Skipulags- og byggingarlög Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 270

495. Frumvarp til skipulags- og byggingarlaga.

(Lagt fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989.)

I. KAFLI

Almenn ákvæði.

1. gr.

Markmið laganna.

Markmið laga þessara er að móta byggð landsmanna eftir fyrir fram og faglega gerðum áætlunum og gæðakröfum og fella hana að náttúru landsins og hagkvæmri nýtingu auðlinda þess. Leitast skal við að tryggja það að íbúðabyggð og atvinnurekstri sé skapað gott umhverfi og að byggingar landsmanna og önnur mannvirki standist settar lágmarkskröfur um styrk, endingu, útlit, hagkvæmni og velferð þeirra sem byggingarnar eða mannvirkin nota.

2. gr.

Skilgreiningar.

Í lögum þessum merkir:

Skipulagsáætlun. Áætlun þar sem í texta og myndum er gerð grein fyrir ákvörðunum um framtíðarnotkun lands og fyrirkomulags byggðar og forsendum þeirra ákvarðana. Skipulagsáætlun skiptist í landsskipulag, svæðisskipulag, aðalskipulag og deiliskipulag.

Landsskipulag. Skipulagsáætlun sem tekur til einstakra þátta er varða landið allt eða landshluta, samgangna, fjarskipta, orkuveitna, þróunar atvinnuvega, landnotkunar, landnýtingar og byggðar í meginatriðum. Hlutverk landsskipulags er m.a. að vera grundvöllur fyrir gerð svæðisskipulags og fyrir aðgerðir stjórnvalda sem gerðar eru til að beina byggðaþróun í ákveðinn farveg.

Svæðisskipulag. Skipulagsáætlun sem tekur yfir tvö eða fleiri sveitarfélög eða heilan landshluta. Svæðisskipulag skal gert í því skyni að samræma byggðaþróun á grundvelli landsskipulags og til þess að samræma ákvarðanir um landnotkun samkvæmt aðalskipulagi aðliggjandi sveitarfélaga.

Aðalskipulag. Skipulagsáætlun sem byggð er á stefnu sveitarstjórnar að því er varðar landnotkun, nýtingu lands, meginumferðaræðar og þróun byggðar í sveitarfélaginu.

Deiliskipulag. Skipulagsáætlun sem nær yfir einstaka bæjarhluta, hverfi eða reiti innan ramma aðalskipulags þar sem nánari grein er gerð fyrir landnotkun, nýtingu lands, gatnaskipulagi, fyrirkomulagi byggingar og annarri mannvirkjagerð.

Nýtingarhlutfall. Hlutfall milli samanlagðs gólfflatar húss og lóðarstærðar.

Mæliblað. Uppdráttur sem sýnir legu og stærð lóðar, byggingarreit og kvaðir á lóð.

II. KAFLI

Stjórn skipulags- og byggingarmála.

3. gr.

Gerð og framkvæmd skipulagsáætlana.

Gerð og framkvæmd svæðisskipulags, aðalskipulags og deiliskipulags er í höndum sveitarstjórna. Gerð og framkvæmd landsskipulags er á vegum ríkisins. Sveitarstjórnum til ráðuneytis skulu vera byggingar- og skipulagsnefndir, skipulags- og byggingarfulltrúar og annað sérhæft starfslið.

4. gr.

Skipulags- og byggingarnefndir. Sérhæft starfslið.

Í hverju sveitarfélagi með 700 íbúa eða fleiri skal starfa sérstök skipulags- og byggingarnefnd og sérhæft starfslið á sviði skipulags- og byggingarmála. Heimilt er sveitarstjórn að ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að starfandi skulu tvær nefndir á hennar vegum og fjalli önnur um skipulagsmál en hin um byggingarmálefni.

Sveitarfélög með færri íbúa en 700 skulu mynda byggðasamlög með nágrannasveitarfélögum um skipulags- og byggingarmál, þar á meðal með því að mynda sameiginlega nefnd, sem fjallar um skipulags- og byggingarmál á starfssvæði sínu í samræmi við ákvæði laga þessara, þannig að eigi verði færri en 500 íbúar á starfssvæðinu og ráða til starfa sérhæft starfslið á því sviði. Á sama hátt er sveitarfélagi með fleiri íbúa en 700 heimilt að stofna til sameiginlegrar nefndar með öðru eða öðrum sveitarfélögum. Sameiginleg nefnd skal gera tillögu um afgreiðslu mála til hvorrar eða hverrar sveitarstjórnar um sig. Um fjölda nefndarmanna og skiptingu kostnaðar við skipulags- og byggingareftirlitið skal nánar ákveðið í stofnsamþykktum viðkomandi byggðasamlags.

5. gr.

Yfirumsjón skipulags- og byggingarmála.

Félagsmálaráðuneytið fer með yfirumsjón skipulags- og byggingarmála. Ráðuneytinu til aðstoðar er stjórn Skipulags- og byggingarstofnunar ríkisins, er nefnist skipulagsstjórn og framkvæmdastjóri hennar sem hefur starfsheitið skipulagsstjóri ríkisins.

6. gr.

Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins.

Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins skal í samvinnu við aðra opinbera aðila fara með gerð landsskipulags og í samvinnu við sveitarstjórnir stuðla að gerð skipulagsáætlana, jafnt svæðis-, aðal- og deiliskipulags og reglubundinni endurskoðun þeirra. Stofnunin skal hafa umsjón með því að sveitarstjórnir og einstaklingar fari eftir gildandi skipulagsáætlunum og byggingarákvæðum. Hún skal einnig veita skipulags- og byggingarnefndum sveitarfélaga ráðgjöf. Þá skal stofnunin stuðla að rannsóknum á sviði skipulags- og byggingarmála í samvinnu við aðrar stofnanir og hagsmunaaðila.

Stofnunin skal annast heimildaöflun og varðveislu gagna á sviði skipulagsmála og hún skal láta framkvæma eftir því sem þörf krefur mælingar og kortagerð til afnota við gerð skipulagsáætlana í samráði við sveitarstjórnir.

Þá skal stofnunin beita sér fyrir útgáfu fræðslurita á sviði skipulags- og byggingarmála og hún skal árlega gera skýrslu um störf sín og þróun skipulags- og byggingarmála hérlendis.

Kostnaður við rekstur stofnunarinnar greiðist úr ríkissjóði.

7. gr.

Skipulagsstjórn.

Skipulagsstjórn skipa fimm menn. Eru þrír skipaðir af ráðherra eftir tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga en tveir án tilnefningar. Tveir þeirra sem skipaðir eru eftir tilnefningu og annar þeirra sem skipaður er án tilnefningar skulu hafa menntun á sviði skipulags- og byggingarmála. Stjórnarmenn eru skipaðir til fjögurra ára. Varamenn eru skipaðir á sama hátt. Félagsmálaráðherra skipar formann og varaformann.

Skipulagsstjórn skal ásamt skipulagsstjóra vera opinberum aðilum til ráðuneytis um allt sem skipulags- og byggingarmál varðar, eiga frumkvæði að skipulagningu og endurskipulagningu byggðar þar sem hún telur þess þörf, beita sér fyrir stöðlum um gerð og búnað byggingar og upplýsingastarfsemi er varða skipulagsmál og gerð bygginga og hún skal fjalla um stjórn og skipulag stofnunarinnar og um starfs- og rekstraráætlanir fyrir hana og gera tillögur um þau efni til ráðherra ef stjórninni þykir ástæða til eða eftir þeim er leitað.

Stjórnin skal gera tillögur til ráðherra um staðfestingu skipulagsáætlana og hún skal eftir beiðni hans gera tillögur um meðferð ágreiningsmála á sviði skipulags- og byggingarmála sem vísað er til úrskurðar ráðherra. Hún skal einnig gera viðeigandi ráðstafanir ef hún telur að brotið sé gegn ákvæðum laga þessara.

8. gr.

Skipulagsstjóri.

Skipulagsstjóri fer með daglega stjórn Skipulags- og byggingarstofnunar ríkisins. Hann skal hafa sérmenntun á sviði skipulags- og byggingarmála. Ráðherra skipar skipulagsstjóra að fengnum tillögum stjórnar stofnunarinnar og skal hann skipaður til sex ára í senn.

Skipulagsstjóri á sæti á fundum skipulagsstjórnar og undirbýr afgreiðslu mála. Hann annast samskipti við aðra opinbera aðila á sviði skipulags- og byggingarmála og ber ábyrgð á stofnuninni gagnvart ráðuneyti.

III. KAFLI

Skipulag byggðar.

9. gr.

Skipulagsskylda.

Öll sveitarfélög eru skipulagsskyld. Skipulag skal ná til allra bygginga ofan jarðar og neðan og annarra mannvirkja sem áhrif hafa á útlit umhverfis byggðarinnar.

Óheimilt er að hefja byggingarframkvæmdir nema að fengnu framkvæmdaleyfi sem skal vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Sömuleiðis er óheimilt að hefja efnistöku eða jarðrask nema að fengnu samþykki sveitarstjórnar. Sveitarstjórn getur sett skilyrði um hvernig ganga skuli frá námum að efnistöku lokinni.

Nú er aðalskipulag ekki fyrir hendi og er þá gerð samgöngumannvirkja, dreifikerfis orku, vatns og fjarskipta og orkuvera háð samþykki sveitarstjórna og skipulagsstjórnar. Sé deiliskipulag eigi fyrir hendi af sveitarfélagi eða hluta þess, getur sveitarstjórn að fengnum meðmælum skipulagsstjórnar leyft einstakar byggingarframkvæmdir sem um kann að verða sótt. Slík leyfi má binda skilyrðum.

Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. er eigi skylt að gera deiliskipulag um þær byggingar á lögbýlum, sem nauðsynlegar eru til búvöruframleiðslu, þ.e. íbúðarhús bænda, gripahús, véla- og fóðurgeymslur og gróðurhús, en umsóknum um byggingarleyfi skal fylgja afstöðuuppdráttur, þar sem m.a. er sýnd tenging við vegi, nærliggjandi byggingar og lagnir. Byggingar á kirkjustöðum skal þó ávallt gera í samræmi við áður gert deiliskipulag.

10. gr.

Reglugerð um gerð skipulagsáætlana.

Ráðherra skal að fengnum tillögum skipulagsstjóra og skipulagsstjórnar setja reglugerð um gerð skipulagsáætlana. Þar skal m.a. kveðið á um mælikvarða, gerð og frágang skipulagsuppdrátta, hver vera skuli efnisskipan greinargerða með skipulagsáætlun og hvaða lágmarkskröfur gildi um einstaka þætti skipulagsáætlana.

11. gr.

Aðalskipulag.

Aðalskipulag skal gert fyrir öll sveitarfélög. Í aðalskipulagi skal gera grein fyrir þeirri byggð sem þegar er risin og atvinnuháttum ásamt öðrum skipulagsforsendum fyrir stefnu sveitarstjórnar um landnotkun, þéttleika og þróun byggðar næstu 20 árin.

Á þéttbýlisstöðum skal sýna landnotkun, skiptingu í íbúðarsvæði, atvinnu- og þjónustusvæði og ákveða nýtingarhlutfall á þeim svæðum. Þá skal sýna endurnýjunarsvæði í byggðinni, útivistarsvæði, svæði fyrir opinberar byggingar, meginumferðarkerfi, höfuðlagnir aðrennslis og frárennslis, lagnir orkuveitna og fjarskiptakerfa, flugvallarsvæði, hafnarsvæði, jarðhitasvæði, verndarsvæði vatnsbóla, náttúruminja og sögulegra minja, efnistökusvæði og svæði fyrir sorphauga.

Í strjálbýli skal auk þess gera grein fyrir framtíðarhorfum í landbúnaði og hvar gera skuli ráð fyrir t.d. skógrækt, fiskeldisstöðvum, loðdýrabúum og orlofs- og sumarbústaðabyggð.

Stefnt skal að skynsamlegri notkun náttúruauðlinda, gæta umhverfissjónarmiða og stuðla að umhverfisvernd og varðveislu menningarsögulegra minja eftir því sem unnt er. Þar sem um er að ræða byggðahverfi þar sem fara saman húsaþyrpingar, sem æskilegt er talið að vernda og aðrar sögulegar og menningarlegar minjar, skal gera áætlun um hverfisvernd.

Þess skal gætt að aðalskipulag sveitarfélags samræmist svæðisskipulagi, ef gert hefur verið.

Áður en gerð eða endurskoðun aðalskipulags er hafin ber sveitarstjórn að semja greinargerð um helstu forsendur og markmið sem að er stefnt með skipulagsgerðinni.

Sveitarstjórn ber að kynna greinargerðina fyrir íbúum sveitarfélagsins og kappkosta að fá fram ábendingar og athugasemdir um efni hennar. Ábendingum og athugasemdum skal skilað til sveitarstjórnar innan tilskilins frests sem ekki má vera skemmri en þrjár vikur. Greinargerðin skal einnig send skipulagsstjórn til kynningar. Þegar sveitarstjórn hefur samþykkt umsögn um framkomnar ábendingar og athugasemdir kynnir hún íbúum sveitarfélagsins afstöðu sína.

Áður en sveitarstjórn tekur endanlega afstöðu til aðalskipulagstillögu eða meiri háttar breytinga á henni skal hún auglýsa opna fundi fyrir íbúa í sveitarfélaginu þar sem tillagan er kynnt og íbúunum gefinn kostur á að bera fram sjónarmið sín um tillöguna eða einstaka þætti hennar. Að lokinni kynningu skal tillagan lögð fyrir sveitarstjórn til fyrri umræðu að undangenginni umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar.

Sveitarstjórn hefur við fyrri umræðu m.a. til hliðsjónar þær ábendingar og athugasemdir við tillöguna, sem fram kunna að hafa komið á kynningarfundum, og sendir síðan skipulagsstjórn tillögu að aðalskipulagi til umfjöllunar með beiðni um heimild til að auglýsa hana í samræmi við ákvæði 12. gr. Skipulagsstjórn fjallar síðan um tillöguna. Hafi skipulagsstjórn engar athugasemdir að gera við tillöguna skal hún auglýst óbreytt. Geri skipulagsstjórn hins vegar athugasemdir við tillöguna þar eð hún fullnægi ekki settum kröfum til aðalskipulags eða hún stangist á við svæðisskipulag eða aðalskipulag aðliggjandi sveitarfélaga skal hún endursenda tillöguna sveitarstjórn og leita samkomulags um breytingar. Náist eigi samkomulag innan fjögurra vikna frá því að tillagan barst skipulagsstjórn er sveitarstjórn engu að síður heimilt að auglýsa tillöguna en þá skal geta í auglýsingu þeirra athugasemda sem skipulagsstjórn hefur gert við tillöguna.

12. gr.

Auglýsing aðalskipulagstillögu.

Sveitarstjórn er skylt að auglýsa íbúum sveitarfélags tillögu að aðalskipulagi á þann hátt sem venja er um auglýsingar stjórnvalda á staðnum. Enn fremur skal birta auglýsingu um tillöguna í Lögbirtingablaði.

Í auglýsingu skal tilgreina til hvaða svæðis tillagan nái, hvar uppdrættir ásamt fylgiskjölum séu til sýnis og hvað lengi, en það skal eigi vera skemmri tími en fjórar vikur. Í auglýsingu skal almenningi og stofnunum boðið að gera athugasemdir við tillöguna innan ákveðins frests sem eigi skal vera skemmri en sex vikur frá birtingu auglýsingar. Jafnframt skal tekið fram hvert skila skuli athugasemdum og að þeir sem eigi geri athugasemdir við auglýsta tillögu innan tilskilins frests teljist samþykkja hana.

13. gr.

Umfjöllun um athugasemdir.

Þegar frestur til að gera athugasemdir við aðalskipulagstillögu er liðinn skal sveitarstjórn fjalla um tillöguna á nýjan leik að undangenginni umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar. Skal við þá umfjöllun m.a. taka afstöðu til þeirra athugasemda við tillöguna sem borist hafa. Senda skal niðurstöðu síðari umræðu í sveitarstjórn til skipulagsstjórnar innan fjögurra vikna frá fundi sveitarstjórnar ásamt afriti af þeim athugasemdum er bárust við tillöguna. Skipulagsstjórn skal þá fjalla um niðurstöðu sveitarstjórnar og síðan gera tillögu til ráðherra um staðfestingu aðalskipulagsins eða synjun á slíkri staðfestingu, en aðalskipulag eða breyting á því tekur eigi gildi nema að fenginni staðfestingu ráðherra.

Tillaga skipulagsstjórnar um synjun staðfestingar skal rökstudd með greinargerð þar sem m.a. komi fram hvort formgallar séu á afgreiðslu sveitarstjórnar, hvort aðalskipulag sé í ósamræmi við settar kröfur um gerð þess eða hvort með því sé freklega gengið á rétt einstaklinga, hagsmuni nágrannabyggða eða ríkisins. Komi slík tillaga fram frá skipulagsstjórn skal ráðherra leita umsagnar sveitarstjórnar áður en hann tekur ákvörðun í málinu.

14. gr.

Frestun á gerð eða staðfestingu skipulagsáætlunar.

Sveitarstjórn er heimilt með samþykki skipulagsstjórnar að fresta um ákveðið árabil, þó ekki lengur en um tíu ár í senn, gerð aðalskipulagsáætlunar fyrir ákveðið svæði enda sé svæðið í eigu eða umráðum sveitarfélagsins eða aðila sem samþykkja þá tilhögun. Þá getur sveitarstjórn ákveðið með sama hætti frestun á gerð aðalskipulags fyrir tiltekið svæði án samþykkis landeigenda ef sérstök óvissa ríkir um þýðingarmikil atriði sem haft geta veruleg áhrif á framkvæmd skipulagsins.

Ráðherra getur að tillögu skipulagsstjórnar frestað staðfestingu á aðalskipulagi fyrir ákveðið landssvæði, þó ekki lengur en tíu ár í senn, ef nauðsyn þykir bera til vegna almannahagsmuna svo sem vegna óvissu um væntanleg samgöngumannvirki eða vegna þess að nauðsynlegt er að samræma betur skipulagsáætlanir aðliggjandi sveitarfélaga. Slík svæði skal auðkenna á uppdrætti.

15. gr.

Endurskoðun aðalskipulagsáætlunar.

Eigi sjaldnar en á fimm ára fresti skulu sveitarstjórnir taka til umfjöllunar hvort forsendur aðalskipulagsáætlunar hafi breyst það verulega að ástæða sé til endurskoðunar. Skal tilkynna skipulagsstjóra um umfjöllunina og gefa honum tækifæri til að koma athugasemdum sínum á framfæri. Komist sveitarstjórn að þeirri niðurstöðu að ástæða sé til endurskoðunar aðalskipulagsáætlunar fer um málsmeðferð sem um gerð nýs aðalskipulags væri að ræða.

16. gr.

Óveruleg breyting á aðalskipulagi.

Nú óskar sveitarstjórn eftir því að gerð verði breyting á staðfestu aðalskipulagi sem er það óveruleg að ekki er talin ástæða til meðferðar samkvæmt framanskráðu og skal þá gera rökstudda tillögu til skipulagsstjórnar um breytinguna. Tillögunni skal fylgja yfirlýsing sveitarstjórnar um að hún taki að sér að bæta það tjón er einstakir aðilar kunna að verða fyrir við breytinguna.

Ef skiplagsstjórn samþykkir breytinguna tilkynnir hún það ráðuneytinu sem sér um að auglýsa breytinguna í Stjórnartíðindum.

17. gr.

Deiliskipulag.

Deiliskipulag skal gera yfir tiltekin svæði innan marka aðalskipulags. Þar skal gera nánari grein fyrir eintökum atriðum aðalskipulagsins.

Á uppdrætti og/eða í greinargerð deiliskipulags skal m.a. sýna: legu og breidd gatna og gangstíga, torg, húsalínur, lóðamörk, byggingarreiti, húsahæðir, bifreiðageymslur og bifreiðastæði, opin svæði, leikvelli og önnur útivistarsvæði. Í deiliskipulagi skal gera grein fyrir nýtingarhlutfalli og skipulags- og byggingarskilmálum á hverjum reit.

Við gerð deiliskipulags skal taka sérstakt tillit til sérþarfa barna, fatlaðra og aldraðra eftir því sem aðstæður leyfa. Auðkenna má sérstaklega svæði á áberandi stöðum, svo sem við torg og aðalgötur og ákveða að leyfi til byggingar þar sé háð samþykki skipulagsstjórnar.

Sé um deiliskipulag eldri byggðar að ræða skal sérstaklega gera verndunarskipulag fyrir þau svæði sem samkvæmt aðalskipulagi, sbr. 11. gr., falla undir hverfisvernd og sérstaklega skal gera grein fyrir húsum sem falla undir V. kafla þjóðminjalaga, nr. 88/1989.

18. gr.

Um skipulag eldri hverfa.

Sveitarstjórnir hafa forgöngu um könnun á því hvort hagkvæmt sé og æskilegt að fram fari í sveitarfélaginu endurnýjun bæjarhluta, byggingarreits eða smærri eininga í því skyni að umhverfi verði bætt og húsnæði lagfært, þannig að fullnægi ákvæðum gildandi byggingarreglugerðar m.a. með tilliti til útivistarmöguleika og umferðar eftir því sem við getur átt.

Sveitarstjórn skal boða til fundar með eigendum þeirra fasteigna sem málið varðar og að því búnu skal eftir atvikum láta gera drög að nýju deiliskipulagi fyrir þá einingu sem til umfjöllunar er. Skal þá að nýju boða til fundar þar sem eigendum og íbúum viðkomandi fasteigna skal gefinn kostur á að tjá sig um drögin. Að því búnu skal eftir atvikum gera fullnaðartillögu að deiliskipulagi og kynna hana samkvæmt ákvæðum 20. gr.

Heimilt er sveitarstjórn að fengnu samþykki ráðherra að láta fara fram eignarnám til framkvæmdar á deiliskipulagi samkvæmt þessu ákvæði.

19. gr.

Deiliskipulag að ósk landeigenda.

Nú er land í einkaeign og eigandi óskar eftir því við sveitarstjórn að það eða hluti þess verði skipulagt sem byggingarlóðir í samræmi við aðalskipulag. Verði sveitarstjórn við slíkum tilmælum skal landeiganda skylt að láta endurgjaldslaust af hendi við sveitarfélagið til almenningsþarfa, t.d. gatna, torga og leikvalla, land sem svarar til 1 / 3 af heildarflatarmáli þess lands sem heimild sveitarstjórnar nær til. Ef um orlofs- eða sumarbústaðahverfi er að ræða skal landeigandi láta endurgjaldslaust af hendi það land sem nauðsynlegt er til sameiginlegra þarfa eigenda eða notenda bústaðanna.

Ef landeigandi ræður ekki yfir nægu landi umfram lóð eða lóðir getur sveitarstjórn heimilað að hann leysi sig undan kvöð þessari með því að greiða andvirði þess sem á vantar samkvæmt mati dómkvaddra manna.

Sveitarstjórn getur bundið heimild skv. 1. mgr. því skilyrði að greitt verði fullt gatnagerðargjald í sveitarsjóð samkvæmt þeim reglum sem gilda í sveitarfélaginu.

20. gr.

Kynning deiliskipulagstillögu.

Við gerð deiliskipulags fyrir byggð svæði skal eins og kostur er leita eftir sjónarmiðum íbúa á svæðinu að því er varðar mótun byggðarinnar.

Þegar deiliskipulagstillögu er lokið og sveitarstjórn hefur að undangenginni umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar samþykkt hana við fyrri umræðu skal tillagan höfð opinberlega til sýnis fyrir íbúa sveitarfélagsins í þrjár vikur samfleytt. Sýningin skal auglýst á þann hátt sem venja er um opinberar tilkynningar í sveitarfélaginu og jafnframt í Lögbirtingablaði. Í auglýsingunni skal almenningi og stofnunum boðið að gera athugasemdir við tillöguna innan ákveðins frests sem eigi skal vera skemmri en fimm vikur frá birtingu auglýsingar. Jafnframt skal tekið fram hvert skila skuli athugasemdum og að þeir sem eigi geri athugasemdir við auglýsta tillögu innan tilskilins frests teljist samþykkja hana. Tillagan skal jafnframt send Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins til kynningar.

21. gr.

Samþykkt og gildistaka deiliskipulags.

Þegar frestur til að gera athugasemdir við deiliskipulagstillögu er liðinn skal sveitarstjórn fjalla um tillöguna á nýjan leik að undangenginni umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar. Skal við þá umfjöllun m.a. taka afstöðu til þeirra athugasemda við tillöguna sem borist hafa.

Deiliskipulag tekur ekki gildi fyrr en það hefur verið samþykkt af sveitarstjórn við síðari umræðu og jafnframt verið samþykkt af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins. Er samþykki stofnunarinnar til staðfestingar því að deiliskipulag sé í samræmi við gildandi aðalskipulag og það samrýmist þeim kröfum sem gerðar eru til deiliskipulagsáætlana í lögum þessum og reglugerð settri samkvæmt þeim.

Stofnunin getur óskað eftir lagfæringum á deiliskipulagi en samþykki hún ekki deiliskipulag skal synjunin rökstudd með greinargerð til sveitarstjórnar og ráðherra. Tekur deiliskipulag þá ekki gildi, en sveitarstjórn getur áfrýjað synjun stofnunarinnar til skipulagsstjórnar með greinargerð. Kveður skipulagsstjórn þá upp endanlegan úrskurð í málinu.

22. gr.

Staðfesting ráðherra á deiliskipulagi.

Sveitarstjórn getur óskað eftir staðfestingu ráðherra á deiliskipulagi og fer þá um málsmeðferð á sama hátt og um aðalskipulag væri að ræða, sbr. 13. gr. Skylt er að óska eftir staðfestingu ráðherra ef um er að ræða deiliskipulag fyrir eldri hverfi í þéttbýli sem fyrirhugað er að endurbyggja að einhverju eða öllu leyti eða deiliskipulag á landi í einkaeign og einhverjir eigenda óska þess.

Hafi deiliskipulag verið staðfest af ráðherra fer um endurskoðun þess sem um gerð og endurskoðun aðalskipulags væri að ræða.

23. gr.

Breytingar á samþykktu deiliskipulagi.

Ef sveitarstjórn samþykkir að breyta samþykktu deiliskipulagi og breytingin er innan ramma staðfests aðalskipulags skal nágrönnum, sem hagsmuna eiga að gæta, sérstaklega tilkynnt um fyrirhugaða breytingu og þeim gefinn kostur á að tjá sig um hana skriflega innan frests sem eigi skal vera skemmri en þrjár vikur frá því að tilkynning er send. Jafnframt skal hafa breytingartillöguna opinberlega til sýnis í sveitarfélaginu og auglýsa það á þann hátt sem venja er um auglýsingar stjórnvalda á staðnum. Tekið skal fram í auglýsingu, hvert skila skuli athugasemdum við tillöguna og að þeir, sem eigi geri athugasemdir við auglýsta tillögu innan tilskilins frests, teljist samþykkja breytingartillöguna. Sveitarstjórn skal við síðari umræðu að undangenginni umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar fjalla um þær athugasemdir sem borist hafa. Samþykkt um breytingu á deiliskipulagi skal síðan senda Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins til samþykkis ásamt greinargerð um innsendar athugasemdir og afstöðu sveitarstjórnar til þeirra. Breyting á deiliskipulagi tekur gildi þegar stofnunin hefur samþykkt hana en synji hún samþykkis fer um málsmeðferð samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 21. gr.

24. gr.

Svæðisskipulag.

Sveitarstjórnir á ákveðnu landssvæði geta sameiginlega óskað eftir því við ráðherra að gert verði svæðisskipulag til að samræma þróun byggðar og aðalskipulag sveitarfélaga á svæðinu. Samþykki ráðherra skal bundið því skilyrði, að sveitarstjórnir skuldbindi sig til þess að viðeigandi hluti svæðisskipulagsins fái sömu meðferð og endurskoðun aðalskipulags í hverju sveitarfélagi um sig. Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins skal hafa frumkvæði að gagnaöflun og boða til stofnfundar samstarfsnefndar sveitarfélaganna um gerð slíks svæðisskipulags.

Sveitarstjórnir skulu fyrir fram gera samkomulag um tilnefningu og atkvæðavægi fulltrúa í samstarfsnefnd og skiptingu milli sveitarfélaganna á hluta þeirra í kostnaði við starf hennar en ákvarðanir nefndarinnar um efni máls skulu jafnóðum lagðar fyrir skipulags- og byggingarnefnd hvers sveitarfélags. Skipulagsstjórn skipar formann samstarfsnefndar án tilnefningar og er hann án atkvæðisréttar í nefndinni.

Samstarfsnefnd skal í upphafi starfa sinna gera tillögu til ráðherra að starfsreglum fyrir nefndina. Að fenginni umsögn skipulagsstjórnar skal ráðherra staðfesta starfsreglurnar eða synja staðfestingar. Synji ráðherra staðfestingar skal samstarfsnefnd gera nýja tillögu innan tveggja vikna frá úrskurði ráðherra.

Í svæðisskipulaginu skal gera grein fyrir þeirri byggð sem risin er á svæðinu, atvinnuháttum og öðrum skipulagsforsendum. Þá skal gera grein fyrir stefnu sveitarstjórnanna um landnotkun og þróun byggðar til næstu 20 ára, m.a. með tilliti til þéttbýliskjarna, orlofsbyggðar, landbúnaðar, náttúruverndar og útivistar. Þess skal gætt að í svæðisskipulagi sé tekið mið af ákvörðunum sem fengið hafa landsskipulagsmeðferð, sbr. 27. gr.

Þegar samstarfsnefnd hefur samþykkt tillögu að svæðisskipulagi skal auglýsa tillöguna skv. 12. gr. Þegar samstarfsnefnd hefur fjallað um innsendar athugasemdir sendir hún sveitarstjórnum þær ásamt umsögn sinni um þær og endanlegri tillögu nefndarinnar að svæðisskipulagi.

Sveitarstjórn skal fjalla um tillögu samstarfsnefndar og gefa umsögn um hana innan sex vikna. Telst sveitarstjórn hafa samþykkt tillöguna ef umsögn berst eigi innan tilskilins frests.

Samstarfsnefnd skal taka afstöðu til breytingartillagna og umsagna sveitarstjórna og senda skipulagsstjórn endanlega tillögu til umfjöllunar, en skipulagsstjórn gerir síðan tillögu um staðfestingu svæðisskipulags til ráðherra.

Svæðisskipulag skal endurskoða á átta ára fresti, ef tillögur um slíkt koma fram í sveitarstjórn á svæðinu. Ef tillaga um endurskoðun svæðisskipulags, sem fram kemur í sveitarstjórn á svæðinu, hefur engin áhrif á aðalskipulag annarra sveitarfélaga getur sveitarstjórn með samþykki skipulagsstjórnar fjallað um breytinguna á sama hátt og um endurskoðun á gildandi aðalskipulagi sveitarfélagsins væri að ræða.

25. gr.

Ágreiningur um aðalskipulag á mörkum sveitarfélaga.

Nú er aðalskipulag tveggja samliggjandi sveitarfélaga eða tillögur um aðalskipulag eigi í samræmi hvað snertir umferðaræðar, staðsetningu þjónustumiðstöðva o.fl. og skal skipulagsstjórn þá beina því til viðkomandi sveitarstjórna að þær geri samkomulag um nauðsynlegar breytingar á aðalskipulagi hvors sveitarfélags um sig. Er skipulagsstjórn heimilt að gefa sveitarstjórnunum frest í allt að 12 mánuði til þess að ná samkomulagi um samræmt aðalskipulag á mörkum sveitarfélaganna.

Náist eigi slíkt samkomulag getur skipulagsstjórn gert tillögu að svæðisskipulagi er nær yfir mörk sveitarfélaganna og skal auglýsa hana með venjulegum hætti skv. 12. gr.

Skipulagsstjórn fjallar síðan um innsendar athugasemdir og afstöðu sveitarstjórnanna og gerir síðan tillögu til ráðherra um staðfestingu svæðisskipulagsins. Ef ráðherra staðfestir slíkt svæðisskipulag er það bindandi á sama hátt og um staðfest aðalskipulag væri að ræða og verður því eigi breytt, nema samkomulag sé milli viðkomandi sveitarfélaga um breytinguna.

Til frekari ráðgjafar um ágreining um aðalskipulag á mörkum sveitarfélaga er ráðherra heimilt að skipa þriggja manna fagráð þar sem einn er skipaður samkvæmt tilnefningu Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands, annar samkvæmt tilnefningu Lagastofnunar Háskóla Íslands og þriðji samkvæmt tilnefningu Arkitektafélags Íslands.

26. gr.

Landsskipulag.

Skipulags- og byggingarstofnun skal í samvinnu við aðra opinbera aðila beita sér fyrir að gert verði landsskipulag á hinum ýmsu sviðum. Skal hún afla gagna og aðgangs að gagnasöfnum annarra opinberra aðila á því sviði, svo sem Byggðastofnunar, Búnaðarfélags Íslands, Fasteignamats ríkisins, Fiskifélags Íslands, Hagstofu Íslands, Hafnamálastofnunar, Landgræðslu ríkisins, Landsvirkjunar, Póst- og símamálastofnunar og Vegagerðar ríkisins.

27. gr.

Landsskipulagsmeðferð.

Ef opinbert mannvirki nær yfir fleiri en eitt sveitarfélag, svo sem lagning þjóðvegar utan þéttbýlis, orkuveitu eða fjarskiptalínu, getur sú stofnun, sem ábyrgð ber á framkvæmdum, óskað eftir að lega mannvirkisins fái landsskipulagsmeðferð.

Landsskipulagsmeðferð er fólgin í því að lega viðkomandi mannvirkis er auglýst í samvinnu við viðkomandi sveitarstjórnir sem um breytingu á aðalskipulagi væri að ræða.

Skal þá birta auglýsingu ásamt uppdráttum í hverju sveitarfélagi um sig í samræmi við ákvæði 12. gr. og jafnframt auglýsa tillöguna í Lögbirtingablaði.

Að lokinni auglýsingu fjallar skipulagsstjórn um innsendar athugasemdir og afgreiðslu sveitarstjórna og gerir að því loknu tillögu til ráðherra um staðfestingu skipulagstillögunnar. Ef ráðherra fellst á tillögu skipulagsstjórnar skal hin staðfesta lega hafa sama gildi og staðfest aðalskipulag.

28. gr.

Eftirlit með gerð skipulagsáætlana.

Ef sveitarstjórn lætur undir höfuð leggjast að ganga frá tillögu að aðalskipulagi innan hæfilegs frests sem skipulagsstjórn setur er skipulagsstjórn heimilt að fengnu samþykki ráðherra að láta semja tillögu að aðalskipulagi á kostnað viðkomandi sveitarsjóðs.

Skipulagsstjórn sendir aðalskipulagstillöguna síðan til sveitarstjórnar, sem skal gefa umsögn sína innan sex vikna. Ef umsögn berst eigi innan tilskilins frests telst sveitarstjórn hafa samþykkt tillöguna. Að því búnu felur skipulagsstjórn sveitarstjórn að auglýsa tillöguna opinberlega og fer um frekari meðferð hennar skv. 12.–14. gr.

29. gr.

Eftirlit með framkvæmd skipulagsáætlana.

Sveitarstjórnir bera ábyrgð á því að hvarvetna sé byggt í samræmi við gildandi skipulag. Skipulagsstjóra og starfsmönnum Skipulags- og byggingarstofnunar ríkisins ber að hafa eftirlit með starfi þeirra, skipulags- og byggingarnefnda og skipulags- og byggingarfulltrúa að þessu leyti.

Nú telur skipulagsstjóri að byggingarleyfi brjóti í bága við staðfest aðalskipulag eða samþykkt deiliskipulag og skal hann þá leita úrskurðar ráðherra um hvort byggingarleyfi skuli fellt úr gildi. Ef skipulagsstjóri leitar úrskurðar samkvæmt framansögðu er óheimilt að hefja eða halda áfram framkvæmdum samkvæmt nefndu byggingarleyfi, uns úrskurður ráðherra liggur fyrir, en leita skal ráðherra áður umsagnar skipulagsstjórnar og viðkomandi sveitarstjórnar sem skulu gefa umsagnir sínar innan hæfilegs frests sem ráðherra setur.

30. gr.

Óleyfileg mannvirki fjarlægð.

Nú kemur í ljós að skipulagsákvæði eru brotin og getur þá sveitarstjórn eða ráðuneytið hlutast til um að mannvirki, sem tvímælalaust brjóta í bága við gildandi skipulag, verði fjarlægð á kostnað eiganda.

31. gr.

Landmælingar.

Á öllum þéttbýlisstöðum og öðrum stöðum, sem skipulagsstjóri ákveður, skal mæla svæði það sem byggð nær yfir og eigi minna land umhverfis en ætla má að fullnægi eðlilegum vexti byggðarinnar næstu 25 ár. Sveitarstjórn ákveður í samráði við skipulagsstjóra hvar mælingar, myndataka úr lofti og endurskoðun eldri mælinga skuli fram fara hverju sinni.

Umráðamönnum lands og lóða er skylt að leyfa mælingamönnum umferð um lönd og lóðir eftir því sem þörf krefur vegna mælinga og leyfa þeim að setja föst merki (hæðarmerki á hús og merki á jörðu), þar sem slíkt er nauðsynlegt, enda sé það ekki til lýta eða tjóns.

Ráðherra setur í reglugerð nánari reglur um gerð, mælikvarða og frágang uppdrátta samkvæmt þessari grein.

32. gr.

Lóðaskrár.

Sveitarstjórnir skulu láta gera skrá yfir allar jarðir, lönd og lóðir innan sveitarfélagsins. Skal gefa öllum götum, vegum og torgum í sveitarfélaginu nöfn og tölusetja öll lönd og lóðir við aðliggjandi veg eða götu.

Í reglugerð sem ráðherra setur í samráði við skipulagsstjórn, Fasteignamat ríkisins og Hagstofu Íslands, skal kveðið nánar á um skráningu lóða og fasteigna og gerð og frágang lóðaskrár, sbr. og 1., 5. og 9. gr. laga nr. 94 20. maí 1976, um skráningu og mat fasteigna.

33. gr.

Skipting landa og lóða.

Óheimilt er að skipta jörðum, löndum eða lóðum eða breyta landamerkjum og lóðamörkum nema samþykki sveitarstjórnar komi til.

Áður en sveitarstjórn veitir slíkt samþykki fyrir byggingarlóðir skal liggja fyrir samþykkt deiliskipulag svo og nafn götu og númer, en aðrar nýafmarkaðar landareignir skulu hafa nafn og númer til skrásetningar í lóðaskrá, sbr. 32. gr.

Sveitarstjórn getur krafist þess að gerður sé fullnægjandi uppdráttur af hinum nýafmörkuðu lóðum eða löndum til afnota fyrir lóðaskrá og þinglýsingarstjóra.

34. gr.

Forkaupsréttur sveitarstjórna að fasteignum.

Sveitarstjórn getur með sérstakri samþykkt áskilið sér forkaupsrétt að tilteknum fasteignum innan sveitarfélagsins ef hún telur slíkt nauðsynlegt af skipulagsástæðum. Samþykkt um forkaupsrétt skal senda ráðherra til staðfestingar og skal þinglýsa henni sem kvöð á hlutaðeigandi fasteignir.

Eigendur fasteigna þeirra, er slíkar samþykktir taka til, skulu skyldir til að bjóða sveitarstjórn að ganga inn í kaup fasteigna við sölu þeirra á sama verði og með sömu kjörum og stendur til boða hjá öðrum aðilum. Innan fjögurra vikna frá því að sveitarstjórn er boðið að neyta forkaupsréttar skal hún segja til um hvort hún vill neyta réttarins eða eigi. Svari sveitarstjórn eigi boði eiganda fasteignar innan tilskilins frests skal líta svo á að forkaupsrétti sé hafnað.

35. gr.

Heimildir til eignarnáms.

Heimilt er sveitarstjórn að fengnum meðmælum skipulagsstjórnar og með samþykki ráðherra að taka eignarnámi landssvæði eða fasteignir innan sveitarfélagsins ef nauðsynlegt er talið vegna fyrirsjáanlegrar og eðlilegrar þróunar sveitarfélagsins.

Sveitarstjórn er og heimilt að fengnum meðmælum skipulagsstjórnar og með samþykki ráðherra að taka eignarnámi einstakar fasteignir eða hluta fasteignar ef þess gerist nauðsyn vegna framkvæmda á deiliskipulagi. Það gildir einnig um óbyggðar lóðir innan þeirrar landspildu sem deiliskipulag nær til.

Heimilt er sveitarstjórn að taka eignarnámi með sömu skilyrðum og tilgreind eru í 1. mgr. efnisnámur sem nauðsynlegar eru til framkvæmda á staðfestum eða samþykktum skipulagsáætlunum í sveitarfélaginu. Séu slíkar efnisnámur í öðru sveitarfélagi þarf samþykki sveitarstjórnar í því sveitarfélagi til þess að eignarnám nái fram að ganga.

Náist ekki samkomulag milli umráðamanna fasteigna um endurbyggingu byggingarreits eða hluta hans samkvæmt samþykktu deiliskipulagi eða milli sveitarstjórnar og umráðamanna í slíku tilviki og getur sveitarstjórn þá, að fengum meðmælum skipulagsstjórnar og með samþykki ráðherra, tekið einstakar fasteignir á byggingarreitnum eignarnámi.

Um framkvæmd eignarnáms fer eftir reglum laga nr. 11/1973 og ákvæðum 36. gr.

36. gr.

Eignarnámsbætur.

Við ákvörðun eignarnámsbóta fyrir óbyggt land, sbr. 1. mgr. 35. gr., skal m.a. taka tillit til verðs sambærilegs lands á almennum markaði og hver arður af viðkomandi landspildu hefur verið við eðlilega notkun fram að eignarnámi hennar. Eigi skal miða eignarnámsbætur við ætlað framtíðarverð landspildunnar vegna aðgerða eignarnámstaka.

37. gr.

Verðrýrnun fasteigna vegna framkvæmdar skipulags.

Nú rýrnar lóð verulega við framkvæmd skipulags þannig að hún nýtist eigi til sömu nota og áður að mati dómkvaddra manna og skal þá greiða bætur, ef eigandi (umráðamaður) getur sýnt fram á, að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum. Verði lóð ónothæf til byggingar að mati dómkvaddra manna er sveitarstjórn skylt að kaupa lóðina ef eigandi krefst þess. Náist ekki samkomulag um bætur eða kaupverð skal það ákveðið af matsnefnd eignarnámsbóta, sbr. lög nr. 11 6. apríl 1973.

Nú er ákveðin á staðfestum skipulagsuppdrætti tiltekin lega götu eða vegar eða að ákveðið svæði skuli tekið til almenningsnota eða húsahverfi til endurnýjunar og slíkt veldur því að mati dómkvaddra manna að eigandi fasteignar getur ekki nýtt hana eins og eðlilegt er miðað við allar aðstæður, m.a. hagnýtingu fasteigna í næsta nágrenni og á hann þá rétt á bótum. Ef eigandi krefst er sveitarstjórn skylt að kaupa eignina og verði ekki samkomulag um verð skal það úrskurðað af matsnefnd eignarnámsbóta.

Við ákvörðun bóta vegna skipulagsaðgerða skal taka tillit til þeirrar verðhækkunar sem þær kunna að hafa í för með sér á viðkomandi eign. Ef talið er að verðhækkunin sé jafnmikil eða meiri en bótaskylt tjón skal engar bætur greiða. Enn fremur ber að miða við eftirtalin atriði í sambandi við ákvörðun bóta: Hvort nýtt skipulag hefur áhrif nú þegar eða síðar á verðmæti eignarinnar, hverjar kröfur eru gerðar um nýtingarhlutfall, húsahæðir, bifreiðastæði, leiksvæði barna, opin svæði o.s.frv. að því er snertir sambærilegar eignir, enn fremur hvort skipulagið gerir viðhorf fasteignarinnar gagnvart götu hagstæðara eða óhagstæðara en áður var o.s.frv. Þá ber og að miða við þann arð sem eðlileg notkun eignarinnar gefi af sér.

Sá sem telur sig eiga rétt á bótum samkvæmt þessari grein skal senda kröfu sína til sveitarstjórnar innan tilskilins frests sem sveitartjórn ber að auglýsa með þeim hætti sem venja er um auglýsingar stjórnvalda á hverjum stað. Fresturinn má ekki vera skemmri en átta vikur.

Allar bætur samkvæmt lögum þessum skulu greiddar úr sveitarsjóði.

38. gr.

Ákvæði um greiðslu kostnaðar.

Kostnaður við mælingar, loftljósmyndun og kortagerð skv. 6. og 31. gr. skiptist til helminga milli Skipulags- og byggingarstofnunar og hlutaðeigandi sveitarfélags eða sveitarfélaga.

Kostnaður við gerð skipulagsáætlana greiðist sem hér segir:

a. Kostnaður við gerð landsskipulags greiðist að fullu af viðkomandi stofnunum svo sem Vegagerð ríkisins, Póst- og símamálastofnun og Landsvirkjun eftir því sem við á í hverju tilviki.

b. Kostnaður við gerð svæðisskipulags greiðist af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins að öðru leyti en því að hlutaðeigandi sveitarfélög bera kostnað af starfi fulltrúa sinna í samvinnunefndum um svæðisskipulag.

c. Kostnaður við gerð aðalskipulags sveitarfélaga með færri en 700 íbúa greiðist að 3 / 4 af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins og að 1 / 4 af hlutaðeigandi sveitarfélagi samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun og samningi hverju sinni.

d. Kostnaður við gerð aðalskipulags sveitarfélaga með fleiri en 700 íbúa greiðist að hálfu af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins og að hálfu af hlutaðeigandi sveitarstjórn samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun og samningi hverju sinni.

e. Kostnaður við gerð deiliskipulags greiðist úr sveitarsjóði.

f. Nú annast sveitarstjórn gerð og reglulega endurskoðun aðalskipulags annaðhvort með eigin sérmenntuðum starfsmönnum eða sérmenntuðum ráðgjöfum á sviði skipulagsmála og er þá heimilt samkvæmt ákvörðun skipulagsstjórnar að greiða hlutaðeigandi sveitarsjóði árlega helming heildarkostnaðar sveitarstjórnar við skipulagsvinnuna, þó eigi hærri fjárhæð en nemur helmingi þeirra gjalda sem greiðast af gjaldskyldum eignum í sveitarfélaginu skv. 39. gr. enda er þá eigi um frekari greiðslur að ræða samkvæmt ákvæðum c–e-liða þessarar greinar.

39. gr.

Skipulagsgjald.

Til þess að standa straum af kostnaði og framkvæmd skipulags- og byggingarmála skal innheimta í ríkissjóð sérstakt gjald er nefnist skipulagsgjald. Skipulagsgjald nemur 3 - þremur af þúsundi - af endurstofnverði fasteignamats hverrar nýbyggingar sem reist er.

Skipulagsgjald fellur í gjalddaga þegar lokaúttekt mannvirkis hefur farið fram og hún hefur verið tilkynnt til innheimtumanns ríkissjóðs. Það hefur lögveð í eigninni og gengur fyrir öllum öðrum veðkröfum er á henni hvíla. Innheimta má gjaldið með lögtaki.

Auk skipulagsgjalds, sem um ræðir í 1. mgr., skal árlega greiða úr ríkissjóði til framkvæmda samkvæmt lögum þessum eigi lægri fjárhæð en sem nemur helmingi skipulagsgjalda næstliðins árs.

IV. KAFLI

Mannvirkjagerð.

40. gr.

Gildissvið ákvæða þessa kafla.

Ákvæði þessa kafla taka til hvers konar bygginga ofan jarðar og neðan og annarra mannvirkja sem áhrif hafa á umhverfið. Undanþegin ákvæðunum eru þó götur, vegir og brýr, flugbrautir, holræsi, dreifikerfi orku, vatns og fjarskipta svo og hafnarmannvirki og virkjunarmannvirki, enda séu þessi mannvirki byggð á vegum opinberra aðila og hönnun þeirra framkvæmd af sérfræðingum á viðkomandi sviði. Ákvæðin ná þó til varanlegra húsbygginga sem gerðar eru í tengslum við þessar framkvæmdir.

Mannvirki, sem undanþegin eru ákvæðum þessa kafla, skulu byggð í samræmi við skipulagsákvæði skv. III. kafla laga þessara. Óski skipulags- og byggingarfulltrúi þess skulu honum afhentir til varðveislu uppdrættir viðkomandi mannvirkja.

Leiki vafi á því, innan marka hvaða sveitarfélags mannvirki sé, úrskurðar ráðherra hvaða byggingaryfirvöld skuli fjalla um gerð mannvirkisins.

41. gr.

Byggingarreglugerð.

Ráðherra setur almenna byggingarreglugerð þar sem nánar er kveðið á um hin ýmsu fyrirmæli og reglur þessa kafla. Hin almenna byggingarreglugerð nær til landsins alls.

Í byggingarreglugerð skal mælt fyrir um hvernig háttað skuli undirbúningi, gerð, tæknilegum frágangi og viðhaldi bygginga og annarra mannvirkja sem lög þessi taka til. Í byggingarreglugerð skal kveðið á um þær kröfur sem gerðar eru varðandi m.a. undirstöður, byggingarefni, burðarþol, einangrun gegn kulda, raka og hávaða, loftræstingu, lagnir, birtu svo og um hollustuhætti og eldvarnir að því leyti sem ekki er kveðið á um slíkt annars staðar. Þá skulu í byggingarreglugerð vera ákvæði um þær lágmarkskröfur sem gerðar eru varðandi einstaka hluta byggingar og mismunandi tegundir bygginga, aðgengi hreyfihamlaðra, grenndarkynningu, aðstöðu og umgengi á vinnustöðum, gróður og frágang lóða. Enn fremur skal í byggingarreglugerð kveðið á um hönnunargögn og löggildingu hönnuða, viðurkenningu, réttindi og skyldur byggingarstjóra og iðnmeistara, hvernig háttað skuli byggingareftirliti, verksviði skipulags- og byggingarfulltrúa, gjöldum fyrir byggingarleyfi, mælingar, úttektir og vottorð sem skipulags- og byggingarfulltrúi lætur í té og hvernig þau skuli innheimt. Í byggingarreglugerð skal kveðið á um framkvæmd lokaúttektar.

Í byggingarreglugerð skal skýra orð og hugtök sem þar er fjallað um og orkað geta tvímælis, svo sem um stærðir og byggingarstig mannvirkja. Þar skal einnig vísað til gildandi íslenskra staðla um tæknilega útfærslu og fleira sem snýr að mannvirkjum og heimilt er að vísa til sérsviðssamninga, túlkunarskjala og samræmdra Evrópustaðla sem ráðherra hefur samþykkt að tillögu Iðntæknistofnunar Íslands og Staðlaráðs í tengslum við samstarf um stöðlun í Vestur-Evrópu milli aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Evrópubandalagsins og innan Evrópusamtaka um setningu staðla (CEN og CENELEC).

Sveitarstjórn getur sett staðbundna samþykkt með viðbótarreglum við þær er hin almenna byggingarreglugerð hefur að geyma. Þar má m.a. fjalla um sérstakar kröfur til byggingar vegna snjóflóða- eða jarðskjálftahættu, vegna friðunar eldri byggðar og trjágróðurs, um girðingar umhverfis lóðir og um uppsetningu auglýsingaskilta og um önnur atriði er ráðast af staðbundnum aðstæðum eða viðhorfum. Einnig má þar setja sérstök ákvæði um atriði er varða staðbundna stjórn byggingarmála í sveitarfélaginu. Hafi sveitarfélög myndað byggðasamlag um eftirlit með skipulags- og byggingarmálum geta þau sameiginlega sett samþykkt samkvæmt þessari málsgrein.

Staðbundnar byggingarsamþykktir skal senda til staðfestingar ráðuneytis og að henni fenginni birta þær í B-deild Stjórnartíðinda. Jafnframt skal kynna þær sérstaklega í viðkomandi sveitarfélagi.

42. gr.

Hlutverk skipulags- og byggingarnefnda.

Skipulags- og byggingarnefndir fara með skipulags- og byggingarmál undir yfirstjórn sveitarstjórna og ráðuneytis.

Óheimilt er að hefja gerð mannvirkja sem ákvæði kafla þessa ná til, sbr. 49. gr., án heimildar viðkomandi skipulags- og byggingarnefndar. Sama gildir um niðurrif mannvirkja.

Nefndin fjallar um leyfisumsóknir sem berast og gerir tillögu um endanlega úrlausn þeirra til viðkomandi sveitarstjórnar. Nefndin skal hafa eftirlit með því að hvarvetna í umdæmi hennar sé byggt í samræmi við samþykkt skipulag, lagaákvæði og reglugerðir um skipulags- og byggingarmál.

Heimilt er sveitarstjórn eða sveitarstjórnum að fela skipulags- og byggingarnefnd önnur störf á sviði skipulags- og byggingarmála svo sem að afgreiða endanlega ýmis leyfi um aðgerðir sem um er fjallað í hinni almennu byggingarreglugerð eða fyrir er mælt um í staðbundinni byggingarsamþykkt.

43. gr.

Fundir skipulags- og byggingarnefnda.

Skipulags- og byggingarnefnd skal halda reglulega fundi a.m.k. einu sinni í mánuði, svo framarlega sem erindi liggja fyrir til afgreiðslu. Nefndin skal halda gerðabók þar sem skráð eru móttekin erindi og hvaða afgreiðslu þau fá. Um málsmeðferð fer eftir ákvæðum sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986.

Nefndinni er skylt að rökstyðja synjanir á erindum sem nefndinni berast en ályktanir hennar skal bera undir sveitarstjórn til samþykktar eða synjunar á næsta fundi hennar eftir að skipulags- og byggingarnefnd hefur afgreitt mál frá sér. Hafi sveitarstjórn ekki tekið ályktun byggingarnefndar til afgreiðslu innan tveggja mánaða frá því að hún var gerð telst hún samþykkt.

Áður en leyfi er veitt fyrir nýbyggingu, viðbyggingu eða breytingu á húsi í þegar byggðu hverfi eða verulegri breytingu á notkun húss, skal nágrönnum, sem skipulags- og byggingarnefnd telur að hagsmuna eigi að gæta, gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða framkvæmd innan þess frests sem nefndin setur.

Rísi ágreiningur milli sveitarstjórnar og nefndarinnar um afgreiðslu máls getur skipulags- og byggingarnefnd vísað málinu til úrskurðar ráðherra sem þá sker úr að fenginni umsögn skipulagsstjórnar. Slíkur úrskurður getur þó aðeins tekið til formhliðar máls og lögmætis ákvörðunar.

Telji einhver rétti sínum hallað með ályktun nefndarinnar eða sveitarstjórnar er honum heimilt að skjóta máli sínu til úrskurðar ráðherra innan mánaðar frá því að honum varð kunnugt um ályktunina. Skal ráðherra þá kveða upp úrskurð sinn um ágreininginn innan tveggja mánaða að fenginni umsögn hlutaðeigandi sveitarstjórnar og skipulagsstjórnar, sem skila skulu umsögn sinni innan mánaðar frá því að þeim barst beiðni um hana.

Ráðherra er að kröfu kæranda heimilt að leggja fyrir skipulagsstjórn eða sveitarstjórn að láta stöðva framkvæmdir þar til úrskurður liggur fyrir og má fylgja þeirri stöðvun eftir með lögregluvaldi. Slík stöðvun má þó eigi standa lengur en í þrjá mánuði.

44. gr.

Sérhæft starfslið skipulags- og byggingarnefnda.

Skipulags- og byggingarfulltrúi skal hafa sérmenntun á tæknisviði frá háskóla eða tækniskóla. Hann skal hafa minnst tveggja ára starfsreynslu sem skipulags- og byggingarnefnd metur gilda.

Fáist ekki maður í stöðu skipulags- og byggingarfulltrúa sem fullnægi skilyrðum 1. mgr. má ráða í stöðuna tímabundið mann með minni menntun á sviði skipulags- eða byggingarmála og minnst tveggja ára starfsreynslu.

Staðgenglar skipulags- og byggingarfulltrúa skulu eftir því sem unnt er fullnægja skilyrðum 1. mgr. Skipulags- og byggingarnefnd skal ákveða þær náms- og reynslukröfur sem gerðar eru til annars starfsliðs.

Tilkynna skal Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins um breytingar í stöðum skipulags- og byggingarfulltrúa.

Aðili, sem gegnir starfi skipulags- eða byggingarfulltrúa við gildistöku laga þessara, telst fullnægja settum menntunar- og reynslukröfum í skilningi þeirra meðan hann gegnir því starfi.

45. gr.

Störf skipulags- og byggingarfulltrúa.

Skipulags- og byggingarfulltrúi er framkvæmdastjóri skipulags- og byggingarnefndar. Hann veitir móttöku umsóknum og öðrum erindum sem berast til nefndarinnar. Hann undirbýr fundi hennar og þau mál sem þar verða fram lögð. Hann ákveður hvort mál skuli lagt fram sem fyrirspurn eða fullgild umsókn. Hann gengur úr skugga um að skipulagsuppdrættir séu í innbyrðis samræmi og að aðaluppdrættir að byggingum séu í samræmi við samþykktar skipulagsáætlanir.

Skipulags- og byggingarfulltrúi ákveður hvaða hönnunargögn skulu lögð fram vegna framkvæmdaleyfis. Hann gengur úr skugga um að þau séu í samræmi við þær reglur er gilda um viðkomandi framkvæmd og hann áritar uppdrætti um samþykkt á þeim. Hann gefur út byggingarleyfi, framkvæmdaleyfi, og leyfi til niðurrifs mannvirkja og annast eftirlit með því að allar framkvæmdir við byggingar og önnur mannvirki séu í samræmi við samþykkta uppdrætti. Hann annast úttektir einstakra þátta byggingarframkvæmda eftir því sem nauðsyn krefur svo og lokaúttekt fullbyggðs mannvirkis og gefur út vottorð þar um, allt eftir því sem nánar er kveðið á um í byggingarreglugerð.

Skipulags- og byggingarfulltrúi skal annast um að öll gögn, sem ákvarðanir skipulags- og byggingarnefndar eru byggð á, séu tryggilega varðveitt. Hann skal einnig annast skráningu fasteigna og önnur störf sem honum eru falin samkvæmt lögum og reglugerðum eða af sveitarstjórn.

46. gr.

Réttarstaða starfsmanna skipulags- og byggingarnefnda.

Starfsmönnum skipulags- og byggingarnefndar er óheimilt að leggja eigin uppdrætti að byggingu eða öðru mannvirki fyrir skipulags- og byggingarnefnd í hlutaðeigandi byggingarnefndarumdæmi nema sérstaklega standi á, enda hafi nefndin fyrirfram veitt samþykki sitt hverju sinni.

Nánari ákvæði um erindisbréf skipulags- og byggingarfulltrúa, verksvið hans og skyldur og réttarstöðu gagnvart byggingaryfirvöldum og byggingaraðilum skulu sett í byggingarreglugerð.

47. gr.

Eftirlit með byggingarframkvæmdum.

Meðlimum skipulags- og byggingarnefndar, skipulags- og byggingarfulltrúa og starfsmönnum hans skal heimill aðgangur að mannvirki sem er í byggingu til eftirlits með framkvæmdum.

Liggi rökstuddur grunur fyrir um að fullbyggðu mannvirki sé verulega áfátt með tilliti til ákvæða laga og reglugerða um byggingarmál skal skipulags- og byggingarfulltrúa og starfsmönnum hans heimill aðgangur þar til eftirlits. Slíkt eftirlit skal aðeins framkvæmt á almennum vinnutíma. Sé mannvirki verulega áfátt getur byggingarfulltrúi veitt aðila hæfilegan frest til úrbóta að viðlögðum dagsektum.

Nú er ásigkomulagi, frágangi, notkun, umhverfi eða viðhaldi húss eða annars mannvirkis þannig farið að verulega ábótavant sé eða hætta stafi af að dómi skipulags- og byggingarfulltrúa og skal hann þá gera eiganda (umráðamanni) þess aðvart og leggja fyrir hann að bæta úr því sem áfátt er.

Sinni eigandi (umráðamaður) ekki áskorun skipulags- og byggingarfulltrúa um úrbætur innan ákveðins frests, sem ekki má vera styttri en sex vikur, fer um málsmeðferð skv. 67. gr.

48. gr.

Kröfur til hönnunar og efnisvals.

Skipulags- og byggingarfulltrúa er heimilt þegar um vandasama hönnun er að ræða, að eigin mati, að óska eftir sérstökum prófreikningum hönnunar á kostnað byggjanda frá sérstökum prófhönnuðum, sem skipulags- og byggingarfulltrúi viðurkennir. Heimilt er ráðherra að gefa út sérstakar reglur um viðurkenningu prófhönnuða og kröfur sem til þeirra eru gerðar.

Telji skipulags- og byggingarfulltrúi ástæðu til getur hann krafið framleiðendur og byggingarefnissala um vottorð frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins eða hliðstæðum stofnunum um að timbur, steinsteypa, stál, bendistál og annað byggingarefni, byggingarhlutar og einingahús, sem viðkomandi hefur til sölu, standist gæðakröfur samkvæmt byggingarreglugerð og viðurkenndum gæðastöðlum.

Framleiðandi verksmiðjuframleiddra húseininga eða einingahúsa skal hafa reglubundið gæðaeftirlit með framleiðslunni og ber tíu ára ábyrgð á göllum sem fram kunna að koma á þessari vöru og rekja má til hönnunar hennar eða framleiðslu.

Skipulags- og byggingarfulltrúa er heimilt að krefjast sérstakra eftirlitsmanna þegar um byggingu meiri háttar mannvirkja er að ræða. Einnig getur hann krafist þess að hönnuðum sé falið eftirlit með byggingarframkvæmdum þegar um óvenjulega eða nýja byggingartækni er að ræða.

Skipulags- og byggingarfulltrúa er heimilt, telji hann ástæðu til, að krefjast álagsprófunar mannvirkis eftir að það hefur verið reist til staðfestingar burðarþoli. Standist mannvirkið ekki eðlilega álagsprófun skal skipulags- og byggingarfulltrúi gefa byggjanda ákveðinn frest til að gera nauðsynlegar umbætur. Að öðrum kosti getur hann látið bæta úr því sem áfátt er á kostnað byggjanda.

49. gr.

Byggingarleyfi.

Óheimilt er að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem lög þessi taka til, nema að fengnu leyfi viðkomandi skipulags- og byggingarnefndar.

Sá sem óskar leyfis skv. 1. mgr. skal senda um það skriflega umsókn til hlutaðeigandi skipulags- og byggingarnefndar ásamt nauðsynlegum hönnunargögnum og skilríkjum, þar með talið samþykki meðeigenda ef um sameign er að ræða. Í byggingarreglugerð skal kveðið nánar á um hvaða önnur gögn skuli fylgja leyfisumsókn og hvernig frá umsókn og uppdráttum skuli gengið.

Skipulags- og byggingarfulltrúi getur veitt lóðarhafa heimild til að kanna jarðvegsgerð á byggingarlóð.

Í umfjöllun skipulags- og byggingarnefndar um niðurrif og breytingar á húsum og öðrum mannvirkjum skal gætt ákvæða V. kafla þjóðminjalaga, nr. 88/1989.

Framkvæmdir skv. 1 mgr. skulu ætíð vera í samræmi við ákvæði III. kafla laga þessara.

50. gr.

Staðfesting sveitarstjórnar.

Byggingarleyfi veitir heimild til nýbyggingar eða breytingar húss eða annars mannvirkis sem lög þessi taka til. Byggingarleyfið veitir ekki heimild til framkvæmda og takmarkast við samþykkta aðaluppdrætti og fylgigögn þeirra. Gefa má út byggingarleyfi þegar eftirtöldum skilyrðum hefur verið fullnægt:

1. Sveitarstjórn hefur staðfest samþykkt skipulags- og byggingarnefndar um veitingu byggingarleyfis og skipulags- og byggingarfulltrúi hefur áritað aðaluppdrætti.

2. Byggingarleyfisgjöld og önnur tilskilin gjöld svo sem tengigjöld og gatnagerðargjöld hafi verið greidd samkvæmt settum reglum eða um greiðslu þeirra samið.

Staðfesting skv. 1. tölul. fellur úr gildi hafi byggingarleyfi ekki verið gefið út innan 12 mánaða frá samþykkt sveitarstjórnar.

51. gr.

Skyldur sveitarfélags.

Þegar byggingarleyfi hefur verið gefið út fyrir nýbyggingu á skipulögðu svæði í þéttbýli er sveitarstjórn skylt að sjá um að götur, rafmagn, vatn og holræsi séu fyrir hendi, eftir því sem þörf er á, nema sérstakur fyrirvari hafi verið gerður á.

52. gr.

Framkvæmdaleyfi.

Framkvæmdaleyfi veitir heimild til framkvæmda í samræmi við byggingarleyfi. Standi sérstaklega á má veita leyfi til einstakra þátta byggingarframkvæmda og takmarkast leyfið þá hverju sinni við samþykkt hönnunargögn. Framkvæmdaleyfi skal vera skriflegt og heimilt að gefa það út þegar eftirtöldum skilyrðum hefur verið fullnægt:

1. Byggingarfulltrúi hefur áritað burðarþols-, kerfis- og deiliuppdrætti.

2. Byggingarstjóri og iðnmeistarar hafa undirritað yfirlýsingu um ábyrgð sína á leyfðum framkvæmdum.

Hvorki byggingarleyfi né framkvæmdaleyfi veitir heimild til aðgerða sem brjóta í bága við samþykkt skipulag og ákvæði laga og reglugerða eða rétt annarra.

53. gr.

Gildistími byggingar- og framkvæmdaleyfis.

Byggingarleyfi fellur úr gildi ef framkvæmdaleyfi hefur ekki verið gefið út og byggingarframkvæmdir hafnar innan 12 mánaða frá samþykkt sveitarstjórnar. Byggingarframkvæmdir teljast hafnar í þessu sambandi þegar undirstöður hafa verið gerðar.

Nú stöðvast byggingarframkvæmdir í eitt ár eða lengur og getur skipulags- og byggingarnefnd þá fellt úr gildi þann hluta framkvæmdaleyfisins sem ekki er farið að nota.

Hafi byggingarframkvæmdir stöðvast í tvö ár hið skemmsta getur sveitarstjórn að tillögu skipulags- og byggingarnefndar ákveðið málsmeðferð skv. 66. gr.

Sveitarstjórn er heimilt að setja í byggingarskilmála strangari reglur um byggingarhraða.

54. gr.

Hönnunargögn.

Hönnunargögn bygginga og annarra mannvirkja, sem heyra undir þessi lög, greinast í uppdrætti og fylgiskjöl. Uppdrættir greinast í aðaluppdrætti, burðarþolsuppdrætti, kerfisuppdrætti og deiliuppdrætti. Til fylgiskjala heyra m.a. forsendur og útreikningar.

Aðaluppdrættir skulu gera grein fyrir svipmóti mannvirkis, innra skipulagi, skipulagi lóðar, staðsetningu, stærð og útliti og hvernig það fellur að næsta umhverfi og samþykktu deiliskipulagi.

Burðarþolsuppdrættir skulu gera grein fyrir burðarkerfi mannvirkis.

Kerfisuppdrættir skulu sýna eðli, fyrirkomulag og frágang innri sem ytri þjónustukerfa, svo sem brunavarnarkerfa og lagnakerfa svo og hvers konar boð-, stjórn- og rafkerfa.

Deiliuppdrættir gera nánar grein fyrir einstökum þáttum mannvirkja, innra skipulagi og skipulagi lóðar.

Í byggingarreglugerð skal kveða nánar á um kröfur varðandi hönnunargögn.

55. gr.

Áritun hönnuða.

Uppdráttur mannvirkis skal bera með sér hver hafi hannað.

Uppdráttur mannvirkis skal undirritaður af löggiltum hönnuði á því sviði sem við á. Hinn löggilti hönnuður tekur þar með á sig ábyrgð á að hannað sé í samræmi við lög og reglugerðir um byggingarmál.

Uppdráttur mannvirkis skal áritaður af löggiltum hönnuði sem tekið hefur að sér samræmingu þeirra uppdrátta sem mannvirkið verður byggt eftir. Hinn löggilti hönnuður tekur þar með á sig ábyrgð á að uppdráttur sé í samræmi við aðaluppdrætti og burðarþolshönnun.

Allir hönnuðir, sem leggja uppdrætti fyrir byggingarnefnd skv. 24. gr., skulu hafa ábyrgðartryggingu samkvæmt nánari ákvæðum í byggingarreglugerð.

56. gr.

Varðveisla uppdrátta.

Varðveita skal á öruggan hátt í skjalasafni viðkomandi skipulags- og byggingarfulltrúa a.m.k. eitt eintak af öllum samþykktum uppdráttum.

Uppdrættir, samþykktir og áritaðir af skipulags- og byggingarfulltrúa skulu ætíð liggja fyrir á byggingarstað og vera eftirlitsmönnum aðgengilegir.

57. gr.

Löggilding hönnuða.

Rétt til að leggja fram uppdrætti vegna byggingar- eða framkvæmdaleyfis hafa þeir sem til þess hafa hlotið löggildingu ráðherra. Þeir sem hlotið höfðu þennan rétt fyrir gildistöku þessara laga teljast einnig löggiltir hönnuðir.

Sérhver arkitekt, byggingarfræðingur, tæknifræðingur, verkfræðingur, innanhússhönnuður eða landslagshönnuður, sem sækir um löggildingu sem hönnuður samkvæmt lögum þessum, skal hafa hlotið heimild ráðherra til starfsheitis síns samkvæmt lögum nr. 73/1968.

Sérhver umsækjandi skal í námi hafa sérhæft sig á viðkomandi löggildingarsviði og öðlast starfsreynslu hjá löggiltum aðila á sviðinu. Starfsreynslutími skal ekki vera skemmri en þrjú ár, þar af minnst tvö ár hér á landi. Í vottorði um starfsreynslu skal gerð grein fyrir þeim verkefnum sem umsækjandi hefur unnið að á starfsreynslutímanum.

Sérhver umsækjandi skal hafa staðist próf í íslenskri skipulags- og byggingarlöggjöf ásamt tilheyrandi reglugerðum.

Ráðherra skipar, til fjögurrra ára í senn, nefnd þriggja manna sér til aðstoðar varðandi mat á sérnámi og starfsreynslu umsækjanda skv. 3. mgr., svo og framkvæmd og mat prófs skv. 4. mgr. Einn nefndarmanna skal tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Félag byggingarfulltrúa tilnefnir einn og einn skal skipaður án tilnefningar. Í reglugerð skal nánar kveðið á um mat á hæfni umsækjenda, framkvæmd prófs og um prófgjöld.

58. gr.

Löggilding á sérsviði.

Arkitektar geta hlotið löggildingu sem hönnuðir aðaluppdrátta. Sama gildir um byggingarverkfræðinga, byggingartæknifræðinga og byggingarfræðinga, enda hafi þeir öðlast a.m.k. fimm ára starfsreynslu.

Byggingarverkfræðingar og byggingartæknifræðingar geta hlotið löggildingu sem hönnuðir burðarþolsuppdrátta.

Verkfræðingar og tæknifræðingar með viðkomandi sérmenntun geta fengið löggildingu sem hönnuðir á hvers konar boðveitum, rafkerfum og raflögnum í mannvirkjum, vatns-, hita- og frárennsliskerfum, loftræstikerfum og lýsingarkerfum.

Arkitektar, byggingarfræðingar, verkfræðingar, tæknifræðingar, innanhússhönnuðir og landslagshönnuðir geta fengið löggildingu, sem hönnuðir deiliuppdrátta, hver á sínu sviði.

59. gr.

Umsjón með byggingarframkvæmdum.

Við stjórn framkvæmda við gerð hvers mannvirkis skal vera ábyrgur einstaklingur er nefnist byggingarstjóri. Byggingarstjórar geta orðið:

1. Húsasmíða- og múrarameistarar sem uppfylla skilyrði 60. gr.

2. Arkitektar, byggingarverkfræðingar, byggingartæknifræðingar og byggingarfræðingar sem hlotið hafa löggildingu skv. 57. og 58 gr.

Iðnmeistari við byggingu mannvirkis getur jafnframt verið byggingarstjóri.

Byggingarstjóri er framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann ræður iðnmeistara í upphafi verks með samþykki eiganda eða samþykkir ráðningu þeirra. Samsvarandi gildir um uppsögn iðnmeistara. Að öðru leyti fer um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda eftir samningi þeirra á milli. Í byggingarreglugerð skulu vera nánari ákvæði um slíkan samning.

Byggingarstjóri skal hafa ábyrgðartryggingu samkvæmt nánari ákvæðum í sérstakri reglugerð sem ráðherra gefur út, sbr. 61. gr.

Byggingarstjóri ber ábyrgð gagnvart skipulags- og byggingarnefnd og öðrum aðilum á því að framkvæmdir séu í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir um byggingarmál. Hann gerir byggingarfulltrúa viðvart um lok úttektarskyldra verkþátta.

Áður en byggingarframkvæmdir hefjast skal byggingarstjóri undirrita yfirlýsingu um ábyrgð sína. Við lok framkvæmda staðfestir byggingarstjóri að byggt hafi verið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir.

Hætti byggingarstjóri sem framkvæmdastjóri mannvirkjagerðar áður en verki er lokið skal það tilkynnt skipulags- og byggingarfulltrúa. Byggingarframkvæmdir skulu þá stöðvaðar uns nýr byggingarstjóri er ráðinn. Gera skal úttekt á þeim verkhluta sem lokið er og skal fráfarandi og aðkomandi byggingarstjóri undirrita hana ef þess er kostur ásamt skipulags- og byggingarfulltrúa.

Ábyrgð nýs byggingarstjóra gagnvart byggingarnefnd takmarkast við þá verkþætti sem unnið er að eftir að hann hefur störf.

60. gr.

Iðnmeistarar.

Iðnmeistari ber ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir, sem hann tekur að sér að hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Skal hann áður en hann kemur til verksins staðfesta ábyrgð sína fyrir skipulags- og byggingarnefnd.

Nefndin viðurkennir þá meistara í umdæmi sínu sem hún telur hæfa til þess að taka á sig ábyrgð á einstökum verkþáttum við byggingarframkvæmdir. Geta þeir iðnmeistarar, sem hafa fullgilt meistarabréf og hafa lokið prófi frá meistaraskóla, hlotið slíka viðurkenningu, enda séu þeir starfandi sem iðnmeistarar. Nánar skal kveðið á um menntun, starfsreynslu, réttindi og skyldur iðnmeistara í byggingarreglugerð.

Hætti iðnmeistari umsjón með framkvæmdum áður en verki er lokið skal byggingarstjóri sjá um að nýr iðnmeistari taki við störfum án tafar.

Framkvæmd við þá verkþætti, sem fráfarandi iðnmeistari bar ábyrgð á og hafði umsjón með, skulu stöðvaðar þar til nýr iðnmeistari hefur undirritað ábyrgðaryfirlýsingu. Skal gera úttekt á þeim verkþáttum er fráfarandi iðnmeistari hefur haft umsjón með og skal úttekt undirrituð bæði af fráfarandi iðnmeistara og hinum nýja, ef þess er kostur. Nýr iðnmeistari ber ábyrgð á þeim verkþáttum sem unnir eru eftir að hann tók við starfi.

Verði byggingarstjóri eða iðnmeistari uppvís að því að sinna ekki fullri umsjón með verkframkvæmd skal skipulags- og byggingarnefnd veita honum áminningu. Sé um ítrekaða eða alvarlega vanrækslu að ræða getur nefndin svipt hann viðurkenningu.

Ákvæði þessarar greinar hagga í engu réttindum og skyldum iðnmeistara samkvæmt iðnaðarlögum, nr. 42/1978.

61. gr.

Leyfisgjöld.

Í sérstakri reglugerð, sem ráðherra gefur út að fenginni tillögu Sambands íslenskra sveitarfélaga, skal kveðið á um byggingarleyfisgjöld, þ.e. gjöld fyrir leyfi til að reisa, stækka eða breyta byggingarmannvirki. Enn fremur skal þar kveðið á um gjöld fyrir útmælingu, eftirlit, úttektir og vottorð sem byggingarfulltrúi lætur í té.

Gjöld skv. 1. mgr. renna í sveitarsjóð eða til byggðasamlags og skulu þau breytast í samræmi við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar eftir nánari ákvörðun sveitarstjórnar.

62. gr.

Greiðsla leyfisgjalda.

Í byggingarreglugerð skal kveðið á um innheimtu byggingarleyfisgjalda.

Verði vanskil á greiðslu byggingarleyfisgjalda getur skipulags- og byggingarfulltrúi neitað að gefa vottorð um viðkomandi mannvirki. Gjaldfallin gjöld má innheimta með lögtaki.

V. KAFLI

Viðurlög.

63. gr.

Framkvæmdir sem brjóta í bága við skipulag eða eru án leyfis.

Ef ákvæði skipulagsáætlunar eru brotin, byggingarframkvæmd hafin án þess að aeyfi sé fengið fyrir henni, ef byggt er á annan hátt en leyfi stendur til eða ef bygging er tekin til annarra nota en byggingar- og skipulagsnefnd hefur heimilað, varðar það sektum. Enn fremur getur skipulags- og byggingarfulltrúi fyrirskipað stöðvun slíkrar framkvæmdar tafarlaust og mælt fyrir um að jarðrask skuli fært í fyrra horf, að bygging eða byggingarhluti skuli fjarlægður og er lögreglu skylt að aðstoða við slíkar aðgerðir ef þörf krefur. Gera skal skipulags- og byggingarnefnd grein fyrir slíku máli svo fljótt sem við verður komið.

Með mál, sem upp koma samkvæmt grein þessari, skal fara með að hætti opinberra mála.

Sveitarsjóður á endurkröfu á byggingaraðila á öllum kostnaði sem hann hefur haft af ólöglegri mannvirkjagerð og á sveitarsjóður lögveð fyrir endurgreiðslukröfu sinni í öllu efni sem komið er í hina óleyfðu byggingarframkvæmd.

64. gr.

Úrræði skipulags- og byggingarnefndar gagnvart brotum hönnuða.

Ef hönnuður, sem fengið hefur löggildingu skv. 57. eða 58. gr., leggur fyrir skipulags- og byggingarnefnd uppdrátt þar sem brotið er í bága við ákvæði laga þessara, skipulagsáætlunar eða reglugerðar settri samkvæmt þeim, getur nefndin veitt honum áminningu. Hafi nefndin veitt hönnuði áminningu skal tilkynna ráðherra um það. Sama gildir ef um ítrekað brot er að ræða og ef nefndin telur reynslu sýna að hönnuður sé óhæfur til þess að leggja uppdrætti fyrir skipulags- og byggingaryfirvöld til samþykktar.

Ráðherra getur veitt hönnuði áminningu og við ítrekað brot svipt hann löggildingu skv. 57. eða 58. gr. um tiltekinn tíma eða fyrir fullt og allt. Áður en ráðherra tekur ákvörðun um sviptingu löggildingar skal hann leita umsagnar hönnuðar og nefndar þeirrar sem fyrir er mælt um í 57. gr.

65. gr.

Úrræði skipulags- og byggingarnefndar gagnvart brotum byggingarstjóra og iðnmeistara.

Ef byggingarstjóri eða iðnmeistari, sem ábyrgð ber á byggingarframkvæmdum, brýtur ákvæði laga, reglugerða eða samþykkta um skipulags- og byggingarmálefni, getur skipulags- og byggingarnefnd veitt honum áminningu.

Ef brot er ítrekað eða alvarlegt, getur skipulags- og byggingarnefnd svipt hann viðurkenningu skv. 59. eða 60. gr.

66. gr.

Refsiábyrgð.

Ef hönnuður, byggingarstjóri eða iðnmeistari gerast sekir um alvarleg brot á lögum þessum eða reglugerðum og samþykktum settum samkvæmt þeim varðar það sektum og skal um slík mál fara að hætti opinberra mála. Í refsimáli skal gefa sveitarstjórn kost á að bera fram endurgjaldskröfu sem sveitarsjóður hefur haft vegna brotsins.

67. gr.

Aðgerðir til að knýja fram úrbætur.

Ef aðili sinnir ekki fyrirmælum skipulags- og byggingarfulltrúa eða skipulags- og byggingarnefndar innan þess frests sem sveitarstjórn setur getur hún ákveðið dagsektir þar til úr verður bætt. Hámark dagsekta skal ákveðið í byggingarreglugerð. Dagsektir renna í sveitarsjóð. Skjóta má slíkum málum til dómstóla.

Skipulags- og byggingarnefnd getur látið vinna verk sem hún hefur lagt fyrir að unnið skyldi á kostnað þess sem vanrækt hefur að vinna verkið.

Dagsektir og kostnað skv. 1. og 2. mgr. má innheimta með lögtaki.

VI. KAFLI

Gildistökuákvæði.

68. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. júní 1990. Jafnframt falla þá úr gildi skipulagslög, nr. 19 21. maí 1964, með síðari breytingum, og byggingarlög, nr. 54. 16. maí 1978.

Ákvæði til bráðabirgða.

I.

Ákvæði 1. mgr. 8. gr. laganna um skipunartíma skipulagsstjóra eiga eigi við um þann sem gegnir starfinu við gildistöku laga þessara.

II.

Ákvæði laga þessara skulu ekki hafa áhrif á viðurkenningu byggingaryfirvalda til handa iðnmeisturum og byggingarstjórum sem viðurkenndir eru til þess að standa fyrir framkvæmdum hver á sínu sviði við gildistöku laganna.

III.

Á meðan varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna, sbr. lög nr. 110/1951, er í gildi fer utanríkisráðherra með yfirstjórn skipulags- og byggingarmála á auglýstum varnarsvæðum í samræmi við ákvæði laga nr. 106/1954 og gegnir þeim störfum varðandi skipulags- og byggingarmál á þeim svæðum sem falin eru ráðherra samkvæmt lögum þessum. Ákvæði laga þessara og reglugerða settra samkvæmt þeim eiga við um skipulags- og byggingarmál á varnarsvæðum eftir því sem við getur átt, en í stað skipulags- og byggingarnefnda samkvæmt lögum þessum skipar utanríkisráðherra fimm manna nefnd, sem fer með skipulags- og byggingarmál fyrir varnarsvæðin.

Skipulags- og byggingarnefnd varnarsvæða skal í starfi sínu hafa náið samráð við Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins og forsvarsmenn þeirra sveitarfélaga sem hlut geta átt að máli og ráðherra leita umsagna skipulagsstjórnar eftir því sem við á.

Utanríkisráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessarar greinar.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Inngangur.

Frumvarp þetta er samið af nefnd sem Jóhanna Sigurðardóttir félagsmálaráðherra skipaði 12. apríl 1989. Var nefndinni falið að semja frumvarp til laga sem næði bæði til skipulags- og byggingarmála og hafa við það hliðsjón af fyrirliggjandi frumvörpum um hvorn málaflokk um sig.

Í nefndinni áttu sæti: Björn Friðfinnsson ráðuneytisstjóri, formaður, Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri, Guðmundur G. Þórarinsson alþingismaður og Guðrún Helgadóttir alþingismaður.

Með nefndinni störfuðu Stefán Thors skipulagsstjóri og Hólmfríður Snæbjörnsdóttir deildarlögfræðingur sem var ritari nefndarinnar.

Frumvörp þau, sem vísað var til í skipunarbréfi nefndarinnar, eru í fyrsta lagi frumvarp til skipulagslaga frá því í júní 1986. Var það samið af starfshópi undir forsæti Hallgríms Dalbergs ráðuneytisstjóra. Það var lagt fyrir Alþingi veturinn 1986-1987, en varð þá ekki útrætt. Haustið 1987 var starfshópi falið að yfirfara frumvarpið í ljósi athugasemda og breytingartillagna sem fyrir lágu og hafði starfshópurinn gert nokkrar breytingar á frumvarpinu er hann lauk störfum hinn 18. nóvember 1987.

Í öðru lagi var vísað til frumvarps til byggingarlaga sem samið var af nefnd er félagsmálaráðherra skipaði hinn 11. ágúst 1987. Var Stefán Thors formaður nefndarinnar. Nefndin skilaði frumvarpinu ásamt athugasemdum við það til ráðherra hinn 8. mars 1988.

Í umfjöllun um framangreind frumvörp hafa komið fram skiptar skoðanir um ýmis atriði þeirra. Þá var á það bent að eðlilegra væri að fjalla um skipulags- og byggingarmál í sömu lögum, enda væri hér um verkefni að ræða sem á margan hátt séu samslungin. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi hafa t. d. skipulags- og byggingarlög verið felld í einn lagabálk á síðustu árum. Ráðherra féllst á þau sjónarmið að æskilegt væri að sameina lagaákvæði um skipulags- og byggingarmál í einum lagabálki, jafnframt því sem stefnt væri að því að samræma meðferð þessara mála jafnt hjá sveitarstjórnum og hjá Skipulagi ríkisins. Þá óskaði ráðherra einnig eftir því að nefndin íhugaði þær athugasemdir sem komið hafa fram við efni frumvarpanna frá ýmsum aðilum, ekki síst frá sveitarstjórnum og samtökum þeirra.

Lög um skipulagsmál voru fyrst sett hér á landi árið 1921. Á þeim voru gerðar breytingar á árunum 1926, 1932 og 1938. Lögin voru leyst af hólmi af núgildandi skipulagslögum, nr. 19 frá 1964, en á þeim hafa verið gerðar breytingar á árinu 1972, 1974 og 1978.

Lög um byggingarmál eru nr. 54 frá 1978 og tóku þau gildi 1. janúar 1979. Þau komu í stað nokkurra laga og tilskipana frá eldri tíð þar sem heimild var veitt til þess að stofna byggingarnefndir og setja staðbundnar byggingarsamþykktir, en meginbreytingin, sem gerð var með lögunum, er sú að samkvæmt þeim var sett byggingarreglugerð sem gildir fyrir landið allt. Upphaflega reglugerðin er nr. 292/1979, en á henni hafa nokkrum sinnum verið gerðar breytingar.

Kröfur til skipulags byggðar og um gæði bygginga hafa aukist mikið á síðustu árum jafnframt því sem þekking á skipulagsmálum hefur aukist mikið. Tekið er tillit til fleiri sjónarmiða við gerð skipulagsáætlana sem fjalla um heildarbyggð hvers sveitarfélags og einnig við gerð skipulagsáætlana sem gilda fyrir afmarkaða hluta byggðarinnar. Það sjónarmið er nú ríkjandi að með vönduðum skipulagsáætlunum megi bæta lífsumhverfi þjóðarinnar og spara jafnt heimilum, atvinnulífi og opinberum aðilum mikinn kostnað. Stærstur hluti þéttbýlis hér á landi á sér ekki langan aldur og stærstur hluti íbúðar- og atvinnuhúsnæðis hefur risið á síðustu fimm áratugum. Á næstu áratugum má reikna með aukinni áherslu á endurnýjun eldri byggðahverfa jafnframt því sem auknar kröfur verða gerðar til vandaðs undirbúnings við skipulagningu nýrra hverfa. Þá verður væntanlega lögð mun meiri áhersla á gerð svæðisskipulags eftir því sem byggð landsmanna þéttist og setja þarf ný ákvæði í löggjöf sem stuðla að lausn deilumála sem upp kunna að koma um skipulagsáætlanir á mörkum sveitarfélaga.

Á sama hátt og aukin áhersla er nú lögð á vandaðar skipulagsáætlanir hafa kröfur til bygginga aukist mikið með aukinni velmegun og tæknikunnáttu þjóðarinnar. Gerðar eru strangar kröfur til styrkleika og endingar bygginga og jafnframt til innra skipulags og ytra umhverfis þeirra. Byggingar eiga að veita gott skjól gegn óblíðri veðráttu, þær eiga að stuðla að góðu heilsufari og ánægjulegu samfélagi. Byggingarnar þurfa að standast jarðskjálfta og útlit þeirra þarf að falla að heildaryfirbragði viðkomandi byggðahverfis.

Óhætt er að fullyrða nýbyggingar hér á landi séu nú með þeim vönduðustu, sem þekkjast, enda þótt enn megi þar betur gera.

Frumvarp þetta er samið með það í huga að meðferð skipulags- og byggingarmála verði einfölduð og það staðfestir frumkvæði og ábyrgð sveitarfélaga í þessum málaflokkum. Frumvarpið afmarkar verksvið Skipulags ríkisins á nýjan hátt og breytir nafni þessi og hlutverki. Það fjallar einnig um rétt einstaklinga og lögaðila við skipulagsaðgerðir og veitir þeim kost á hraðvirkri úrskurðarleið í deilumálum.

Frumvarpið skiptist í sex kafla, en þeir eru í fyrsta lagi almenn ákvæði, í öðru lagi ákvæði um stjórn skipulags- og byggingarmála, í þriðja lagi ákvæði um skipulag byggðar, í fjórða lagi ákvæði um mannvirkjagerð, í fimmta lagi ákvæði sem hafa að geyma viðurlög og í sjötta lagi eru ákvæði um gildistöku laganna o.fl.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um I. kafla.

Um 1. gr.

Í fyrstu grein, sem er nýmæli, er gerð grein fyrir þeim markmiðum sem liggja að baki lagasetningunni. Þetta er m.a. gert til þess að leggja áherslu á þær faglegu kröfur sem gerðar eru til áætlunargerðar og hönnunar á sviði skipulags- og byggingarmála.

Um 2. gr.

Í greininni eru skilgreind helstu hugtök um skipulagsmál sem notuð eru í frumvarpinu. Gert er ráð fyrir að önnur hugtök, sem fyrir koma í lögunum, verði nánar útskýrð í reglugerð eftir því sem ástæða þykir til.

Um II. kafla.

Í þessum kafla er fjallað um stjórn skipulags- og byggingarmála. Samkvæmt núgildandi skipulagslögum er það hlutverk skipulagsstjórnar að samþykkja tillögu að skipulagi, sem skipulagsstjóri hefur gert, og senda hana til viðkomandi sveitarstjórnar til umsagnar. Þannig hefur frumkvæði og ábyrgð á gerð skipulagsáætlana fyrst og fremst verið skipulagsstjórnar og skipulagsstjóra að forminu til þótt sveitarfélögin hafi á síðari árum í raun tekið til sín frumkvæði og framkvæmd á þessu sviði í auknum mæli.

Með frumvarpinu er sú breyting lögð til að frumkvæði og forræði varðandi gerð skipulagsáætlana verði ótvírætt fært til sveitarstjórna. Skipulagsáætlanir um þróun og mótun byggðar eru stjórntæki sveitarstjórnar og því er eðlilegt að þau taki við því hlutverki, jafnframt því sem þau tryggi eftirlit með því að mannvirkjagerð falli að skipulagsáætlunum og þeim almennu gæðakröfum sem gerðar eru til bygginga á hverjum tíma.

Um 3. gr.

Í greininni er ákveðin sú verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga að gerð og framkvæmd svæðisskipulags, aðalskipulags og deiliskipulags sé í höndum sveitarstjórna. Gerð og framkvæmd landsskipulags sé hins vegar á vegum ríkisins (ríkisstofnana), enda er þar um að ræða skipulag framkvæmda sem ná til margra sveitarfélaga og skipulagssvæða.

Um 4. gr.

Hér er fjallað um stjórn og eftirlit sveitarfélaga á sviði skipulags- og byggingarmála. Í flestum stærri sveitarfélögum landsins eru nú starfandi sérstakar skipulagsnefndir sem eru ráðgjafarnefndir sveitarstjórna. Þær styðjast við almenn ákvæði sveitarstjórnarlaga, en í gildandi skipulagslögum eru hins vegar engin ákvæði um slíkar nefndir. Í gildandi byggingarlögum er hins vegar ákvæði um að í hverju sveitarfélagi skuli eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar kjósa byggingarnefnd, þó þannig að nágrannasveitarfélög geti haft samvinnu um kosningu svæðisbyggingarnefndar. Slík svæðisbyggingarnefnd hefur aðeins verið kosin á einu svæði, þ.e. í Eyjafirði.

Þar sem tvær nefndir eru starfandi á sviði skipulags- og byggingarmála er verkaskipting þeirra sú að byggingarnefnd fjallar um einstök byggingarleyfi sem sótt er um á grundvelli gildandi skipulagáætlunar, en skipulagsnefnd fjallar um gerð og breytingar á skipulagsáætlunum og veitir umsagnir um hvort tilteknar framkvæmdir séu í samræmi við skipulagsáætlun. Þar sem ekki hafa verið kosnar sérstakar skipulagsnefndir hafa byggingarnefndir fjallað um skipulagsmál.

Samkvæmt frumvarpinu geta þær sveitarstjórnir í þéttbýlissveitarfélögum, sem kosið hafa tvær nefndir haft þá skipan áfram svo og aðrar sveitarstjórnir tekið hana upp, en meginreglan er hins vegar sú að hafa skal eina nefnd er fjalli bæði um skipulagsmál og byggingarmál.

Sveitarfélag með 700 íbúa eða fleiri skal hafa skipulags- og byggingarnefnd og er heimilt að stofna sameiginlega nefnd með nágrannasveitarfélagi eða félögum.

Sveitarfélögum með færri en 700 íbúa er hins vegar skylt að stofna byggðasamlag samkvæmt sveitarstjórnarlögum með öðrum sveitarfélögum um skipulags- og byggingarmál, þar á meðal með stofnun sameiginlegrar nefndar sveitarfélaganna og með ráðningu sameiginlegs starfsliðs. Með þessu móti er stefnt að því að tryggja faglega umfjöllun og markvisst eftirlit á sviði skipulags- og byggingarmála í öllum sveitarfélögum landsins.

Um 5. gr.

Greinin skýrir sig sjálf, en þar er vitnað til stofnunar, stjórnar og framkvæmdastjóra sem nánar er gerð grein fyrir í 6.–8. gr. Yfirstjórn skipulags- og byggingarmála hefur verið hjá félagsmálaráðuneytinu, en nú eru komnar fram tillögur um að flytja þann málaflokk til umhverfismálaráðuneytis sem stofnað yrði.

Um 6. gr.

Í þessari grein er lögð til nafnbreyting á Skipulagi ríkisins, en í núverandi nafni stofnunarinnar þykir ekki felast rétt ábending um starfsvið hennar. Í samræmi við útvíkkað starfssvið hennar og aukna áherslu á hlutverk hennar varðandi byggingartæknileg atriði, er lagt til að hún heiti framvegis Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins. Hlutverk hennar er síðan nánar skilgreint í greininni. Meðal annars er það nýmæli tekið upp að stofnunin skuli beita sér fyrir rannsóknum á sviði skipulags- og byggingarmála og eftirlits-, ráðgjafar- og leiðbeiningarhlutverk hennar er undirstrikað.

Um 7. gr.

Í þessari grein er skipan skipulagsstjórnar breytt og hlutverk hennar nánar skilgreint en áður. Felld er niður seta tiltekinna embættismanna í stjórninni, en hún á sér sögulegar ástæður. Þegar skipulagslög voru fyrst sett árið 1921 var húsameistari ríkisins eini háskólamenntaði arkitekt landsins, en vegamálastjóri einn af örfáum verkfræðingum. Það þótti því heillaráð að lögfesta setu þeirra í skipulagsnefnd ríkisins, eins og skipulagsstjórn þá hét, auk prófessorsins í heilbrigðisfræðum við Háskóla Íslands, Guðmundar Hannessonar, sem sýnt hafði skipulagsmálum sérstakan áhuga. Með breytingu á lögunum árið 1938 var ákveðið að vitamálastjóri, sem jafnframt var hafnarmálastjóri landsins, skyldi eiga sæti í nefndinni í stað prófessorsins er þá hafði náð aldurshámarki starfsmanna ríkisins. Með setningu núgildandi laga var svo nafni nefndarinnar breytt í „Skipulagsstjórn ríkisins“ og stjórnarmönnum fjölgað í fimm þannig að auk fyrrgreindra embættismanna sitja í stjórninni tveir menn til viðbótar, sem skipaðir eru af ráðherra, þar af annar samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga.

Ekki þarf að taka fram að aðstæður eru nú gjörbreyttar frá setningu fyrstu laganna um skipulagsmál hvað snertir sérfræðiþekkingu á sviði skipulags- og byggingarmála og þróun undanfarinna ára hefur gengið í þá átt að embættismenn sitji ekki í nefndum og ráðum með hliðstætt hlutverk og hér um ræðir.

Lagt er til að í skipulagsstjórn sitji fimm menn, sem er óbreytt frá núverandi skipan, og að fulltrúarnir séu allir skipaðir af ráðherra, en með hliðsjón af því að sveitarfélögin hafa samkvæmt frumvarpinu meginhlutverki að gegna á sviði skipulags- og byggingarmála er lagt til að í stjórninni sitji þrír fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og tveir fulltrúar skipaðir án tilnefningar.

Í skilgreiningu á hlutverki skipulagsstjórnar kemur m.a. fram að hún skuli fjalla um stjórn og skipulag Skipulags- og byggingarstofnunar ríkisins og um starfs- og rekstraráætlanir fyrir hana og gera tillögur um þau efni til ráðherra eftir því sem ástæða er til eða eftir er leitað.

Af hálfu sveitarstjórnarmanna hefur stundum komið fram að skipulagsstjórn sé óþörf og fela eigi sveitarstjórnum alfarið að fara með stjórn skipulags- og byggingarmála. Nefndin sem frumvarpið samdi er hins vegar þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að hafa þann hátt á yfirstjórn þessara mála, sem frumvarpið gerir ráð fyrir, sökum nauðsynjar á faglegum eftirlits- og úrskurðaraðila og þörfinni á því að móta samræmda málsmeðferð hjá hinum 213 sveitarstjórnum landsins.

Um 8. gr.

Hér eru lagðar til þær breytingar varðandi skipun í embætti skipulagsstjóra að tekið er fram að hann skuli hafa sérmenntun á sviði skipulags- og byggingarmála, en í núgildandi lögum eru ekki gerðar sérstakar menntunarkröfur. Jafnframt er gerð sú breyting að hann skuli skipaður til sex ára í senn, en nú gildir æviráðning um skipun í embættið.

Um III. kafla.

Í þessum kafla er fjallað um skipulag byggðar og er hann byggður á efni þess frumvarps til nýrra skipulagslaga sem áður er getið og jafnframt tekið tillit til ýmissa athugasemda, sem borist hafa um frumvarpið.

Um 9. gr.

Greinin er í samræmi við gildandi lög að öðru leyti en því að efnistaka og jarðrask eru lögð að jöfnu við byggingarframkvæmdir og kveðið er á um að sé aðalskipulag ekki fyrir hendi þurfi samþykki sveitarstjórnar og skipulagsstjórnar fyrir gerð samgöngumannvirkja, dreifikerfis orku, vatns- og fjarskipta svo og orkuvera. Einnig eru þau sérákvæði er gilda um lögbýli þrengd á þann hátt að þau gilda aðeins um byggingar sem tengjast búvöruframleiðslu og þau gilda ekki um kirkjustaði.

Um 10. gr.

Í 13. gr. gildandi skipulagslaga eru taldir upp ýmsir þættir skipulagsáætlana sem kveða á nánar um í reglugerð, þar á meðal um að öldruðu og fötluðu fólki sé gert auðvelt að komast leiðar sinnar o.s.frv. Kröfur til skipulagsáætlana hafa verið að þróast og þær taka breytingum í tímans rás. Því þykir ekki heppilegt að telja upp einstök atriði, sem taka á tillit til í lögunum, en hins vegar verði kveðið á um tæknilega útfærslu skipulagsáætlana í reglugerð.

Um 11., 12. og 13. gr.

Efnislega eru þessar þrjár greinar frumvarpsins í samræmi við 17. og 18. grein núgildandi skipulagslaga, en nýmæli eru ákvæði 11. gr. um að gera skuli aðalskipulag fyrir öll sveitarfélög landsins og ákvæði um hvernig staðið skuli að kynningu aðalskipulags fyrir íbúum og öðrum hagsmunaaðilum. Samkvæmt gildandi lögum er einungis krafist aðalskipulags fyrir þéttbýlisstaði, en breyttir þjóðfélagshættir hafa í för með sér þörf á aðalskipulagi fyrir öll sveitarfélög. Má þar nefna staðsetningu orlofsbyggða, iðnreksturs og þjónustumiðstöðva í strjálbýli. Við mótun þessara greina frumvarpsins hefur verið leitast við að einfalda málsmeðferð frá þeim tillögum sem komið hafa fram í fyrri tillögum til nýrra skipulagslaga.

Kynningu, auglýsingu, afgreiðslu og staðfestingu aðalskipulagsáætlunar samkvæmt frumvarpinu má skipta niður í fimm áfanga:

1. Greinargerð um forsendur.

Áður en gerð eða endurskoðun aðalskipulags er hafin, lætur sveitarstjórn semja greinargerð um helstu forsendur og markmið sem stefnt er að. Efni greinargerðarinnar er kynnt íbúum og öðrum hagsmunaaðilum og þeim gefinn kostur á að tjá sig innan þriggja vikna.

2. Kynning á afstöðu sveitarstjórnar. Opnir fundir.

Sveitarstjórn og starfslið hennar vinna úr innkomnum athugasemdum og lætur vinna tillögu að aðalskipulagi á grundvelli þeirrar úrvinnslu. Þegar tillaga liggur fyrir er hún kynnt á opnum fundi eða fundum.

3. Heimild til auglýsingar.

Með hliðsjón af þeim athugasemdum og ábendingum sem fram kunna að hafa komið við tillögurnar er hún endurskoðuð eftir því sem ástæða þykir til og síðan lögð fyrir sveitarstjórn til samþykktar. Samþykki sveitarstjórn tillöguna er hún send skipulagsstjórn með ósk um heimild til þess að auglýsa hana samkvæmt lögum. Skipulagsstjóri og samstarfsmenn hans fara yfir tillöguna og leggja síðan tillögu fyrir skipulagsstjórn um meðferð málsins. Samþykki skipulagsstjórn heimild til auglýsingar, er tillagan auglýst til sýnis í fjórar vikur og tekið fram að þeir sem ekki geri athugasemdir teljist samþykkja hana.

4. Afgreiðsla skipulagsstjórnar.

Að loknum fresti til að skila inn athugasemdum fjallar sveitarstjórn um aðalskipulagstillöguna á nýjan leik ásamt því að taka afstöðu til þeirra athugasemda sem kunna að hafa borist. Aðalskipulagstillagan ásamt athugasemdum og afgreiðslu sveitarstjórnar er síðan send skipulagsstjórn með ósk um að tillagan verði afgreidd til ráðherra til staðfestingar.

5. Staðfesting.

Sjái skipulagsstjórn enga galla á afgreiðslu sveitarstjórnar sendir hún tillöguna til staðfestingar ráðherra og fallist ráðherra á þá tillögu er birt um það auglýsing í Stjórnartíðindum. Þar með fær aðalskipulagsáætlunin stöðu reglugerðar sem skylt er að fara eftir.

Geri skipulagsstjórn tillögu til ráðherra um synjun á staðfestingu aðalskipulagstillögu skal það nánar rökstutt í greinargerð og skal ráðherra leita umsagnar sveitarstjórnar áður en hann tekur ákvörðun í málinu.

Um 14. gr.

Ákvæði 1. mgr. er efnislega í samræmi við 20. gr. gildandi skipulagslaga.

Ákvæði 2. mgr. er nýmæli, en það veitir ráðherra heimild til að fresta staðfestingu á aðalskipulagi fyrir ákveðið landsvæði vegna almannahagsmuna eða vegna ósamræmis milli skipulagsáætlana aðliggjandi sveitarfélaga.

Um 15. gr.

Ákvæði um endurskoðun skipulagsáætlana hafa ekki verið í skipulagslögum, en í skipulagsreglugerð hafa verið ákvæði um að eigi sjaldnar en á fimm ára fresti skuli aðalskipulag tekið til endurskoðunar. Hér er um lykilatriði að ræða ef aðalskipulagsáætlun á að vera virkt stjórntæki sveitarstjórna og eðlilegt þykir að ákvæði um reglubundna endurskoðun sé að finna í skipulagslögunum sjálfum.

Um 16. gr.

Þessi grein er samhljóða 2. og 3. mgr. 19. gr. núgildandi skipulagslaga. Nauðsynlegt er að hafa slíkt ákvæði í því skyni að hægt sé að gera minni háttar breytingar án þess að með þær þurfi að fara skv. 11.–13. gr. Við framkvæmd aðalskipulags koma oft upp tilvik þar sem breyta þarf minni háttar atriðum.

Um 17. gr.

Hér er fjallað um deiliskipulag, þar skilgreint og tiltekið í aðalatriðum til hvaða þátta það skuli ná. Hér er um að ræða lágmarkskröfur, en deiliskipulag getur tekið til fleiri atriða. Mikilvægt er að sveitarstjórnir setji ekki strangari skipulagsskilmála en raunhæft er að staðið verði við. Kveðið er á um að tekið skuli sérstakt tillit til sérþarfa barna, fatlaðra og aldraðra við gerð deiliskipulagsáætlunar og að gætt skuli ákvæða um húsafriðun sem nú er að finna í nýjum þjóðminjalögum.

Samsvarandi ákvæði hafa verið í skipulagsreglugerð, en réttara þykir að þau séu í skipulagslögum.

Um 18. gr.

Eins og getið er um í inngangi þessara athugasemda er núverandi byggð landsmanna tiltölulega ung, en í vaxandi mæli munu koma upp hugmyndir um endurnýjun á skipulagi eldri hverfa í því skyni að bæta umhverfi þeirra og húseignir og að ná fram bættri nýtingu á þeim þjónustustofnunum sveitarfélaga sem þegar eru risnar. Mikilvægt er því að í skipulagslögum séu lögfestar verklagsreglur um gerð skipulagsáætlana fyrir eldri hverfi.

Í 23.–25. gr. núgildandi laga eru ákvæði um framkvæmd skipulags eldri hverfa, en á þau ákvæði hefur aldrei reynt. Þar er m.a. mælt fyrir um stofnun félags þeirra eigenda eða umráðamanna sem hagsmuna eiga að gæta við endurbyggingu byggingarreits. Ákvæðin þykja ófullkomin og ekki til þess fallin að leysa þau vandamál sem óhjákvæmilega koma upp við endurskipulagningu eldri hverfa.

Samkvæmt frumvarpinu er horfið frá félagsstofnun og reiknað með því að eftir að sveitarstjórn hefur kannað hvort æskilegt sé að fram fari endurnýjun tiltekins bæjarhluta þannig að skipulag hans fullnægi kröfum nýrra skipulagsákvæða, sem gerðar eru, boði sveitarstjórn til fundar með eigendum, sem málið varðar, og láti síðan í framhaldi af því gera drög að deiliskipulagstillögu. Einnig er sveitarstjórn veitt eignarnámsheimild til þess að auðvelda framkvæmd á samþykktu skipulagi fyrir eldri hverfi.

Í 11. gr. frumvarpsins er ákvæði um að þar sem saman fari húsaþyrpingar sem æskilegt er talið að vernda og aðrar sögulegar og menningarlegar minjar skuli gera áætlun um hverfisvernd. Fyrir svæði sem hljóta hverfisvernd þarf að gera verndunarskipulag auk þess sem gera þarf grein fyrir þeim húsum sem falla undir V. kafla þjóðminjalaga nr. 88/1989.

Um 19. gr.

Þessi grein er efnislega í samræmi við 30. gr. gildandi skipulagslaga. Sú breyting er þó gerð að verði sveitarstjórn við tilmælum landeiganda um að land hans verði skipulagt sem byggingarlóðir láti hann sveitarfélaginu endurgjaldslaust af hendi 1 / 3 hluta þess lands sem heimildin nær til. Samkvæmt gildandi ákvæðum skal landeigandi láta af hendi 1 / 3 af heildarflatarmáli þeirra byggingarlóða sem heimildin nær til, en reynslan sýnir að það er allsendis ófullnægjandi.

Það á þó ekki við um orlofs- og sumarbústaðasvæði og því er bætt við ákvæði um að þar skuli landeigandi láta af hendi endurgjaldslaust land það sem nauðsynlegt er til sameiginlegra þarfa eða notenda orlofsbústaðanna.

Um 20. gr.

Um kynningu deiliskipulags hafa ekki verið sérstök ákvæði í lögum en sama regla hefur verið látin gilda hvað það varðar og um aðalskipulag væri að ræða. Hér er gerð deiliskipulags einfölduð. Hana skal hafa til sýningar fyrir almenning í þrjár vikur og jafnframt skal auglýsa eftir athugasemdum innan fimm vikna frá birtingu auglýsingar um sýninguna. Senda skal tillöguna Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins til kynningar.

Um 21. gr.

Hér er fjallað um meðferð á deiliskipulagstillögu eftir að frestur til að gera athugasemdir við hana er liðinn. Deiliskipulag tekur ekki gildi fyrr en það hefur verið samþykkt af sveitarstjórn við seinni umræðu og jafnframt verið áritað af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins til staðfestingar því að það sé í samræmi við staðfest aðalskipulag, lög og aðrar reglur. Þá er í greininni mælt fyrir um meðferð máls ef stofnunin synjar samþykki á deiliskipulagstillögu.

Um 22. gr.

Eftir að gerð og meðferð deiliskipulagstillagna hefur verið einfölduð svo sem að framan greinir kunna að koma upp tilvik þar sem sveitarstjórn kann að vilja festa deiliskipulag sérstaklega í sessi, t.d. í sambandi við miðbæjarskipulag, sem mikið hefur verið lagt í, en sem langan tíma mun taka að framkvæma. Í frumvarpinu er því lagt til að sveitarstjórn geti óskað eftir því að deiliskipulagið verði staðfest af ráðherra og fær það þá sömu meðferð og um aðalskipulagstillögu væri að ræða, þ.e. tryggt er að allar breytingar á skipulaginu fái mjög ítarlega umfjöllun. Slík meðferð deiliskipulagstillögu er áskilin þegar um er að ræða deiliskipulag fyrir eldri hverfi í þéttbýli, enda fær sveitarfélag þá sérstakar eignarnámsheimildir og einnig ef um er að ræða deiliskipulag lands í einkaeign og einhverjir eigenda óska þess.

Hafi deiliskipulagsáætlun verið staðfest af ráðherra fer um breytingar á henni sem um aðalskipulag væri að ræða.

Um 23. gr.

Í þessari grein er fjallað um breytingar á samþykktu deiliskipulagi og er þar um nokkra einföldun að ræða frá þeim reglum sem nú gilda. Auglýst skal eftir athugasemdum við breytinguna og skal sveitarstjórn við aðra umræðu í sveitarstjórn taka afstöðu til innsendra athugasemda. Breytingin er síðan send Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins og fær þar sömu meðferð og við gerð deiliskipulags.

Um 24. gr.

Með vaxandi byggð, nýjum og fullkomnum samgönguæðum og nýjum viðhorfum á sviði atvinnumála hefur skapast þörf fyrir gerð skipulags er nái yfir heilt hérað eða nokkur sveitarfélög í senn. Ákvæði um svæðisskipulag eru í 3. og 12. gr. núgildandi skipulagslaga, og hefur talsvert verið unnið eftir þeim. Hér er gert ráð fyrir að nágrannasveitarfélög óski sameiginlega eftir því að gert verði svæðisskipulag til þess að samræma þróun byggðar og aðalskipulag sveitarfélaga á svæðinu. Síðan er í greininni gerð tillaga að verklagsreglum um gerð svæðisskipulagsins og skýra þær sig sjálfar. Svæðisskipulag skal háð staðfestingu ráðherra og skal það endurskoðað á átta ára fresti ef tillögur um slíkt koma fram í sveitarstjórn á svæðinu. Staðfest svæðisskipulag hefur sama gildi og staðfest aðalskipulag og verður því að taka tillit til þess við gerð eða breytingar á aðalskipulagsáætlun.

Um 25. gr.

Ágreiningur um aðalskipulag á mörkum sveitarfélaga hefur reynst erfiður úrlausnar og því þykir nauðsynlegt að lögfest verði skýr ákvæði um það hvernig með verði farið. Er skipulagsstjórn falið að leysa málið með því í fyrsta lagi að beina því til viðkomandi sveitarstjórna að þær geri með sér samkomulag um málið innan tiltekins frests. Ef það leiðir ekki til lausnar á deilunni getur skipulagsstjórn gert tillögu að svæðisskipulagi sem nær yfir mörk sveitarfélaganna og er nánar mælt fyrir um meðferð tillögunnar í greininni. Framangreind heimild skipulagsstjórnar mundi væntanlega leggja þrýsting á sveitarstjórnir að ná viðunandi niðurstöðu í málinu með samningum sín á milli.

Um 26. gr.

Fjölmargar stofnanir ríkisins hafa framkvæmdir á sinni könnu sem ná til landsins alls. Nauðsynlegt er að samræmis sé gætt milli áætlana um þessar framkvæmdir og skipulagsáætlana sveitarfélaga. Því er í greininni mælt fyrir um að Skipulags- og byggingarstofnun skuli beita sér fyrir gerð landsskipulags á ýmsum sviðum, en nefna má að gerð samgöngumannvirkja, aðflutningsæða við orkudreifingu og fjarskiptalagnir getur lagt kvaðir á skipulagsáætlanir sveitarfélaga.

Um 27. gr.

Hér er fjallað um ákvörðun á legu opinberra mannvirkja sem ná yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Nauðsynlegt er að ákveðnar verklagsreglur komist á um slíkar ákvarðanir. Samkvæmt frumvarpinu skal staðfesta slíka legu og hún hafa sama gildi og staðfest aðalskipulag.

Um 28. gr.

Grein þessi er nýmæli og fjallar um úrræði skipulagsstjórnar ef sveitarstjórnir láta undir höfuð leggjast að ganga frá tillögu að aðalskipulagi.

Um 29. gr.

Greinin fjallar um ábyrgð sveitarstjórna á því að byggt sé í samræmi við gildandi skipulag og um eftirlit skipulagsstjóra og starfsmanna Skipulags- og byggingarstofnunar ríkisins með því að farið sé eftir réttum reglum að þessu leyti ásamt úrræðum þeirra til að knýja fram rétta framkvæmd.

Um 30. gr.

Greinin er sambærileg við 6. gr. núgildandi skipulagslaga, en orðalag einfaldað.

Um 31. gr.

Greinin samsvarar 7.–9. grein núgildandi laga og skýrir sig sjálf.

Um 32. gr.

Greinin samsvarar 32. gr. núgildandi laga, en er ítarlegri.

Um 33. gr.

Greinin samsvarar 31. gr. núgildandi laga, en er ítarlegri.

Um 34. gr.

Greinin samsvarar 26. gr. núgildandi laga, en er ítarlegri.

Um 35. gr.

Greinin samsvarar 27. og 28. gr. núgildandi laga, en bætt er við heimild til þess að taka eignarnámi efnisnámur sem nauðsynlegar eru til framkvæmda á staðfestum og samþykktum skipulagsáætlunum.

Um 36. gr.

Hér er fjallað um ákvörðun eignarnámsbóta fyrir óbyggt land, en ekki er fjallað um það efni í núgildandi skipulagslögum. Nefndin sem frumvarpið samdi telur að skortur á skýrum reglum um þetta atriði hafi leitt af sér verulegt ósamræmi í ákvörðun eignarnámsbóta á liðnum árum og er greinin sett til þess að bæta þar úr. Nefndin telur rökrétt að miða beri við verð á sambærilegu landi á almennum markaði og hver arður af viðkomandi landspildu hefur verið við eðlilega notkun fram að eignarnámi landsins. Ekki beri að miða eignarnámsbætur við ætlað framtíðarverð landsins vegna aðgerða eignarnámstaka og án kostnaðar fyrir eignarnámsþola.

Um 37. gr.

Hér er fjallað um skaðabætur til eigenda fasteigna vegna röskunar sem framkvæmd skipulagsáætlunar hefur fyrir þá. Er um sambærileg ákvæði að ræða og nú eru lögfest í 29. gr. skipulagslaga.

Um 38. gr.

Um þetta efni er fjallað í 33. og 34. gr. núgildandi laga. Í frumvarpinu er lagt til að settar séu skýrari reglur um kostnaðarskiptingu vegna skipulagsmála og jafnframt er hér um nokkrar breytingar að ræða frá núgildandi skipan.

Lagt er til að kostnaður við landsskipulag greiðist að viðkomandi stofnunum svo sem Vegagerð ríkisins eða Pósti og síma, en kostnaður við svæðisskipulag greiðist að mestu af Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins.

Lagt er til að Skipulags- og byggingarstofnun ríkisins greiði 3 / 4 kostnaðar við gerð aðalskipulags ef sveitarfélag hefur færri en 700 íbúa, en 1 / 2 kostnaðar ef íbúafjöldi er hærri en 700 hvort tveggja samkvæmt fyrir fram gerðri áætlun og samþykki hverju sinni. Sveitarsjóðir greiða það sem á vantar.

Lagt er til að kostnaður við gerð deiliskipulags greiðist úr sveitarsjóði.

Þá er lagt til að heimilt sé að greiða sveitarstjórn, sem annast gerð og reglulega endurskoðun aðalskipulags með eigin sérmenntuðum starfsmönnum eða með samningi við sérmenntaða ráðgjafa, helming heildarkostnaðar sveitarstjórnar við skipulagsvinnuna, þó eigi hærri fjárhæð en nemur helmingi þeirra skipulagsgjalda, sem greiðast í sveitarfélaginu, enda komi þá ekki til greiðslur samkvæmt öðrum liðum sem greint er frá hér að framan.

Um 39. gr.

Í frumvarpinu er lagt til að skylt sé að leggja á skipulagsgjald, en samkvæmt núgildandi lögum er það aðeins heimild ráðherra til slíkrar álagningar. Heimildin hefur hins vegar verið notuð frá upphafi og er álagningarprósenta óbreytt samkvæmt frumvarpinu. Þá er lagt til að ríkissjóður greiði árlega framlag til skipulagsmála sem nemi eigi lægri fjárhæð en sem nemur helmingi skipulagsgjalda næstliðins árs. Er þetta óbreytt fyrirkomulag frá núgildandi lögum.

Um IV. kafla.

Í þessum kafla er fjallað um mannvirkjagerð og er hann í meginatriðum sniðinn eftir því frumvarpi til nýrra byggingarlaga sem vísað var til í skipunarbréfi nefndarinnar.

Um 40. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 1. gr. núgildandi byggingarlaga. Að gefnu tilefni er þó tekið fram að auk vega séu brýr undanþegnar ákvæðum laganna og því bætt við að mannvirki undanþegin ákvæðum laganna skuli byggð á vegum opinberra aðila og undir eftirliti sérfræðinga. Þá er því einnig bætt við núgildandi ákvæði að óski byggingarfulltrúi þess skuli honum afhentir til varðveislu uppdrættir viðkomandi mannvirkis. Þessu er bætt við greinina til að tryggja möguleika á virku byggingareftirliti.

Mörk sveitarfélaga eru sums staðar óviss í óbyggðum og hafa komið upp mál þar sem deilur hafa risið um það í hvaða sveitarfélagi tiltekin byggingarframkvæmd sé. Því er kveðið á um það í greininni að leiki vafi á því innan marka hvaða sveitarfélags mannvirki sé úrskurði ráðherra hvaða byggingaryfirvöld skuli fjalla um gerð mannvirkisins.

Um 41. gr.

Fyrri hluti þessar greinar (1. og 2. mgr.) er að mestu leyti samhljóða 4. gr. gildandi byggingarlaga. Þær viðbætur eru þó gerðar að í byggingarreglugerð skuli vera ákvæði um mismunandi tegundir bygginga, grenndarkynningu, aðstöðu og umgengni á vinnustöðum, gróður og frágang lóða, hönnunargögn og réttindi og skyldur byggingarstjóra og iðnmeistara.

Vegna aukins samstarfs um setningu staðla á ýmsum tæknilegum sviðum milli aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu og Evrópubandalagsins og innan samtakanna CEN og CENELEC er í 3. mgr. sú viðbót að auk þess að í byggingarreglugerð skuli vísað til gildandi íslenskra staðla um tæknilega útfærslu og fleiri atriði, sem varða mannvirkjagerð, sé heimilt að vísa til sérsviðssamninga, túlkunarskjala og samræmdra Evrópustaðla að tillögu Iðntæknistofnunar Íslands, en í tengslum við hana starfar svokallað Staðlaráð Íslands sem kemur fram fyrir hönd Íslendinga í samstarfinu um samræmingu staðla. Unnið er að gerð frumvarps til laga um staðlamál hér á landi þar sem staða staðlaráðsins verður nánar skilgreind. Við endanlega afgreiðslu frumvarps þessa þarf að taka tillit til þeirrar skipanar sem ákveðin verður í þeim lögum.

Í 4. mgr. er kveðið á um að sveitarstjórn geti sett staðbundna samþykkt með viðbótarreglum við hina almennu reglugerð. Þetta er gert til þess að koma til móts við kröfur sem stafa af sérstökum staðháttum svo sem vegna hættu á snjóflóðum eða jarðskjálfta, vegna friðunar eldri byggðar og trjágróðurs, girðinga umhverfis lóðir, uppsetningu auglýsingaskilta o.fl.

Um 42. gr.

Hlutverk skipulags- og byggingarnefnda verður víðtækara en byggingarnefndanna samkvæmt núgildandi byggingarlögum því auk þess að fjalla um byggingarmál og gera tillögur til sveitarstjórnar um afgreiðslu þeirra fjallar nefndin um stefnumörkun í skipulagsmálum og gerð skipulagsáætlana.

Um 43. gr.

Þessi grein er að mestu samhljóða 8. gr. núgildandi byggingarlaga með þeirri breytingu að nánari ákvæði eru um afgreiðslu mála í skipulags- og byggingarnefnd og málsmeðferð þegar óskað er úrskurðar ráðherra um ágreining milli sveitarstjórnar og nefndarinnar um afgreiðslu máls. Nýmæli er að skýrt er kveðið á um að slíkur úrskurður taki aðeins til formhliðar máls og lögmætis ákvörðunar, enda kemur ráðherra hér í stað stjórnsýsludómstóls en ekki í stað stjórnvalds, sbr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986.

Lagt er til í frumvarpinu að frestur til málskots til ráðherra sé styttur úr þremur mánuðum í einn mánuð og að frestur ráðherra til að kveða upp úrskurð sé styttur úr þremur mánuðum í tvo mánuði. Umsagnaraðilar, sem ráðherra leitar til, skulu skila áliti sínu innan mánaðar. Þessar breytingar eru lagðar til í því skyni að stytta réttaróvissu sem oft getur orðið kostnaðarsöm.

Þá er það nýmæli að ráðherra er heimilt að kröfu kæranda og að fenginni umsögn skipulagsstjórnar að leggja fyrir skipulags- og byggingarnefnd að stöðva þar framkvæmdir, sem kæra fjallar um, þó ekki lengur en í þrjá mánuði.

Um 44. gr.

Í 21. gr. gildandi byggingarlaga eru gerðar þær kröfur að byggingarfulltrúi skuli vera arkitekt, byggingarfræðingur, byggingartæknifræðingur eða byggingarverkfræðingur. Í strjálbýli er heimilt að ráða búfræðikandídat úr tæknideild búnaðarháskóla í stöðu byggingarfulltrúa. Í frumvarpinu eru gerðar þær almennu kröfur til skipulags- og byggingarfulltrúa að hann skuli hafa sérmenntun á tæknisviði frá háskóla eða tækniskóla og hann skuli hafa minnst tveggja ára starfsreynslu sem skipulags- og byggingarnefnd tekur gilda. Fáist ekki maður í stöðuna með fullnægjandi menntun er þó heimilt að ráða tímabundið mann með minni menntun.

Um 45. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 22. gr. gildandi byggingarlaga. Gerður er greinarmunur á byggingarleyfi og framkvæmdaleyfi og er hann nánar skýrður í athugasemdum við 52. gr. frumvarpsins.

Um 46. gr.

Þessi grein er að mestu samhljóða 6. mgr. 12. gr. gildandi byggingarlaga og kveður á um að skipulags- og byggingarfulltrúa og starfsmönnum hans sé óheimilt að gera uppdrætti að byggingu eða öðru mannvirki í hlutaðeigandi umdæmi nema sérstaklega standi á, enda hafi nefndin þá fyrir fram veitt leyfi sitt hverju sinni. Ástæður þessa eru augljóslega þær að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og óeðlileg vinnubrögð við framkvæmd opinbers eftirlits.

Um 47. gr.

Þessi grein er í aðalatriðum samhljóða 25., 26. og 27. gr. gildandi byggingarlaga.

Um 48. gr.

Greinin er nýmæli og liður í hertu byggingareftirliti. Er skipulags- og byggingarfulltrúa veitt heimild til þess í sérstökum tilvikum að óska eftir prófreikningum hönnunar frá sérstökum prófhönnuðum, en þar er um að ræða viðurkennda sérfræðinga á sviði hönnunar, t.d. varðandi styrkleika bygginga gagnvart jarðskjálftum. Er gert ráð fyrir að ráðherra geti gefið út sérstakar reglur um viðurkenningu slíkra prófhönnuða og um kröfur sem til þeirra eru gerðar, en dæmi eru um slíkt fyrirkomulag í nágrannaríkjum okkar.

Þá er í greininni einnig heimild til að krefja framleiðendur og byggingarefnissala um vottorð frá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins eða hliðstæðum stofnunum um að söluvörur þeirra standist gæðakröfur byggingarreglugerðar, krefjast má sérstakra eftirlitsmanna með framkvæmdum við meiri háttar mannvirkjagerð og krefjast má álagsprófunar mannvirkis eftir að það hefur verið reist.

Um 49. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 1., 2. og 3. mgr. 9. gr. og 11. gr. gildandi byggingarlaga. Bætt hefur verið við ákvæði um að skipulags- og byggingarfulltrúi geti heimilað lóðarhafa könnun jarðvegsgerðar á byggingarlóð þótt framkvæmdaleyfi sé ekki fengið. Þetta er gert m.a. til að koma til móts við þörf á upplýsingum um jarðveg sem nota þarf við hönnun mannvirkis.

Um 50. gr.

Þessi grein er í aðalatriðum samhljóða 4., 5., 7. og 8. mgr. 9. gr. gildandi byggingarlaga. Ákvæði um yfirlýsingu um ábyrgð á framkvæmdum er fært í 52. gr. þessa frumvarps. Byggingarleyfi veitir ekki heimild til framkvæmda jafnvel þótt það hafi verið staðfest í sveitarstjórn, þar þarf framkvæmdaleyfi einnig að koma til, sbr. 52. gr.

Um 51. gr.

Greinin er samhljóða 10. gr. í gildandi byggingarlögum.

Um 52. gr.

Greinin er nýmæli. Byggingarleyfi, sem veitt er út á aðaluppdrætti, veitir ekki heimild til framkvæmda, heldur þarf einnig að koma til sérstakt framkvæmdaleyfi, en það tryggir að fullnægjandi burðarþols-, kerfis- og deiliuppdrættir hafi verið gerðir og að byggingarstjóri og iðnmeistarar hafi verið ráðnir til verksins og að þeir hafi undirritað yfirlýsingu um ábyrgð sína á leyfðum framkvæmdum.

Í undantekningartilvikum er þó heimilt að veita framkvæmdaleyfi til einstakra þátta byggingarframkvæmda eins og til dæmi til þess að grafa grunn eða hefja steypuvinnu þótt mannvirkið hafi ekki verið fullhannað í smáatriðum.

Um 53. gr.

Greinin fjallar um það hvenær byggingarleyfi falli úr gildi og er hún að mestu samhljóða núgildandi 15. gr. byggingarlaga. Þær breytingar eru lagðar til að byggingarleyfi falli úr gildi ef framkvæmdaleyfi hefur ekki verið gefið út og byggingarframkvæmdir hafnar innan 12 mánaða frá samþykkt sveitarstjórnar.

Um 54. gr.

Greinin ásamt fjórum næstu greinum um hönnunargögn er nýmæli og kemur í stað 12. gr. í gildandi byggingarlögum, sem er um margt óljóst varðandi uppdrætti og löggildingu hönnuða. Í gildandi lögum eru nefndir aðaluppdrættir og séruppdrættir án þess að fram komi við hvað sé átt. Þá er í sömu grein tekið fram að rétt til að gera aðaluppdrætti og séruppdrætti af húsum og öðrum mannvirkjum geti hlotið arkitektar, byggingarfræðingar, tæknifræðingar og verkfræðingar hver á sínu sviði, án þess að viðkomandi svið séu skilgreind.

Í þessari grein frumvarpsins eru hönnunargögn skilgreind sem uppdrættir og fylgiskjöl. Uppdrættir eru síðan greindir í aðaluppdrætti, burðarþolsuppdrætti, kerfisuppdrætti og deiliuppdrætti. Þessar fjórar ólíku gerðir uppdrátta eru skilgreindar og tekið fram að kröfur varðandi hönnunargögn verði nánar settar fram í byggingarreglugerð.

Um 55. gr.

Tvær fyrstu málsgreinar þessarar greinar um áritun á uppdrætti og ábyrgð á þeim eru í samræmi við 4. og 5. mgr. 12. gr. gildandi byggingarlaga.

Í 3. mgr. er hins vegar það nýmæli lagt til að uppdráttur skuli áritaður af löggiltum hönnuði sem tekið hefur að sér samræmingu þeirra uppdrátta, sem mannvirkið verður byggt eftir, en um það eru ákvæði í gildandi byggingarreglugerð.

Í 4. mgr. er það nýmæli lagt til að hönnuðir sem leggja uppdrætti fyrir byggingarnefnd skuli hafa ábyrgðartryggingu sem nánar sé mælt fyrir um í byggingarreglugerð. Sambærileg ákvæði hafa á síðustu árum verið lögfest í nýrri löggjöf varðandi fasteignasala og verðbréfasala, en markmið þeirra er að tryggja að viðskiptavinir geti sótt skaðabætur til sjálfstætt starfandi aðila sem valda þeim tjóni með mistökum í starfi sínu.

Um 56. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 7. mgr. 12. gr. gildandi laga, en leitast er við að gera orðalag ótvíræðara.

Um 57. gr.

Greinin er í samræmi við 1. mgr. 12. gr. gildandi laga, en sú breyting er gerð á orðalagi að í stað „gera uppdrátt“ kemur „leggja fram uppdrátt“.

Skilgreint er almennt hvaða skilyrðum hönnuðir þurfa að fullnægja áður en þeir geta öðlast rétt til löggildingar. Hönnuðir þurfa að hafa hlotið heimild ráðherra til starfsheitis, sérhæft sig á viðkomandi sviði og öðlast starfsreynslu hjá löggiltum aðila. Meginreglan er sú að umsækjendur þurfa að hafa þriggja ára starfsreynslu. Þá skal umsækjandi hafa staðist próf í íslenskri skipulags- og byggingarlöggjöf ásamt tilheyrandi reglugerðum.

Til að aðstoða ráðherra við mat á sérnámi og starfsreynslu og framkvæmd og mat prófs er lagt til að ráðherra skipi prófnefnd til fjögurra ára í senn. Felld er niður krafa um umsögn stéttarfélaga og skipulagsstjórnar.

Um 58. gr.

Greinin er nýmæli, en í henni er skilgreint nánar hverjir geti hlotið löggildingu sem hönnuðir og þá til hvaða uppdráttagerðar. Varðandi aðaluppdrætti er lagt til að sú regla sé viðhöfð að löggildingu geti hlotið arkitektar. Byggingarfræðingar, byggingartæknifræðingar og byggingarverkfræðingar geti einni hlotið löggildingu til aðaluppdráttar enda hafi þeir öðlast fimm ára starfsreynslu í starfi hjá löggiltum aðila á því sviði.

Lagt er til að byggingartæknifræðingar og byggingarverkfræðingar geti hlotið löggildingu sem hönnuðir burðarþolsuppdrátta enda hafi þeir sérhæft sig á því sviði og hlotið starfsreynslu í starfi hjá löggiltum aðila á sama sviði.

Lagt er til að tæknifræðingar og verkfræðingar geti hlotið löggildingu sem hönnuðir kerfisuppdrátta enda hafi þeir sérhæft sig á því sviði og hlotið starfsreynslu í starfi hjá löggiltum aðila á sama sviði.

Innanhússhönnuðir og landslagshönnuðir hafa ekki áður verið nefndir í byggingarlöggjöf og hafa því hvorki þurft eða getað hlotið löggildingu. Báðar starfsstéttir hafa nú fengið lögverndun á starfsheiti sínu og gilda um þá sams konar reglur og þær starfsstéttir sem áður eru upp taldar í grein þessari. Lagt er til að innanhússhönnuðir geti fengið löggildingu til að leggja fram deiliuppdrætti að innra skipulagi bygginga og að landslagshönnuðir geti fengið löggildingu til að leggja fram deiliuppdrætti að skipulagi lóðar.

Um 59. gr.

Í þessari grein og í 60. gr. er fjallað um sama efni og nú er fjallað um í 16.–19. gr. byggingarlaga. Hertar eru til muna kröfur um byggingarstjórn og er sett það skilyrði að við gerð hvers mannvirkis skuli vera einn ábyrgur aðili, sem nefnist byggingarstjóri, en um það er aðeins heimildarákvæði í gildandi lögum. Tekið er fram hverjir geti orðið byggingarstjórar, en frá setningu núgildandi laga árið 1978 hefur þeim aðilum mjög fjölgað sem uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til byggingarstjóra samkvæmt frumvarpinu.

Ákvæði um verksvið byggingarstjóra er samhljóða 17. gr. núgildandi laga, en nýmæli er að í byggingarreglugerð skuli kveðið á um samning milli byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda. Þá er það einnig nýmæli að byggingarstjóri skuli hafa ábyrgðartryggingu og vísast um það efni til athugasemda við 55. gr.

Ákvæði um ábyrgð byggingarstjóra er að mestu samhljóða 1. mgr. 18. gr. núgildandi laga. Bætt er við ákvæði um að byggingarstjóri skuli við lok framkvæmda staðfesta að byggt hafi verið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir.

Í greininni eru einnig ákvæði um hvernig staðið skuli að málum ef byggingarstjóri hættir áður en verki er lokið, þ.e. með úttekt á þeim verkhluta sem lokið er og samþykki fráfarandi og aðkomandi byggingarstjóra.

Um 60. gr.

Í þessari grein, sem er nýmæli, er fjallað um ábyrgð iðnmeistara gagnvart eiganda byggingarframkvæmda og skipulags- og byggingarnefnd og hverjir geti hlotið viðurkenningu skipulags- og byggingarnefndar til að taka á sig slíka ábyrgð.

Ákvæði eru um það hvernig staðið skuli að málum ef iðnmeistari hættir áður en verki er lokið, þ.e. með úttekt á þeim verkhluta sem lokið er og með samþykki fráfarandi og aðkomandi iðnmeistara.

Ákvæði um meint brot byggingarstjóra eða iðnmeistara er efnislega í samræmi við 33. gr. núgildandi laga. Verði byggingarstjóri eða iðnmeistari uppvís að því að sinna ekki umsjónarskyldu sinni með framkvæmd verks getur skipulags- og byggingarnefnd svipt hann viðurkenningu sinni fyrirvaralaust.

Um 61. og 62. gr.

Greinarnar eru efnislega samhljóða VII. kafla núgildandi byggingarlaga.

Um V. kafla.

Í þessum kafla er fjallað um ábyrgð aðila og viðurlög við brotum á lögum þessum og reglugerðum sem settar eru í samræmi við þau.

Um 63. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 31. gr. núgildandi byggingarlaga að öðru leyti en því að hún nær einnig til atriða er varða skipulagsáætlanir.

Um 64. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 32. gr. núgildandi byggingarlaga að breyttu breytanda.

Um 65. gr.

Í þessari grein er fjallað um heimild skipulags- og byggingarnefnda til þess að beita áminningum og sviptingu löggildingar ef byggingarstjórar eða iðnmeistarar gerast sekir um brot á ákvæðum laga og reglugerða um skipulags- og byggingarmál.

Um 66. gr.

Hér er fjallað um refsiábyrgð hönnuða, byggingarstjóra og iðnmeistara.

Með slík mál skal farið að hætti opinberra mála.

Um 67. gr.

Hér er fjallað um aðgerðir skipulags- og byggingaryfirvalda til þess að knýja fram úrbætur með beitingu dagsekta eða með því að láta vinna verk á kostnað þess sem vanrækt hefur að vinna verkið.

Um VI. kafla.

Um 68. gr.

Gildistökuákvæðið er samið með hliðsjón af því að í júnímánuði 1990 taka nýjar sveitarstjórnir við starfi í sveitarfélögum landsins.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Ákvæði I og II skýra sig sjálf, en ákvæði laganna eru ekki afturvirk.

Ákvæði III er sett til þess að ákvarða nánar meðferð skipulags- og byggingarmála á varnarsvæðum. Samkvæmt lögum nr. 106, 17. desember 1954 skal sá ráðherra, er falin er framkvæmd varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna er löggiltur var með lögum nr. 110/1951, fengin meðferð málaflokka á varnarsvæðum, sem ella eru fengnir öðrum ráðherrum til meðferðar. Í lögunum er ekki getið um hlutverk sveitarstjórna þeirra sveitarfélaga sem hafa varnarsvæði innan marka sinna.

Af gefnu tilefni þykir rétt að setja í frumvarpið ótvíræð ákvæði um þetta efni sem segja má að séu í samræmi við þá skipan mála er tekin var upp með setningu reglugerðar nr. 75 frá 15. mars 1982 um skipulagsmál á varnarsvæðunum. Samkvæmt reglugerðinni skipar utanríkisráðherra fimm manna nefnd er fer með skipulags- og byggingarmál innan varnarsvæðanna og skal hún í starfi sínu hafa samráð við skipulagsstjórn ríkisins og fyrirsvarsmenn viðkomandi sveitarfélaga.