Vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 46

Frumvarp til laga um breytingu á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, með síðari breytingum.

Flm.: Birgitta Jónsdóttir, Árni Þór Sigurðsson, Mörður Árnason.

1. gr.

Orðið „selir“ í 1. gr. laganna fellur brott.

2. gr.

2. mgr. 2. gr. laganna orðast svo:

Ákvæði laga þessara taka ekki til hvala en um þá gilda sérstök lög.

3. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 1. mgr. 9. gr. laganna:

a. Á eftir orðunum „við hefðbundnar veiðar á fýls-, súlu- og skarfsungum“ í 3. tölul. kemur: við hefðbundnar veiðar á selkópum, fýls-, súlu- og skarfsungum.

b. Í stað orðanna „Net, nema háf til lundaveiða“ í 1. málsl. 4. tölul. kemur: Net, nema til veiða á kópum, og háf til lundaveiða.

c. Á eftir orðunum „nema báta á sjó til fuglaveiða“ í 1. málsl. 17. tölul. kemur: og selveiða.

4. gr.

Á eftir 16. gr. laganna kemur ný grein, 16. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi:

Selir.

Leyfðar eru veiðar á landsel og útsel nema á sérstökum griðasvæðum sem ráðherra ákveður með reglugerð að höfðu samráði við landeigendur og viðeigandi stofnanir og samtök, sbr. 3. gr. Veiðar í látrum og í grennd við látur eru óheimilar. Ekki má hleypa af skoti á landi nær sellátrum en 200 m og á sjó nær en 500 m. Veiðar á vöðusel og öðrum tegundum farsels eru óheimilar nema með sérstöku leyfi ráðherra.

5. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Jafnframt falla úr gildi lög nr. 30/1925, um selaskot á Breiðafirði og uppidráp, lög nr. 29/1937, um útrýmingu sels í Húnaósi, og 9. og 10. gr. tilskipunar um veiðar á Íslandi frá 20. júní 1849.

Greinargerð.

Selir eru nú ekki taldir til villtra dýra í lögum sem um þau gilda. Lög sem gilda um seli eru Jónsbókarákvæði frá 13. öld ásamt tilskipun konungs um veiðar á Íslandi frá 20. júní 1849. Þá er ákvæði um seli að finna í lögum um selaskot á Breiðafirði og uppidráp (nr. 30/1925), lögum um útrýmingu sels í Húnaósi (nr. 29/1937), lögum um lax- og silungsveiði (nr. 61/2006) og landskiptalögum (nr. 46/1941). Samkvæmt lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna (nr. 64/1965) ber Hafrannsóknastofnuninni að afla alhliða þekkingar um hafið og lífríki þess og meta nýtingarmöguleika á auðlindum hafsins, og í lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur (nr. 60/1992) er kveðið á um skyldu stofnunarinnar til vinna að rannsóknum á villtum stofnum spendýra. Heildarlög sem fjalla um vernd og veiðar eru ekki til fyrir seli og fyrir löngu orðið tímabært að setja slík lög enda eiga meginreglur umhverfisréttar og velferðar dýra að gilda um seli líkt og önnur spendýr. Áður hefur verið reynt að færa lög um seli og selveiðar til nútímans en án árangurs. Frumvarp um selveiðar var lagt fram á Alþingi 1983–1984 en dagaði uppi, og í frumvarpi til gildandi villidýralaga var gert ráð fyrir að lögin næðu til sela. Selaákvæðin í frumvarpinu voru hins vegar felld brott á síðustu stundu, skömmu áður en Alþingi samþykkti lögin vorið 1994. Fram kom í ræðu umhverfisráðherra við 2. umræðu að greiða ætti úr málinu sumarið eftir (1994) en það var ekki gert. Full ástæða er til að flokka sel með öðrum villtum dýrum og láta hann njóta þeirrar verndar sem villidýralögin veita, meðal annars hvað varðar veiðar, og miðar þetta frumvarp að því.

Vakin skal athygli á því að núverandi lagarammi um seli er ekki í samræmi við Bernarsamninginn um vernd villtra dýra og plantna og búsvæða þeirra, sem Íslendingar fullgiltu árið 1993 án sérstaks fyrirvara um sel. Samkvæmt samningnum (7. gr.) skal gera ákveðnar ráðstafanir til að tryggja vernd dýra sem heimilt er að veiða (tegunda í viðauka III). Þar á meðal er friðun á ákveðnum árstímum eða traust veiðistjórn sem nær sama árangri, möguleiki á veiðibanni ef við á til að endurheimta viðunandi stofnstærð, viðurkenndar reglur um sölu og flutning til sölu lifandi dýra eða skrokka og afurða. Þessi ákvæði eiga við allar selategundir við landið, bæði staðseli og farseli.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að selveiðar verði áfram heimilar enda aldagömul hefð og hluti af mikilvægum hlunnindum ýmissa bænda. Hvergi mun selveiði þó stunduð sem sjálfstæð atvinnugrein, og viðskipti með selaafurðir eru hverfandi. Taki villidýralögin einnig til selsins fer stjórn selveiða fram samkvæmt þeim lögum, sbr. 3. gr. um umsjón verndar, friðunar og veiða, og 11. gr. um veiðikort og hæfnispróf. Með þessum hætti mundi m.a. linna seladrápi sem nú er stundað sem eins konar skotíþrótt án nytja. Þá mundu veiðar á borð við þær sem Hringormanefnd hefur haldið uppi ekki líðast í sama horfi, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna.

Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra geti mælt fyrir um sérstök griðasvæði sela í samráði við landeigendur og viðeigandi stofnanir og samtök, svo sem Náttúrufræðistofnun, Hafrannsóknastofnunina, Umhverfisstofnun, Bændasamtök Íslands, samtök fyrirtækja í ferðaþjónustu og umhverfis- og útivistarsamtök.

Slík griðasvæði þarf að velja þannig að þau stuðli sem best að viðgangi selastofna en gæta um leið að hæfilegri fjarlægð frá veiðiám og fiskimiðum sem viðkvæmust eru gagnvart ágangi selsins. Í þessu sambandi þarf einnig að taka tillit til hagsmuna sem tengjast ferðaþjónustu, sbr. velheppnað selasetur við Húnaflóa. Slík griðasvæði þykja sjálfsögð í grannlöndum okkar, tryggja dýrinu frið frá veiðum og geta jafnframt skapað kjörinn vettvang til selaskoðunar þar sem aðstæður henta. Griðasvæðin þarf að skilgreina sérstaklega, m.a. með tilliti til annarra veiða, svo sem grásleppuveiða þar sem selur er algengur „meðafli“, bæði kópar og fullorðin dýr.

Samkvæmt gildandi lögum (tilskipun um veiði á Íslandi frá 1849) má enginn skjóta landsel eða útsel á fjörðum eða víkum þar sem eru látur eða lagnir, nær en 900 m (lög nr. 116/1990). Fiskistofu er þó heimilt að ósk veiðifélags að ófriða látur, að fenginni umsögn Náttúrufræðistofnunar og Veiðimálastofnunar, en aldrei hefur reynt á það ákvæði (lög nr. 61/2006). Landselur og útselur njóta því í raun griðasvæða núna samkvæmt lögum þótt þau hafi verið nánast óvirk.

Vöðusel og annan farsel (hringanóra, blöðrusel og kampsel) má hver maður hins vegar skjóta eða veiða utan netlaga, nema hvað takmarkanir gilda í grennd við selalátur og eggver. Með þessu frumvarpi yrðu slíkar veiðar háðar sérstöku leyfi ráðherra, enda hafa þær ekki verið stundaðar hér að marki síðustu áratugi.

Frumvarpið var fyrst flutt á 140. þingi en náði ekki afgreiðslu, og er nú endurflutt með breytingum sem m.a. var bent á í ýmsum vönduðum umsögnum til umhverfis- og samgöngunefndar við meðferð málsins. Nú er meðal annars gert ráð fyrir að ráðherra geti heimilað veiðar á farsel, svo sem í rannsóknarskyni og vegna sérstaks ágangs. Þá er bann við veiðum í látrum og grennd þeirra skilgreint nákvæmar og stuðst við fjarlægðarmörk 17. gr. um fuglabjörg, sem eru nokkru þrengri en núverandi ákvæði um láturvernd í tilskipuninni frá 1849. Í umsögnum er bent á að rostungur telst ekki til sela (Phocidae) þótt hreifadýr sé (Pinnipedia), heldur mynda rostungar sérstaka ætt, Odobenidae. Rostungur er ekki nefndur í undantekningarákvæðum 2. mgr. 2. gr. og nýtur því alfriðunar skv. 6. gr. laganna. Engin þörf er því á að fjalla um rostung í frumvarpinu. Lagt er til að í 9. gr. villidýralaganna sé gert ráð fyrir hefðbundnum aðferðum við selveiðar utan griðasvæða. Í lögunum er reyndar getið sérstaklega um kópanet í 4. tölul. 9. gr. laganna. Tekið skal fram að frumvarpsgreinin lýsir ekki neins konar afstöðu flutningsmanna til þeirra veiðiaðferða sem um ræðir.

Tilgangur þessa frumvarps er fyrst og fremst að tryggja að selur njóti þeirrar verndar sem okkur er skylt að veita honum, m.a. vegna skuldbindinga í Bernarsáttmálanum, að selveiðar gangi ekki nærri stofnum og að skipulag við selveiðar sé með svipuðum hætti og við veiðar villtra dýra sem fjallað er um í lögunum, sem meðal annars tryggir fulla skráningu veiddra dýra og ætti að veita betri yfirsýn um selveiðar og stöðu selastofna en nú er raunin.