Bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 300

467. Frumvarp til laga um brottfall laga nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku, sbr. lög nr. 30/1990.

(Lagt fyrir Alþingi á 116. löggjafarþingi 1992.)

1. gr.

Lög nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku, eins og þeim var breytt með lögum nr. 30/1990, eru felld úr gildi.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Með lögum nr. 67 frá 20. maí 1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku og Namibíu, var bannað að flytja til Íslands vörur sem upprunnar voru í Suður-Afríku eða Namibíu og flytja frá Íslandi vörur til Suður-Afríku eða Namibíu eða gera samning um útflutning vara frá Íslandi þegar ljóst mátti vera að endanlegur áfangastaður varanna væri Suður-Afríka eða Namibía. Tilgangurinn með setningu laganna var að mótmæla kynþáttaaðskilnaðarstefnu suður-afrískra stjórnvalda.

Lögunum var breytt með lögum nr. 30/1990 að því er varðaði viðskipti við Namibíu. Landið hafði öðlast sjálfstæði í mars 1990 og kynþáttaaðskilnaður verið afnuminn. Forsenda fyrir viðskiptabanni gagnvart Namibíu var því brostinn.

Íslensk stjórnvöld hafa ávallt fordæmt kynþáttaaðskilnaðarstefnu suður-afrískra stjórnvalda og reynt eftir fremsta megni að stuðla að afnámi hennar.

Þróunin í Suður-Afríku hefur verið mjög jákvæð síðastliðin ár í átt til afnáms kynþáttaaðskilnaðar þar sem flest lög, sem fólu í sér kynþáttaaðskilnað, hafa verið numin úr gildi. Hér má nefna að starfsemi stjórnmálahreyfinga, sem berjast fyrir afnámi kynþáttaaðskilnaðar, hefur verið leyfð, neyðarástandslög frá 1986 hafa verið afnumin, kynþáttaaðskilnaður á opinberum stöðum hefur verið bannaður, vegabréfalögin svokölluðu hafa verið felld úr gildi, fólki af ólíkum kynþætti er ekki lengur óheimilt að ganga í hjúskap, lög sem kváðu á um að skrá skyldi alla íbúa samkvæmt kynþætti hafa verið afnumin, lög sem takmörkuðu eignarheimildir blökkumanna á landi hafa verið felld úr gildi og enn fremur lög sem sögðu til um það hvar fólki af tilteknum kynþáttum væri heimilt að búa.

Kynþáttaaðskilnaður hefur þrátt fyrir þessar aðgerðir ekki verið afnuminn að fullu þar sem kosningarréttur landsmanna grundvallast enn á kynþætti. Kynþáttaaðskilnaðarstefnan verður ekki afnumin að fullu fyrr en núverandi stjórnarskrá hefur verið afnumin og Suður-Afríka fengið nýja stjórnarskrá. Jafnframt er ljóst að nauðsynlegt er að afnema það efnahagslega og félagslega misrétti í Suður-Afríku sem er bein afleiðing kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar.

Samkomulag hefur náðst á milli Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og stjórnvalda í Suður-Afríku um hvernig háttað skuli endurkomu flóttamanna og pólitískra útlaga til landsins.

Atburðir síðustu ára sýna að það er tvímælalaust stefna suður-afrískra stjórnvalda að afnema að fullu kynþáttaaðskilnað. Jafnframt er ljóst að eftir þær breytingar, sem hafa átt sér stað, verður ekki aftur snúið af þeirri braut sem nú liggur til lýðræðislegra stjórnarhátta í Suður-Afríku.

Í þjóðaratkvæðagreiðslu hvíta minni hlutans í Suður-Afríku, sem fram fór 17. mars 1992, lýsti yfirgnæfandi meiri hluti eða tæp 70% yfir stuðningi við áframhaldandi umbótastefnu F.W. de Klerk, forseta Suður-Afríku. Kosningaþátttaka var mjög mikil eða rúm 85%. Hinir hvítu íbúar Suður-Afríku hafa nú endanlega hafnað kynþáttaaðskilnaðarstefnunni og de Klerk hefur fengið fullt umboð til þess að halda áfram viðræðum innan CODESA-ráðstefnunnar um nýja stjórnarskrá. Samningaviðræðunum var slitið eftir ofbeldisöldu sem gekk yfir í Boipatong í júní á þessu ári en viðræður hófust hins vegar að nýju 26. september sl.

Rétt þykir því að afnema viðskiptabannið á Suður-Afríku til þess að staðfesta að raunveruleg framþróun í átt til lýðræðislegra stjórnarhátta og afnáms kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar hafi átt sér stað og veita þar með þeim stjórnmálaöflum stuðning sem vilja að áfram verði haldið á sömu braut og raunverulegu lýðræði komið á í Suður-Afríku.

Hér á eftir fer stutt yfirlit um afstöðu nokkurra landa til viðskiptabanns á Suður-Afríku.

Danmörk og Evrópubandalagið.

Afstaðan til Suður-Afríku hefur oft og ítarlega verið rædd í danska þinginu á undanförnum árum. Töluverður ágreiningur hefur verið um málið milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Stjórnvöld hafa stefnt að því að afnema viðskiptaþvinganirnar í áföngum. Afstaða stjórnarandstöðunnar, sem hefur verið á öndverðum meiði, hefur breyst í ljósi hinnar jákvæðu þróunar í Suður-Afríku og í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu hvíta minni hlutans. Þann 17. mars 1992 ákváðu dönsk stjórnvöld að afnema viðskiptabannið á Suður-Afríku. Þá ákváðu dönsk stjórnvöld í janúar 1992 að hætta að standa í vegi fyrir því að Evrópubandalagið aflétti banni við innflutningi á járni, stáli og gulli frá Suður-Afríku sem sett var á 1986. Ellefu EB-ríki ákváðu í apríl 1991 að aflétta banninu en það kom ekki til framkvæmda vegna andstöðu dönsku stjórnarandstöðunnar. Að öðru leyti hefur Evrópubandalagið afnumið allar viðskiptaþvinganir gagnvart Suður-Afríku nema að því er varðar útflutning á olíu og vopnum og samvinna á sviði kjarnorkumála er bönnuð. Fyrir utan viðskiptahöft öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna gagnvart Suður-Afríku hefur Evrópubandalagið (Danmörk) afnumið viðskiptabann sitt á Suður-Afríku. Enn er þó í gildi ákvörðun EB frá 1985 sem bannar sölu á öllum birgðum til lögreglu- og öryggissveita Suður-Afríku.

Finnland.

Í finnskum stjórnmálum er ekki ágreiningur um afstöðuna gagnvart Suður-Afríku. Finnsk stjórnvöld afnámu viðskiptabannið við Suður-Afríku í júní 1991. Enn er þó í gildi bann við fjárfestingum en stefnt er að því að afnema það fljótlega. Í mars 1992 lagði ríkisstjórnin fram frumvarp á þingi þess efnis að banni við fjárfestingum í landinu skyldi aflétt. Ágreiningur kom fram á þinginu um málið og afgreiðslu frumvarpsins seinkaði. Er frumvarpið nú til umfjöllunar hjá utanríkismálanefnd þingsins. Ríkisstjórnin stefnir að því að afgreiða frumvarpið í vetur.

Svíþjóð.

Viðskiptabann á Suður-Afríku er enn í fullu gildi í Svíþjóð. Í Svíþjóð hefur enginn ágreiningur verið milli stjórnar og stjórnarandstöðu um afstöðuna til Suður-Afríku og það breyttist ekki við síðustu stjórnarskipti. Í júní 1992 voru ríkisstjórninni kynntar niðurstöður þingmannanefndar sænska þingsins er í áttu sæti fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu er sótti Suður-Afríku heim í vor og kynnti sér ástand mála í landinu. Stefna stjórnvalda um að viðhalda viðskipta- og fjárfestingarbanni gagnvart Suður-Afríku er byggð á niðurstöðum þingmannanefndarinnar. Um það bil tvær vikur þarf til að breyta lögunum um viðskiptabann. Líkur eru taldar á að samstaða náist um að afnema viðskiptabannið en öðru máli gegnir um fjárfestingarbannið.

Sviss.

Svissnesk stjórnvöld settu aldrei almennt viðskiptabann á Suður-Afríku. Hámark var þó sett á flæði svissnesks fjármagns til og frá Suður-Afríku, en þær takmarkanir voru afnumdar 10. júlí 1991. Svissnesk stjórnvöld hafa einnig samþykkt vopnasölubann Sameinuðu þjóðanna á Suður-Afríku.

Austurríki.

Almennt viðskiptabann á Suður-Afríku var afnumið á sl. ári. Enn er þó í gildi bann við sölu á austurrískum tölvubúnaði til Suður-Afríku sem nota má til hernaðar. Enn fremur er bannað að selja til Suður-Afríku hvers konar tækni til kjarnorkuframleiðslu.

Kanada.

Víðtækt viðskiptabann gagnvart Suður-Afríku er enn í gildi í Kanada.

Bandaríkin.

Viðskiptabanni á Suður-Afríku var aflétt 10. júlí 1991 en þá höfðu stjórnvöld í Suður-Afríku uppfyllt öll skilyrði sem sett höfðu verið samkvæmt lögum frá 1986 (Comprehensive Anti-Apartheid Act of 1986). Enn eru þó í gildi ákvæði sem takmarka stuðning Bandaríkjanna við lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til Suður-Afríku. Öll viðskipti með vopn við Suður-Afríku eru einnig bönnuð í samræmi við vopnasölubann Sameinuðu þjóðanna.

Rússland og hin samveldisríkin.

Sovétríkin og Suður-Afríka slitu öll tengsl milli landanna árið 1954. Stjórnvöld í Moskvu segja að það hafi verið að frumkvæði suður-afrískra stjórnvalda. Eftir það ríkti algert bann við hvers konar samskiptum Sovétríkjanna og Suður-Afríku. Samstarf ríkjanna hefur aukist á þessu ári og Rússland og Suður-Afríka tóku upp stjórnmálasamband 28. febrúar sl. Sendiráð hafa verið opnuð í Moskvu og Pretoríu. Rússar hafa einnig sett á laggirnar skrifstofu aðalræðismanns í Höfðaborg og Suður-Afríkumenn hafa gert það sama í Sankti Pétursborg. Rússar hafa aflétt hömlum sem áður voru á útgáfu vegabréfsáritana fyrir suður-afríska ferðamenn.

Rússar hlíta enn þá ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um bann við sölu á kjarnorkutækni og hergögnum til Suður-Afríku. Að öðru leyti má segja að viðskiptin séu komin í eðlilegan farveg. Suður-afrísk fyrirtæki hafa nú opnað skrifstofu í Moskvu.

De Klerk forseti Suður-Afríku kom í opinbera heimsókn til Moskvu 1. júní sl. og ræddi þá m.a. við Jeltsín forseta og Andrei Kozyrev utanríkisráðherra fór í heimsókn til Suður-Afríku í febrúar á þessu ári. Viðræður standa nú yfir um gerð viðskiptasamnings milli landanna.

Þá hefur Suður-Afríka tekið upp stjórnmálasamband við Úkraínu og opnað sendiráð í Kíev. Þeir hafa tekið upp stjórnmálasamband við öll hin samveldisríkin að Hvíta-Rússlandi undanskildu.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneytið, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um brottfall laga nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku, sbr. lög nr. 30/1990.

Frumvarp þetta, verði það að lögum, mun fella niður bann gegn viðskiptum við SuðurAfríku. Ekki eru sjáanleg nein kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð af frumvarpi þessu.