Hækkun á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 107

Frumvarp til laga um heimild til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

(Lagt fyrir Alþingi á 123. löggjafarþingi 1998–99.)

1. gr.

Ríkisstjórninni er heimilt að semja um hækkun á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úr 85,3 milljónum SDR í 117,7 milljónir SDR. Seðlabanki Íslands skal leggja fram það fé sem þarf til hækkunar kvótans, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands.

2. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

1. Kvótahækkunin.

Með lagafrumvarpi þessu er leitað heimildar fyrir ríkisstjórnina til að taka þátt í elleftu hækkuninni á stofnfé Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Stofnfé Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem jafnan er nefnt kvóti, er endurskoðað með reglulegu millibili og nú í ellefta sinn. Við elleftu almennu kvótahækkunina er miðað við að heildarkvótar sjóðsins hækki úr 145,3 milljörðum SDR í 209,5 milljarða SDR, sem er um 45% aukning. Kvóti Íslands hækkar úr 85,3 milljónum SDR í 117,7 milljónir SDR, sem jafngildir um 11.426 millj. kr. miðað við gengisskráningu í lok árs 1997. Hlutdeild Íslands í kvótum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins helst óbreytt við þessa breytingu og nemur áfram 0,06% af heildarkvóta. Tíunda kvótaendurskoðunin leiddi ekki til hækkunar kvóta en við þá níundu hækkaði kvóti Íslands úr 59,6 milljónum SDR í 85,3 milljónir SDR, sbr. lög nr. 103/1990, um heimild til hækkunar á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Í samræmi við ákvæði í stofnskrá sjóðsins er fjórðungur hækkunarinnar greiddur í SDR (jafnvirði rúmlega 786 millj. kr.) en þrír fjórðu hlutar greiðast í íslenskum krónum. Sá hluti kvótahækkunarinnar, sem greiddur er í SDR, greiðist af Seðlabankanum, sem er fyrir ríkisins hönd fjárhagslegur aðili að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1986, um Seðlabanka Íslands. Myndar þessi hluti sérstaka gjaldeyrisinnstæðu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og telst áfram til gjaldeyrisforða Seðlabankans. Er þar því í rauninni einungis um að ræða breytingu á samsetningu gjaldeyrisforðans. Þrír fjórðu hlutar kvótahækkunarinnar eru í rauninni ekki inntir af hendi heldur eignast Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn innstæðu í Seðlabankanum sem nemur umræddri fjárhæð.

Ávinningur Íslands af því að taka þátt í þessari almennu kvótahækkun er einkum af tvennum toga. Í fyrsta lagi geta aðildarríki sjóðsins tekið hagstæð lán hjá honum úr ýmsum lánaflokkum og miðast lánsfjárhæðir við tiltekið margfeldi af kvóta viðkomandi ríkis sem er breytilegt frá einum lánaflokki til annars. Ísland hefur nokkrum sinnum tekið lán hjá sjóðnum, eins og síðar verður vikið að. Í öðru lagi ræðst atkvæðavægi einstakra ríkja í stjórn sjóðsins af kvóta þeirra. Af þessum sökum er það Íslandi tvímælalaust í hag að taka þátt í þessari kvótahækkun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Ellefta almenna kvótahækkunin var samþykkt af sjóðsráði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins 30. janúar 1998 og frestur aðildarríkja til að staðfesta aukningu á kvóta sínum rennur út 29. janúar 1999.

2. Starfsemi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (The International Monetary Fund) var stofnaður skömmu eftir lok síðari heimstyrjaldarinnar og var Ísland eitt af stofnríkjum hans. Nú eru 182 ríki aðilar að honum. Starfsemi sjóðsins hefur tekið ýmsum breytingum frá stofnun hans. Í fyrstu beindust kraftar hans að því að útrýma hömlum á gjaldeyrisviðskiptum þjóða á milli. Góður árangur á því sviði ásamt farsælu samstarfi fjölmargra þjóða heimsins um tollalækkanir og afnám ýmissa viðskiptahafta og samstarf iðnríkjanna í Efnahags- og framfarastofnuninni í París (OECD) hefur án efa örvað milliríkjaviðskipti og átt sinn þátt í öðrum efnahagsframförum á áratugunum eftir síðari heimstyrjöldina. Þessi þróun hefur ekki síst komið smáum ríkjum, eins og Íslandi, til góða sem reisa hagsæld sína að miklu leyti á utanríkisviðskiptum. Þegar fastgengisfyrirkomulagið leið undir lok árið 1971 varð breyting á starfsemi sjóðsins þar sem hann gegndi ekki lengur lykilhlutverki í ríkjandi gengisfyrirkomulagi.

Önnur veigamikil breyting varð á starfsemi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þegar skuldakreppan í fjölmörgum þróunarríkjum, ríkjum rómönsku Ameríku og í nokkrum ríkjum Austur-Evrópu hófst árið 1982. Sjóðurinn gegndi lykilhlutverki í aðgerðum til að létta skuldabyrði þessara ríkja og finna leiðir til að örva hagvöxt og auka útflutningstekjur til að standa undir afborgunum og vöxtum af erlendum lánum. Oft og tíðum hafa frumkvæði og þátttaka sjóðsins í aðgerðum til hjálpar skuldugum þjóðum verið forsenda þess að aðrar fjölþjóðlegar fjármálastofnanir, einstök ríki og einkaaðilar hafa verið reiðubúin að leggja hönd á plóginn. Eftir hrun Sovétríkjanna hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn með lánveitingum og efnahagsráðgjöf átt stóran þátt í viðreisn efnahagslífsins í þessum heimshluta.

Aukið frjálsræði í alþjóðlegum markaðsviðskiptum og efnahagskreppa á borð við kreppuna í Mexíkó um miðjan áratuginn og í suðaustur Asíu nýlega hafa leitt til þess að auknar kröfur eru gerðar til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins varðandi skammtímafjármögnun og efnahagsráðgjöf. Hefur sjóðurinn haft lykilhlutverki að gegna í endurreisn efnahagslífsins í kjölfar slíkra erfiðleika. Markmiðið með starfi sjóðsins á þesum vettvangi er ekki síst að forða heimsbúskapnum frá alvarlegum áföllum sem fylgt geta staðbundinni efnahagskreppu. Til þess að sjóðurinn geti innt af hendi þær skyldur sem á hann eru lagðar þarf að tryggja honum aukið starfsfé, en mikilvægasta leið sjóðsins í því efni eru stofnframlög aðildarríkja.

3. Kvótar aðildarríkja.

Starfsfé Alþjóðagjaldeyrissjóðsins byggist fyrst og fremst á framlögum (kvótum) aðildarríkja hans sem ákveðin eru með hliðsjón af þjóðartekjum viðkomandi ríkis, umfangi utanríkisviðskipta þess og nokkrum öðrum þáttum. Heildarkvótar sjóðsins hafa verið auknir með almennum kvótahækkunum úr innan við 10 milljörðum SDR á fyrstu árum sjóðsins í núverandi stærð, 145,3 milljarða SDR. Með þeirri kvótahækkun sem nú hefur verið ákveðin er ætlunin að auka kvótana í 209,5 milljarða SDR. Hækkunin tekur mið af aukinni efnahagsstarfsemi og alþjóðaviðskiptum í heiminum frá síðustu almennu kvótahækkuninni árið 1990, sem og fjárhagsstöðu sjóðsins, áætlunum um starfsemi hans og nauðsyn fyrir aukið starfsfé á komandi árum.

Atkvæðavægi aðildarríkja í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fer fyrst og fremst eftir kvóta þeirra. Bandaríkin hafa stærsta kvótann, 17,84% af heildinni, en þar á eftir koma Japan með 5,55%, Þýskaland 5,55%, Bretland 5,00%, Frakkland 5,00%, og Sádi-Arabía 3,46%. Eftir elleftu kvótahækkunina mun hlutur Bandaríkjanna af heildinni verða 17,74%, Japans 6,33%, Þýskalands 6,22%, Bretlands 5,12%, Frakklands 5,12% og Sádi-Arabíu 3,34%. Hvert þessara ríkja hefur einn fulltrúa í framkvæmdastjórn sjóðsins en þeir eru 24 talsins. Norðurlönd og Eystrasaltsríki ráða nú til samans yfir 3,48% af heildarkvóta sjóðsins. Með elleftu kvótahækkuninni hækkar samanlögð hlutdeild þeirra í 3,55%, en þar af er hlutur Íslands 0,06%, eins og fyrr segir. Norðurlönd og Eystrasaltsríki skipa sameiginlega einn fulltrúa í framkvæmdastjórn sjóðsins.

4. Lántökur Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Ísland tók í fyrsta sinn lán hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum árið 1960. Nam það 6,8 milljónum Bandaríkjadala og var tekið í tengslum við efnahagsaðgerðir sem þá var ráðist í. Síðan hefur Ísland þrisvar tekið lán vegna halla á viðskiptum við útlönd: 15 milljónir dala 1967–68, 62,2 milljónir SDR 1974–76 og 21,5 milljón SDR árið 1982 úr lánaflokki sem ætlaður er til að mæta útflutningsbresti. Á sama ári tók Ísland einnig til sín 9 milljónir SDR af gjaldeyrisinnstæðu Seðlabankans hjá sjóðnum. Síðasta afborgunin af lánum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum var innt af hendi árið 1987 og frá þeim tíma hefur Ísland verið skuldlaust við sjóðinn.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um heimild til hækkunar kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Með frumvarpi þessu er lagt til að heimiluð verði hækkun á kvóta Íslands hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum úr 85,3 milljónum sérstakra dráttarréttinda í 117,7 milljónir. Hækkunin mun verða framkvæmd þannig að hún færist eigna- og skuldamegin í efnahagsreikning Seðlabanka Íslands og hefur því ekki áhrif á hag ríkissjóðs.

Hækkun kvótans hefur þá þýðingu annars vegar að lántökumöguleikar Íslands hjá sjóðnum aukast, en Ísland hefur nokkrum sinnum notfært sér hann. Hins vegar skapar kvótinn þá kvöð að sjóðurinn getur dregið á innstæðu sína í Seðlabankanum til að lána öðrum þjóðum, enda sé það gert í samkomulagi við íslensk stjórnvöld.