngirnismál að ræða í ljósi þess að einstaklingar sem svipað er ástatt um og dveljast t.d. á sjúkrahúsum njóta þegar þessara réttinda. Gert er ráð fyrir að kjörstjóri fari á heimili kjósanda og að kosning fari að öðru leyti fram eins og við atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

Um 23. gr.

2. mgr. 64. gr. laganna bannar að senda frá sér fleiri kjörseðla en einn. Lagt er til að þessi málsgrein falli brott vegna þess að atkvæðagreiðsla utan kjörfundar hefst áður en framboðsfrestur rennur út. Nýtt og óvænt framboð getur m.a. leitt til þess að kjósandi, sem þegar hefur kosið, vilji kjósa að nýju.

Um 24. gr.

Þær breytingar, sem lagt er til að verði gerðar á 66. gr. laganna, eru tvenns konar:

1. Gert er ráð fyrir að kjósandi geri grein fyrir sér með því að framvísa nafnskírteini eða á annan fullnægjandi hátt. Sams konar breyting er lögð til á 81. gr. laganna (29. gr. frumvarpsins) varðandi atkvæðagreiðslu á kjörfundi. Til að draga úr líkum á því að einhver kjósi í nafni annars manns er eðlilegast að kjósendum í fjölmennum kjördeildum verði ætlað að gera grein fyrir sér með því að leggja fram skilríki, t.d. nafnskírteini. Frumvarpið gerir þó ekki ráð fyrir að það verði algjör skylda að kjósandi framvísi skilríki, sbr. ákvæðið „eða á annan fullnægjandi hátt“, sem getur falist í því að kjörstjórn telji fullnægjandi að kjósandi segi til nafns.

2. Aðrar breytingar á þessari grein leiða af þeim breytingum sem fyrirhugaðar eru á utankjörfundaratkvæðagreiðslunni samkvæmt frumvarpinu. Fellt er niður ákvæði um að undirritun kjörstjóra á fylgibréfi skuli vottuð.

Um 25. gr.

Gert er ráð fyrir að meginefni 68. gr. laganna verði flutt í 66. gr. (24. gr. frumvarpsins). Fellt er niður ákvæði um að kjörseðilsumslag skuli innsiglað.

Um 26. gr.

Lagt er til að 2. og 3. mgr. 69. gr. falli brott þar sem þau ákvæði eiga ekki lengur við eftir breytingar á fyrirkomulagi atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

Um 27. gr.

Þessi breyting á 73. gr. leiðir af breytingu sem gerð hefur verið á 19. gr. laganna.

Um 28. gr.

Hér er lögð til sams konar breyting og gerð er á 66. gr. laganna og varðar framvísun nafnskírteinis við atkvæðagreiðslu á kjörfundi og vísast til athugasemda við 24. gr. frumvarpsins.

Um 29. gr.

Gert er ráð fyrir að í stað þess að kjörfundi ljúki í síðasta lagi kl. 23 þá standi kjörfundur ekki lengur en til kl. 21. Æskilegt er að kosning standi ekki eins lengi fram eftir kvöldi og nú er. Verður að telja að kjósendum sé eftir sem áður ætlaður nægur tími til að neyta kosningarréttar síns.

Um 30. gr.

Telja verður að 94. gr. laganna sé úrelt en þar segir: „Þegar allir viðstaddir kjósendur hafa átt kost á að greiða atkvæði, greiðir kjörstjórn atkvæði á sama hátt og aðrir kjósendur.“

Um 31.

–

38. gr.

Þær breytingar, sem felast í þessum greinum, leiða af breytingum sem gerðar hafa verið á fyrirkomulagi atkvæðagreiðslu utan kjörfundar.

Um 39. gr.

Á kjörskrá verða nú ekki teknir aðrir en þeir sem náð hafa 18 ára aldri á kjördegi. Þeir sem verða 18 ára síðar á því ári er kosning fer fram verða því ekki teknir á kjörskrá og eiga þau orð sem lagt er til að felld verði brott því ekki lengur við.

Um 40. gr.

Þessi breyting er í samræmi við að 2. mgr. 64. gr. hefur verið felld brott.

Um 41. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.