Húsnæðisstofnun ríkisins Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 385

690. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, nr. 86/1988, sbr. lög nr. 76/1989, 70/1990, 124/1990 og 130/1990.

(Lagt fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi 1990

–

91.)

1. gr.

2. gr. laganna hljóði þannig:

Félagsmálaráðherra fer með yfirstjórn húsnæðismála.

Húsnæðisstofnun ríkisins er ríkisstofnun sem lýtur sérstakri stjórn.

Húsnæðisstofnun ríkisins skal vinna að samræmingu og skipulagi opinberra afskipta af húsnæðismálum og fara með stjórn hins opinbera veðlánakerfis í samræmi við lög þessi.

2. gr.

3. gr. laganna hljóði þannig:

Húsnæðisstofnun starfar sem ein heild með þeim frávikum sem leiðir af lögum þessum.

Ráðherra ákveður með reglugerð að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar skipulag stofnunarinnar, þar á meðal skiptingu hennar í svið eða deildir.

3. gr.

Húsnæðismálastjórn.

4. gr. laganna hljóði þannig:

Stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins, húsnæðismálastjórn, skipa fimm menn, fjórir kosnir hlutbundinni kosningu af sameinuðu Alþingi að afstöðnum almennum alþingiskosningum og einn skipaður af félagsmálaráðherra án tilnefningar og skal hann vera formaður stjórnarinnar. Varamenn skulu kosnir og skipaðir á sama hátt. Skipunartími formanns og varaformanns skal vera takmarkaður við embættistíma þess ráðherra sem skipaði þá.

Ráðherra ákveður þóknun stjórnarinnar og greiðist hún á sama hátt og annar kostnaður við stofnunina, sbr. 7. gr.

4. gr.

Hlutverk húsnæðismálastjórnar.

5. gr. laganna hljóði þannig:

Hlutverk húsnæðismálastjórnar er:

Að hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins, Byggingarsjóðs ríkisins, Byggingarsjóðs verkamanna og umdæmisstjórna og gæta þess að starfað sé í samræmi við gildandi lög og reglugerðir.

Gera tillögur til félagsmálaráðherra að fjárhagsáætlun eigi síðar en níu mánuðum fyrir upphaf starfsárs þar sem fram komi sundurliðaður, áætlaður rekstrarkostnaður og fyrirhuguð skipting ráðstöfunarfjár milli útlánaflokka og meginsjónarmið um ráðstöfun þess, að svo miklu leyti sem skiptingin er ekki ákveðin í lögum þessum eða reglugerðum settum samkvæmt þeim.

Að skera úr vafa - og ágreiningsmálum varðandi einstakar lánveitingar og ákveða greiðsludaga þeirra.

Að vera stjórnvöldum til ráðuneytis um löggjafaratriði á sviði húsnæðismála.

Að koma á framfæri upplýsingum um hlutverk og störf stofnunarinnar.

Að fjalla um önnur mál sem ráðherra eða framkvæmdastjóri leggur fyrir hana.

5. gr.

6. gr. laganna hljóði þannig:

Félagsmálaráðherra skipar framkvæmdastjóra Húsnæðisstofnunar ríkisins til sex ára í senn. Ráðherra skipar einnig skrifstofustjóra stofnunarinnar. Leita skal umsagnar húsnæðismálastjórnar áður en frá skipun er gengið samkvæmt þessari málsgrein.

Framkvæmdastjóri annast daglega stjórn stofnunarinnar og ræður starfsfólk til hennar að fengnum tillögum frá húsnæðismálastjórn.

6. gr.

Síðari málsgrein 7. gr. laganna hljóði þannig:

Kostnaður við tæknileg málefni stofnunarinnar og þjónustu við lántakendur skal borinn uppi af sölu á þjónustu stofnunarinnar.

7. gr.

Á eftir 7. gr. laganna komi nýr undirkafli með fjórum nýjum greinum, 8. – 11. gr. Fyrirsögn undirkaflans verði Umdæmisstjórnir. Hinn nýi undirkafli orðist svo:

a. (8. gr.)

Landinu er skipt í átta húsnæðisumdæmi sem hér segir:

Höfuðborgarsvæði, sem tekur yfir Reykjavíkurborg, Kópavog, Garðabæ, Bessastaðahrepp, Hafnarfjörð, Seltjarnarnes, Mosfellsbæ, Kjalarneshrepp og Kjósarhrepp.

Vesturlandsumdæmi.

Vestfjarðaumdæmi.

Norðurlandsumdæmi vestra.

Norðurlandsumdæmi eystra.

Austurlandsumdæmi.

Suðurlandsumdæmi.

Suðurnesjaumdæmi, sem tekur yfir Keflavík, Njarðvík, Sandgerði, Grindavík, Gerðahrepp, Vatnsleysustrandarhrepp og Hafnahrepp.

Umdæmi skv. 2. – 7. tölul. fylgja kjördæmum.

Í hverju umdæmi skal vera umdæmisstjórn og umdæmisskrifstofa húsnæðismála.

b. (9. gr.)

Umdæmisstjórn skal skipuð fimm mönnum sem skipaðir eru af félagsmálaráðherra að afloknum sveitarsjórnarkosningum með eftirfarandi hætti: Tveir skulu tilnefndir af landshlutasamtökum sveitarfélaga, tveir af ASÍ og BSRB en einn skipaður af ráðherra eftir tilnefningu húsnæðismálastjórnar.

Stjórnin skiptir sjálf með sér verkum.

c. (10. gr.)

Umdæmisstjórnir fara með verkefni í umboði húsnæðismálastjórnar eftir því sem nánar er kveðið á um í þessum lögum.

Verkefni umdæmisstjórnar eru:

Áætlanagerð um byggingarþörf í umdæminu.

Móttaka umsókna frá sveitarfélögum um byggingu félagslegs húsnæðis í umdæminu.

Tillögugerð til húsnæðismálastjórnar um heildarlánsfé til kaupa eða byggingar félagslegra íbúða í umdæminu ásamt greinargerð með yfirliti yfir umsóknir sveitarfélaga eða annarra framkvæmdaraðila um félagslegar íbúðir.

Annast lánveitingar til sveitarfélaga eða annarra framkvæmdaraðila félagslegra íbúða samkvæmt því hlutfalli sem húsnæðismálastjórn hefur ákveðið til félagslegra íbúða í umdæminu.

Afla upplýsinga um stöðu og horfur í húsnæðismálum.

Kostnaðareftirlit og úttektir á félagslegum íbúðum í umdæminu.

Ráðgjöf og fræðsla um lánamál og húsnæðismál almennt fyrir einstaklinga, sveitarfélög og félagasamtök.

d. (11. gr.)

Umdæmisstjórn er heimilt að ráða starfsmann eða starfsmenn að fengnu samþykki húsnæðismálastjórnar. Laun starfsmanna hverrar umdæmisstjórnar skulu greidd af Húsnæðisstofnun ríkisins. Kostnaður af rekstri umdæmisstjórnar, þar með talin stjórnarlaun, og umdæmisskrifstofu, annar en launakostnaður, skal greiddur af landshlutasamtökum sveitarfélaga en Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er heimilt að greiða framlag til landshlutasamtakanna á móti þessum útgjöldum samkvæmt reglum sem ráðherra staðfestir.

8. gr.

Eftirtaldar breytingar verði á 70. gr. laganna:

a. 1. mgr. hljóði þannig:

Þegar sveitarstjórn eða annar viðurkenndur framkvæmdaraðili hefur tekið ákvörðun um byggingu eða kaup á félagslegum íbúðum skal hann tilkynna umdæmisstjórn ákvörðun sína og jafnframt sækja formlega um lán úr Byggingarsjóði verkamanna. Í umsókn komi fram um hvaða tegund félagslegra íbúða er að ræða, fjölda þeirra, stærð og gerð, framkvæmdatími, áætlaður byggingarkostnaður eða kaupverð og annað það sem nauðsynlegt er til þess að umdæmisstjórn geti tekið afstöðu til lánveitinga til framkvæmdanna eða kaupanna. Með umsókn fylgi jafnframt greinargerð um stöðu og horfur varðandi byggingarframkvæmdir á vegum framkvæmdaraðila. Í greinargerð skal koma fram áætluð byggingarþörf næstu fjögur árin og helstu forsendur fyrir þeirri þörf sem áætluð er.

b. 3. mgr. hljóði þannig:

Umsókn sveitarfélags eða annars framkvæmdaraðila skal berast umdæmisstjórn fyrir 1. september ár hvert og tillögur umdæmisstjórnar skulu berast húsnæðismálastjórn fyrir 1. nóvember sama ár.

9. gr.

72. gr. laganna breytist þannig:

a. Við greinina bætist ný málsgrein, er verði 1. mgr., svohljóðandi:

Húsnæðismálastjórn ákveður skiptingu ráðstöfunarfjár Byggingarsjóðs verkamanna til einstakra umdæma. Umdæmisstjórn húsnæðismála úthlutar lánum til sveitarstjórna og annarra framkvæmdaraðila og er það fullnaðarákvörðun um skiptingu innan umdæmis.

b. 1. mgr., er verði 2. mgr., orðist þannig:

Þegar umdæmisstjórn hefur samþykkt lánveitingar til byggingaráfanga og framkvæmdir eru hafnar skal húsnæðisnefnd, í umboði sveitarstjórnar, eða annar framkvæmdaraðili auglýsa íbúðirnar til sölu eða leigu. Í auglýsingu skal koma fram hverjir eigi rétt á íbúð, áætlaður afhendingartími og greiðsluskilmálar. Umsóknarfrestur má ekki vera skemmri en fjórar vikur frá birtingu auglýsingar.

10. gr.

1. mgr. 74. gr. laganna orðist þannig:

Telji umdæmisstjórn að skilyrðum laga þessara sé fullnægt til að hefjast handa við byggingarframkvæmdir tilkynnir hún það húsnæðismálastjórn til samþykktar. Eftir að samþykki húsnæðismálastjórnar liggur fyrir tilkynnir hún það umdæmisstjórn sem veitir hlutaðeigandi sveitarstjórn eða öðrum framkvæmdaraðila framkvæmdaheimild og jafnframt framkvæmdalán.

11. gr.

6. mgr. 75. gr. laganna hljóði þannig:

Kostnaðareftirlit er í höndum umdæmisstjórnar undir yfirstjórn húsnæðismálastjórnar. Skal Húsnæðisstofnun árlega birta opinberlega upplýsingar um byggingarkostnað íbúða sem lokið hefur verið við.

12. gr.

1. mgr. 77. gr. laganna hljóði þannig:

Þegar íbúð er fullgerð skal umdæmisstjórn undantekningarlaust staðfesta lok framkvæmda og byggingarkostnað með úttekt sinni og tilkynna það húsnæðismálastjórn.

13. gr.

1. mgr. 85. gr. laganna hljóði þannig:

Þegar sveitarstjórn hefur gert upp byggingarkostnað og umdæmisstjórn staðfest hann með úttekt sinni, sbr. 77. gr., skal sveitarstjórn sjá um að kaupandi fái í hendur skriflegt afsal fyrir íbúðinni, enda hafi kaupandi undirritað veðskuldabréf frá Byggingarsjóði verkamanna og staðið í skilum með útborgun og aðrar greiðslur sem honum ber að inna af hendi.

14. gr.

1. mgr. 102. gr. laganna hljóði þannig:

Sveitarfélag eða annar framkvæmdaraðili skal annast útreikning á söluverði félagslegra íbúða þar sem kaupskyldu eða forkaupsréttar er neytt, sbr. 98. gr. Umdæmisstjórn skal staðfesta útreikninginn. Ágreiningi milli aðila um verðlagningu íbúðanna skal vísa til húsnæðismálastjórnar sem sker úr um hann með rökstuddri ákvörðun.

15. gr.

VII. kafli laganna, 109. – 110. gr., falli brott.

16. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 1991.

Ákvæði til bráðabirgða.

Ákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna um starfstíma framkvæmdastjóra Húsnæðisstofnunar ríkisins eiga ekki við um þann sem gegnir starfinu við gildistöku laga þessara.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Frumvarp þetta, sem samið er á vegum félagsmálaráðuneytisins, er í höfuðatriðum tvíþætt. Annars vegar fjallar það um stjórnsýslulega stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins og valdmörk milli húsnæðismálastjórnar og félagsmálaráðherra, sbr. 1. – 6. gr. frumvarpsins. Hins vegar tekur það til þeirra nýmæla að skipta landinu í átta húsnæðisumdæmi, umdæmisstjórnir, sem hafi einkum félagslegt húsnæði á sinni könnu, sbr. 7. – 15. gr. frumvarpsins og að komið verði á fót umdæmisskrifstofu sem taki að verulegu leyti við þjónustuhlutverki Húsnæðisstofnunar ríkisins.

Hvað fyrri hluta frumvarpsins viðvíkur, um breytta stjórnsýslulega stöðu, er tilefnið athugasemdir Ríkisendurskoðunar um óljósa stjórnsýslustöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins og óglögg valdmörk milli húsnæðismálastjórnar og félagsmálaráðherra. Þriggja manna starfshópi, skipuðum Berglindi Ásgeirsdóttur ráðuneytisstjóra, Halldóri Árnasyni, skrifstofustjóra Fjárlaga - og hagsýslustofnunar, og Ragnari Aðalsteinssyni hæstaréttarlögmanni, var falið að koma með tillögur að breyttu fyrirkomulagi.

Félagsmálaráðuneytið og Húsnæðisstofnun hafa um nokkurt skeið verið ósammála um stjórnsýslulega stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins. Stofnunin fékk Lagastofnun Háskóla Íslands til að fjalla um stöðu sína og skilaði Lagastofnun álitsgerð um stjórnsýslulega stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins í ágúst 1987. Félagsmálaráðuneytið fól Ragnari Aðalsteinssyni hæstaréttarlögmanni að gera lögfræðilega athugun á stöðu, valdsviði og ábyrgð Húsnæðisstofnunar ríkisins og tengslum stofnunarinnar og stjórnar hennar við félagsmálaráðneytið.

Niðurstöður beggja skýrslanna var sú að sjálfstæði Húsnæðistofnunar væri verulegt eða mjög mikið og það væri í raun einungis í gegnum setningu laga og reglugerða sem áhrif ráðherra kæmu fram. Húsnæðismálastjórn hefði hins vegar nær algjört forræði í málefnum stofnunarinnar og varðandi útlán, að undanskildum vaxtaákvörðunum.

Ríkisendurskoðun framkvæmdi á árinu 1987 endurskoðun á reikningsskilum þeirra sjóða sem Húsnæðisstofnun hefur umsýslu með, en það eru Byggingarsjóður ríkisins og Byggingarsjóður verkamanna. Í skýrslu um endurskoðunina dags. 22. júlí 1988 kemur m.a. fram að vafi virðist leika á því hver sé stjórnsýsluleg staða Húsnæðisstofnunar ríkisins og lögð áhersla á að niðurstaða þurfi að fást um það hver hafi vald til að gera hvað og hver beri ábyrgðina.

Félagsmálaráðuneytið sendi niðurstöður Lagastofnunar og Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanna til Ríkisendurskoðunar í október 1988 og var óskað eftir áliti á niðurstöðum og að hún kæmi með tillögur um æskilega skipan á stjórnsýslulegri stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins.

Í bréfi Ríkisendursskoðunar til félagsmálaráðherra dags. 3. nóvember 1988 segir m.a.:

„Það er skoðun Ríkisendurskoðunar að sú skipan, sem nú gildir er óæskileg, þar sem ekki er í framkvæmd nógu tryggt að saman fari á einni hendi vald og ábyrgð, sem er skilyrði fyrir árangursríkri og skilvirkri stjórnun. Því telur Ríkisendurskoðun nauðsynlegt að settar séu skýrari reglur sem eyði þeim vafaatriðum sem upp koma er (sic) varðandi yfirstjórn þessa málaflokks.“

Enn fremur segir í greindu bréfi Ríkisendurskoðunar um verkefni Húsnæðisstofnunar:

„Með vísan til þess sem að framan greinir er ekki séð að mikilvægir framkvæmdaþættir í störfum Húsnæðisstofnunar ríkisins séu þess eðlis að stjórnskipan stofnunarinnar geti ekki fallið beint undir framkvæmdarvaldið og telur Ríkisendurskoðun þá skipan ákjósanlega. Með þeirri skipan yrði ábyrgð á einni hendi. Áhrif Alþingis mundu ekki í reynd skerðast frá því sem verið hefur nema hvað varðar íhlutun á framkvæmdaþáttum.“

Á fundi húsnæðismálastjórnar 23. nóvember 1989 var gerð samþykkt vegna „frétta og viðtala í sjónvarpi, útvarpi og blöðum“. Í þessari samþykkt húsnæðismálastjórnar kemur fram afstaða hennar til stjórnsýslulegrar stöðu Húsnæðisstofnunar en þar segir m.a.: „Í álitsgerð Ráðgjafaþjónustu Lagadeildar Háskóla Íslands um stjórnsýslulega stöðu Húsnæðisstofnunar ríkisins segir þetta m.a.:

„Húsnæðismálastjórn ber ekki ábyrgð gagnvart ríkisstjórninni í heild. Hún þarf ekki að taka við starfsfyrirmælum frá fagráðherrum. Hins vegar hefur hún venjulega upplýsingaskyldu gagnvart honum og Alþingi.“

Ábyrgð einstakra fulltrúa í stjórn Húsnæðisstofnunar er, auk allrar venjulegrar starfsábyrgðar stjórnarmanna fyrirtækja og stofnana, fyrst og fremst fólgin í því að tala máli umbjóðenda sinna.“

Tillögur um breytingar á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins.

Með lagafrumvarpi þessu eru gerðar tillögur um breytingu á kosningu og skipun húsnæðismálastjórnar og fjölda stjórnarmanna. Þá eru og gerðar tillögur um lagabreytingar sem kveða nánar á um hlutverk ráðherra og húsnæðismálastjórnar og verkaskiptingar á sviði húsnæðismála. Einnig er lagt til að meiri kröfur verði gerðar til fjárhagsáætlana Húsnæðisstofnunar ríkisins. Tillögurnar gera jafnframt ráð fyrir að valdi Húsnæðisstofnunar verði dreift og þjónustan færð nær þeim sem hennar njóta. Í því skyni verði landinu skipt í húsnæðisumdæmi og í hverju umdæmi starfi sérstök umdæmisstjórn.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stjórnarmönnum í húsnæðismálastjórn fækki úr tíu í fimm. Lagt er til að Alþingi kjósi fjóra og formaður verði skipaður af ráðherra án tilnefningar og hafi sama starfstíma og ráðherra. Samkvæmt þessari breytingu er horfið frá þeirri skipan að Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands eigi sérstaka fulltrúa í húsnæðismálastjórn. Hins vegar er lagt að umdæmisstjórnir verði skipaðar fimm aðalmönnum, tveir skipaðir af félagsmálaráðherra eftir tilnefningu samtaka launafólks og tveir eftir tilnefningu landshlutasamtaka sveitarfélaga. Þannig er aðild launþegasamtaka í raun færð frá húsnæðismálastjórn til umdæmisstjórna.

Þá er í frumvarpinu kveðið afdráttarlaust á um það að félagsmálaráðherra fari með yfirstjórn húsnæðismála. Hlutverk Húsnæðisstofnunar er skilgreint nánar og fellt brott að stofnunin skuli hafa frumkvæði að stefnumörkun í húsnæðismálum. Lagt er til að fjallað verði um innra skipulag Húsnæðisstofnunar í reglugerð en ekki í lögum eins og nú er. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra ráði forstöðumenn sviða eða deilda, auk þess að skipa framkvæmdastjóra, en æviráðning í það verði afnumin, þó ekki afturvirk. Einnig er hlutverk húsnæðismálastjórnar skilgreint á nýjan hátt og nánari reglur settar um gerð fjárhagsáætlunar, þar á meðal um meginsjónarmið varðandi lánaúthlutanir.

Lagt er til að landinu verði skipt í húsnæðisumdæmi sem tryggi betur að þekking heimamanna skili sér í allri áætlanagerð, auk þess sem þjónustan verður nær íbúum utan höfuðborgarsvæðisins. Skipaðar verði sérstakar umdæmisstjórnir húsnæðismála, þar sem annars vegar landshlutasamtök og hins vegar verkalýðshreyfingin tilnefna fulltrúa. Eitt meginviðfangsefni umdæmisstjórna verður félagslegt húsnæði og því þykir eðlilegt að fulltrúar launafólks hafi bein áhrif við umfjöllun þessa málaflokks sem verkalýðshreyfingin hefur látið sig miklu varða. Umdæmisstjórnir munu annast margvíslega þjónustu í umboði húsnæðismálastjórnar auk þess sem hún mun úthluta þeirri heildarfjárveitingu sem húsnæðismálastjórn veitir til félagslegs húsnæðis í umdæminu. Umdæmisstjórnir eiga samkvæmt frumvarpinu bæði að afla upplýsinga um húsnæðismál og gera áætlanir um húsnæðisþörf í umdæminu.

Stjórnsýsluleg staða Húsnæðisstofnunar.

Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar fara forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdarvaldið og skv. 13. gr. felur forsetinn ráðherrum framkvæmdarvald sitt. Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum skv. 14. gr. stjórnarskrárinnar. Í 27. gr. segir að um framkvæmd laga fari að landslögum. Um ábyrgð ráðherra er fjallað í lögum nr. 4/1963, um ráðherraábyrgð.

Samkvæmt stjórnarráðslögunum, nr. 73/1969, fara ráðherrar með stjórnarmálefni í Stjórnarráði Íslands, en það greinist í ráðuneyti sem talin eru upp í lögunum. Ráðuneytisstjórar stýra ráðuneytum undir yfirstjórn ráðherra.

Í 9. gr. stjórnarráðslaganna segir að ráðuneyti hafi eftirlit með starfrækslu stofnana, sem undir það ber, og eignum á vegum þeirra stofnana. Í 2. gr. reglugerðar nr. 96/1969 um Stjórnarráð Íslands, sem sett er með heimild í stjórnarráðslögunum, nr. 73/1969, er lýst þeim málum sem félagsmálaráðuneytið fer með. Einn af þremur aðalflokkum málefna, sem undir það ráðuneyti heyra, er nefndur „íbúðarhúsnæði“. Sá málaflokkur er nánar skilgreindur með því að nefna m.a. Húsnæðisstofnun ríkisins, framkvæmdanefndir byggingaáætlana, Byggingarsjóð ríkisins, lán húsnæðismálastjórnar, verkamannabústaði, Byggingarsjóð verkamanna, byggingarsamvinnufélög, byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga o.s.frv. Samkvæmt þessu er augljóst að húsnæðismál er einn gildasti málaflokkurinn sem félagsmálaráðuneytið fer með.

Í 14. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að ráðherra beri „ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum“. Þrátt fyrir þetta ákvæði hefur verið talið að Alþingi sé heimilt að fela stjórnvöldum óháðum ráðherra meðferð stjórnvalds og samkvæmt viðteknum fræðikenningum ber ráðherra ekki ábyrgð á meðferð þess stjórnvalds sem tekið er undan forræði hans með lögum.

Samkvæmt núgildandi ákvæði í 4. gr. laga nr. 86/1988 skipa húsnæðismálastjórn tíu menn. Þar af eru sjö kjörnir af sameinuðu Alþingi og tveir tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands og einn af Vinnuveitendasambandi Íslands. Ráðherra skipar formann stjórnar úr hópi hinna kjörnu eða tilnefndu stjórnarmanna.

Lagt er til að á þessari skipan verði gerð sú breyting að sameinað Alþingi kjósi fjóra af fimm stjórnarmönnum, en félagsmálaráðherra skipi þann fimmta og skuli hann jafnframt vera formaður stjórnarinnar.

Með breytingartillögum þessum er leitast við að ná þeim markmiðum að gera stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins skilvirkari, koma í veg fyrir hagsmunaárekstur í meðferð stjórnvaldsins, og að unnt verði að ráðstafa væntanlegum fjárframlögum úr ríkissjóði til húsnæðismála langt fram í tímann og binda þannig hendur fjárveitingavaldsins. Þá er leitast við að auka tengsl húsnæðismálastjórnar og félagsmálaráðherra með því að kveða á um að ráðherra skipi formann stjórnarinnar án tilnefningar og skipunartími formannsins skuli vera starfstími ráðherra. Nýjum ráðherra er með þessum hætti gert kleift að skipa nýjan formann húsnæðismálastjórnar í upphafi starfstíma síns.

Vart verður um það deilt að í raun bera umræður á Alþingi það með sér að þingmenn telja félagsmálaráðherra bera ábyrgð á framkvæmd húsnæðismálastefnunnar á hverjum tíma. Þeir ráðherrar, sem með húsnæðismál hafa farið, hafa sætt gagnrýni fyrir framkvæmdir á þessu sviði, sem umdeilanlegt er hvort voru innan valdmarka ráðherra. Hér er því lagt til að valdmörk ráðherra og húsnæðismálastjórnar verði skýrari en verið hefur og lögð á það áhersla að rétt sé að valdið sé hjá þeim sem ábyrgðina bera.

Umdæmisstjórnir húsnæðismála.

Nefnd sú, sem félagsmálaráðherra skipaði til að endurskoða og gera tillögur um framtíðarskipan félagslega hluta húsnæðiskerfisins og skilaði niðurstöðum sínum 12. febrúar 1990 með skýrslu og frumvarpi um breytingar á félagslega hluta húsnæðiskerfisins, gerði einnig tillögur um breytt skipulag húsnæðismála (skýrsla nefndar um félagslega húsnæðiskerfið, félagsmálaráðuneytið, febrúar 1990). Í skýrslu nefndarinnar dags. 12. febrúar 1990 til félagsmálaráðherra segir eftirfarandi: „Þegar nefndin fjallaði um fyrirkomulag húsnæðiskerfisins með það fyrir augum að gera tillögur um endurbætur og meiri skilvirkni lánakerfisins komst hún að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt væri að breyta núverandi skipan á stjórnun húsnæðismála. Skipulag opinbera húsnæðiskerfisins er á ýmsan hátt vanbúið að mæta þeim markmiðum sem sett eru með opinberum afskiptum af húsnæðismálum og þeim kröfum sem gera verður til lánakerfisins.

Þótt það sé utan við verksvið nefndarinnar samkvæmt skipunarbréfi vill nefndin setja fram eftirfarandi tillögur til breytinga á skipulagi Húsnæðisstofnunar ríkisins til frekari skoðunar og umræðu. Þessar tillögur miða að því að bæta þjónustu Húsnæðisstofnunar ríkisins sérstaklega við landsbyggðina, dreifa valdi og auðvelda fólki upplýsingaöflun og aðgang að ráðgjöf. Miklar breytingar eiga sér nú stað á húsnæðiskerfinu og því brýnt að skoða það sem heild í stað þess að taka almenna hluta húsnæðiskerfisins sér og þann félagslega sér.

Á fundum nefndarinnar hefur komið fram gagnrýni á þjónustu Húsnæðisstofnunar ríkisins. Sérstaklega er tekið til þess hve einstaklingar og sveitarfélög á landsbyggðinni eiga erfitt uppdráttar í þessu sambandi. Húsnæðisstofnun ríkisins er ein af stærstu stofnunum ríkisins og hefur aukist að umfangi á sl. árum. Breytt hlutverk stofnunarinnar og auknar kröfur um þjónustu hafa í för með sér knýjandi nauðsyn á breyttu skipulagi hennar.

Nefndin er sammála um nauðsyn á meiri valddreifingu í húsnæðismálum og betri þjónustu á landsbyggðinni. Jafnframt telur nefndin mikilvægt að saman fari ábyrgð á félagslegum íbúðum og ráðstöfun þeirra.

Nefndin leggur því til að skipan og hlutverki húsnæðismálstjórnar verði breytt og komið verði á sérstökum umdæmisstjórnum sem hafi umsjón með stjórnun og þjónustu vegna húsnæðismála. Einnig leggur nefndin til að félagsleg íbúðamál sveitarfélaganna verði samræmd og færð undir sérstakar húsnæðisnefndir á vegum sveitarfélaganna.“

Tillögur frumvarpsins um að landinu verði skipt í húsnæðisumdæmi og að komið verði á fót sérstökum umdæmisstjórnum eru byggðar á tillögum ofangreindrar nefndar um félagslega húsnæðiskerfið. Í nefndinni áttu m.a. sæti fulltrúi sveitarfélaganna, fulltrúar samtaka launafóks og frá Húsnæðisstofnun ríkisins. Markmiðið með þessum breytingum er m.a. að færa þjónustu Húsnæðisstofnunar nær þeim sem þurfa á henni að halda. Með því að opna skrifstofur eða koma upp þjónustuaðilum utan höfuðborgarsvæðisins má draga úr starfseminni í Reykjavík. Miklu máli skiptir að þeir sem búa utan höfuðborgarsvæðisins og þurfa að sækja þjónustu til Húsnæðisstofnunar í gegnum síma eða með því að ferðast langar leiðir spara sér kostnað og ómak. Þá verður einnig auðveldara að fylgjast með því að fjármagn sé vel nýtt.

Frumvarpið var sent til umsagnar allra landshlutasamtaka sveitarfélaga og komu þar fram ýmsar ábendingar. Þær vörðuðu einkum starfsmenn umdæmisskrifstofa og kostnað í því sambandi. Hefur verið tekið tillit til þeirra á ýmsan hátt. Umsagnirnar eru prentaðar sem fylgiskjal með frumvarpinu.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Lagt er til með hliðsjón af lið B 4. gr. laga nr. 96/1969, um Stjórnarráð Íslands, að þess sé getið að félagsmálaráðherra fari með yfirstjórn húsnæðismála. Í tilvitnuðu lagaákvæði segir að félagsmálaráðuneytið fari með mál sem varða íbúðarhúsnæði, þar á meðal Húsnæðisstofnun ríkisins. Húsnæðisstofnun ríkisins er aðeins einn þáttur af mörgum á sviði íbúðarhúsnæðis, enda er í stjórnarráðslögunum getið um framkvæmdanefndir byggingaáætlana, Byggingarsjóð ríkisins, lán húsnæðismálastjórnar, vísitölulán veðdeildar Landsbanka Íslands, launaskatt og sparnað til íbúðabygginga í þéttbýli, Byggingarsjóð aldraðs fólks, útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis, verkamannabústaði, byggingarsjóð og byggingarfélög verkamanna, byggingasamvinnufélög, byggingu leiguíbúða á vegum sveitarfélaga, Öryrkjabandalags Íslands og elliheimila og sambýli í fjölbýlishúsum. Heiti laga um Húsnæðisstofnun ríkisins, nr. 86/1988, með síðari breytingum, er að því leyti villandi að í lögunum er fjallað um flesta þætti íbúðarhúsnæðismála.

Lagt er til að Húsnæðisstofnun ríkisins sé skilgreind sem „ríkisstofnun“ en ekki „sjálfstæð ríkisstofnun“ eins og nú er gert. Ekki er ljóst hvað átt er við með því í núgildandi lögum að Húsnæðisstofnun ríkisins sé sjálfstæð ríkisstofnun, enda er það ekki sérstaklega skilgreint. Hlutverk Húsnæðisstofnunar ríkisins er skilgreint í lögum og að auki kveða lögin á um að félagsmálaráðherra setji með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd laganna um Húsnæðisstofnun ríkisins, sbr. 124. gr. laga nr. 86/1988.

Í 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins er skilgreining á hlutverki Húsnæðisstofnunar ríkisins. Fellt niður ákvæði í gildandi lögum um að stofnunin skuli hafa forystu um stefnumótun í húsnæðismálum. Í raun kemur öll forysta um stefnumótun annars vegar frá félagsmálaráðherra og ríkisstjórn og hins vegar frá Alþingi. Lögin um Húsnæðisstofnun ríkisins veita Húsnæðisstofnun ekkert svigrúm til slíkrar stefnumótunar.

Ef Húsnæðisstofnun ríkisins er borin saman við aðrar lánastofnanir, t.d. við ríkisbankana, þá hafa þeir mjög sjálfstæða stöðu gagnvart ríkisvaldinu. Bankarnir ákveða sjálfir vexti og mun á innláns - og útlánsvöxtum og er ætlað að standa algerlega undir eigin lánastarfsemi. Slíkt gildir að sjálfsögðu ekki um Húsnæðisstofnun ríkisins. Samkvæmt 30. gr. og 68. gr. laganna tekur ríkisstjórn Íslands ákvörðun un vexti af lánum stofnunarinnar. Húsnæðisstofnun er aflað fjár til lánveitinga með beinum fjárveitingum samkvæmt ákvörðun Alþingis í fjárlögum en að auki eru gerðir samningar við lífeyrissjóðina um kaup á skuldabréfum á grundvelli lagaákvæða. Með þessum hætti er húsnæðiskerfið fjármagnað að verulegum hluta.

Um 2. gr.

Lagt er til að lagt sé á vald ráðherra að ákveða með reglugerð um skipulag Húsnæðisstofnunar ríkisins, en tekið fram að hún starfi sem ein heild með þeim frávikum, sem leiðir af lögunum. Þau frávik sem einkum eru höfð í huga leiðir af lögum nr. 76/1989 og fjalla um „sérstaka húsbréfadeild“.

Veruleg endurskoðun á innri skipan Húsnæðisstofnunar hefur nýlega farið fram í samræmi við þær kröfur sem nú eru gerðar til stofnunarinnar og þykja núgildandi ákvæði takmarka um of möguleikana á nýskipan innan stofnunarinnar.

Um 3. gr.

Hér er lagt til, að Alþingi kjósi fjóra menn í stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins að afstöðnum hverjum almennum alþingiskosningum, en félagsmálaráðherra skipi formann án tilnefningar og miðist skipunartími hans við starfstíma ráðherra.

Málum er nú svo háttað að stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins skipa tíu menn, sjö kosnir af sameinuðu Alþingi, tveir tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands og einn af Vinnuveitendasambandi Íslands. Stjórn þessi er óvenjulega fjölmenn og hefur hún gripið til þess ráðs að skipta með sér störfum við úrlausn sérstakra verkefna. Hagkvæmara þykir að hafa færri stjórnarmenn, enda breytir það ekki áhrifum Alþingis á stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins. Samkvæmt tillögunum kýs Alþingi fjóra af fimm í stað sjö af tíu nú. Rétt þykir, að skipunartími formanns sé bundinn starfstíma félagsmálaráðherra hverju sinni og tryggja þannig virkara stjórnvaldssamband milli félagsmálaráðherra og húsnæðismálastjórnar.

Alþýðusamband Íslands fékk rétt til tilnefningar í húsnæðismálastjórn árið 1980, en Vinnuveitendasamband Íslands árið 1986, en þá höfðu fulltrúar frá aðilum vinnumarkaðarins og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja tekið þátt í samningu frumvarps um þessi mál, sem varð að lögum árið 1986.

Réttur Alþýðusambands Íslands til tilnefningar í húsnæðismálastjórn var studdur þeim rökum að rétt væri að verkalýðshreyfingin tæki þátt í umfjöllun um félagslegt húsnæði sem skipti fólk í hreyfingunni miklu máli. Árið 1986 var m.a. gerð sú breyting á lögunum að komið var á tengingu kaupa lífeyrissjóðanna á skuldabréfum og lánsrétti sjóðsfélaga. Þá kom fram þingmannafrumvarp um að veita VSÍ rétt á að skipa einn mann í stjórn stofnunarinnar. Aðalrökin fyrir rétti Vinnuveitendasambands Íslands til tilnefningar virðast hafa verið þau að Alþýðusamband Íslands ætti þar tvo fulltrúa og húsnæðismál vörðuðu aðila vinnumarkaðarins verulega.

Vextir á skuldabréfum, sem Húsnæðisstofnun ríkisins kaupir af lífeyrissjóðunum, hafa veruleg áhrif á vexti í landinu. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands hafa mikilla hagsmuna að gæta af því að lífeyrissjóðirnir fái sem besta ávöxtun af skuldabréfum sem þeir kaupa af Húsnæðisstofnun ríkisins. Hagsmunir Húsnæðisstofnunar ríkisins kunna hins vegar að vera aðrir og getur það leitt til hagsmunaáreksturs. Fulltrúar aðila vinnumarkaðarins, sem eru nátengdir lífeyrissjóðunum, kunna að þurfa að gæta þess annars vegar að lífeyrissjóðirnir fái sem besta ávöxtun fjár síns og hins vegar að Húsnæðisstofnun ríkisins fái lán með sem bestum kjörum.

Með hliðsjón af þessu er lagt til að réttur greindra aðila til tilnefningar í húsnæðismálastjórn verði felldur niður. Jafnframt er höfð hliðsjón af því að önnur samtök launafólks eiga ekki rétt til tilnefningar samkvæmt lögunum og má sem dæmi nefna Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Hins vegar er hér ekki verið að draga úr áhrifum launþegahreyfingar á húsnæðismál. Með tilkomu umdæmisstjórnar aukast þvert á móti bein áhrif launþegasamtaka á húsnæðismál í landinu, sbr. 9. gr. Þar munu fulltrúar launafólks hlutfallslega hafa sterkari stöðu en áður.

Um 4. gr.

Gerð er tillaga um að brott falli 1. tölul. 5. gr. laganna þar sem segir að það sé hlutverk húsnæðismálastjórnar að marka meginstefnu í málum Húsnæðisstofnunar ríkisins, Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna. Hafa rökin fyrir þessu þegar komið fram hér að framan.

Lagt er til að nánari reglur verði settar um fjárhagsáætlun. Áætlun reksturskostnaðar verði sundurliðuð og í fjárhagsáætlun komi fram fyrirhuguð skipting ráðstöfunarfjár milli útlánaflokka og meginsjónarmið um ráðstöfun þess að svo miklu leyti sem skiptingin er ekki ákveðin í lögunum eða í reglugerðum með heimild í lögunum. Þá er lagt til að slík fjárhagsáætlun sé gerð á fyrsta ársfjórðungi árs hvers fyrir næsta almanaksár og hún lögð fram fyrir 1. apríl ár hvert fyrir næsta ár.

Með þessu er reynt að tryggja að ráðherra fái betri upplýsingar um líklegan reksturskostnað stofnunarinnar og meðferð þess fjármagns sem til útlána kemur. Þá er og með tillögunni reynt að tryggja að ekki liggi aðeins fyrir fyrirhuguð skipting milli lánaflokka samkvæmt lögunum, heldur einnig þau sjónarmið sem húsnæðismálastjórn leggur til grundvallar úthlutun lána innan einstakra lánaflokka að svo miklu leyti sem slíkt er ekki þegar ákveðið í lögum eða reglugerðum. Með þessum hætti er til muna treyst sambandið milli húsnæðismálastjórnar og félagsmálaráðherra og jafnframt tryggt að ráðherra geti sinnt þeirri yfirstjórn, sem honum er lögð á herðar í lögunum og í stjórnarráðslögunum.

Lagt er til að í nýjum tölulið, 5. tölul., verði lögð skylda á húsnæðismálastjórn um dreifingu upplýsinga um hlutverk og störf stofnunarinnar. Húsnæðismálin eru tvímælalaust meðal mikilvægustu málefna hverrar fjölskyldu og brýn nauðsyn að komið sé á framfæri við almenning öllum upplýsingum sem verða mega fólki til hjálpar við lausn þeirra mála. Ekki er þó verið að gefa í skyn með tillögu þessari að þetta hlutverk hafi verið vanrækt fram til þessa, heldur er verið að treysta þá framkvæmd með löggjafarákvæði.

Ekki eru lagðar til frekari breytingar á 5. gr. laganna aðrar en að húsnæðismálastjórn hafi eftirlit með hinum nýju umdæmisstjórnum, en ákvæðið um þingkjörna endurskoðendur var fellt niður með 3. tölul. 13. gr. laga nr. 12/1986, um ríkisendurskoðun.

Um 5. gr.

Lagt er til að framvegis verði framkvæmdastjóri skipaður til sex ára í senn, en í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að ákvæðið eigi ekki við um þann sem gegnir starfinu við gildistöku laga þessara og félagsmálaráðherra skipi framkvæmdastjóra og skrifstofustjóra að fenginni umsögn húsnæðismálastjórnar. Þá er lagt til að framkvæmdasstjóri ráði annað starfsfólk stofnunarinnar að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar. Þessi breyting er til samræmis við nýmæli seinni ára í sambærilegri löggjöf.

Um 6. gr.

Eðlilegt þykir að þjónusta stofnunarinnar verði kostuð að mestu leyti af þeim sem njóta hennar.

Um 7. gr.

Gert er ráð fyrir að hér komi nýr undirkafli með heitinu umdæmisstjórnir með fjórum nýjum greinum er fjalli um hlutverk og verksvið umdæmisstjórna.

Um a

- lið (8. gr.).

Hér er lagt til að landinu verði skipt í átta húsnæðisumdæmi og komið verði á fót umdæmisstjórnum húsnæðismála í hverju umdæmi. Umdæmin fylgja kjördæmaskiptingu að undanskildu höfuðborgarsvæði og Suðurnesjum. Umdæmisskrifstofur yrðu fyrir hvert húsnæðisumdæmi.

Umdæmisstjórnum er m.a. ætlað að veita aukna þjónustu við íbúa utan Stór - Reykjavíkursvæðisins og tryggja áhrif heimamanna á húsnæðismál í umdæminu.

Hér er verið að gera þá breytingu að hlutverk húsnæðismálastjórnar og Húsnæðisstofnunar verður hér eftir yfirsumsjón og eftirlit. Framkvæmdir og ákvarðanir færast í verulegu mælitil umdæmanna.

Til þess að hafa skýra verkaskiptingu milli húsnæðismálastjórnar og umdæmisstjórna er, þrátt fyrir nálægð húsnæðismálastjórnar við höfuðborgarsvæðið, talið nauðsynlegt að sérstök umdæmisstjórn sé fyrir höfuðborgarsvæðið. Þrátt fyrir það er ekkert sem kemur í veg fyrir að umdæmisstjórn höfuðborgarsvæðisins semji um aðstöðu í húsakynnum Húsnæðisstofnunar í Reykjavík. Nauðsynlegt er að sérstök umdæmisskrifstofa sé fyrir höfuðborgarsvæðið því óeðlilegt er að húsnæðismálastjórn hefði jafnframt með höndum verkefni einnar umdæmisskrifstofu.

Um b

- lið (9. gr.).

Lagt er til að umdæmisstjórnir verði skipaðar fimm aðalmönnum, tveir tilnefndir af heildarsamtökum launafólks og tveir eftir tilnefningu landshlutasamtaka sveitarfélaga en félagsmálaráðherra skipar einn samkvæmt tilnefningu húsnæðismálastjórnar. Eðlilegt þykir að launþegahreyfingin hafi sína fulltrúa í umdæmisstjórn þar sem félagslegt húsnæði verður eitt af aðalviðfangsefnum hennar, auk þess sem launþegahreyfingin mun ekki lengur eiga fulltrúa í húsnæðismálastjórn, sbr. 3. gr. ASÍ og BSRB munu tilnefna fulltrúa í umdæmisstjórnir. Með þessu móti fjölgar fulltrúum launafólks og staðbundin þekking mun nýtast er mörkuð er stefna um hvar félagslegs húsnæðis sé mest þörf innan umdæmisins. Umdæmisstjórnir munu taka við vissum verkefnum húsnæðismálastjórnar.

Um c

- lið (10. gr.)

.

Umdæmisstjórnir fara með ákveðin verkefni í umboði húsnæðismálastjórnar eftir því sem nánar er skilgreint í einstökum töluliðum greinarinnar.

Verkefni umdæmisstjórnar skv. 1., 5. og 7. tölul. eiga við um húsnæðismál í heild sinni. Verkefni skv. 2. – 4. og 6. tölul. taka hins vegar eingöngu til félagslegra íbúða.

Umdæmisstjórnir hafa með höndum eftirlit með öllu félagslegu húsnæði í umdæminu. Jafnframt hafa þær umsjón með almennri þjónustu við einstaklinga á vettvangi húsnæðismála.

Um einstök verkefni umdæmisstjórna skal að öðru leyti tekið fram:

Um 1. tölul.

Þar sem gert er ráð fyrir því að umdæmisstjórnir geri tillögur til lánveitinga í umdæminu er nauðsynlegt að þær tillögur byggist á raunhæfum áætlunum um byggingarþörf.

Hvað félagslegu húsnæði viðvíkur er gert ráð fyrir því í lögunum, sjá 61. gr., að húsnæðisnefnd geri áætlanir í hverju sveitarfélagi um þörf á félagslegu húsnæði og er því verkefni umdæmisstjórna að safna þeim upplýsingum í umdæminu saman.

Um 2. tölul.

Gert er ráð fyrir því að sveitarfélag eða annar framkvæmdaraðili snúi sér til umdæmisstjórnar í stað Húsnæðisstofnunar með umsóknir um lán til félagslegra íbúða.

Um 3. tölul.

Umdæmisstjórn gerir tillögur til húsnæðismálastjórnar á grundvelli umsókna sem umdæmisstjórnir fá frá sveitarfélögum eða öðrum framkvæmdaraðilum um félagslegar íbúðir.

Mikilvægt er að með tillögu fylgi sérstök greinargerð.

Um 4. tölul.

Umdæmisstjórn hefur á sinni könnu að deila út því lánsfé til félagslegra íbúða, sem húsnæðismálastjórn hefur úthlutað umdæminu, til sveitarfélaga eða annarra framkvæmdaraðila.

Um 5. tölul.

Upplýsinga þeirra, sem tilgreindar eru í þessum tölulið, aflar umdæmisstjórn frá sveitarfélögum í umdæminu eða öðrum framkvæmdaraðilum.

Um 6. tölul.

Umdæmisstjórn annast kostnaðareftirlit og úttekt á félagslegum íbúðum í umdæminu undir yfirstjórn húsnæðismálastjórnar. Yfirstjórn húsnæðismálastjórnar í þessum efnum getur m.a. falið í sér að hún veiti umdæmisstjórnunum reglulegar leiðbeiningar og aðstoð um það hvernig staðið skuli að kostnaðareftirlitinu og hefur virkt eftirlit með því að í hvívetna sé rétt staðið að þessu mikilvæga verkefni.

Ljóst er að úttekt á félagslegum íbúðum verður mun léttari í vöfum þegar heimamenn sinna því verki í stað þess að fá til þess úttektarmenn frá Húsnæðisstofnun eins og verið hefur.

Um 7. tölul.

Þarfnast ekki skýringa.

Um d

- lið (11. gr.).

Þar sem þjónusta flyst frá Húsnæðisstofnun til umdæmisstjórna er eðlilegt að störf flytjist frá stofnuninni til umdæmisskrifstofa. Húsnæðisstofnun ríkisins mun greiða laun starfsmanna á umdæmisskrifstofum og gert er ráð fyrir að starfsmönnum Húsnæðisstofnunar fækki í samræmi við þau verkefni sem flytjast til umdæmisstjórnar. Allan annan rekstrarkostnað bera landshlutasamtökin. Jöfnunarsjóði er hins vegar heimilt að inna af hendi greiðslur á móti þessum útgjöldum landshlutasamtakanna. Ráðherra þarf að staðfesta reglur stjórnar Jöfnunarsjóðs um þetta efni.

Um 8. gr.

Leiðir af ákvæði 2. tölul. 10. gr. að umsóknir sveitarfélaga um húsnæðislán fara til umdæmisstjórnar.

Umdæmisstjórn eru veittir tveir mánuðir til að fjalla um og vinna úr umsóknum um lán úr Byggingarsjóði verkamanna.

Um 9. gr.

Leiðir af ákvæði 4. tölul. 10. gr., þ.e. umdæmisstjórn úthlutar til framkvæmdaraðila lánveitingum til félagslegra íbúðabygginga.

Um 10. gr.

Eins og fram kemur í 4. tölul. 10. gr. er gert ráð fyrir því að það sé umdæmisstjórnanna að annast lánveitingar til sveitarfélaga og annarra framkvæmdaraðila í stað húsnæðismálastjórnar. Þetta breytir þó ekki því að það er húsnæðismálastjórnar að veita samþykki sitt við upphaf framvæmda, þ.e. samþykkja byggingarkostnað, svo sem verið hefur, enda er það hlutverk húsnæðismálastjórnar, m.a. að hafa eftirlit með fjárhag, rekstri og starfsemi umdæmisstjórna, sbr. 1. tölul. 4. gr. frumvarpsins.

Um 11. gr.

Leiðir af 6. tölul. 10. gr., þ.e. kostnaðareftirlit vegna félagslegra íbúða er hjá umdæmisstjórn.

Gert er ráð fyrir því að húsnæðismálastjórn hafi á sínum vegum umsjón með kostnaðareftirliti umdæmisstjórnanna í stað þess að annast sjálf um framkvæmd þess. Þannig verður framkvæmdin við kostnaðareftirlitið færð frá Húsnæðisstofnun til umdæmisstjórnanna, en yfirumsjón og samræming verður í höndum húsnæðismálastjórnar, m.a. með gerð leiðbeininga fyrir umdæmisstjórnirnar og eftirliti með framkvæmd allri. Meginhlutverk Húsnæðisstofnunar verður því eftirlit og úrvinnsla upplýsinga um byggingarkostnað.

Um 12. gr.

Eins og fram kemur í 6. tölul. 10. gr. er gert ráð fyrir því að umdæmisstjórnir sjái um úttekt á félagslegum íbúðum í stað þess að Húsnæðisstofnun sjái um þær úttektir eins og gert er ráð fyrir í gildandi lögum.

Umdæmisstjórnir skulu tilkynna það til húsnæðismálastjórnar þegar úttektir hafa farið fram.

Um 13. gr.

Leiðir af 6. tölul. 10. gr.

Um 14. gr.

Lagt er til að það verkefni að staðfesta útreikning á söluverði félagslegra íbúða, sem nú er hjá Húsnæðisstofnun, verði fært til umdæmisstjórna með sama hætti og uppgjör á byggingarkostnaði.

Um 15. gr.

Þessa breytingu leiðir af 2. gr., þ.e. breyttu innra skipulagi stofnunarinnar, þ.e. ekki er lengur kveðið á um deildaskiptingu í lögum, heldur er það ráðherra sem setji um það reglugerð. Þetta á að tryggja meiri sveigjanleika í starfi Húsnæðisstofnunar. Þannig á að vera unnt með tiltölulega stuttum fyrirvara að gera þær breytingar sem t.d. breytt fyrirkomulag útlána hefur í för með sér. Föst skipan einstakra deilda, lögum samkvæmt, hefur komið í veg fyrir að nauðsynlegur flutningur milli deilda ætti sér stað í samræmi við þjónustukröfur til Húsnæðisstofnunar.

Um 16. gr.

Þær breytingar, sem hér eru lagðar til annars vegar á innra skipulagi Húsnæðisstofnunar og hins vegar að komið verði á fót umdæmisstjórnum, krefjast nokkurs undirbúnings. Því er hér lagt til að lögin öðlist ekki gildi fyrr en 1. júlí 1991. Skipunartími fyrstu umdæmisstjórna yrði því aðeins þrjú ár, þ.e. til 1994.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Vísað er til athugasemda við 5. gr. frumvarpsins.

Fylgiskjal I.

Umsagnir um frumvarpið frá landshlutasamtökum sveitarfélaga.

Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum.

Stjórn SSS fagnar þeim megintilgangi frumvarpsins að færa þjónustuna nær þeim sem eiga að njóta hennar. Einnig er lagt til eftirfarandi:

Að 2. gr. í núgildandi lögum verði ekki breytt.

Að í 4. gr. verði að stjórnina skipi fimm menn allir skipaðir af Alþingi en formaður skipaður af ráðherra úr þeim hópi. Þeir stjórnmálaflokkar á Alþingi sem ekki eiga fulltrúa í stjórninni fái áheyrnarfulltrúa með málfrelsi og tillögurétti.

Að 5. gr. verði ekki breytt.

Að tillaga um sex ára ráðningartíma framkvæmdastjóra verði samþykkt og gildi yfir núverandi framkvæmdastjóra jafnt og aðra.

Að tillaga um húsnæðisnefndir verði samþykkt, en húsnæðisumdæmin verði átta í stað sex. Viðbótin verði Suðurnesjaumdæmi og tvö umdæmi á Norðurlandi.

Einnig þurfi að koma fram með skýrari hætti kostnaðarhlutdeild landshlutasamtaka/sveitarfélaga og með hvaða hætti þeim útgjöldum verði mætt.

Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.

* Stjórnin fagnar því að til stendur að fækka í stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins. Hvetur stjórnin til þess að haldið verði áfram á þeirri braut að hagræða bæði rekstri og yfirstjórn stofnunarinnar. Stjórnin telur skynsamlegt að fallið sé frá þeirri skipan að fulltrúar launþega og atvinnurekenda eigi fulltrúa í stjórn stofnunarinnar. Eðlilegt er að yfirstjórn stofnunar af þessu tagi gefi sem besta mynd af því pólitíska mynstri sem ríkjandi er.

* Stjórn SSH leggst gegn hugmyndum um sérstakar umdæmisstjórnir og byggir afstöðu sína á eftirfarandi:

Gert er ráð fyrir sex umdæmum þar sem staðsettar yrðu sérstakar umdæmisskrifstofur Húsnæðisstofnunar; þar á meðal í umdæminu Reykjavík/Reykjanes. Ekki skal talað fyrir munn sveitarfélaga á Suðurnesjum, en stjórn SSH telur það gersamlega óþarft að sérstök umdæmisskrifstofa þjóni höfuðborgarsvæðinu þar sem íbúar þess geta áfram sótt þá þjónustu sem boðið er upp á í höfuðstöðvum Húsnæðisstofnunar ríkisins í Reykjavík. Hugmyndin um svæðisskiptingu er að þessu leyti vanhugsuð að mati stjórnar SSH.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að umdæmisskrifstofurnar veiti þá þjónustu sem í dag er veitt af Húsnæðisstofnun ríkisins og að ríkið muni greiða launakostnað í umdæmunum sem nemur einu stöðugildi. Það má hverjum vera ljóst, að miðað við umfang þeirrar þjónustu og starfsemi sem Húsnæðisstofnun sinnir, að þetta eina stöðugildi í hverju umdæmi væri ekki nema örlítill hlut af starfsmannaþörf. Það er ekki eðlilegt að sveitarfélög og landshlutasamtök þeirra taki á sig slíkar fjárhagslegar byrðar án þess að til komi breyting á lögum um tekju - og verkaskiptingu.

Það er ljóst að með hugmyndum um umdæmisstjórnir er verið að leggja mikla ábyrgð í hendur sveitarfélaga og samtaka þeirra. Eðlilegt er að saman fari ábyrgð og ákvarðanataka. Það er því fullkomlega óeðlilegt að fulltrúar launþegasamtaka ættu sæti í stjórnun umdæmanna.

* Stjórn SSH beinir þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar og Alþingis að stefna beri að því að Húsnæðisstofnun verði lögð niður í núverandi mynd og starfsemi stofnunarinnar færð yfir til bankakerfisins.

Samtök sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi.

Samþykkt var að styðja megin hugmyndir frumvarpsins um að flytja meiri völd og þjónustu út á land, en bent á að jafnhliða flutningi á þjónustunni beri að fylgja tilfærsla á því fjármagni sem nú er ætlað að greiða kostnað vegna hennar af hálfu ríkisvaldsins.

Fjórðungssamband Vestfirðinga.

Fagnað er megin tilgangi frumvarpsins að færa þjónustu Húsnæðisstofnunar ríkisins nær þeim sem hún á að þjóna og gera starfsemina skilvirkari.

Í ljósi nýsettra laga um verkaskiptingu ríkisins og sveitarfélaganna er talið að tekjustofnar þurfi að fylgja verkefnum sem flutt eru frá ríkinu og stofnunum þess til sveitarfélaganna og samtaka þeirra. Lauslegt mat á umfangi og eðli þeirra verkefna, sem í frumvarpinu er ætlað að flytja til landshlutasamtakanna, gefur til kynna að Fjórðungssamband Vestfirðinga muni ekki valda, fjárhagslega, þeim verkefnum, sem í hlut þess koma, án aukinna tekna. Telja verður eðlilegt að tekjur tilsvarandi útgjöldum, þeim sem verkefnin hafa bakað Húsnæðisstofnun í Reykjavík, fylgi þeim þangað sem þau verða leyst af hendi. Rétt sé að athuga sérstaklega hvort ekki megi afla tekna fyrir veitta þjónustu.

Bent er á misræmi sem felst í því að tilnefningarrétti landshlutasamtaka sveitarfélaga fylgir útgjaldaskylda en ekki tilnefningarrétti stéttasamtakanna.

Lögð er áhersla á að umdæmisstjórnarkerfinu fylgi ótvírætt forræði mála á viðkomandi umboðssvæði.

Lögð er áhersla á að umdæmisstjórninni verði áskilinn réttur til að velja sér formann úr eigin hópi.

Vegna misræmis á markaðsverði húsnæðis víðs vegar um land er talið réttlætismál að inn í lögin um Húsnæðisstofnun verði sett ákvæði er kveði á um að mið skuli tekið af markaðs - og/eða fasteignamatsverði einstakra húseigna við upp - eða niðurfærslu lána, sem á þeim hvíla.

Fjórðungssamband Norðlendinga.

Mælt er með því að komið sé á fót umdæmisskrifstofum Húsnæðisstofnunar ríkisins í tengslum við landshlutasamtökin.

Lögð var áhersla á að umdæmisskrifstofur húsnæðismála verði undir fjármálalegri stjórn landshlutasamtaka sveitarfélaga.

Bent var á að stuðningur Húsnæðisstofnunar við umdæmisskrifstofur væri of lítill með tilliti til þess hvað spara megi á móti í rekstri Húsnæðisstofnunar ríkisins.

Landshlutasamtökunum verði tryggðar auknar tekjur, til að standa undir rekstri umdæmisskrifstofa.

Áhersla er lögð á að sá stjórnarmaður, sem skipaður er af húsnæðisstjórn, komi úr röðum sveitarstjórnarmanna, í viðkomandi umdæmi.

Umdæmisstjórnir kjósi sjálfar formann úr sínum hópi.

Umdæmisskrifstofu verði tryggt fullt forræði um framkvæmd húsnæðismála í umdæminu og sjálfstæði gagnvart húsnæðismálastofnun að því er varðar landshlutana.

Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi.

Stjórn Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi fagnar framkomnu frumvarpi og þeim megintilgangi þess að færa þjónustu Húsnæðisstofnunar ríkisins nær þeim sem hún á að þjóna og gera starfsemina skilvirkari.

Stjórnin telur nær útilokað að kostnaður af rekstri umdæmisskrifstofu og umdæmisstjórnar verði greiddur af SSA, að undanteknum launum eins starfsmanns, sbr. 10. gr., nema auknar tekjur komi til sambandsins á móti.

Þá bendir stjórnin á að nauðsynlegt er að tryggja það að allir stjórnarmenn séu búsettir í fjórðungnum til að minnka ferðakostnað við stjórn umdæmisskrifstofunnar. Enn fremur að óeðlilegt sé það misræmi sem felst í því að tilnefningarrétti landshlutasamtaka sveitarfélaga fylgir útgjaldaskylda, en ekki tilnefningarrétti stéttarsamtakanna (BSRB og ASÍ).

Lögð er áhersla á að umdæmisstjórninni verði áskilinn réttur til að velja sér formann úr eigin hópi.

Vegna misræmis á markaðsverði húsnæðis víðs vegar um land er talið réttlætismál að inn í lögin um Húsnæðisstofnun verði sett ákvæði er kveði á um að mið skuli tekið að markaðs - og/eða fasteignamatsverði einstakra húseigna við upp - eða niðurfærslu lána sem á þeim hvíla.

Samtök sunnlenskra sveitarfélaga.

Fulltrúaráðið telur ýmsa þætti frumvarpsins horfa til bóta sérstaklega að því er varðar aukna þjónustu í einstök héruð. Fulltrúaráðið telur hins vegar að bætt þjónusta að þessu leyti megi ekki íþyngja landshlutasamtökunum fjárhagslega.