Hæstiréttur Íslands Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 425

764. Frumvarp til laga um breyting á lögum um Hæstarétt Íslands, nr. 75 21. júní 1973, með áorðnum breytingum.

(Lagt fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi 1990

–

91.)

1. gr.

2. gr. a., sbr. lög nr. 24/1979 og 67/1982, breytist þannig:

3. málsl. 2. mgr. orðist svo: Þrír dómarar geta skipað dóm í opinberu máli ef hin almenna refsing, sem við broti liggur, er eigi þyngri en sektir, varðhald eða fangelsi allt að átta árum.

Við greinina bætist ný málsgrein, 5. mgr., svohljóðandi:

Þrír dómarar taka ákvörðun um áfrýjunarleyfi skv. 16. og 20. gr.

2. gr.

4. tölul. 5. gr. laganna orðist svo: Hefur verið þrjú ár hið skemmsta héraðsdómari, hæstaréttarlögmaður, hæstaréttarritari, lögreglustjóri, prófessor í lögum við Háskóla Íslands, ráðuneytisstjóri, ríkissaksóknari, saksóknari, skrifstofustjóri í dómsmálaráðuneytinu, sýslumaður, umboðsmaður Alþingis eða vararíkissaksóknari.

3. gr.

Í stað „7.000 krónur“ í 2. mgr. 13. gr. laganna, sbr. lög nr. 67/1982, komi: 90.000 krónur.

4. gr.

16. gr. laganna orðist svo:

Rétt er Hæstarétti að leyfa áfrýjun máls þó að sakarefni nemi eigi áfrýjunarfjárhæð skv. 13. gr., enda séu úrslit málsins mikilvæg frá almennu sjónarmiði eða varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni aðila. Áður en ákvörðun er tekin um hvort slíkt leyfi skuli veita skal gefa aðilum kost á að tjá sig um málið.

5. gr.

17. gr. laganna orðist svo:

Ef heimilt er að áfrýja aðalmáli er og rétt að áfrýja með því aukamálum þess, svo sem úrskurðum, vitnamálum og matsmálum, svo og aðfarargerðum og uppboðsgerðum.

6. gr.

20. gr. laganna orðist svo:

Dómsathöfnum þeim, sem eigi sæta kæru til Hæstaréttar skv. 21. gr., má áfrýja innan þriggja mánaða frá dómsuppsögu eða lokum dómsathafnar.

Áfrýjunarleyfi í málum þeim, er í 1. mgr. segir, getur Hæstiréttur veitt næstu níu mánuði til viðbótar, enda sé slíks leyfis getið í áfrýjunarstefnu er taka skal út á næstu fjórum vikum eftir útgáfu leyfis sem annars kostar er fyrirgert. Áfrýjunarleyfi samkvæmt þessari málsgrein verða því aðeins veitt að úrslit málsins séu mikilvæg frá almennu sjónarmiði eða varði mikilvæga hagsmuni aðila. Beiðni um áfrýjunarleyfi skal vera rökstudd og gefa skal öðrum aðilum máls kost á að tjá sig áður en ákvörðun er tekin um það hvort leyfi skuli veitt.

Nú áfrýjar aðili máli og er gagnaðila rétt að gagnáfrýja á næstu fjórum vikum eftir birtingu áfrýjunarstefnu þótt áfrýjunarfrestur sé liðinn.

7. gr.

21. gr. laganna breytist þannig:

a - liður 2. tölul. 1. mgr. falli niður.

3. tölul. 1. mgr. orðist svo: Úrskurðir fógetaréttar og fógetagerðin sjálf.

4. tölul. 1. mgr. orðist svo: Úrskurðir uppboðsréttar, uppboðsgerðin sjálf og útgáfa uppboðsafsals.

Á eftir 1. mgr. bætist ný málsgrein, svohljóðandi:

Þær fógetagerðir, sem unnt er að skjóta til Hæstaréttar, sæta kæru eftir reglum þessara laga, þó þannig að jafnan skal fara fram munnlegur flutningur þegar fógetagerðin sjálf er kærð. Hið sama er um kæru uppboðsgerðar, svo og kæru á úrskurðum uppboðsréttar um það hverjir skuli fá uppboðsandvirði greitt og hversu mikið hver og um útgáfu uppboðsafsals. Falla má frá munnlegum flutningi þeirra kærumála sem getið er í þessari málsgrein ef dómarar þeir, sem með kærumálið fara í Hæstarétti, telja slíkan flutning óþarfan og aðilar lýsa skriflega sömu skoðun.

2. mgr., sbr. lög nr. 67/1982, sem verður 3. mgr., orðist svo:

Einnig er hverjum þeim, sem telur héraðsdómara hafa gert á hluta sinn í dómarastarfi, rétt að kæra hann fyrir Hæstarétti og getur Hæstiréttur veitt dómara áminningu eða dæmt honum að greiða sekt til ríkissjóðs.

8. gr.

Við 44. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi:

5. Áætlun um tíma þann sem hann ætlar að þurfi til málflutnings.

9. gr.

Við 1. mgr. 49. gr. laganna bætist: Málflytjendur skulu forðast málalengingar og beina málflutningi og upplestri úr ágripi einkum að þeim atriðum máls sem ágreiningur er um eða nauðsynlegt er að fjalla um til að varpa ljósi á ágreiningsefni.

10. gr.

2. mgr. 55. gr. laganna, sbr. 9. gr. laga nr. 67/1982, orðist svo:

Alla dóma Hæstaréttar ásamt öllum ágreiningsatkvæðum, svo og héraðsdóma í sömu málum, skal birta orðrétt í dómasafni Hæstaréttar. Í stað orðrétts dóms má þó birta útdrátt úr dómi ef það er talið nægilegt til upplýsinga um málavexti og málsástæður. Hæstarétti er heimilt að setja reglur um nafnleynd. Rækileg efnisskrá skal fylgja hverju bindi hæstaréttardóma. Hæstiréttur felur einhverjum hæstaréttardómara eða öðrum hæfum manni að annast útgáfu dómasafns ásamt efnisskrá fyrir þóknun sem dómurinn ákveður.

11. gr.

Við 1. mgr. 59. gr. laganna bætist: Að sömu skilyrðum uppfylltum getur Hæstiréttur leyft áfrýjun máls sem dæmt hefur verið í héraði þótt allir áfrýjunarfrestir séu liðnir.

12. gr.

Við lögin bætist ný grein, 61. gr., svohljóðandi:

Þar sem mælt er fyrir um áfrýjun í lögum breytist það í kæru sé kæra heimil skv. 21. gr.

13. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. ágúst 1991 og taka til mála sem skotið er til Hæstaréttar eftir þann tíma.

Við gildistöku laga þessara falla úr gildi ákvæði eftirtalinna laga að því er varðar áfrýjunarfresti og áfrýjunarleyfi:

96. gr. skiptalaga, nr. 3 12. apríl 1878,

11. gr. lögtakslaga, nr. 29 16. desember 1885,

2. mgr. 4. gr. uppboðslaga, nr. 57 25. maí 1949,

4. mgr. 50. gr. laga um nauðasamninga, nr. 19 4. júní 1924,

1. og 2. mgr. 78. gr. laga um stofnun og slit hjúskapar, nr. 60 29. maí 1972,

1. mgr. 13. gr. laga um horfna menn, nr. 44 26. maí 1981, svo og ákvæði allra annarra laga sem mæla fyrir um sérstaka áfrýjunarfresti og áfrýjunarleyfi, að undanskildum lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74 21. ágúst 1974.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Dómarar Hæstaréttar hafa samið frumvarp þetta og haft um það samráð við réttarfarsnefnd og dómsmálaráðuneyti. Frumvarp þetta hefur það að markmiði að greiða fyrir málsmeðferð fyrir Hæstarétti með því að auka möguleika á málskoti til Hæstaréttar með kæru, flýta því að ákvörðun sé tekin um áfrýjun eftir uppkvaðningu héraðsdóms og stytta málflutning fyrir réttinum og gera hann markvissari.

Eftir setningu laga nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, er nauðsynlegt að endurskoða lög um meðferð mála fyrir héraðsdómstólum. Jafnframt er þess að vænta að gera þurfi breytingar á lögum um Hæstarétt Íslands. Sú endurskoðun er þó ekki enn tímabær. Hins vegar þykir rétt að leggja strax til breytingar þær sem í frumvarpi þessu greinir, enda brýn þörf á að stytta þann tíma sem líður frá því að mál er úrskurðað eða dæmt í héraði þar til meðferð þess hefst fyrir Hæstarétti. Þriggja mánaða áfrýjunarfresti núgildandi laga er að vísu ekki breytt en leitast er við að gera hann virkan. Það er gert með því að fella niður heimild dómsmálaráðherra til að veita áfrýjunarleyfi næstu sex mánuði til viðbótar án meðmæla Hæstaréttar, en segja má að sjaldan eða aldrei hafi verið neitað um slíkt leyfi. Heimildir til veitingar leyfa skv. 16. gr. og 4. mgr. 20. gr. eru hér fengnar Hæstarétti, en þessi leyfi eru samkvæmt núgildandi lögum í raun aðeins veitt mæli Hæstiréttur með því.

Þá er lagt til að lágmark áfrýjunarfjárhæðar verði fært til núverandi verðlags. Málafjöldi fyrir Hæstarétti hefur aukist mjög síðustu missirin, svo sem meðfylgjandi yfirlit sýnir. Nokkur hluti þessara mála á lítið erindi til réttarins, hagsmunir eru litlir eða ljóst að máli er eingöngu skotið til réttarins til þess að fá frest á lögmætum löngu gjaldföllnum skuldbindingum.

Við gerð frumvarpsins er að hluta stuðst við löggjöf annars staðar á Norðurlöndum.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Með 2. gr. laga nr. 67/1982 um breyting á lögum nr. 75/1973, um Hæstarétt, var ákveðið að þrír dómarar mættu dæma opinbert mál ef refsing við broti færi ekki fram úr sex ára fangelsi. Breyting sú, sem nú er lögð til, miðar að því að dómur þriggja dómara megi fara með brot um skjalafals. Brot um skjalafals eru mjög ólík innbyrðis, mörg þeirra eru minni háttar og einföld en önnur geta verið mjög alvarleg. Er því þörf víðs refsiramma, sbr. 155. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Það horfir til verksparnaðar að heimilt sé að láta þrjá dómendur dæma hin einfaldari þessara mála.

Nægjanlegt sýnist að þrír dómarar taki ákvörðun um áfrýjunarleyfi.

Um 2. gr.

Breytingin er gerð til samræmis við breytt viðhorf og ný starfsheiti.

Um 3. gr.

Hér er lagt til, að lágmark áfrýjunarfjárhæðar verði hækkað úr 7.000 kr. í 90.000 kr. í samræmi við verðlagshækkanir. Síðast var gerð breyting á áfrýjunarfjárhæð með lögum nr. 67/1982. Nokkur brögð eru að því að smámálum sé áfrýjað til Hæstaréttar. Með tilliti til verðlags er hækkun nauðsynleg. Æskilegt væri að hækka lágmarksfjárhæðina meira en þar sem dómstig eru hér á landi aðeins tvö hlýtur áfrýjunarfjárhæð að vera lág miðað við það sem tíðkast í löndum þar sem dómstig eru fleiri. Í 16. gr. hæstaréttarlaga er heimilað að veita undanþágu frá lágmarksfjárhæðinni séu hagsmunir ríkir.

Um 4. gr.

Lagt er til að Hæstiréttur veiti áfrýjunarleyfi í stað dómsmálaráðuneytis. Leyfi eru nú ekki veitt nema Hæstiréttur mæli með því. Hér er um að ræða leyfi um undanþágu frá lágmarki áfrýjunarfjárhæðar.

Um 5. gr.

Felld er niður heimild til að áfrýja aukamálum sérstaklega, enda sæta þau kæru, sbr. 6. gr. frumvarpsins.

Um 6. gr.

Hér er gert ráð fyrir að reglur um áfrýjunarfresti verði einfaldaðar. Lagt er til að frestur til áfrýjunar án sérstaks leyfis verði hinn sami í öllum málum og sérstakir áfrýjunarfrestir verði felldir úr lögum, sbr. 13. gr. frumvarpsins.

Frestur til að fá almennt áfrýjunarleyfi er lengdur, en felld niður heimild til að veita sérstakt áfrýjunarleyfi, sbr. núgildandi 4. mgr. 20. gr. hæstaréttarlaga. Til þess þó að koma í veg fyrir sérstök réttarfarsóhöpp er í 12. gr. frumvarpsins lögð til breyting á 59. gr. hæstaréttarlaga sem heimilar Hæstarétti í algjörum undantekningartilvikum að leyfa áfrýjun héraðsdóms eftir sömu sjónarmiðum og nú gilda um endurupptöku máls sem dæmt hefur verið í Hæstarétti.

Jafnframt er lagt til að Hæstiréttur veiti áfrýjunarleyfi samkvæmt þessari grein í stað dómsmálaráðuneytis og leyfi verði aðeins veitt, er áfrýjandi getur réttlætt, að hann neytti ekki réttar síns til áfrýjunar innan áfrýjunarfrests.

Framkvæmd þessara breytinga á að draga úr óhæfilegum drætti á meðferð mála og leiða til þess, að þriggja mánaða áfrýjunarfrestur verði virkur, en veruleg brögð eru nú að veitingu áfrýjunarleyfa samkvæmt 2. mgr. 20. gr.

Um 7. gr.

Hér er lagt til að ýmsir úrskurðir skiptaréttar, fógetaréttar og uppboðsréttar, sem nú sæta áfrýjun, verði kæranlegir. Þannig verður þessum úrskurðum skotið til Hæstaréttar með auðveldari hætti en nú. Aftur á móti er veittur til þess mun skemmri frestur. Mörg þeirra mála, sem hér um ræðir og nú sæta áfrýjun, varða réttarfarsatriði og því lítill munur á þeim og úrskurðum þessara dómstóla sem nú sæta kæru. Breytingunni er ætlað að stuðla að hraðari dómsmeðferð þessara mála.

Með breytingum þeim, sem fyrr er lýst, er mælt svo fyrir að gerðum fógetaréttar og uppboðsréttar verði hér eftir skotið til Hæstaréttar með kæru. Sumar þessar réttargerðir fela í sér endanlega úrslausn samskipta aðila og má líkja þeim við dóm að því leyti. Þær eru nú meðal þeirra dómsathafna sem áfrýja ber. Þykir vegna réttaröryggis rétt að fógetagerðin sjálf, uppboðsgerðin sjálf og úrskurðir uppboðsréttar um ágreining, sem upp kemur eftir uppboð, fái umfjöllun með munnlegum flutningi, nema sérstaklega standi á og aðilar afsali sér rétti til þeirrar meðferðar. Er um þetta að nokkru horft til 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.

Um 8. gr.

Þetta ákvæði horfir til hagræðis við gerð málaskrár og skipulagningar á störfum réttarins.

Um 9. gr.

Þessu ákvæði er ætlað að veita Hæstarétti rýmri rétt en nú er til að hlutast til um málflutning fyrir réttinum. Dómarar og lögmenn hafa lengi verið þeirrar skoðunar að stytta þyrfti málflutning og gera hann markvissari.

Um 10. gr.

Hér er veitt heimild til styttingar dóma í útgáfu. Í núgildandi lögum nær þessi heimild aðeins til dóma og úrskurða héraðsdóms. Stytting hæstaréttardóma kemur einkum til greina, ef um er að ræða röð samhljóða dóma.

Um 11. gr.

Sjá athugasemd við 6. gr.

Um 12. gr.

Þetta ákvæði er nauðsynlegt vegna þeirra breytinga sem gerðar eru á 21. gr. hæstaréttarlaganna, sbr. 7. gr. frumvarpsins. Nú er unnið að umfangsmiklum breytingum á öllum réttarfarslögum, en það eru þau lög sem koma hér helst við sögu. Þykja því ekki efni til þess nú að gera á þeim breytingar.

Um 13. gr.

Hér eru talin venjuleg gildistökuákvæði. Sjá enn fremur athugasemdir við 6. gr. og við 12. gr.

Fylgiskjal.

repró 4 bls