Vextir og verðtrygging og fjármálafyrirtæki Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 461

Frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og lögum um fjármálafyrirtæki (tímabundin úrlausn vegna gengistryggðra lána).

Flm.: Eygló Harðardóttir, Margrét Tryggvadóttir, Lilja Mósesdóttir.

I. KAFLI

Lög um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum.

1. gr.

Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:

Ef lánssamningar eða skuldabréf bera með sér ólögmæta greiðsluskilmála, í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr., eða hafi lánin verið endurreiknuð án fyrirvara af hálfu lánveitanda í samræmi við 18. gr. og bráðabirgðaákvæði X skal lántaki eiga rétt á að greiða af lánum sínum með föstum greiðslum sem nema 5.000 kr. af hverri upprunalegri milljón lánsins. Lántaki skal hafa þennan rétt þar til niðurstaða liggur fyrir í Hæstarétti í þeim prófmálum sem samráðshópur lánveitenda og fulltrúar lántaka komu sér saman um að höfða vegna ýmissa álitaefna um fordæmi dóma um ólögmæti gengistryggðra lána.

Vegna hinna ólögmætu skilmála teljast lán og lánssamningar sem lög þessi taka til aldrei hafa verið í vanskilum frá og með gildistöku þessara laga. Inni lántaki að lágmarki þá greiðslu af hendi sem er kveðið á um í 1. mgr. telst hann vera í fullum skilum með afborganir af láninu.

Fjármálafyrirtæki skulu leggja fram tryggingar fyrir því að fjármunir séu til staðar til endurgreiðslu til lántaka vegna ofgreiðslu á gengistryggðum lánum, ella skal fasta greiðslan leggjast inn á handveðsreikning hjá Seðlabanka Íslands uns niðurstaða liggur fyrir í prófmálum fyrir Hæstarétti.

Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 5. gr. skulu dráttarvextir á ofgreiddar kröfur samkvæmt þessu ákvæði reiknast að 30 dögum liðnum frá og með gildistöku þessara laga, nema lántaki hafi áður krafið fjármálafyrirtæki um dráttarvexti með kröfubréfi. Þá gildir sú dagsetning um upphafsdag dráttarvaxta.

II. KAFLI

Lög um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum.

2. gr.

Við 19. gr. b laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi:

Fjármálafyrirtækjum skal vera skylt að afhenda viðskiptavini greiðslusögu sína, þ.m.t. fullnaðarkvittanir og forsendur endurútreikninga, ef viðskiptavinur óskar þess skriflega.

3. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Fullkomin óvissa hefur verið uppi um úrlausn á ágreiningi um gengistryggð lán. Hinn 15. febrúar 2012 kvað Hæstiréttur upp þann dóm í máli nr. 600/2011 að óheimilt væri að beita afturvirkum ákvæðum laga nr. 151/2010 þegar skuldarar hafa greitt samviskusamlega og í góðri trú af lánum sínum.

Niðurstaðan varð sú að hefja samstarf lánveitenda og fulltrúa lánþega um úrvinnslu gengistryggðra lána. Hinn 9. maí 2012 skilaði samráðshópurinn af sér skýrslu þar sem tilgreind voru um 20 ágreiningsefni sem gæti reynt á fyrir dómstólum. Hópurinn valdi úr 11 prófmál, þar sem hægt væri að láta reyna á þessi ágreiningsefni fyrir dómi. Meðal þeirra atriða sem talið var brýnt að fá niðurstöðu í voru: 1) þar sem lánsfjárhæð var ýmist há eða mjög lág, 2) lánstími var ýmist skammur eða til lengri tíma, 3) lán höfðu verið í vanskilum en komið í skil með ýmsum úrræðum, 4) lán hafði alltaf verið í skilum, 5) lán var enn í vanskilum, 6) lán var fasteignalán, 7) lán var bílalán, 8) lán var greitt upp fyrir lok lánstímans og 9) áhrif neytendalöggjafar á breytta samningsvexti. Enn hafa ekki öll málin verið þingfest og líkur eru á að málflutningur muni dragast fram á næsta ár þrátt fyrir óskir um flýtimeðferð.

Með dómi Hæstaréttar 18. október 2012 er afstaða dómsins ítrekuð auk þess sem skýrt er hvernig standa eigi að endurútreikningi ólögmætra gengistryggðra lána í þeim tilvikum þar sem uppfyllt eru skilyrði fyrir því að víkja eigi frá þeirri meginreglu kröfuréttar að krefja skuldara um viðbótargreiðslur vegna ofgreiddra samningsvaxta aftur í tímann.

Formaður efnahags- og viðskiptanefndar taldi þegar liggja fyrir forsendur til endurútreiknings og hefur forsætisráðherra ítrekað þá afstöðu.

Viðbrögð fjármálafyrirtækja hafa verið mjög misvísandi. Arion banki hyggst endurreikna hluta af húsnæðislánum sínum. Íslandsbanki telur sín húsnæðislán ekki falla undir dóminn en endurreiknar nú um sex þúsund önnur lán. Hjá Landsbanka reikna menn einkum langtímalán, en telja sína lánssamninga ekki vera sambærilega við lánssamninga Íslandsbanka. Lýsing hefur hafnað endurútreikningi og telur styttri lán hugsanlega ekki falla undir fordæmisgildi hæstaréttardómanna.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 636/2012 kröfðust Hagsmunasamtök heimilanna með stoð í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 141/2001 lögbanns við því að lánveitandi sendi út og innheimti greiðsluseðla þangað til lánið hefði verið endurreiknað til samræmis við niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 600/2011. Hæstiréttur hafnaði lögbannskröfunni með vísan til forsendna héraðsdóms þar sem m.a. kom fram að:

„Lögbann er í eðli sínu neyðarráðstöfun sem ekki verður beitt nema fyrir liggi að almenn úrræði komi ekki að nægu haldi, enda sé þá fullnægt öðrum skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990. Fullyrðing sóknaraðila um að hætt sé við að réttindi neytenda fari forgörðum, þar sem óljóst sé hvort, hvenær og hvernig lántakendur fái leiðréttingu sinna mála þegar réttur útreikningur liggur fyrir á lánum þeirra, er ekki studd neinum gögnum. Á hinn bóginn liggja fyrir yfirlýsingar varnaraðila um að verði niðurstaða dómstóla sú að endurreikna beri lán eftir greiðslu muni innheimta lánanna til framtíðar taka mið af leiðréttum eftirstöðvum og hugsanlegar ofgreiðslur þannig leiðréttar. Að áliti dómsins felst í þessum yfirlýsingum næg trygging fyrir því að hagsmunir lántakenda verði ekki fyrir borð bornir, enda eru engar vísbendingar um að ástæða sé til að óttast um greiðslugetu varnaraðila. Með sömu rökum þykir ljóst að réttarreglur um skaðabætur tryggi nægilega hagsmuni lántakenda, sbr. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.“

Þrátt fyrir þetta mat Hæstaréttar hefur dregist mjög að þingfesta prófmál sem samstaða varð um að höfða og svör sem viðskiptavinir fá hjá fjármálafyrirtækjunum eru mjög mismunandi er kemur að úrlausn gengistryggðra lána, aðgengi að upplýsingum um hvort lán þeirra falli undir fordæmisgildi dómanna og hvort fjármunir verði til staðar til endurgreiðslu.

Fyrri dómar byggjast að sjálfsögðu á núverandi lagaumhverfi og er það mat flutningsmanna að nauðsynlegt sé að grípa til lagasetningar til að bregðast við þeirri miklu óvissu sem ríkir enn um kröfuréttarsamband lánveitenda og lántaka í þeim tilvikum sem um ólögmæta skilmála var að ræða. Þetta óvissuástand getur ríkt í töluverðan tíma í viðbót, ef marka má ummæli bæði lánveitenda og lántaka, eða allt að tvö ár. Því er nauðsynlegt að Alþingi grípi inn í til að hvetja til lausnar á vandanum. Mikilvægt er að hafa einnig í huga þann mikla mun sem er á stöðu lánveitenda og lántakenda og sjónarmið neytendaverndar. Því er hér lagt til að lántakar hafi rétt til að greiða af lánum sínum með föstum greiðslum sem nema 5.000 kr. af hverri upprunalegri milljón lánsins og fái fyrir það fullnaðarkvittun frá fjármálafyrirtækinu og teljist því í skilum uns niðurstaða liggur fyrir í Hæstarétti um hin ýmsu ágreiningsefni. Um er að ræða heimildarákvæði þannig að lántökum er í sjálfsvald sett hvort þeir nýti sér það eða greiði áfram samkvæmt fyrirliggjandi endurútreikningum. Jafnframt er ítrekaður sá skilningur að lántaki getur aldrei hafa verið í vanskilum með lán eða lánssamninga, sem þessi lög taka til, þar sem þau voru með ólögmæta skilmála. Inni lántaki að lágmarki þá greiðslu af hendi sem hér er lagt til telst hann vera í fullum skilum með afborganir af láninu frá og með gildistöku laganna. Ekki er hér um varanlegt inngrip að ræða, heldur aðeins úrræði sem ætlað er að taka á tímabundnum vanda sem hvetur alla hlutaðeigandi til að reyna að finna úrlausn. Núverandi ástand, þ.e. að kröfuhöfum sé heimilt að innheimta á grundvelli ólögmætra skilmála, er óásættanlegt. Í því felst að kröfuhöfum er heimilað að innheimta vísvitandi hugsanlega of háar kröfur, og megi svo skila þeim seinna ef þörf er á.

Í ljósi reynslunnar af nauðasamningum Avant er lagt til að fjármálafyrirtækin þurfi að leggja fram tryggingar fyrir hugsanlegum ofgreiðslum til lántaka, annars muni viðbótargreiðslur leggjast inn á handveðsreikning í Seðlabanka Íslands.

Jafnframt er lagt til að dráttarvextir reiknist af ofgreiddum kröfum 30 dögum frá og með gildistöku laganna. Lántakar munu ekki þurfa að senda sérstakt kröfubréf þess efnis. Ef lántakar hafa þegar sent kröfubréf, þá gildir 30 daga reglan frá dagsetningu kröfubréfsins.

Að lokum er lögð til breyting á lögum um fjármálafyrirtæki þar sem fjármálafyrirtæki eru skylduð til að láta viðskiptavinum sínum í té upplýsingar um greiðslusögu lána, þ.m.t. fullnaðarkvittanir og forsendur endurútreiknings, ef viðskiptavinurinn óskar þess.

Er það von flutningsmanna að þessi ákvæði verði til að flýta úrlausn ágreinings um gengistryggð lán og hvatning til fjármálafyrirtækja að haga starfsemi sinni á heilbrigðan og eðlilegan hátt með hagsmuni viðskiptavina, hluthafa, stofnfjáreigenda og alls þjóðarbúsins að leiðarljósi.