Vernd nytjavatns Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 512

788. Frumvarp til laga um vernd nytjavatns.

(Lagt fyrir Alþingi á 117. löggjafarþingi 1993–94.)

I. KAFLI

Almenn ákvæði.

Gildissvið.

1. gr.

Lög þessi taka til nytjavatns hvort sem það telst vera yfirborðsvatn eða grunnvatn, svo og til nytjavatnssvæða.

Markmið.

2. gr.

Markmið laga þessara er að tryggja vernd nytjavatns á þann hátt að almenningur hafi aðgang að heilnæmu neysluvatni og vatni til atvinnurekstrar, húsdýrahald þar með talið, eftir því sem nánar greinir í lögum þessum.

Við framkvæmd laga þessara skal taka eðlilegt tillit til annarrar nýtingar á vatni, náttúruverndarsjónarmiða og verndar menningarverðmæta.

Skilgreiningar.

3. gr.

Í lögum þessum og reglugerðum, settum samkvæmt þeim, merkir:

Aðrennslissvæði vatnsbóla: svæði það sem vatn rennur af til vatnsbóla.

Neysluvatn: vatn sem er notað til drykkjar, matvælavinnslu, matargerðar og annars sem tengist beint neyslu og ákveðnar gæðakröfur eru gerðar til.

Nytjavatn: vatn til drykkjar, til almenns heimilishalds, til búsþarfa, til matvælaiðnaðar og annarrar iðnaðarstarfsemi.

Nytjavatnssvæði: landsvæði þar sem taka má nytjavatn með hagkvæmu móti og aðrennslissvæði vatnsbóla á því.

Vatnafar: vatn á tilteknu svæði, staðsetning þess, magn, rennsli, gæði, ástand, tímaháðar breytingar og vatnshagur frá úrkomu til rennslis út af svæðinu.

Vatnaskil: mörk vatnasviða.

Vatnasvið: aðrennslissvæði straumvatns, stöðuvatna, grunnvatns eða vatnsbóla.

Vatnsból: náttúruleg uppspretta eða mannvirki þar sem vatn er tekið.

Vatnstökusvæði: vatnsból og næsta umhverfi þess.

Vatnsverndarsvæði: nytjavatnssvæði þar sem vatnsvernd hefur verið komið á.

Vatnsvernd: ákvörðun um varðveislu og viðhald vatnsgæða og vatnsmagns, svo og aðgerðir sem hindra spillingu vatns.

Verkavatn: nytjavatn sem ekki er neysluvatn.

II. KAFLI

Stjórn nytjavatnsverndar.

4. gr.

Umhverfisráðherra fer með yfirstjórn vatnsverndarmála samkvæmt lögum þessum.

5. gr.

Ráðherra skipar sjö manna samráðsnefnd um nytjavatnsvernd til fjögurra ára í senn og í henni eiga sæti: einn fulltrúi samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga, einn fulltrúi samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra hitaveitna, einn fulltrúi samkvæmt tilnefningu Stéttarsambands bænda, þrír fulltrúar með sérþekkingu á vatnsverndarmálum, einn samkvæmt tilnefningu Orkustofnunar, einn samkvæmt tilnefningu mengunarvarna Hollustuverndar ríkisins og einn samkvæmt tilnefningu skipulagsstjóra ríkisins. Ráðherra skipar formann án tilnefningar. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt.

6. gr.

Samráðsnefnd um nytjavatnsvernd er ráðherra til ráðuneytis um vernd nytjavatns og nytjavatnssvæða og um framkvæmd laga þessara.

Verkefni samráðsnefndar er að:

gera tillögur um vernd nytjavatns og nytjavatnssvæða, halda skrá um nytjavatnssvæði og vernd þeirra, afla upplýsinga um ástand nytjavatns, vatnstöku og vatnsvernd á landinu öllu, gera áætlun um viðbúnað gegn hugsanlegri hættu á vatnsspjöllum á vatnsverndarsvæðum, tryggja samráð sveitarfélaga, annarra hagsmunaaðila og þeirra opinberu stofnana sem vernd nytjavatns varðar, sinna öðrum verkefnum á sviði vatnsverndarmála sem ráðherra felur henni.

Embætti skipulagstjóra ríkisins skal leggja samráðsnefndinni til aðstöðu og starfsmenn eftir því sem nánar er kveðið á um í reglugerð.

Ráðherra er heimilt að setja með reglugerð nánari ákvæði um starfsemi samráðsnefndar.

7. gr.

Heilbrigðisnefndir og sveitarstjórnir annast vernd nytjavatns og nytjavatnssvæða hver í sínu umdæmi eins og segir í lögum þessum og öðrum lögum þar að lútandi.

III. KAFLI

Aðgangur að nytjavatni.

Almenn ákvæði.

8. gr.

Hverri landareign fylgir lögum samkvæmt réttur til umráða og hagnýtingar nytjavatns úr landareigninni, þó með þeim takmörkunum sem lög þessi gera ráð fyrir.

Á landsvæðum, sem ekki lúta grunneignarrétti, er réttur til umráða og hagnýtingar nytjavatns í höndum íslenska ríkisins og fer iðnaðarráðherra með þann rétt.

Þeir sem öðlast hafa rétt til töku nytjavatns á landsvæðum þeim sem kveðið er á um í 2. mgr. fyrir gildistöku laga þessara skulu halda þeim réttindum óskertum.

9. gr.

Nú liggja landamerki um nytjavatnssvæði þannig að nytjavatn er í landareign tveggja eða fleiri landeigenda svo ekki verður aðskilið þegar hagnýtt er. Skal þá með mati skorið úr því hvern hlutfallslegan rétt hver landareign hefur til nytjavatns.

Hið sama gildir um nytjavatnssvæði á milli landareigna og landsvæða sem ekki lúta grunneignarrétti.

Um nytjavatn á landareign í einkaeign.

10. gr.

Landeigandi hefur ávallt rétt til að nýta nytjavatn á landareign sinni til heimilis- og búsþarfa.

Hyggist landeigandi nýta grunnvatn á landareign sinni í öðrum tilgangi en fram kemur í 1. mgr. eða leyfa öðrum töku þess þá þarf samþykki viðkomandi sveitarstjórnar og heilbrigðisnefndar. Ef ástæða þykir til er þeim heimilt að krefja landeiganda um mat á áhrifum vegna fyrirhugaðrar nýtingar.

Samkvæmt 1. og 2. mgr. eru heimildir landeiganda þó ætíð háðar þeim skilyrðum að nýting nytjavatns eða framkvæmdir henni tengdar valdi ekki spjöllum á eign annars manns og skerði hvorki rétt né aðgang annarra til nytjavatns.

Landeiganda ber við nýtingu og ráðstöfun á nytjavatni skv. 1. og 2. mgr. að virða rétt þeirra sem upp eru taldir í 11. gr.

11. gr.

Ábúendur samkvæmt ábúðarlögum, nr. 64/1976, og aðrir sem lönd hafa á leigu hafa rétt til töku nytjavatns úr landareign til heimilis- og búsþarfa.

12. gr.

Landeiganda er óheimilt að skilja nytjavatnsréttindi frá landareign að fullu og öllu en heimilt er honum að skilja þau réttindi frá um tiltekinn tíma en þó eigi lengur en fimmtán ár.

Sveitarfélögum er þó heimilt vegna almenningsveitna að kaupa nytjavatnsréttindi að fengnu samþykki ráðherra. Réttur þeirra aðila, sem tilgreindir eru í 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. til töku nytjavatns, skal þó vera óskertur. Sveitarfélögum er óheimilt að selja þessi réttindi til annarra en viðkomandi landeigenda eða annarra sveitarfélaga vegna almenningsveitna.

Landeigandi hefur forkaupsrétt á þeim vatnsréttindum er skilin hafa verið við landareign hans áður en lög þessi tóku gildi. Að honum frágengnum hafa sveitarfélög vegna almenningsveitna forkaupsrétt.

Um rétt til töku nytjavatns á landi annars aðila.

13. gr.

Heimildir til að afla nytjavatns eru háðar forgangsröð nýtingar og skal að jafnaði við það miðað að þörf á neysluvatni gangi fyrir þörf á verkavatni. Landeigandi hefur alltaf forgang til vatnstöku til sömu notkunar og annar aðili. Almenningsveitur sveitarfélaga hafa forgang til vatnstöku næst á eftir landeiganda.

Forgangsréttur skal miðaður við eftirfarandi notkun og í þessari röð:

Nytjavatn til heimilis- og búsþarfa.

Neysluvatn til iðnaðar- og atvinnureksturs.

Neysluvatn til sölu.

Vatn til fiskeldis og annarrar lífræktar.

Verkavatn til iðnaðar og/eða atvinnureksturs.

14. gr.

Ráðherra getur veitt aðila heimild til leigunáms, sbr. ákvæði VI. kafla, til allt að fimmtán ára á nytjavatnsréttindum í landi annars eða á landi sem ekki lýtur grunneignarrétti enda hafi samningaviðræður milli þess sem óskar leigunáms og rétthafa nytjavatnsréttindanna eigi borið árangur.

Áður en heimild til leigunáms er veitt skal ráðherra leita umsagnar samráðsnefndar og viðkomandi sveitarstjórnar og heilbrigðisnefndar.

Heimild til leigunáms tekur til lands sem nauðsynlegt er vegna vatnstöku og lagna til flutnings nytjavatns til leigunámstaka, hvort sem landið er í eigu rétthafa nytjavatnsréttindanna eða þriðja manns.

Ráðherra getur farið fram á að umsækjandi leggi fram mat á áhrifum vegna vatnstöku og vatnslagna eftir því sem nánar kann að vera kveðið á um í reglugerð.

Óheimilt er að beita leigunámi til töku á neysluvatni í þeim tilgangi að nota það sem verkavatn ef unnt er að afla þess með öðrum hætti á viðunandi kjörum.

IV. KAFLI

Vatnsvernd.

15. gr.

Óheimilt er að spilla nytjavatni.

16. gr.

Ráðherra getur að fengnum tillögum samráðsnefndarinnar afmarkað landsvæði sem njóta eiga vatnsverndar og ákveðið hvaða reglur skulu gilda þar varðandi umferð, framkvæmdir, mannvirkjagerð, meðferð og notkun efna, fastan og fljótandi úrgang, svo og um aðra þætti er áhrif kunna að hafa á magn og gæði nytjavatns. Reglur þessar og kröfur skulu koma fram í skýringartexta, sbr. 2. mgr. 18. gr.

Vatnsverndarsvæði skulu flokkuð í brunnsvæði, grannsvæði og fjarsvæði með tilliti til fjarlægðar frá vatnsbóli.

Ráðherra skal í reglugerð setja ákvæði um hvaða kröfur um vatnsvernd skuli gilda fyrir hvern flokk þar sem tekið er mið af því hver þörf telst á vernd og hversu víðtæk hún skuli vera.

17. gr.

Samráðsnefnd gerir tillögur til ráðherra um vatnsverndarsvæði að eigin frumkvæði eða eftir óskum frá sveitarstjórnum, landeigendum, embætti skipulagsstjóra ríkisins, Hollustuvernd ríkisins og Orkustofnun.

Áður en samráðsnefnd gerir tillögur um vatnsverndarsvæði skal hún kanna viðkomandi landsvæði, einkum vatnafar þess, mengunarhættu, gæði, ástand og notkun nytjavatns, svo og jarðfræðilega þætti sem hafa áhrif á grunnvatn, rennsli þess og ástand.

18. gr.

Nú ákveður ráðherra að taka til afgreiðslu tillögu samráðsnefndar og skal hún þá auglýst í Lögbirtingablaðinu.

Auglýsingu skal fylgja uppdráttur af hinu fyrirhugaða vatnsverndarsvæði, svo og skýringartexti og þær reglur sem um það skulu gilda.

Í auglýsingu skal tekið fram að þeir sem kunna að gera athugasemd við tillöguna skuli tilkynna það til ráðherra innan átta vikna frá birtingu auglýsingar. Að öðrum kosti teljist þeir samþykkja hana.

Tillögu samráðsnefndar skal tilkynna sérstaklega eigendum eða umráðamönnum hins fyrirhugaða vatnsverndarsvæðis.

19. gr.

Þegar frestur skv. 18. gr. er liðinn kannar samráðsnefnd tillöguna að nýju í ljósi þeirra athugasemda sem fram hafa komið og veitir ráðherra umsögn. Að fenginni umsögn nefndarinnar ákveður ráðherra hvort hin upphaflega tillaga skuli staðfest eða hvort endurskoðuð tillaga skuli auglýst að nýju samkvæmt ákvæðum þessara laga.

Nú ákveður ráðherra að staðfesta tillögu samráðsnefndar um vatnsvernd og skal þá ákvörðun hans þess efnis auglýst í B-deild Stjórnartíðinda.

20. gr.

Ráðherra getur aflétt vatnsvernd eða breytt reglum sem gilda um vatnsverndarsvæði. Áður en ráðherra tekur slíka ákvörðun skal hann leita álits samráðsnefndar.

Ákvörðun ráðherra um niðurfellingu eða breytingu reglna um vatnsvernd skal auglýst í B-deild Stjórnartíðinda.

21. gr.

Vatnsverndarsvæði skulu sýnd á skipulagsáætlun. Í aðalskipulagsáætlun og svæðisskipulagsáætlun skal afmarka og flokka vatnsverndarsvæði.

Þar sem land hefur ekki verið skipulagt samkvæmt skipulagslögum er heimilt að afmarka vatnsverndarsvæði.

Ef tillaga að vatnsverndarsvæði samræmist ekki staðfestu skipulagi skal leita álits samráðsnefndar og skipulagsstjórnar ríkisins um hvernig með skuli fara.

22. gr.

Ef stofna á til atvinnurekstrar, mannvirkjagerðar eða annarrar starfsemi á nytjavatnssvæði þar sem afstaða hefur ekki verið tekin um vernd þess skv. 16. gr. skal hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd tilkynna samráðsnefnd það og jafnframt gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að nytjavatni verði spillt.

Samráðsnefnd skal gefa út skrá yfir þá tegund starfsemi, atvinnurekstrar eða mannvirkjagerðar sem skylt er að tilkynna til nefndarinnar skv. 1. mgr. Birta skal skrána í Lögbirtingablaði.

23. gr.

Ráðherra getur krafist þess að fyrirtæki með starfsemi, sem valdið getur spjöllum á nytjavatni, leggi fram til samþykktar áætlun um viðbúnað gegn slíkum spjöllum komi krafa um slíkt ekki fram í starfsleyfi viðkomandi fyrirtækis.

24. gr.

Ráðherra getur tekið landareignir eignarnámi, sbr. ákvæði VI. kafla, í þeim tilgangi að tryggja vernd nytjavatns enda krefjist almannahagsmunir þess.

V. KAFLI

Eftirlit með vatnsvernd.

25. gr.

Heilbrigðisnefnd og Hollustuvernd ríkisins fara með heilbrigðiseftirlit og mengunarvarnaeftirlit á vatnsverndarsvæðum í samræmi við lög nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit.

Eftirlitsaðilar skv. 1. mgr. skulu hafa eftirlit með vatnsgæðum og vatnsnotkun á vatnsverndarsvæðum, svo og með breytingum á vatnafari og jarðfræðilegum þáttum sem áhrif hafa á grunnvatn, rennsli þess og ástand.

Eftirlitsaðilar skulu enn fremur hafa samstarf við samráðsnefnd um eftirlit á vatnsverndarsvæðum og gefa nefndinni reglulega skýrslu um framkvæmd þess.

26. gr.

Samráðsnefnd skal halda skrá yfir ástand vatnsverndarsvæða og skal með reglulegu millibili gera almenna úttekt á ástandi og þróun þeirra í samvinnu við Hollustuvernd ríkisins, Orkustofnun og embætti skipulagsstjóra ríkisins.

27. gr.

Ráðherra skal setja nánari ákvæði í reglugerð um skýrslugerð til samráðsnefndar, svo og um úttekt samráðsnefndar á vatnsverndarsvæðum og samvinnu hennar við heilbrigðisnefndir, sveitarstjórnir, Hollustuvernd ríkisins, Orkustofnun og embætti skipulagsstjóra ríkisins.

28. gr.

Ráðherra hefur rétt til að láta rannsaka vatn vegna vatnsverndar hvar sem er á landinu. Landeiganda eða umráðamanni lands er skylt að veita úttektar-, rannsóknar- og eftirlitsaðilum samkvæmt lögum þessum aðgang að landareigninni til sýnatöku á vatni og annarra nauðsynlegra rannsókna.

Verði landið fyrir einhverjum skemmdum vegna umferðar eða rannsókna þessara aðila eða ef landeigandi bíður eitthvert tjón af skal það bætt að fullu eftir mati náist ekki samkomulag.

Við störf sín skulu úttektar-, rannsóknar- og eftirlitsaðilar valda sem minnstri röskun á högum landeiganda eða leiguliða.

VI. KAFLI

Eignar- og leigunámsákvæði og bótaákvæði.

29. gr.

Eignar- og leigunám samkvæmt lögum þessum skal fara fram samkvæmt lögum nr. 11/1973, um framkvæmd eignarnáms.

30. gr.

Hafi ákvörðun um vatnsverndarsvæði eða vernd nytjavatns samkvæmt lögum þessum í för með sér fjárhagstjón fyrir landeiganda eða afnotahafa lands sem stundar starfsemi á landareigninni skal hann eiga rétt á bótum samkvæmt mati úr hendi þess sveitarfélags eða landeiganda sem fer fram á verndina.

Í öðrum tilvikum skal ríkissjóður bæta tjónið.

31. gr.

Sá sem rétt hefur til að leggja vatnslagnir á annars landi, sbr. 3. mgr. 14. gr., skal bæta landeiganda eða afnotahafa lands það tjón sem hann verður fyrir. Náist ekki samkomulag um bætur milli þeirra skal það ákveðið með mati.

VII. KAFLI

Viðurlög og málsmeðferð.

32. gr.

Brot gegn lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim varða fésektum, varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum ef sakir eru miklar. Dæma má fésekt jafnframt refsivist ef skilyrði 49. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, eru fyrir hendi.

33. gr.

Samkvæmt lögum þessum má sekta jafnt lögaðila sem einstaklinga. Lögaðila má ákvarða sekt án tillits til þess hvort sök verður sönnuð á starfsmann hans. Hafi starfsmaður lögaðila framið brot á lögum þessum eða reglum settum samkvæmt þeim má einnig gera lögaðila þessum sekt og sviptingu starfsréttinda.

Lögaðili ber ábyrgð á greiðslu sektar sem starfsmaður hans er dæmdur til að greiða vegna brots á lögum þessum enda sé brot tengt starfi hans hjá lögaðilanum.

34. gr.

Með mál vegna brota á lögum þessum skal farið sem opinber mál.

35. gr.

Tilraun til brota á lögum þessum og hlutdeild í brotum á þeim er refsiverð skv. III. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.

36. gr.

Ef aðili sinnir ekki innan tiltekins frests fyrirmælum hlutaðeigandi stjórnvalds um að vinna verk sem mælt er fyrir um í lögum þessum eða reglum settum samkvæmt þeim má ákveða honum dagsektir þar til úr er bætt.

37. gr.

Ráðherra er heimilt að stöðva tiltekna starfsemi eða athafnir tímabundið ef veruleg hætta er á að nytjavatn spillist á einhvern þann hátt er brýtur gegn lögum þessum. Skal stöðvunin vara þar til eðlilegar aðstæður fyrir starfsemina eru fyrir hendi. Ákvörðun um að stöðva starfsemi skal tilkynna viðkomandi aðilum bréflega, með símbréfi eða símskeyti eins fljótt og kostur er ásamt ástæðum fyrir stöðvuninni og upplýsingum um þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að starfsemi megi hefja á ný.

VIII. KAFLI

Ýmis ákvæði.

38. gr.

Ráðherra er heimilt að setja með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd á úttekt, rannsóknum og eftirliti samkvæmt lögum þessum.

39. gr.

Kostnaður vegna samráðsnefndar skal greiddur úr ríkissjóði. Ríkissjóði er enn fremur heimilt að greiða allt að helmingi af beinum útlögðum kostnaði heilbrigðisnefnda og sveitarstjórna vegna laga þessara.

Nánari ákvæði um greiðslu ríkissjóðs á útgjöldum heilbrigðisnefnda og sveitarstjórna vegna laga þessara skulu sett í reglugerð.

40. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 1994. Frá sama tíma falla úr gildi 2. málsl. 1. mgr. 18. gr., 31., 32., 33. gr. og 2.–5. mgr. 83. gr. vatnalaga, nr. 15/1923.

Ákvæði til bráðabirgða.

I.

Þegar eftir að lög þessi hafa verið samþykkt skal leita eftir tilnefningum í samráðsnefnd og skipa hana innan tveggja mánaða. Nefndin skal þá þegar hefjast handa við að undirbúa starfsemi sína og framkvæmd laganna.

II.

Samráðsnefnd skal fyrir 1. júlí 1995 gera tillögu um nytjavatnssvæði á landinu öllu og tilgreina þau ákvæði sem þar skulu gilda um vernd þar til viðkomandi svæði verður afmarkað með tilliti til vatnsverndar. Samráðsnefnd ber að tilkynna viðkomandi landeiganda og sveitarstjórn tillögur sínar. Ráðherra afgreiðir tillögur samráðsnefndar, sbr. ákvæði 17.–19. gr.

Nú vill aðili, sem hagsmuna hefur að gæta, fá aflétt vernd á tilteknu svæði og skal hann þá sækja um það til samráðsnefndar.

III.

Sveitarstjórnir, sem lög nr. 81/1991, um vatnsveitur sveitarfélaga, taka til, skulu fyrir 1. maí 1995 gera tillögu til samráðsnefndarinnar um afmörkun og flokkun vatnsverndarsvæða sinna ásamt greinargerð eftir því sem við á.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Með bréfi, dags. 21. nóvember 1991, skipaði umhverfisráðherra nefnd til að semja frumvarp til laga um vatnsvernd, þ.e. vernd nytjavatns. Í nefndina voru skipuð Páll Líndal, ráðuneytisstjóri í umhverfisráðuneytinu, formaður, Elín R. Líndal bóndi, tilnefnd af Stéttarsambandi bænda, Freysteinn Sigurðsson vatnajarðfræðingur, tilnefndur af Orkustofnun, Gísli Gíslason bæjarstjóri, tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, og Gunnar Steinn Jónsson líffræðingur, tilnefndur af Hollustuvernd ríkisins. Við fráfall Páls Líndals sumarið 1992 tók Sigurbjörg Sæmundsdóttir, deildarstjóri í umhverfisráðuneytinu, við formennsku í nefndinni. Nefndin lauk störfum 25. mars 1993 og afhenti umhverfisráðherra drög að frumvarpi ásamt greinargerð þann sama dag.

Frumvarp það sem hér er lagt fram byggir að mestu leyti á frumvarpi því sem nefndin varð sammála um. Það tekur til verndar nytjavatns eins og það er skilgreint í frumvarpinu. Markmið frumvarps þessa er annars vegar að tryggja skynsamlega nýtingu nytjavatns og að koma í veg fyrir að því verði spillt af mannavöldum, svo og að framtíðarnotkun þess verði ekki stefnt í voða. Mikilvægt er að varðveita vatn og vatnsgæði. Vatnsvernd byggir á þeirri staðreynd að vatn er lífsnauðsyn og dýrmæt auðlind. Fáar þjóðir eiga jafngreiðan aðgang að góðu nytjavatni og Íslendingar. Miklu skiptir að þessi auðlind verði nýtt af skynsemi þjóðinni til hagsbóta.

Frumvarpið gerir ráð fyrir að umhverfisráðherra fari með yfirstjórn nytjavatnsverndar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að hann skipi sér til ráðuneytis samráðsnefnd um nytjavatnsvernd. Hlutverk hennar verður fyrst og fremst ráðgefandi. Umhverfisráðherra er hins vegar ekki ætlað að ákveða nýtingu þess þegar það er í höndum opinberra aðila að gera það. Það vald verður í höndum iðnaðarráðherra enda hefur sá ráðherra umsjón með nýtingu á ólífrænum auðlindum landsins.

Samkvæmt frumvarpi þessu getur umhverfisráðherra gripið til aðgerða til að tryggja vernd nytjavatns, m.a. með því að gera landsvæði að vatnsverndarsvæðum þar sem heimilt verður að takmarka umferð, mannvirkjagerð og hvers konar starfsemi. Vernd nytjavatns hefur því óhjákvæmilega áhrif á skipulag og nýtingu lands. Frumvarpið gerir ráð fyrir að með vernd nytjavatns verði farið sem hluta af skipulagsmálum. Vatnsverndarsvæði verði því ætíð sýnd á skipulagsáætlun, svo og á aðalskipulags- og svæðisskipulagsáætlunum. Í frumvarpinu er áhersla lögð á samstarf þeirra sem vinna að vatnsverndarmálum og embætti skipulagsstjóra ríkisins. Embætti skipulagsstjóra er því ætlað að leggja samráðsnefnd til aðstoð og starfsmenn eftir því sem nánar kann að verða ákveðið með reglugerð.

Gildissvið frumvarps þessa tekur til alls nytjavatns án tillits til þess hvort það er grunnvatn eða á yfirborði lands. Enn fremur gildir einu þótt það sé á landi sem lýtur grunneignarrétti. Nú eru engin lagaákvæði til um nýtingu grunnvatns né heldur um nýtingu vatns sem er á landi óháð grunneignarrétti. Vatnalög, nr. 15/1923, gilda einvörðungu um vatn á yfirborði lands sem lýtur grunneignarrétti.

Undir vatnalögin, nr. 15/1923, fellur nytjavatn eins og það er skilgreint í frumvarpi þessu sem er á yfirborði lands. Það er því óhjákvæmilegt að frumvarp þetta hafi áhrif á einstakar greinar vatnalaga, nr. 15/1923, en leitast hefur verið við að hafa þá röskun sem minnsta.

Nytjavatn fellur einnig undir lög um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir sama fyrirkomulagi og verið hefur hvað hollustuhætti og mengunarvarnaeftirlit varðar, þ.e. að það verði eftir sem áður á vegum Hollustuverndar ríkisins og heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna.

Þrátt fyrir lög um vatnsveitur, nr. 81/1991, skortir á upplýsingaskyldu opinberra vatnsveitna til stjórnvalda um vatnstöku og vatnsgæði. Skortur á upplýsingum takmarkar mjög möguleika á að unnt sé að hafa nauðsynlegt eftirlit með nytjavatnsvernd og nytjavatnsauðlindinni. Í frumvarpinu er lagt til að samráðsnefnd afli upplýsinga um vatnstökuna, sbr. 6. gr.

Vatnsvernd nær til tiltekins afmarkaðs landsvæðis hverju sinni og felur í sér ákveðin fyrirmæli um athafnir manna sem geta stangast á við önnur not er menn vilja hafa af sama landi. Vatnsvernd þarf að fella að staðfestum skipulagsáætlunum og fullt tillit þarf því að taka til vatnsverndarsvæða við gerð skipulagsáætlana.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Til að ná markmiðum frumvarpsins, sem sett eru fram í 2. gr., er nauðsynlegt að gildissvið frumvarpsins taki til alls nytjavatns eins og það er skilgreint í 3. gr. án tillits til þess hvar það finnst eða hvernig það er og er engin undantekning gerð frá þeirri reglu. Einu gildir því hvort um er að ræða straumvatn, stöðuvatn eða grunnvatn. Ekki eru sett skilyrði um vatnsmagn eða varanleika þess. Það hefur því engin áhrif á gildissvið frumvarpsins þótt vatnsmagn nytjavatnsins kunni að vera breytilegt eða það hverfi tímabundið.

Það er í þágu markmiða frumvarpsins skv. 2. gr. að gildissvið nái til nytjavatnssvæða enda verður nytjavatn ekki skilið frá aðliggjandi landsvæðum.

Um 2. gr.

Í greininni er fram sett það meginmarkmið að vernda þá auðlind sem nytjavatn er en tryggja jafnframt aðgang almennings að heilnæmu neysluvatni og vatni til atvinnurekstrar, húsdýrahald með talið. Eðlilegt þykir að við framkvæmd laga þessara skuli tillit tekið til annarrar nýtingar á vatni, náttúruverndarsjónarmiða og verndar menningarverðmæta.

Um 3. gr.

Í greininni eru skýrð nokkur hugtök sem notuð eru í frumvarpinu, svo og önnur sem nauðsynleg kunna að vera við setningu reglugerða.

Um 4. gr.

Samkvæmt auglýsingu um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands, nr. 96/1969, ásamt síðari breytingum, fer umhverfisráðuneytið m.a. með mál er varða varnir gegn mengun á landi, í lofti og legi, skipulags- og byggingarmál, svo og gerð landnýtingaráætlana. Ráðuneytinu er ætlað að hafa frumkvæði að því að samræma aðgerðir ráðuneyta, einstakra ríkisstofnana og sveitarfélaga í málaflokkum er snerta framkvæmd umhverfismála. Umhverfisráðherra hefur því umsjón með vatnsverndarmálum hvers konar, m.a. vernd nytjavatns.

Um 5. og 6. gr.

Skipa skal samráðsnefnd um vernd nytjavatns sem verður umhverfisráðherra til ráðuneytis um nytjavatnsvernd og framkvæmd laganna. Í nefndinni skulu sitja fulltrúar helstu hagsmunaaðila og fulltrúar með sérþekkingu á vatnsverndarmálum. Í greininni er lagt til að umhverfisráðherra skipi nefndina að fengnum tillögum eftirtalinna aðila: Stéttarsambands bænda, vegna landeigenda, Sambands íslenskra sveitarfélaga, vegna sveitarstjórna, Sambands íslenskra hitaveitna, vegna vatnsveitna, Orkustofnunar, til að tryggja sérþekkingu á sviði vatnafars og grunnvatnsmála, Hollustuverndar ríkisins, til að tryggja sérþekkingu á sviði hollustuhátta og mengunarvarna og skipulagsstjóra ríkisins með vísun til sérþekkingar á sviði skipulagsmála. Umhverfisráðherra skipar formann nefndarinnar án tilnefningar.

Hlutverk nefndarinnar er fyrst og fremst ráðgefandi. Henni er einkum ætlað að semja og leggja fyrir ráðherra tillögur er varða nytjavatnsverndina, t.d. um afmörkun verndarsvæða og kröfur um vatnsvernd á þeim og ákvæði um eftirlit. Jafnframt er henni ætlað að sjá um úttekt á vatnsverndarsvæðum, að hafa yfirlit yfir nytjavatnsmál, vatnsvernd og vatnsverndarsvæði á landinu og tryggja auk þess samstarf þeirra aðila er að málum þessum koma. Þá skal nefndin gera áætlun um viðbúnað gegn spjöllum sem orðið geta á vatnsverndarsvæðum.

Eðlilegt þykir að vista samráðsnefndina hjá embætti skipulagsstjóra ríkisins vegna þess að nauðsynlegt þykir að laga vatnsverndaráætlanir að almennum skipulagsáætlunum. Óhjákvæmilega þarf að leggja töluverða vinnu í öflun og varðveislu upplýsinga fyrir samráðsnefnd vegna tillögugerðar hennar og samræmingar við skipulag auk samskipta við hina mörgu aðila sem störf hennar krefjast. Þess vegna er gert ráð fyrir að embætti skipulagsstjóra leggi nefndinni til aðstöðu og starfsmenn. Nefndin mun að minnsta kosti þurfa einn starfsmann með sérþekkingu og reynslu sem nær til vatnsnýtingar, nytjavatnsöflunar, vatnafars, mengunarvarna og skipulagsmála.

Í upphafi verður talsverð vinna fólgin í að koma vernd yfir þau nytjavatnssvæði sem mest eru aðkallandi. Sú vinna þarf að byggja á reynslu og sérþekkingu á nytjavatnsmálum og verður að gera ráð fyrir að eftir henni verði leitað þar sem reynsla og þekking er fyrir hendi. Svipað gildir um úttektir og eftirlit í tímans rás, þó í mun minna mæli sé. Af þessum sökum m.a. er ekki gert ráð fyrir að samráðsnefnd komi sér upp sérstakri skrifstofu til að sinna þessum málum, heldur verði unnið að þeim í samvinnu við aðrar stofnanir, t.d. Hollustuvernd ríkisins, Orkustofnun, embætti skipulagsstjóra ríkisins og aðra aðila með þekkingu á sviði hollustuhátta, mengunarvarna, vatnafræða og skipulagsmála.

Rétt þykir að umhverfisráðherra geti falið samráðsnefnd önnur verkefni á sviði vatnsverndar.

Um 7. gr.

Í frumvarpi þessu er heilbrigðisnefndum ætlað að hafa eftirlit með vatnsverndarsvæðum og nytjavatnssvæðum. Samkvæmt lögum nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, er gert ráð fyrir að heilbrigðisnefndir annist eftirlit með neysluvatni, vatnsbólum og vatnsveitum og verður engin breyting á því með þessum lögum. Sveitarstjórnir koma að þessu máli í sambandi við skipulag.

Um 8. gr.

Í 1. mgr. er hin forna regla staðfest að landareign fylgi réttur til töku nytjavatns. Um landsvæði, sem ekki lúta grunneignarrétti eins né neins, eru ákvæði í 2. mgr. Samkvæmt gildandi lögum eru engin ákvæði til um vatnsréttindi á þessum landsvæðum og mun 2. mgr. setja skýra reglu um þetta hvað nytjavatn varðar. Eðlilegt þykir að iðnaðarráðherra fari með umráða- og hagnýtingarrétt á landsvæðum enda heyra ólífrænar náttúruauðlindir til þess ráðherra, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 96/1969, um Stjórnarráð Íslands. Enginn getur talist eiga kröfu til réttinda á landsvæðum sem óháð eru grunneignarrétti nema til þeirra hafi verið stofnað með námi eða hefð, sbr. t.d. Hæstaréttardóma 1955, bls. 108 og Hæstaréttardóma 1981, bls. 1584 (Landmannaafréttardómar). Í 3. mgr. er tekið fullt tillit til þeirra sem öðlast hafa rétt til töku nytjavatns á landsvæðum óháð grunneignarrétti fyrir gildistöku laga þessara.

Ákvæði 8. gr. brjóta því ekki í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins þótt meðferð og hagnýting nytjavatns sé falin íslenska ríkinu á þann hátt sem í greininni segir.

Með „grunneignarrétti“ er átt við það sem stundum er kallað „beinn eignarréttur“ eða „fullur eignarréttur“.

Um 9. gr.

1. mgr. er sambærileg við ákvæði 14. gr. orkulaga, nr. 58/1967, sbr. 2. gr. laga nr. 53/1985. Eðlilegt þykir að sama regla gildi einnig um nytjavatnssvæði sem liggur á mörkum landareigna (eignarlanda) og landsvæða sem ekki lúta grunneignarrétti.

Um 10. gr.

Í grein þessari eru settar fram almennar takmarkanir á rétti landeiganda til að tryggja að markmiði frumvarpsins um vernd nytjavatns skv. 2. gr. verði náð.

Í 1. mgr. er kveðið á um rétt landeiganda til að nýta vatn á landareign sinni til heimilis- og búsþarfa í samræmi við ákvæði 8. gr. frumvarpsins.

Samkvæmt 2. mgr. þarf landeigandi hins vegar samþykki sveitarstjórna og heilbrigðisnefnda ef hann ætlar að nýta sér nytjavatn sem er grunnvatn. Með þessu ákvæði er reynt eins og frekast er kostur að koma í veg fyrir spjöll á nytjavatnsauðlindum sem eru grunnvatn og þjóna heilu sveitarfélagi og jafnvel fleiri en einu.

Rétt er að taka fram að heimildir landeiganda til að nýta yfirborðsvatn skv. 17. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, skerðast í engu með 2. mgr. þessa frumvarps því vatnalögin taka einungis til yfirborðsvatns.

3. mgr. á sér hliðstæðu í 9. gr. og 11.–12. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, m.a. um töku vatns til heimilis- og búsþarfa. Eðlilegt þykir að sama regla gildi um nýtingu nytjavatns samkvæmt frumvarpi þessu.

Samkvæmt 4. mgr. ber landeiganda að virða rétt ábúenda og annarra sem hafa lönd á leigu, sbr. 11. gr. frumvarpsins.

Þær kvaðir sem lagðar eru á landeiganda skv. 10.–12. gr. frumvarpsins eru almennar takmarkanir á eignarrétti sem ekki brjóta í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, um vernd eignarréttarins.

Um 11. gr.

Þessi grein hefur að geyma gamla reglu um rétt ábúanda til að nýta vatn, sbr. 2. mgr. 4. gr. ábúðarlaga, nr. 64/1976, en jafnframt er í greininni að finna þau nýmæli að leigi landeigandi út land úr landareign sinni, t.d. undir sumarbústað eða gripahús, á leigutaki rétt til að nýta sér nytjavatn sem finnst á landareigninni til heimilis- eða búsþarfa. Réttur þeirra sem hafa slíkar lendur á leigu til töku nytjavatns er óháður því hvar vatnsbólið er á landareigninni.

Um 12. gr.

Í 1. mgr. er sú meginregla sett að nytjavatnsréttindum skuli fylgja landareign með þeirri undantekningu að heimilt er að skilja nytjavatnsréttindi frá landareign um tiltekið tímabil sem eigi má vera lengra en 15 ár hverju sinni. Í dag eru engin takmörk fyrir því að skilja vatnsréttindi frá landareign. Þetta ákvæði á sér hliðstæðu í öðrum lögum, sbr. 2. gr. laga nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði, og 3. mgr. 2. gr. laga nr. 33/1966, um fuglaveiðar og fuglafriðun.

Í 2. mgr. er sveitarfélögum heimilað að kaupa nytjavatnsréttindi þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. Rétt er að leggja áherslu á að þessi réttur sveitarfélaga nær einvörðungu til kaupa í þágu almenningsveitna. Sveitarfélögin hafa hins vegar ekki heimild til að selja þessi réttindi nema til landeigenda í samræmi við meginregluna í 1. mgr. eða til annarra sveitarfélaga vegna almenningsveitna. Er það í samræmi við meginregluna í 1. mgr. og undantekninguna í 2. mgr.

Í 3. mgr. eru ákvæði um nytjavatnsréttindi sem seld hafa verið áður en frumvarp þetta verður að lögum. Í samræmi við 1. mgr. hefur landeigandi forkaupsrétt að þessum réttindum en að honum frágengnum hafa sveitarfélög forkaupsrétt vegna almenningsveitna.

Um 13. gr.

Í greininni er fjallað um rétt til töku nytjavatns á landi annars aðila og kveðið er á um forgangsröð nýtingar sem heimildir til öflunar nytjavatns eru háðar. Gert er ráð fyrir því að þörf á neysluvatni gangi fyrir þörf á verkavatni. Gert er ráð fyrir því að landeigandi hafi forgang til vatnstöku til sömu notkunar og annar aðili og að almenningsveitur sveitarfélaga hafi forgang til vatnstöku næst á eftir landeiganda.

Um 14. gr.

Aðila getur verið nauðsyn á töku nytjavatns sem er undir umráðum annarra, hvort sem um er að ræða land í einkaeign eða ríkiseign. Samkvæmt ákvæðum þessarar greinar er ráðherra veitt heimild til að leyfa umsækjanda, sem þarfnast nytjavatns úr landi annars eða af landi sem ekki lýtur grunneignarrétti, að taka þau nytjavatnsréttindi leigunámi í allt að fimmtán ár, sbr. 12. gr. Til að umsækjandi geti nýtt sér nytjavatnsréttindin verður hann að hafa aðgang að landi til að leggja lagnir og er umhverfisráðherra því einnig heimilt að leyfa umsækjanda leigunám á landi í þessum tilgangi. Sambærilega heimild er t.d. að finna í 18. gr. laga nr. 42/1983, um Landsvirkjun, og 5. gr. laga nr. 60/1981, um raforkuver.

Í 4. mgr. er kveðið á um að heimilt sé að umsækjandi leggi fram mat á áhrifum vegna vatnstöku og vatnslagna.

Réttur umhverfisráðherra til að veita heimild til leigunáms er takmarkaður í 5. mgr. þar sem kveðið er á um að ekki megi heimila leigunám til töku á neysluvatni til nota sem verkavatn ef hægt er að afla þess með öðrum hætti á viðunandi kjörum. Með þessu er verið að stuðla að því að aðhalds sé gætt í því að nota neysluvatn sem verkavatn og er það í samræmi við 2. gr. frumvarpsins.

Um 15. gr.

Í grein þessari er sett fram sú regla að með öllu sé óheimilt að spilla nytjavatni.

Um 16. gr.

Til að vernda nytjavatn kann að vera nauðsynlegt að setja reglur um nýtingu og umgengni á landsvæðum kringum vatnsból og á aðliggjandi nytjavatnssvæði. Í 1. mgr. er gert ráð fyrir því að umhverfisráðherra geti að fengnum tillögum samráðsnefndar afmarkað landsvæði sem njóta eiga vatnsverndar. Taka nytjavatns felur í sér ákveðin not af landi. Nytjavatn er nauðsyn allri byggð og þess vegna þarf að tryggja öruggan aðgang að því til framtíðar. Því þykir eðlilegt að flokka vatnsverndarsvæði eftir mikilvægi og setja reglur samkvæmt því.

Í greininni er gerð tillaga um flokkun vatnsverndarsvæða og í reglugerð skal setja kröfur með tilliti til þess hver þörf telst á vernd og hversu víðtæk hún skuli vera. Hætta á mengun nytjavatns er því meiri og bráðari þeim mun nær vatnsbóli sem hún á sér stað. Mest er hún við vatnsbólin sjálf. Þar er hætta á beinu ofanrennsli niður í vatnsbólin ef ekki er nógu vel frá þeim gengið eða jarðlög eru lek við vatnsbólið eins og oft er. Vegna þessa þarf oft að beina aðrennsli yfirborðsvatns frá vatnsbólunum og búa svo um að það vatn leki ekki til skaða í jörð niður næst vatnsbólunum eða að fólk og fénaður valdi úrgangs- eða efnamengun við þau. Í þessu skyni þarf oft að nýta landið hið næsta vatnsbólunum til slíkrar verndar og girða það af. Þetta svæði er skilgreint sem brunnsvæði og innan þess gildir ítrasta vatnsvernd. Notendur vatnsbólanna verða sjálfir að geta athafnað sig innan brunnsvæðisins og hefur það áhrif á stærð þess, auk nauðsynlegs svigrúms til verndaraðgerða. Æskilegt er að brunnsvæði séu a.m.k. einhverjir tugir metra að þvermáli.

Mengun getur borist til vatnsbóla hvarvetna að af aðrennslissvæði þeirra. Verði mengun skammt frá vatnsbóli er hætt við að hún eyðist ekki áður en vatnið nær til vatnsbólsins. Því þarf að setja strangar kröfur um vernd á þeim hluta aðrennslissvæðis sem næst er vatnsbólum og brunnsvæðum og skilgreint er sem grannsvæði. Stærð þess og fjarlægð frá brunnsvæðum til ytri marka þess er mjög misjöfn. Þar sem jarðlög eru lek, vel opin sprungusvæði beina vatni til vatnsbóla eða grunnvatnsstraumar eru öflugir getur vatnið runnið tiltölulega langar leiðir á skömmum tíma. Grannsvæðið þarf þá að vera að sama skapi stórt. Yfirleitt gildir að því vatnsgæfara sem nytjavatnssvæði er, þeim mun stærra verður grannsvæðið að vera. Ætla má að ytri mörk grannsvæða liggi sjaldnast skemmra en nokkur hundruð metra frá vatnsbóli en á hinn bóginn sjaldan lengra en nokkra kílómetra.

Aðrennslissvæði vatnsbóla utan grannsvæðis og út til vatnaskila er skilgreint sem fjarsvæði. Þar er þess vænst að minni háttar mengun á því svæði eyðist eða þynnist niður fyrir leyfileg mörk áður en vatnið nær til vatnsbólanna. Svo verður þó ekki nema vissar skorður séu settar við mengunarhættu og þurfa fjarsvæðin því einnig að njóta verulegrar verndar þó að hún þurfi ekki að vera eins ströng og á grannsvæðunum.

Afmörkun brunnsvæða, grannsvæða og fjarsvæða á vatnsverndarsvæðum miðast jafnt við núverandi vatnsból sem vænleg vatnstökusvæði í framtíðinni.

Til að vernd á nytjavatni og nytjavatnssvæðum nái tilgangi sínum er nauðsynlegt að gefnar séu út skýrar reglur um það hvernig eigi að umgangast og fara með hin einstöku vatnsverndarsvæði.

Þær kvaðir sem leiða af vatnsvernd samkvæmt þessum kafla eru almennar takmarkanir á eignarrétti sem ekki brjóta í bága við 67. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar.

Um 17. gr.

Samkvæmt 1. tölul. 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins er það eitt af hlutverkum samráðsnefndar að gera tillögu um nytjavatnssvæði og vernd þeirra. Samráðsnefnd getur gert þetta að eigin frumkvæði eða eftir ábendingum eins og nánar er kveðið á um í þessari grein. Orkustofnun og Hollustuvernd ríkisins gegna lykilstöðu hvað varðar eftirlit og vernd vatns eins og áður hefur verið rakið og þykir því eðlilegt að þessar stofnanir geti haft frumkvæði að vernd nytjavatnssvæða.

Um 18. og 19. gr.

Í þessum greinum er kveðið á um hvernig standa skuli að vernd landsvæðis eftir að samráðsnefnd hefur sett fram tillögur sínar. Ákvæði þessara greina eru byggð á sambærilegum ákvæðum í 26. gr. laga nr. 47/1971, um náttúruvernd. Áhersla er m.a. lögð á upplýsingaskyldu gagnvart almenningi og þeim sem hagsmuna eiga að gæta.

Um 20. gr.

Í greininni er kveðið á um að ráðherra geti aflétt vatnsvernd eða breytt henni.

Um 21. gr.

Vernd vatns takmarkar mjög önnur not af viðkomandi landsvæði. Þess vegna er nauðsynlegt að taka sérstakt tillit til vatnsverndar við gerð skipulagsáætlana og er kveðið á um það í greininni. Nauðsynlegt getur verið að afmarka vatnsverndarsvæði á óskipulögðum svæðum til að fyrirbyggja óþörf vatnsspjöll sem orðið gætu á svæðunum ef vernd skortir. Því er gert ráð fyrir þeim möguleika að vatnsverndarsvæði séu afmörkuð þótt ekki sé um annað skipulag að ræða á viðkomandi svæði.

Um 22. gr.

Í greininni er gert ráð fyrir því að ef stofna á til tiltekinnar starfsemi á nytjavatnssvæði þar sem ekki hefur verið tekin afstaða um vernd svæðisins skuli heilbrigðisnefnd bera ábyrgð á því að vatni verði ekki spillt. Í 2. mgr. er kveðið á um að samráðsnefnd skuli gefa út skrá yfir þann atvinnurekstur og framkvæmdir sem ákvæðið nær til.

Um 23. gr.

Markmið ákvæðisins í þessari grein er að tryggja fyrirbyggjandi verndarráðstafanir á öllu nytjavatni. Einu gildir hvort viðkomandi starfsemi er á landsvæði sem auglýst hefur verið sem vatnsverndarsvæði eða ekki.

Um 24. gr.

Samkvæmt ákvæðum greinarinnar hefur umhverfisráðherra heimild til að taka landareign eignarnámi til að tryggja vatnsvernd með þeim almenna áskilnaði að almannahagsmunir krefjist þess. Óeðlilegt væri að heimila umhverfisráðherra að taka einvörðungu nytjavatnsréttindin eignarnámi þar sem með því væri brotið gegn ákvæðum 12. gr. frumvarpsins.

Þau atvik geta komið upp að nytjavatnsvernd verði ekki tryggð með ákvæðum 16. og 17. gr. og að nauðsynlegt sé þess vegna eða af öðrum ástæðum að taka land eignarnámi í þágu vatnsverndar. Þessi grein á sér hliðstæðu í 35. gr. laga nr. 47/1971, um náttúruvernd.

Um 25. gr.

Í frumvarpi þessu er ekki gert ráð fyrir breytingum á ákvæði laga nr. 81/1988, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Miðað er við að heilbrigðiseftirlit og mengunarvarnaeftirlit á vatnsverndarsvæðum verði í samræmi við þau lög. Í greininni er kveðið sérstaklega á um atriði sem lúta að þessu eftirliti og samráð eftirlitsaðila við samráðsnefnd.

Um 26. gr.

Í þessari grein er kveðið nánar á um hlutverk samráðsnefndar skv. 2. tölul. 2. mgr. 6. gr. og samráð við Hollustuvernd ríkisins, Orkustofnun og embætti skipulagsstjóra ríkisins.

Um 27. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 28. gr.

Í greininni er kveðið á um rannsóknar- og umferðarrétt á landsvæði þar sem nauðsynlegt er að kanna vatn vegna vatnsverndar. Ákvæði þetta á sér hliðstæðu, m.a. í 18. gr. orkulaga, nr. 58/1967, og 7. gr. námulaga, nr. 24/1973.

3. mgr. mælir hins vegar fyrir um þá sjálfsögðu reglu að úttektar-, rannsóknar- og eftirlitsaðilum beri við störf sín að koma fram við landeigendur og leiguliða af háttvísi og valda sem minnstri röskun á högum þeirra.

Um 29. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 30. gr.

Ákvæði þetta er efnislega samhljóða 36. gr. laga 47/1971, um náttúruvernd. Hindrun á vatnsspjöllum með vatnsvernd er í sjálfu sér ekki bótaskyld því bannað er að spilla nytjavatni, sbr. 15. gr. frumvarpsins. Fjárhagstjón tekur því fyrst og fremst til starfsemi sem er fyrir hendi á landareigninni.

Um 31. gr.

Í greininni er almennt bótaákvæði, sbr. t.d. 2. málsl. 19. gr. orkulaga, nr. 58/1967.

Um 32. gr.

Ákvæði þetta á sér fyrirmynd í 27. gr. laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar. Almennt má segja að VII. kafli frumvarps þessa eigi sér fyrirmynd í XII. kafla laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar.

Um 33. gr.

Ákvæði þetta á fyrirmynd í 28. gr. laga 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar.

Um 34. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 35. gr.

Ákvæði þetta á sér hliðstæðu í 31. gr. laga 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar.

Um 36. gr.

Ákvæði þetta á sér hliðstæðu í 33. gr. laga nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar.

Um 37. gr.

Með ákvæði þessu er umhverfisráðherra veitt vald til að stöðva tiltekna starfsemi eða athafnir ef hætta er á vatnsspjöllum. Reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt er að tiltekinn aðili hafi slíkt vald til að grípa inn í starfsemi eða athafnir á hættutímum ef hindra á að umhverfisspjöll eigi sér stað eða ef draga á úr afleiðingum þeirra.

Um 38. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 39. gr.

Vernd nytjavatns varðar almannaheill og vatnsverndarsvæði getur náð yfir svæði sem eru í fleiri en einu sveitarfélagi og er þess vegna gert ráð fyrir að ríkissjóður geti tekið þátt í kostnaði heilbrigðisnefnda og sveitarstjórna vegna laga þessara. Fordæmi fyrir slíku fyrirkomulagi er m.a. að finna í skipulagslögum, nr. 19/1964.

Um 40. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Til að koma í veg fyrir óþörf vatnsspjöll, áður en nytjavatnssvæði landsins hafa verið tekin undir vatnsvernd í samræmi við IV. kafla, er nauðsynlegt að setja hvarvetna á vatnsvernd með fyrirvara þar sem um vænleg nytjavatnssvæði er að ræða. Því er gerð tillaga um það í II. ákvæði til bráðabirgða. Þessi afmörkun vatnsverndarsvæða þarf að fara fram svo fljótt sem við verður komið. Hér er gert ráð fyrir að hún verði ákveðin innan tólf mánaða frá gildistöku laga þessara. Samráðsnefnd er ætlað að gera tillögur um slík svæði með aðstoð ráðgjafa sinna. Einnig er sveitarstjórnum ætlað að gera tillögur um þau svæði sem þær vilja vernda vegna almenningsveitna sinna. Hér er um bráðabirgðavernd að ræða sem tekin verður upp síðar í samræmi við 16. og 17. gr. frumvarpsins.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til laga um vernd nytjavatns.

Markmið frumvarpsins er að tryggja aðgang að heilnæmu neysluvatni og vatni til atvinnurekstrar. Í frumvarpinu eru ákvæði um vernd nytjavatnsauðlindarinnar til frambúðar og um fyrirkomulag verndarinnar í einstökum atriðum.

Beinn kostnaðarauki ríkissjóðs ef frumvarpið verður að lögum er einkum af tvennum toga. Í fyrsta lagi gerir frumvarpið ráð fyrir að skipuð verði sjö manna nefnd sem verði ráðgefandi um framkvæmd laganna. Ætla má að nefndarlaun og önnur rekstrargjöld geti verið á bilinu 0,5–1 m.kr. á ári eftir því hversu mikið starf nefndinni verður falið. Fyrir utan almenn nefndarstörf um tilhögun vatnsverndarinnar verða kostnaðarsömustu verkefni nefndarinnar væntanlega þau sem tilgreind eru í 2. og 3. liðum 6. gr., þ.e. annars vegar að halda yfirlit um nytjavatnssvæði, afmarka þau og flokka með tilliti til verndarsjónarmiða og afla upplýsinga um ástand þeirra en hins vegar að gera áætlanir um viðbúnað gegn hættu á vatnsspjöllum. Gert er ráð fyrir að skipulagsstjóri ríkisins leggi nefndinni til einn starfsmann ásamt aðstöðu til að vinna að slíkum verkefnum. Sá kostnaður er áætlaður um 3 m.kr. Almennt miðast frumvarpið við að önnur sérfræðivinna og athuganir tengdar störfum nefndarinnar séu nú þegar á starfssviði tiltekinna stofnana og nýti starfsmenn og aðstöðu sem þar er til staðar, t.d. hjá Hollustuvernd, Orkustofnun og sveitarfélögum. Óbeinn kostnaður vegna aukinnar vinnu þessara aðila gæti orðið talsverður en á þessu stigi er erfitt að nefna ákveðnar fjárhæðir í því sambandi.

Í öðru lagi er í 39. gr. frumvarpsins ákvæði um að umhverfisráðherra verði heimilt að skuldbinda ríkissjóð með reglugerð til að greiða allt að helmingi af beinum útlögðum kostnaði heilbrigðisnefnda og sveitarstjórna vegna laganna. Í athugasemdum um greinina er gjaldskyldan rökstudd m.a. með vísan til ákvæða í skipulagslögum um að sveitarstjórnir, sem annast sjálfar gerð skipulags, geti fengið endurgreitt allt að helmingi innheimtra skipulagsgjalda í sveitarfélaginu. Í þessu sambandi er vert að benda á að kostnaðarskipting milli ríkis og sveitarfélaga vegna skipulagsmála er með allt öðrum hætti þar sem í því tilviki eru markaðar tekjur ríkissjóðs, þ.e. skipulagsgjöld, endurgreiddar að hluta til þeirra sveitarfélaga sem annast sjálf gerð skipulags. Samkvæmt þessu frumvarpi verður hins vegar enginn slíkur tekjustofn til að standa undir styrkjunum til sveitarfélaganna.

Fjármálaráðuneytið vekur athygli á því að eftirlit með ástandi vatnsbóla og staðbundnar verndaraðgerðir verða sem fyrr á verksviði sveitarfélaganna. Samkvæmt frumvarpinu færi ábyrgð á verkefninu ekki lengur saman við greiðsluskylduna þar sem sveitarfélögin tækju ákvarðanir um og hefðu umsjón með starfi sem ríkissjóður yrði síðan krafinn um greiðslu fyrir. Ekki liggur fyrir mat á þessum kostnaði en líklega yrði hann talinn í milljónum króna á ári hverju. Verði endurgreiðslurnar einnig látnar taka til verklegra framkvæmda á nytjavatnssvæðum gætu þær hins vegar orðið mun hærri og jafnvel numið tugum milljóna króna. Að auki eru engin ákvæði í frumvarpinu sem takmarka greiðsluskyldu ríkissjóðs í þessum efnum og yrði því fjárveitingavaldið að einhverju marki komið úr höndum Alþingis. Hætt er við að erfitt yrði að koma við eðlilegri kostnaðarstýringu í þessum málaflokki nema með árlegum skerðingarákvæðum í lánsfjárlögum, líkt og gert hefur verið vegna ýmissa eldri laga sem eins eru úr garði gerð.