Stjórnarráð Íslands Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 129

133. Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 73 28. maí 1969, um Stjórnarráð Íslands.

(Lagt fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989.)

1. gr.

Á eftir orðinu „sjávarútvegsráðuneyti“ í 1. mgr. 4. gr. bætist: umhverfisráðuneyti.

2. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1990.

Ákvæði til bráðabirgða.

1. Eftir gildistöku laga þessara skipar umhverfisráðherra nefnd til þess að semja frumvarp til laga um umhverfisvernd.

2. Fyrir 1. nóvember 1990 skal umhverfisráðherra í samráði við viðkomandi ráðuneyti beita sér fyrir endurskoðun á lögum um Siglingamálastofnun ríkisins, nr. 20/1986, Landgræðslu ríkisins, nr. 17/1965, og Skógrækt ríkisins, nr. 3/1955, með síðari breytingum, svo og öðrum lögum og reglum er tengjast verksviði umhverfisráðuneytis.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

I. SKIPUN OG STÖRF NEFNDAR

Eftir umræður á Alþingi um frumvarp til laga um umhverfismál, sem forsætisráðherra lagði fram á Alþingi í apríl 1989, urðu þáverandi stjórnarflokkar, Borgaraflokkur og Kvennalisti sammála um að tilnefna fulltrúa í nefnd til að kanna og koma með tillögur um hvernig best yrði staðið að stofnun umhverfisráðuneytis. Forsætisráðherra skipaði því nefnd 11. júlí 1989 til þess að semja frumvarp til laga um stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis er tæki til starfa 1. janúar 1990. Í nefndina voru skipaðir Jón Sveinsson, aðstoðarmaður forsætisráðherra, sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar, Arnmundur Backman hæstaréttarlögmaður, Bjarni Guðleifsson náttúrufræðingur, Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri, Bryndís Brandsdóttir jarðeðlisfræðingur og Óli Þ. Guðbjartsson alþingismaður. Hinn 10. september sl. tók Guðmundur Ágústsson alþingismaður sæti Óla Þ. Guðbjartssonar. Páll Líndal deildarstjóri starfaði frá sama tíma með nefndinni sem sérstakur fulltrúi Júlíusar Sólnes, ráðherra Hagstofu Íslands. Starfsmaður og ritari nefndarinnar var Kristján Andri Stefánsson laganemi.

Nefndin hefur samið frumvarp þetta, greinargerð, sérstakt fylgifrumvarp og drög að breytingu á reglugerð fyrir Stjórnarráð Íslands. Hún hefur safnað saman miklu efni um umhverfismál, innlendu og erlendu, og farið yfir öll þau frumvörp um umhverfismál sem lögð hafa verið fram á Alþingi. Þá hefur hún farið yfir allar umsagnir allsherjarnefndar sameinaðs Alþingis vegna þingsályktunartillögu Kvennalistans um umhverfisráðuneyti sem lögð var fyrir Alþingi síðastliðinn vetur, alls 14 talsins, og einnig 37 umsagnir sem bárust allsherjarnefnd neðri deildar Alþingis vegna frumvarps til laga um umhverfismál sem einnig var lagt fram þá. Nefndin hefur jafnframt leitað eftir umsögnum um verkefni umhverfisráðuneytis frá borgarlækni, landlækni, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Hollustuvernd ríkisins, Vinnueftirliti ríkisins, Líffræðistofnun Háskólans, Náttúrufræðistofnun Íslands, Hinu íslenska náttúrufræðifélagi, Náttúruverndarráði, Landvernd, Félagi heilbrigðisfulltrúa, yfirdýralækni, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Stéttarsambandi bænda, Búnaðarfélagi Íslands, Skógrækt ríkisins, Landgræðslu ríkisins, Geislavörnum ríkisins, Skipulagi ríkisins, Siglingamálastofnun ríkisins, Jarðfræðafélagi Íslands, Félagi íslenskra náttúrufræðinga, Þjóðminjasafni Íslands, eiturefnanefnd, Vinnueftirliti ríkisins, Lífi og landi, Veðurstofu Íslands, landbúnaðarráðuneyti, menntamálaráðuneyti, samgönguráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, iðnaðarráðuneyti, utanríkisráðuneyti, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og sjávarútvegsráðuneyti. Auk þess hafa nokkrir aðilar sent skriflegar umsagnir án þess að eftir þeim væri leitað sérstaklega.

Loks hafa nokkrir aðilar verið kallaðir á fund nefndarinnar til viðræðna, einkum þeir sem lagst hafa gegn flutningi ákveðinna verkefna til nýja ráðuneytisins.

Eftir ítarlega umfjöllun er nefndin sammála um að umhverfisráðuneyti verði sett á stofn með þeirri breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 73 frá 28. maí 1969, að orðinu „umhverfisráðuneyti“ verði bætt í upptalningu ráðuneyta í 1. mgr. 4. gr. næst á eftir orðinu „sjávarútvegsráðuneyti“. Jafnhliða verði flutt sjálfstætt frumvarp sem nefndin hefur einnig samið til breytinga á einstökum lögum vegna flutnings verkefna og stofnana til nýja ráðuneytisins. Síðar gerir nefndin ráð fyrir að reglugerð um Stjórnarráð Íslands, nr. 96 frá 31. desember 1969, verði breytt. Verði þar kveðið nánar á um verkefni nýja ráðuneytisins á sama hátt og gerist um önnur ráðuneyti.

Einn nefndarmanna, Bjarni Guðleifsson, lýsti í upphafi efasemdum um stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis en ákvað að taka þátt í mótun þess og tilflutningi verkefna, með hliðsjón af því að fyrir lá ákvörðun um stofnun þess.

Nefndin telur þá leið, sem hér er lögð til, einfaldasta. Er það í samræmi við að verksvið og verkefni annarra ráðuneyta, að undanskildu utanríkisráðuneytinu, eru ekki tilgreind í sjálfstæðri löggjöf, heldur í reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Með þessu er því samræmis gætt. Enn fremur telur nefndin eðlilegt að umhverfisráðuneyti taki þátt í að móta frumvarp til laga um umhverfisvernd eftir að það hefur verið sett á stofn. Gerir ákvæði til bráðabirgða (1. tölul.) ráð fyrir því að umhverfisráðherra skipi nefnd til þess að semja sjálfstætt frumvarp til laga um umhverfisvernd. Þar verði m.a. gætt samræmingar milli ráðuneyta og tillit tekið til sjónarmiða sveitarfélaga. Er fagleg umfjöllun af þessu tagi mun auðveldari að mati nefndarinnar þegar yfirstjórn málaflokksins hefur verið ákveðin.

Nefndin taldi ekki ástæðu til að skilgreina sérstaklega hugtakið „umhverfismál“. Er það í samræmi við þá grundvallarreglu sem byggt er á í lögum um Stjórnarráð Íslands, en þar eru heiti einstakra ráðuneyta ekki skilgreind sérstaklega. Ræðst skilgreining því af þeim málaflokkum sem undir ráðuneytið falla. Fræðimenn eru ekki á eitt sáttir um hvaða málefni eigi að telja til umhverfismála. Tvennt virðast menn þó sammála um, annars vegar að um sé að ræða mál sem snerta hið ytra umhverfi mannsins, hins vegar að markmið lagareglna um umhverfismál sé að stuðla að vernd náttúrunnar og þróun hennar eftir eigin lögmálum, þannig að afskipti mannsins valdi þar sem minnstum spjöllum. Þegar talað er um umhverfi mannsins einskorðast það ekki við náttúrulegt umhverfi, heldur tekur það einnig til þess þáttar umhverfis sem gerður er af manna völdum. Samkvæmt þessu má segja að meginþættir umhverfismála og umhverfisverndar séu mengunarvarnir, náttúruvernd og skipulagning. Hugtakið ber samkvæmt þessu að skýra mjög rúmt enda tekur það til líffræðilegra, efnafræðilegra og félagslegra atriða sem geta haft áhrif á heilsu manna.

II. FYRRI TILRAUNIR TIL SAMRÆMINGAR YFIRSTJÓRNAR

UMHVERFISMÁLA

Þann 4. mars 1975 skipaði Geir Hallgrímsson, þáverandi forsætisráðherra, nefnd níu manna, undir formennsku Gunnars G. Schram, til að vinna að heildarlöggjöf um stjórn umhverfismála. Nefndin samdi frumvarp til laga um umhverfismál.

Á fundi ríkisstjórnarinnar 18. apríl 1978 var ákveðið að félagsmálaráðuneytið skyldi fara með umhverfismál innan Stjórnarráðs Íslands. Var þessi ákvörðun tilkynnt félagsmálaráðuneytinu bréflega þann sama dag og félagsmálaráðherra þar með falið að leggja fram það frumvarp sem samið hafði verið. Hlaut frumvarpið ekki afgreiðslu á því þingi og var endurflutt á Alþingi veturinn 1980-81, en hlaut ekki afgreiðslu fremur en fyrr.

Á tímabilinu 1981–83, í ráðherrratíð Svavars Gestssonar, voru samin tvö frumvörp um þetta efni, hið fyrra af nefnd undir formennsku Árna Reynissonar og hið síðara af Ingimar Sigurðssyni lögfræðingi og Stefáni Thors skipulagsstjóra. Hvorugt þessara frumvarpa var lagt fyrir Alþingi.

Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, er tók við í maí 1983, ákvað í upphafi starfstíma síns að gengið skyldi frá frumvarpi til laga um umhverfismál með það fyrir augum að málið fengi fullnaðarafgreiðslu frá Alþingi. Til að vinna þetta verk skipaði Alexander Stefánsson félagsmálaráðherra nefnd fimm manna 26. september 1983. Hlutverk nefndarinnar var að semja frumvarp til laga um umhverfismál og skyldi hún m.a. vinna úr eldri frumvörpum og drögum um þetta efni. Nefndin var leyst frá störfum 12. apríl 1984 vegna ágreinings.

Af hálfu ráðherra var unnið áfram að málinu og greinargerð kynnt í ríkisstjórn í þingbyrjun haustið 1984. Var ekki hljómgrunnur eða samstaða í ríkisstjórn um að vinna að framgangi málsins að svo stöddu. Í ársbyrjun 1986 kynnti félagsmálaráðherra í ríkisstjórn frumvarp til laga um stjórn umhverfismála sem leggja mætti fyrir Alþingi vorið 1986. Um það náðist þó ekki samstaða.

Í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar frá 8. júlí 1987 var sérstaklega fjallað um umhverfismál. Þar sagði að ríkisstjórnin ætlaði sér að samræma aðgerðir stjórnvalda á sviði umhverfisverndar og mengunarvarna.

Með bréfi dags. 3. september 1987 skipaði forsætisráðherra, Þorsteinn Pálsson, þriggja manna nefnd, undir forystu Sigurðar M. Magnússonar forstöðumanns, sem falið var að gera drög að frumvarpi til laga um samræmda yfirstjórn umhverfismála. Nefndin skilaði lokaáliti sínu ásamt drögum að frumvarpi í maí 1988. Þau drög voru kynnt í ríkisstjórn og þingflokkum. Nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins lögðu síðan fram frumvarp til laga um samræmda stjórn umhverfismála á síðasta löggjafarþingi og var það að verulegu leyti byggt á tillögum nefndarinnar. Varð það ekki útrætt.

Á Alþingi hafa komið fram fjölmargar tillögur til þingsályktunar um umhverfismál. Á síðasta Alþingi lögðu t.d. þingkonur Kvennalistans fram tillögu til þingsályktunar um umhverfisráðuneyti.

Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 28. september 1988 segir svo um umhverfismál:

„Ríkisstjórnin mun fela einu ráðuneyti að samræma starfsemi hins opinbera að umhverfismálum og komi það til framkvæmda innan árs. Meðal brýnna verkefna á þessu sviði sem unnið verður að má nefna:

* Gerð verður landnýtingaráætlun sem tekur til hvers konar notkunar lands. Jafnframt verður gert átak í gróðurvernd með svæðaskipulagi er miðar að endurheimt landgæða, meðal annars með endurskoðun laga varðandi stjórnun beitar, þannig að hún sé í samræmi við landgæði.

* Unnið verður gegn umhverfisspjöllum af átroðningi og umferð ferðamanna um viðkvæm svæði.

* Samvinna hins opinbera, einstaklinga og frjálsra samtaka um skógrækt og landgræðslu verður efld. Ríkissjóður mun leggja fram fjármagn til sérstaks skógræktarátaks næstu þrjú árin og mun helmingur fjárins renna til skógræktarfélaga.

* Eftirlit með losun hættulegra úrgangsefna í náttúruna verður bætt. Sett verður löggjöf til að skylda fyrirtæki er vinna með hættuleg og mengandi efni til þess að tryggja sig fyrir hugsanlegum afleiðingum óhappa eða slysa.

* Gert verður átak til hreinsunar úrgangs af strandsvæðum í samvinnu opinbera aðila og umráðamenn lands.

* Stuðlað verður að endurvinnslu og nýtingu úrgangsefna. Komið verður á skilagjaldi á einnota umbúðir til að auðvelda eyðingu þeirra eða endurvinnslu.

* Fræðslu- og rannsóknarstarf á sviði umhverfismála verður aukið.“

Í samræmi við þetta ákvæði var á vegum forsætisráðherra unnið að frumvarpi um umhverfismál sem lagt var fram á Alþingi í apríl 1989. Í því var byggt á þeim grunni sem mótaður var í upphafi, þó með þeirri breytingu að gert var ráð fyrir stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis. Mjög var liðið á þingtímann þegar frumvarpið kom fram og varð það því ekki útrætt.

Af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur jafnhliða undirbúningi að samræmdri umhverfisstjórn verið tekið á einstökum þáttum umhverfismála. Síðastliðið vor var samþykkt frumvarp iðnaðarráðherra um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, lög nr. 52/1989. Samið hefur verið frumvarp til laga um meðferð brotamálma og skilagjald af ökutækjum og 18. mars sl. var Vínarsamningur um vernd ósonlagsins og Montreal-bókun um efni, sem valda rýrnun á ósonlaginu, staðfestur af Íslands hálfu. Þá hefur heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra gefið út reglugerð um mengunarvarnir nr. 386 1989.

Í samkomulagi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar um stjórnarsamstarf frá 10. september 1989 segir svo um umhverfismál:

„Ríkisstjórnin leggur áherslu á að koma skipulagi umhverfismála í viðunandi horf á kjörtímabilinu. Í því skyni verður, fyrir næstu áramót, m.a. komið á fót umhverfisráðuneyti sem fer með yfirstjórn þeirra mála.“

Á grundvelli þessarar samþykktar hefur nefndin haldið áfram starfi sínu og leggur nú fram fullmótað frumvarp með fylgigögnum.

III. SKIPAN UMHVERFISMÁLA HÉRLENDIS

Þótt yfirstjórn umhverfismála hérlendis sé ekki samræmd hefur margt áunnist á þessu sviði síðustu árin. Hafa ýmis ný lög markað viss þáttaskil í þessum efnum þótt á sumum sviðum skorti enn verulega á. Má nefna náttúruverndarlöggjöf frá 1971, löggjöf um skipulag ferðamála, lög um landmælingar Íslands og lög um geislavarnir, öll frá 1985, um varnir gegn mengun sjávar og hættulegum efnum frá 1986, um eiturefni og hættuleg efni og um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit frá 1988 og um ráðstafanir af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur frá þessu ári. Heilbrigðisráðherra hefur jafnframt sett reglugerð sem felur í sér hertar kröfur um mengunarvarnir.

Heildaryfirstjórnina skortir þó. Eru málaflokkarnir dreifðir víða um stjórnkerfið og lúta stjórn átta mismunandi ráðuneyta.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti fer með hollustuhætti og mengunarvarnir, sbr. lög nr. 81/1988, eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, sbr. lög nr. 24 1936, eiturefni og hættuleg efni, sbr. lög nr. 52/1988, og Geislavarnir ríkisins, sbr. lög nr. 117 1985.

Menntamálaráðuneyti fer með mál er varða náttúruvernd, sbr. lög nr. 47/ 1971, verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, sbr. lög nr. 36/1974, sinubrennur og meðferð elds á víðavangi, sbr. lög nr. 8/1966, dýravernd, sbr. lög nr. 21/1957, fuglaveiðar og fuglafriðun, sbr. lög nr. 33/1966, eyðingu svartbaks, sbr. lög nr. 50/1965, um friðun hreindýra og eftirlit með þeim, sbr. lög nr. 28/1940, um Náttúrufræðistofnun Íslands, sbr. lög nr. 48/1965, og um friðlýsingu húsa, sbr. þjóðminjalög nr. 88/1989.

Landbúnaðarráðuneyti fer með mál er varða gróðurvernd, sbr. lög um Landgræðslu ríkisins, nr. 17/1965, um Skógrækt ríkisins, sbr. lög nr. 3/1955 og brl. nr. 76/1984, og um eyðingu refa og minka og embætti veiðistjóra, sbr. lög nr. 52/1957.

Samgönguráðuneyti fer með mál er varða varnir gegn mengun sjávar, sbr. lög nr. 32/1986 og lög nr. 14/1979, málefni Siglingamálastofnunar ríkisins, sbr. lög nr. 20/1986, þar með talið varnir gegn mengun sjávar, loftferðir, sbr. lög nr. 34/1964, skipulag ferðamála, sbr. lög nr. 79/1985, Veðurstofu Íslands, sbr. lög nr. 30/1985, og Landmælingar Íslands, nr. 31 1985.

Félagsmálaráðuneyti fer með mál er varða skipulag, embætti skipulagsstjóra og skipulagsstjórnar ríkisins, sbr. skipulagslög nr. 19/1964, og byggingarmál, sbr. lög nr. 54/1978.

Sjávarútvegsráðuneyti fer með mál er varða friðun fiskimiða, sbr. lög nr. 44/1948, um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, hvalveiðar, sbr. lög nr. 26/1949, selveiðar, sbr. lög nr. 30/1925 og lög nr. 29/1937, og um bann við losun hættulegra efna í sjó, sbr. lög nr. 20/1972.

Iðnaðarráðuneyti fer með mál er varða ýmis sérlög um verksmiðjur, sbr. lög nr. 76/1966, um álbræðslu í Straumsvík, lög nr. 80/1966, um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, og lög nr. 18 1977, um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Einnig fer iðnaðarráðuneyti með nýsamþykkt lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, nr. 52 1989.

Utanríkisráðuneyti fer með öll umhverfismál á umráðasvæði varnarliðsins og gerð milliríkjasamninga um umhverfismál.

Mörg ráðuneyti fjalla því um umhverfismál, hvert á sínu afmarkaða sviði, í samvinnu við stofnanir sínar. Er ástæða til að óttast að heildaryfirsýn yfir málaflokkinn sé ófullnægjandi.

IV. HELSTU RÖKSEMDIR FYRIR STOFNUN SJÁLFSTÆÐS

UMHVERFISRÁÐUNEYTIS

Umhverfismálum eða umhverfisvernd má skipta í þrjá meginflokka: Náttúruvernd, mengunarvarnir og skipulagsmál. Dreifing skyldra mála milli margra ráðuneyta veldur því að stofnanir hinna einstöku ráðuneyta vinna að því sem næst sömu verkefnum, tími starfsmanna nýtist ekki sem skyldi og reglugerðir um svipuð mál eru settar af mismunandi ráðuneytum. Í sumum tilfellum eru jafnvel gerðar ólíkar kröfur um sömu hluti af hálfu tveggja eða fleiri ráðuneyta. Stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis er studd eftirfarandi meginrökum:

1. Með því að sameina helstu þætti umhverfismála undir eitt ráðuneyti ætti afgreiðsla og stefnumótun að ganga greiðar en ella. Mál lenda síður í ágreiningi milli ráðuneyta eða sérstofnana þeirra.

2. Ýmis áætlanagerð um umhverfismál yrði hægari í höndum aðila sem horft gæti óhlutdrægt á sjónarmið mismunandi hagsmunahópa. Ábendingar ættu að koma fyrr fram þegar ábyrgð á afgreiðslu skyldra mála væri í meginatriðum á einni hendi.

3. Dregið yrði úr þeim hagsmunaárekstrum sem fylgja því að atvinnuvegasjónarmið og tengd friðunar- og verndunarsjónarmið heyra undir sama ráðuneytið eins og nú er algengast.

4. Á alþjóðavettvangi er afar mikilvægt að ímynd Íslands sé hreint og óspillt land, m.a. með hliðsjón af útflutningi á matvælum og vaxandi ferðamannaþjónustu. Sterkar líkur eru á að í vaxandi mæli verði lögð áhersla á hin samofnu tengsl umhverfisverndar og auðlindanotkunar og jákvætt samhengi umhverfisverndar og hagvaxtar þegar til lengri tíma er litið. Umhverfisráðuneyti, sem markaði stefnu á þessu sviði og hefði nauðsynlega yfirsýn, er líklegra til árangurs en mörg ráðuneyti hvert á sínu sviði.

5. Nauðsynlegt er að einn aðili hafi yfirumsjón með vaxandi erlendum samskiptum á sviði umhverfismála.

Með gildistöku þessa frumvarps yrðu að veruleika þær grundvallarhugmyndir um heildarstjórn umhverfismála sem verið hafa til umfjöllunar hér á landi í hálfan annan áratug.

V. ANDSTAÐA VIÐ STOFNUN UMHVERFISRÁÐUNEYTIS

Ýmsar hugmyndir um í hvaða ráðuneyti vista beri umhverfismálin hafa komið fram. Hefur einkum verið bent á félagsmálaráðuneyti, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og samgönguráðuneyti, ýmist að fullu og öllu eða að hluta. Einnig hefur verið rætt um sérstaka skrifstofu innan forsætisráðuneytis er færi með umhverfismál.

Hugmyndin um heildarstjórn umhverfismála virðist því hafa átt og eiga töluverðu fylgi að fagna. Um það ber vitni sá fjöldi frumvarpa og tillagna sem saminn hefur verið á undanförnum árum. Þessi frumvörp hafa þó ekki náð fram að ganga annaðhvort hafa þau ekki verið lögð fram eða dagað uppi í meðförum Alþingis. Þetta gefur vissa ástæðu til að ætla að skort hafi á mikilvæga þætti málsins. Í fyrsta lagi má ef til vill ætla að skort hafi nægan pólitískan vilja. Í öðru lagi er ljóst, svo sem fram kemur í umsögnum um fyrri frumvörp, að mikillar tregðu gætir hjá ráðuneytum og stofnunum varðandi endurskipulagningu í þessum efnum.

Bent hefur verið á að sum fyrri frumvörp hafi um of verið sniðin eftir erlendum fyrirmyndum og þá einkum danskri og norskri löggjöf um umhverfismál. Hafa gagnrýnendur álitið að ekki hafi verið tekið nægjanlegt mið af íslenskum aðstæðum eða uppbyggingu íslenska stjórnsýslukerfisins. Of lítil áhersla hafi t.d. verið lögð á varnir gegn skolpmengun í fjörum sem margir telja alvarlegasta mengunarvandamál á Íslandi. Enn fremur að fyrri frumvörp endurspegli ekki nægilega að uppblástur og landeyðing hafa verið eitt mesta umhverfisvandamál okkar. Ísland hefur sérstöðu í því sambandi sem taka verði tillit til í íslenskri umhverfisverndarlöggjöf. Frumvarp ríkisstjórnarinnar um umhverfismál, sem lagt var fyrir síðasta Alþingi, gekk þó lengst í því að koma á heildarstjórn umhverfismála með stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis.

Má segja að andstaðan við stofnun sjálfstæðs umhverfisráðuneytis hafi einkum verið tvíþætt. Annars vegar byggist andstaðan á því að óþarft sé að stofna sjálfstætt umhverfisráðuneyti þar sem auðveldlega megi koma málaflokknum fyrir með starfsemi annarra ráðuneyta, eins eða fleiri, félagsmála-, heilbrigðis- eða samgönguráðuneytis, svo sem rakið er hér að framan og eldri frumvörp bera með sér. Stofnun sjálfstæðs ráðuneytis hafi aðeins aukinn kostnað í för með sér. Hætta sé og á að það þenjist út, verði mikið bákn og auki á miðstýringu. Þá muni það án efa gera hagsmunaaðilum í atvinnurekstri og jafnvel sveitarfélögum erfitt fyrir og auka kostnað þeirra vegna kröfunnar um umhverfisvernd og hollustuhætti. Hins vegar byggist andstaðan á mismunandi viðhorfum til þess hversu langt skuli gengið í flutningi verkefna til ráðuneytisins. Ágreiningur um það hefur því tafið fyrir málinu. Hvort tveggja er að menn eru ekki á það sáttir í einstökum atriðum hvaða málefni teljist fræðilega séð til umhverfismála og svo hitt að hagsmunir geti stangast á og eru oft lítt samrýmanlegir, efnahagsleg sjónarmið annars vegar og verndunarsjónarmið hins vegar. Ýmsir telja það galla að með stofnun umhverfisráðuneytis verði skilið á milli nýtingar og verndunar auðlinda. Að mati þeirra er best að nýtendur auðlinda sjái einnig um verndun þeirra, enda eiga þeir mest undir því að þær séu skynsamlega nýttar.

VI. VERKEFNI UMHVERFISRÁÐUNEYTIS

1. Verkefni.

Núverandi ríkistjórn hefur samþykkt að koma á sjálfstæðu umhverfisráðuneyti sem hafi í meginatriðum með höndum stefnumótun, samræmingu, framkvæmd og eftirlit á sviði umhverfismála. Önnur ráðuneyti, ríkisstofnanir og sveitarstjórnir hafa þó áfram mikilvægum hlutverkum að gegna á þessu sviði. Umhverfisráðuneytinu er ætlað að samræma aðgerðir allra ráðuneyta, stofnana og sveitarstjórna á sviði umhverfismála.

Nauðsynlegt er að Alþingi taki afstöðu til þess hvort stofna skuli umhverfisráðuneyti, svo og hvaða málefni og málaflokka fella skuli undir heildarstjórn umhverfismála ef til kemur.

Í þeim frumvörpum, sem samin hafa verið um umhverfismál að undanskildu frumvarpi um umhverfismál sem lagt var fram á síðasta þingi, var ekki greinilega tiltekið hvaða viðfangsefni ættu að falla undir heildarstjórn umhverfismála. Slík lög hefðu leitt af sér töluverða réttaróvissu.

Svo sem fyrr er rakið gerir nefndin ráð fyrir að reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96/1969 verði breytt eftir samþykkt frumvarps þessa og fylgifrumvarps þess. Þar verði verkefni umhverfisráðuneytis talin upp. Hefur nefndin samið drög að breytingu á núgildandi reglugerð um Stjórnarráð Íslands sem fylgir með frumvarpi þessu sem fylgiskal I. Samkvæmt henni skal umhverfisráðuneyti fara með eftirfarandi málaflokka:

A. Viðfangsefni.

1. Mál er varða náttúruvernd, þjóðgarða, landgræðslu að því er tekur til gróðurverndar, varna gegn gróðureyðingu, friðunar og eftirlits með ástandi gróðurs, verndun, friðun og eftirlit með náttúrulegum birkiskógum og skógum til útivistar, útivist og aðstöðu til náttúruskoðunar, jarðrask og efnistöku, aðgerðir til að stjórna stofnstærð villtra dýra, dýravernd og efling alhliða umhverfisverndar.

2. Mál er varða varnir gegn mengun á landi, í lofti og legi, eyðingu eða endurvinnslu hvers konar úrgangs frá byggð og atvinnuvegum, mál sem varða meðferð eiturefna og varnir gegn skaðlegri geislun og mál sem varða hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit.

3. Skipulags- og byggingarmál, friðlýsing húsa, gerð landnýtingaráætlana og mál er varða landmælingar.

4. Rannsóknir á sviði umhverfismála í samráði og samvinnu við aðra aðila, veðurspár, veðurathuganir og aðrar mælingar á ástandi lofthjúps jarðar, og alþjóðleg samvinna á því sviði.

5. Fræðslu- og upplýsingastarfsemi á sviði umhverfismála.

6. Frumkvæði að samræmingu á aðgerðum ráðuneyta, einstakra ríkisstofnana og sveitarfélaga í málaflokkum sem snerta framkvæmd umhverfismála, svo sem í löggjöf um losun úrgangsefna og varnir gegn loft-, hávaða-, titrings-, geislunar-, ljós-, varma- og lyktarmengun.

7. Mál er varða alþjóðasamskipti og samvinnu þjóða á sviði umhverfismála og framkvæmd á alþjóðasamningum um það efni.

B. Stofnanir og embætti.

1. Náttúruverndarráð.

2. Hollustuvernd ríkisins.

3. Eiturefnanefnd.

4. Geislavarnir ríkisins.

5. Siglingamálastofnun ríkisins að því er varðar varnir gegn mengun sjávar.

6. Skipulagsstjóri ríkisins og skipulagsstjórn.

7. Landmælingar ríkisins.

8. Húsafriðunarnefnd.

9. Embætti veiðistjóra.

10. Náttúrufræðistofnun Íslands.

11. Veðurstofa Íslands.

Sameining helstu þátta umhverfismála í einu ráðuneyti er í samræmi við hugmyndir um fækkun ráðuneyta og endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands sem unnið er að. Yfirstjórn á sviði mengunarvarna og heilbrigðiseftirlits er í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Náttúruverndarmál í menntamálaráðuneytinu, gróðurverndarmál í landbúnaðarráðuneytinu, varnir gegn mengun sjávar í samgönguráðuneytinu og skipulags- og byggingarmál í félagsmálaráðuneyti. Með verkefnatilflutningi til umhverfisráðuneytis eða stofnana þess fækkar verkefnum annarra ráðuneyta. Gefur sú breyting því möguleika á endurskipulagningu og hagræðingu innan annarra ráðuneyta. Á þessari stundu er þó ekki gert ráð fyrir að starfsmenn ráðuneyta, sem þessum verkum sinna og stofnanir sem tengjast verkefnaflutningi og starfsmenn þeirra, flytjist til hins nýja ráðuneytis og hafi þar aðstöðu. Núverandi vinnufyrirkomulag verður því óbreytt að þessu leyti. Ef vel tekst til má hins vegar ætla að slík sameining og samræming verkefna og stofnana í umhverfisráðuneytinu geti síðar haft sparnað og hagræðingu í för með sér. Dagleg verkefni viðkomandi starfsmanna hjá undirstofnunum og samskipti þeirra verða því að miklu leyti óbreytt. Um nýjan yfirstjórnaraðila er því aðeins að ræða. Þannig verður stefnt að því áfram að nýta eftir föngum reynslu starfsmanna á viðkomandi fagsviðum.

Samkvæmt framangreindu má flokka viðfangsefni umhverfisráðuneytis í sjö flokka: Náttúruvernd, mengunarvarnir og heilbrigðiseftirlit, skipulagsmál og byggingarmál, rannsóknir, fræðslu, samræmingu og alþjóðleg samskipti.

Á sviði náttúruverndar fer ráðuneytið með lög um náttúruvernd, nr. 47/1971, og þar með Náttúruverndarráð, lög um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, nr. 36/1974, lög um dýravernd, nr. 21/1957, lög um fuglaveiðar og fuglafriðun, nr. 33/1966, lög um eyðingu svartbaks, nr. 50/1965, lög um eyðingu refa og minka, nr. 52/1957, lög um friðun hreindýra og eftirlit með þeim, nr. 28/1940, lög um sinubrennur og meðferð elds á víðavangi, nr. 8/1966, og lög um Náttúrufræðistofnun Íslands, nr. 48/1965.

Á sviði mengunarvarna og heilbrigðiseftirlits fer ráðuneytið með lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988, lög um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, nr. 24/1936, og þar með Hollustuvernd ríkisins í heild, lög um varnir gegn mengun sjávar, nr. 32/1986, sbr. og lög nr. 20/1972 og lög nr. 14/1979, lög um Siglingamálastofnun ríkisins, nr. 20/1986, að því er tekur til varna gegn mengun sjávar, lög um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988, og þar með málefni eiturefnanefndar, lög um Geislavarnir ríkisins, nr. 117 1985, og lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur, nr. 52/1989.

Á sviði skipulagsmála fer ráðuneytið með yfirstjórn skipulags- og byggingarmála og þar með embætti skipulagsstjóra, skipulagslög, nr. 19/1964, byggingarlög, nr. 54/1978, lög um Landmælingar Íslands, nr. 31/1985, og mál er varða friðlýsingu húsa samkvæmt þjóðminjalögum, nr. 88/1989. Með landnýtingaráætlun er gert ráð fyrir að ráðuneytið hagnýti sér ákvæði um skipulagsskyldu landsins alls til að efla stefnumótun í landgræðslu og endurheimt landgæða. Á skipulagsstigi má oft sjá fyrir og leysa árekstra milli ólíkra sjónarmiða og hagsmuna, svo sem mannvirkjagerðar, nýtingar gróðurs og umhverfisverndar. Umhverfisráðuneytum erlendis eru víða falin víðtæk afskipti af skipulags- og landnýtingarmálum. Lagt er til að ráðuneytið stuðli að yfirsýn og samræmingu á þessu sviði, en framkvæmd yrði að mestu leyti í höndum skipulagsstjórnar ríkisins. Gert er ráð fyrir samstarfi ráðuneytisins við stofnanir og samtök sem málið varða. Skipulagsmál falla því að fullu og öllu undir hið nýja ráðuneyti.

Á sviði rannsókna og eftirlits fer nýja ráðuneytið með samræmingu og forgangsröðun verkefna á sviði umhverfisrannsókna milli stofnana, ráðuneyta og sveitarfélaga. Auk þess fer ráðuneytið með eftirlit með verndun óspilltrar náttúru, umhverfismengun, skipulagsmálum og fleiru sem tengist umhverfismálum. Loks er gert ráð fyrir að umhverfisráðuneytið fari með stjórn Náttúrufræðistofnunar Íslands samkvæmt lögum nr. 48/1965 og Veðurstofu Íslands samkvæmt lögum nr. 30/1985.

Á sviði fræðslu fer ráðuneytið með miðlun upplýsinga, almenna fræðslu um umhverfismál og útgáfustarfsemi.

Á sviði samræmingar fer ráðuneytið annars vegar með óbeina stjórn umhverfismála með formlegri samvinnu hlutaðeigandi ráðuneyta, stofnana og sveitarfélaga um umhverfismál. Á þetta einkum við um ýmsa málaflokka sem heyra undir önnur ráðuneyti, en geta varðað miklu á sviði umhverfismála, svo sem stórframkvæmdir í hafnargerð, vegagerð, virkjanir, stóriðjurekstur og fleira. Þetta er gert í því skyni að umhverfissjónarmið komi fram þegar á frumstigi málsmeðferðar eða eins fljótt og aðstæður leyfa. Er hér um að ræða mjög þýðingarmikið atriði. Hins vegar er um að ræða samræmingu á ákvæðum í löggjöf um ýmis atriði sem snerta umhverfismál. Er viðbúið að endursemja þurfi eða breyta ýmsum lögum eða lagaákvæðum eftir að starfsemi hins nýja ráðuneytis hefst. Fer best á því að nýja ráðuneytið annist þess háttar vinnu í samráði við þá aðila sem málaflokkarnir taka til.

Á sviði alþjóðasamskipta fer ráðuneytið með framkvæmd á alþjóðasamningum og alþjóðlegri samvinnu um umhverfis- og mengunarmál. Má sem dæmi um slíkt nefna framkvæmd Vínarsáttmála og Montreal-samþykktar um verndun andrúmsloftsins fyrir áhrifum af efnasamböndum sem eyða ósonhjúp þess svo og marga alþjóðasamninga gegn mengun hafsins. Má búast við að þessi þáttur geti orðið nokkuð umfangsmikill í störfum ráðuneytisins.

Gerir nefndin sér ljóst að viðbúið er að endursemja þurfi og breyta enn frekar ýmsum lagaákvæðum og reglum er tengjast umhverfismálum og einstökum stofnunum fljótlega eftir að starfsemi hins nýja ráðuneytis hefst. Telur nefndin rétt að ráðherra umhverfismála og starfslið hans móti þess háttar endurskoðun og starfi þá í samráði við önnur ráðuneyti.

Með frumvarpi þessu fylgir sérstakt frumvarp til laga um breyting á ýmsum lögum er fjalla um verkefni umhverfisráðuneytis. Eru þær breytingar sem þar eru greindar í samræmi við þá verkefnaupptalningu sem rakin er hér að framan og er í fullu samræmi við drög að reglugerðarbreytingu sem fylgir frumvarpi þessu.

2. Helstu álitaefni.

Í störfum sínum reyndi nefndin að fara eftir þeirri meginreglu að skipta ekki upp stofnunum. Hollustuvernd ríkisins var því felld undir ráðuneytið í heild sinni þó að sú stofnun fjalli um fleira en svokallaða ytri mengun. Til álita kom að mengungarvarnadeild stofnunarinnar heyrði undir nýja ráðuneytið, en ekki matvælaeftirlit og svokölluð innri mengun. Mælir ýmislegt með þeirri leið, enda matvælaeftirlit að mati nefndarinnar fremur á sviði heilbrigðisráðuneytis en umhverfisráðuneytis. Eftir að umsagnir bárust bæði frá stjórn Hollustuverndar ríkisins og stjórn Heilbrigðisfulltrúafélags Íslands um að eðlilegast væri að Hollustuvernd ríkisins flyttist í heild sinni til umhverfisráðuneytis ákvað nefndin að leggja þá leið til.

Eftir viðræður við siglingamálastjóra og í fullu samráði við hann þótti óhjákvæmilegt að fella undir umhverfisráðuneytið mál er varða varnir gegn mengun sjávar sem stofnunin fer nú með. Þetta ætti hins vegar ekki að þurfa að fela í sér mikla breytingu á starfsemi stofnunarinnar að öðru leyti en því að þessi tiltekna starfsemi fellur undir aðra yfirstjórn en önnur starfsemi Siglingamálastofnunar. Reynslan af þessu fyrirkomulagi verður síðar að leiða í ljós hvort þörf verður á sérstökum skipulagsbreytingum innan Siglingamálastofnunar.

Nefndinni þótti rétt að leggja til að umhverfisráðuneyti hefði með höndum yfirstjórn málefna er tengjast friðlýsingu húsa enda nátengd skipulags- og byggingarmálum sem ætlað er að flytjast til umhverfisráðuneytis. Þá varð sú niðurstaða að leggja til að yfirstjórn Veðurstofu Íslands flytjist til umhverfisráðuneytis, enda er lofthjúpurinn eitt mikilvægasta atriðið í umhverfi manna. Stofnunin annast einnig hafísrannsóknir, mælingar á regnvatni og hitastigi og sér um loftmengunarmælingar sem ástæða er til að auka, m.a. með tilliti til mengunar frá stóriðjuverum og útblæstri bifreiða.

Nefndin leggur einnig til að Geislavarnir ríkisins flytjist til umhverfisráðuneytis. Þótt sú stofnun sinni nú aðallega eftirliti með geislatækjum á sjúkrahúsum verður að ætla að hún taki aukinn þátt í samstarfi, rannsóknum og mælingum er tengjast geislavirkni í andrúmslofti og hafi, m.a. vegna tíðra slysa kjarnorkukafbáta og fyrirætlana um byggingu endurvinnslustöðvar fyrir kjarnorkuúrgang í Skotlandi.

Erfiðustu ákvörðunarefni nefndarinnar snertu hins vegar málefni landgræðslu og skógræktar. Átti sú skoðun nokkru fylgi að fagna að eðlilegt væri að sameina Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins í eina stofnun. Að öðru leyti voru fjórar leiðir nefndar varðandi landgræðslu og skógrækt. Í fyrsta lagi að starfsemi beggja stofnana falli undir umhverfisráðuneytið, enda sé hér um augljóst umhverfismál að ræða. Í öðru lagi að umhverfisráðuneyti fari með málefni landgræðslu en landbúnaðarráðuneyti fari áfram með málefni skógræktar. Í þriðja lagi að rétt sé að undirstofnun umhverfisráðuneytis, Náttúruverndarráð, vinni að gróðurverndarmálum, eftirliti með ástandi gróðurs og verndun og eftirliti með náttúrulegum birkiskógum og skógum til útivistar, en landbúnaðarráðuneytið fari áfram með atvinnu- og nýtingarþáttinn. Loks í fjórða lagi að landbúnaðarráðuneytið fari áfram með skógrækt og landgræðslu, enda sé hér um atvinnuveg að ræða sem óeðlilegt sé að fara með á annan hátt en svipuð atvinnumálefni á sviði iðnaðar og sjávarútvegs. Einn nefndarmanna, Bjarni E. Guðleifsson, var þessarar skoðunar, en féllst til vara á að einungis eftirlit og friðun gróðurlendis verði flutt til umhverfisráðuneytis. Var nefndin ekki sammála um niðurstöðu í framangreindu efni. Nefndin skilaði því tveimur álitum hvað þetta snertir. Þau Björn Friðfinnsson, Bryndís Brandsdóttir og Guðmundur Ágústsson leggja til að Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins flytjist til umhverfisráðuneytis frá landbúnaðarráðuneyti, en landbúnaðarráðuneyti fari þó áfram með mál er varða ræktun skjólbelta og nytjaskóga á bújörðum. Leggja þeir Jón Sveinsson, Arnmundur Backman og Bjarni E. Guðleifsson hins vegar til að Náttúruverndarráð, sem verður undirstofnun umhverfisráðuneytis, vinni í samráði við Landgræðslu ríkisins að gróðurverndarmálum og hafi eftirlit með ástandi gróðurs og vinni einnig í samráði við Skógrækt ríkisins að verndun og eftirliti með náttúrulegum birkiskógum og skógum til útivistar. Umhverfisráðherra geti jafnframt, að fengnum tillögum Náttúruverndarráðs, fyrirskipað sérstakar friðunaraðgerðir á sviði gróður- og skógverndar þrátt fyrir ákvæði landgræðslu og skógræktarlaga. Atvinnuþátturinn verði hins vegar áfram hjá landbúnaðarráðuneyti. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að fara síðartöldu leiðina.

Þær umsagnir, sem borist hafa um þessar stofnanir, skiptust í þrjá flokka. Ýmis náttúruverndarsamtök telja rétt að stofnanirnar tvær flytjist í heild sinni til umhverfisráðuneytis. Forsvarsmenn stofnananna tveggja og hagsmunasamtök bænda telja að halda beri óbreyttu fyrirkomulagi að öllu leyti. Félag náttúrufræðinga og Jarðfræðafélag Íslands benda á að óeðlilegt sé að fela umhverfisráðuneyti bæði framkvæmdaþátt og eftirlitsþátt. Einnig voru uppi hugmyndir innan nefndarinnar að fela umhverfisráðuneyti eftirlit með ákveðnum þáttum sem nú heyra undir Hafrannsóknastofnun. Um það var ekki samstaða. Hugmyndir voru og uppi um flutning Vinnueftirlits ríkisins sem nefndarmenn voru sammála um að væri málefni vinnumarkaðarins og því óeðlilegt að flytja til.

VII. HELSTU VERKEFNI UMHVERFISRÁÐUNEYTA Á NORÐURLÖNDUM

Umhverfismál hafa verið mikið til umræðu erlendis síðustu ár. Hefur orðið veruleg vakning á þessu sviði víða um heim. Þjóðir eru óðum að vakna til vitundar um umhverfi sitt. Árið 1987 kom út á vegum Sameinuðu þjóðanna skýrsla um umhverfis- og þróunarmál sem ber heitið „Vaar felles fremtid“ (Our Common Future) og samin var af nefnd undir forsæti Gro Harlem Brundtland. Er skýrslan oft við hana kennd og til hennar vitnað í sambandi við umhverfismál.

Rétt þykir til upplýsingar að gera stuttlega grein fyrir helstu viðfangsefnum þeirra umhverfisráðuneyta sem nú eru starfandi á Norðurlöndum. Rétt er einnig að geta þess að Bretar munu hafa verið fyrstir Evrópuþjóða til að setja almenn lög um heildarstjórn umhverfismála árið 1970 með stofnun „Department of the Environment“. Ári síðar var stofnað samsvarandi ráðuneyti í Frakklandi.

Á Norðurlöndum er gert ráð fyrir tilteknum stjórnarstofnunum sem fara með tiltekið vald á ákveðnum þáttum umhverfismála. Valdsvið þessara stofnana eða stjórna þeirra virðist vera mjög margbreytilegt. Þá virðist gert ráð fyrir nokkuð formbundnu samstarfi ráðuneyta og má sjá að nauðsyn þess er fyrst og fremst talin sú að umhverfisþættir verði þegar á frumstigi kannaðir sérstaklega og vægi þeirra í töku ákvarðana metið þegar í byrjun.

NOREGUR

Ráðuneytið var stofnað árið 1972.

Málaflokkar eru sex:

* Almenn deild.

* Mengunarvarnadeild – skiptist í fjórar skrifstofur.

* Náttúruvernd og fólkvangar – skiptist í átta skrifstofur.

* Skipulagsdeild – skiptist í fjórar skrifstofur.

* Náttúruauðlindadeild – skiptist í eftirfarandi fimm skrifstofur:

- samræmingu og heildarmat auðlinda,

- endurvinnsla,

- orkuvinnsla, orkunýting, orkusparnaður,

- vatnsbúskapur,

- kortagerð og upplýsingavinnsla.

* Alþjóðasamvinna í umhverfismálum og málefni norðurheimskautsins – skiptist í þrjár skrifstofur.

Starfsmenn ráðuneytisins eru 1490.

DANMÖRK

Umhverfisráðuneytið var stofnað árið 1973.

Málaflokkar eru fimm:

* Umhverfisvernd (mengunarvarnir).

* Skipulagsmál, byggingarmál og húsafriðun.

* Skógrækt og náttúruvernd.

* Umhverfismælingar og eftirlit.

* Landmælingar og kortagerð.

Á síðustu árum hafa verkefni og skipulag ráðuneytisins verið í endurskoðun. Í ársbyrjun 1987 var bætt við „skov- og naturstyrelse“ og í september sama ár var „levnedsmiddelstyrelsen“ flutt frá umhverfisráðuneytinu til heilbrigðisráðuneytisins.

Samanlagt starfa um 3000 manns á vegum ráðuneytisins og í undirstofnunum þess, þar á meðal 12–1300 skógræktarstarfsmenn. Starfsmenn ráðuneytisins sjálfs hafa þó frá upphafi verið innan við 100, þrátt fyrir sívaxandi verkefni.

FINNLAND

Umhverfismálaráðuneytið var stofnað árið 1983.

Málaflokkar eru fjórir:

* Almenn deild:

* Umhverfis- og náttúruverndardeild, en þar undir eru:

- áætlunar- og þróunarskrifstofa,

- náttúruverndarskrifstofa,

- sorpeyðingarskrifstofa,

- vatnsmengunardeild,

- loft- og hávaðamengunardeild.

* Skipulags- og byggingarmál, þar á meðal landmælingar og kortagerð.

* Húsnæðismál.

Fulltrúar umhverfisráðuneytisins sitja í stjórnum og ráðgjafarnefndum í öðrum greinum stjórnsýslunnar sem tengjast umhverfisvernd óbeint, þar á meðal nýting vatnsréttinda, timburiðnaður, orkumál, ferðamál, kjarnorka, umhverfisrannsóknir og efnarannsóknir.

Starfsmenn ráðuneytisins eru nú 250.

SVÍÞJÓÐ

Fram til 1986 var landbúnaðarráðherra jafnframt umhverfismálaráðherra, t.d. á alþjóðavettvangi. Í kjölfar Tsjernóbíl-slyssins var umhverfisráðuneyti formlega stofnað með skipulagsbreytingum er færðu umhverfis- og orkumál saman í eitt ráðuneyti. Líklega er það vegna þess hve umræða um umhverfismál hefur fléttast saman við kjarnorkumál í Svíþjóð.

Málaflokkar eru átta:

* Lagadeild.

* Áætlanir, reikningar og yfirstjórn.

* Alþjóðadeild.

* Náttúruauðlindir.

* Umhverfisvernd I.

* Umhverfisvernd II.

* Orkunýtingardeild.

* Orkuflutningadeild.

Ekki er hægt að sjá í tiltækum gögnum hversu margir starfsmenn eru í hverri deild.

VIII. SKIPULAG OG KOSTNAÐUR UMHVERFISRÁÐUNEYTIS

Með tilliti til þróunar á Norðurlöndum um vöxt umhverfisráðuneyta er ljóst að gæta verður mikillar aðhaldssemi í rekstri umhverfisráðuneytis. Gerir nefndin ráð fyrir að auk ráðherra og aðstoðarmanns ráðherra starfi frá og með næstu áramótum fimm starfsmenn í umhverfisráðuneytinu, ráðuneytisstjóri, tveir aðrir sérfræðingar, ritari ráðherra og bifreiðastjóri. Jafnframt gerir nefndin ráð fyrir heimild til ráðningar tveggja sérfræðinga frá 1. apríl 1990 svo og viðbótarritara. Telur nefndin óþarft að skipta ráðuneytinu í skrifstofur eða deildir fyrst í stað.

Áætlaður hefur verið annars vegar stofnkostnaður umhverfisráðuneytis og hins vegar reksturskostnaður fyrir árið 1990. Nemur stofnkostnaður 3.100 þús. kr. og almennur rekstur 26.438 þús. kr. miðað við ofangreindar mannaráðningar. Um frekari sundirliðun kostnaðar vísast til fylgiskjals II. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur yfirfarið kostnaðaráætlanir nýja ráðuneytisins og telur að komast megi af með allmiklu lægri upphæð fyrir 1990 eða 22.951 þús. kr. alls. Vísast í því efni til sundurliðunar og athugasemda í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 1990.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Orðinu umhverfisráðuneyti er bætt í upptalningu ráðuneyta í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 73 28. maí 1969. Telst ráðuneytið stofnað með slíkri breytingu, enda verður ráðuneyti eigi á stofn sett né af lagt, nema með lögum skv. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 73/1969. Verkefnaupptalning ráðuneytisins verður í reglugerð eins og á sér stað með önnur ráðuneyti Stjórnarráðsins.

Um 2. gr.

Gildistaka laganna og stofnun umhverfisráðuneytis miðast við 1. janúar 1990.

Um 1. tölul. ákvæðis til bráðabirgða.

Við samningu frumvarps til laga um umhverfisvernd verður m.a. fjallað um sérstaka umhverfisverndarstofnun. Hún taki að sér þau viðfangsefni á sviði landgræðslu og skógræktar sem heyra undir umhverfisráðuneyti og yfirstjórn þess samkvæmt athugasemdum hér á eftir og drögum að reglugerð í fylgiskjali I.

Um 2. tölul. ákvæðis til bráðabirgða.

Við endurskoðun laga um landgræðslu og skógrækt skulu eftirtalin málefni verða á verksviði umhverfisráðuneytis:

1. Gróðureftirlit og gróðurrannsóknir.

2. Gróðurvernd, þar á meðal hvers konar varnir gegn gróðureyðingu, án þess að búist verði við að á móti komi arður eða efnahagslegar nytjar.

Á verksviði landbúnaðarráðuneytis verði eftirtalin málefni:

1. Ræktun ógróins eða lítt gróins lands með það í huga að fá af því beinar nytjar, t.d. að rækta beitilönd og tún.

2. Breytingar á landi til að bæta gróðurfar þess í atvinnuskyni og renna þannig fleiri stoðum undir landbúnaðinn, t.d. með ræktun nytjaskóga.

Fylgiskjal I.

Breyting á reglugerð nr. 96 31. desember 1969, um Stjórnarráð Íslands.

1. gr.

Úr 4. gr. falli brott 4. tölul.

2. gr.

Úr 7. gr. falli brott 7. tölul.

3. gr.

Úr 10. gr. falli brott 11. og 12. tölul.

4. gr.

Úr 11. gr. falli brott 8. og 10. tölul.

5. gr.

Bætt verði við nýrri 13. gr. og töluröð síðari greinar breytist til samræmis. Nýja greinin hljóði svo:

Umhverfisráðuneyti fer með eftirtalin málefni:

A. Viðfangsefni.

1. Mál er varða náttúruvernd, þjóðgarða, landgræðslu að því er tekur til gróðurverndar, varna gegn gróðureyðingu, friðunar og eftirlits með ástandi gróðurs, verndun, friðun og eftirlit með náttúrulegum birkiskógum og skógum til útivistar, útivist og aðstöðu til náttúruskoðunar, jarðrask og efnistöku, aðgerðir til að stjórna stofnstærð villtra dýra, dýravernd og efling alhliða umhverfisverndar.

2. Mál er varða varnir gegn mengun á landi, í lofti og legi, eyðingu eða endurvinnslu hvers konar úrgangs frá byggð og atvinnuvegum, mál sem varða meðferð eiturefna og varnir gegn skaðlegri geislun og mál sem varða hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit.

3. Skipulags- og byggingarmál, friðlýsing húsa, gerð landnýtingaráætlana og mál er varða landmælingar.

4. Rannsóknir á sviði umhverfismála í samráði og samvinnu við aðra aðila, veðurspár, veðurathuganir og aðrar mælingar, ástandi lofthjúps jarðar og alþjóðlega samvinnu á því sviði.

5. Fræðslu- og upplýsingastarfsemi á sviði umhverfismála.

6. Frumkvæði að samræmingu á aðgerðum ráðuneyta, einstakra ríkisstofnana og sveitarfélaga í málaflokkum sem snerta framkvæmd umhverfismála, svo sem í löggjöf um losun úrgangsefna og varnir gegn loft-, hávaða-, titrings-, geislunar-, ljós-, varma- og lyktarmengun.

7. Mál er varða alþjóðasamskipti og samvinnu þjóða á sviði umhverfismála og framkvæmd á alþjóðasamningum um það efni.

B. Stofnanir og embætti.

1. Náttúruverndarráð.

2. Hollustuvernd ríkisins.

3. Eiturefnanefnd.

4. Geislavarnir ríkisins.

5. Siglingamálastofnun ríkisins að því er varðar varnir gegn mengun sjávar.

6. Skipulagsstjóri ríkisins og skipulagsstjórn.

7. Landmælingar ríkisins.

8. Húsafriðunarnefnd.

9. Embætti veiðistjóra.

10. Náttúrufræðistofnun Íslands.

11. Veðurstofa Íslands.

6. gr.

Reglugerð þessi, sem sett er skv. 8. gr. laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, öðlast þegar gildi.

Fylgiskjal II.

Umhverfisráðuneyti.

Kostnaðaryfirlit 1990.

(Í þús. kr.)

(Texti ekki til tölvutækur.)