Jafnréttislög Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 498

Frumvarp til jafnréttis laga

(Lagt fyrir Alþingi á 123. löggjafarþingi 1998–99.)

I. KAFLI

Markmið og gildissvið laganna.

1. gr.

Markmið.

Markmið laga þessara er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði. Markmiði þessu skal náð með því að:

a. gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins,

b. vinna að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun í samfélaginu,

c. gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf,

d. bæta sérstaklega stöðu kvenna og auka möguleika þeirra í samfélaginu,

e. efla fræðslu um jafnréttismál,

f. greina tölfræðiupplýsingar eftir kyni,

g. efla rannsóknir í kynjafræðum.

II. KAFLI

Stjórnsýsla.

2. gr.

Yfirstjórn.

Félagsmálaráðherra fer með framkvæmd laga þessara nema annars sé sérstaklega getið. Í umboði félagsmálaráðherra annast Skrifstofa jafnréttismála, úrskurðarnefnd jafnréttismála og Jafnréttisráð daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin ná til.

3. gr.

Skrifstofa jafnréttismála.

Ráðherra skipar framkvæmdastjóra Skrifstofu jafnréttismála til fimm ára í senn.

Framkvæmdastjóri annast daglega stjórn skrifstofunnar og ræður starfsfólk hennar.

Verkefni Skrifstofu jafnréttismála eru m.a. að:

a. hafa eftirlit með framkvæmd laganna,

b. sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi,

c. veita stjórnvöldum, stofnunum, einstaklingum og félögum ráðgjöf,

d. koma ábendingum og tillögum um aðgerðir um jafnréttismál á framfæri við félagsmálaráðherra, Jafnréttisráð og önnur stjórnvöld,

e. auka virkni í jafnréttismálum, m.a. með aukinni aðild karla að jafnréttisstarfi,

f. fylgjast með þjóðfélagsþróuninni í jafnréttismálum, m.a. með upplýsingaöflun og rannsóknum,

g. vinna með jafnréttisnefndum sveitarfélaga,

h. leita sátta milli einstaklinga eða hópa annars vegar og fyrirtækja eða stofnana hins vegar í ágreiningsmálum sem skrifstofunni berast og varða ákvæði laga þessara,

i. vinna önnur verkefni í samræmi við markmið og gildissvið laganna samkvæmt nánari ákvörðun ráðherra.

4. gr.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála.

Félagsmálaráðherra skipar úrskurðarnefnd jafnréttismála til þriggja ára í senn og skulu nefndarmenn vera lögfræðingar. Félagsmálaráðherra skipar einn án tilnefningar en Hæstiréttur tilnefnir tvo, formann og varaformann nefndarinnar. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt.

Verkefni úrskurðarnefndar jafnréttismála er að taka til meðferðar, rannsaka og kveða upp skriflegan rökstuddan úrskurð um hvort ákvæði laganna hafi verið brotin, sbr. VI. kafla þeirra.

Þegar um er að ræða mál sem ætla má að geti haft stefnumarkandi áhrif á vinnumarkaðinn í heild skal úrskurðarnefnd leita umsagnar frá heildarsamtökum launþega og viðsemjendum þeirra áður en úrskurður er kveðinn upp.

Niðurstöður úrskurðarnefndar sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála skal árlega gefa út úrskurði sína.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála ræður sér starfsfólk og skal kostnaður við starfsemi nefndarinnar greiðast úr ríkissjóð.

5. gr.

Málsmeðferð fyrir úrskurðarnefnd jafnréttismála.

Einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir og félagasamtök eða samtök fólks í eigin nafni fyrir hönd félagsmanna, sem telja að ákvæði laga þessara hafi verið brotin, geta leitað atbeina úrskurðarnefndar jafnréttismála. Úrskurðarnefnd getur enn fremur þegar sérstaklega stendur á tekið mál til meðferðar að eigin frumkvæði eða samkvæmt ábendingum annarra og kveðið upp úrskurð.

Erindi skulu berast nefndinni skriflega innan sex mánaða frá því að meint brot á lögum þessum lá fyrir, frá því að ástandi sem talið er brot á lögunum lauk eða frá því að sá er málið varðar fékk vitneskju um meint brot. Sé leitað rökstuðnings á grundvelli ákvæða stjórnsýslulaga tekur fresturinn að líða þegar sá rökstuðningur liggur fyrir. Úrskurðarnefnd getur þegar sérstaklega stendur á ákveðið að taka erindi til umfjöllunar þótt liðinn sé framangreindur frestur, þó aldrei ef liðið er meira en ár. Erindi telst nægjanlega snemma fram komið ef bréf sem hefur það að geyma hefur borist nefndinni eða verið póstlagt áður en fresturinn er liðinn.

Úrskurðarnefnd getur að höfðu samráði við málshefjanda sent mál til sáttameðferðar hjá Skrifstofu jafnréttismála.

Málsmeðferð fyrir úrskurðarnefndinni skal að jafnaði vera skrifleg en þó getur nefndin kallað málsaðila eða fulltrúa þeirra á sinn fund. Að öðru leyti fer um málsmeðferð hjá nefndinni samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga og nánari reglum sem félagsmálaráðherra setur, að fengnum tillögum frá nefndinni.

6. gr.

Viðmið við mat á hæfni.

Við mat á því hvort ákvæði 25. og 26. gr. laganna hafi verið brotin skal taka mið af menntun, starfsreynslu, sérþekkingu eða öðrum sérstökum hæfileikum sem krafa er gerð um í viðkomandi starfi samkvæmt lögum eða reglugerðum eða telja verður annars að komi að gagni í starfinu.

7. gr.

Jafnréttisráð.

Jafnréttisráð skal skipað sjö mönnum. Félagsmálaráðherra skipar fjóra þeirra í upphafi jafnréttisþings, þrjá að fengnum tillögum Háskóla Íslands, Kvenréttindafélags Íslands og Kvenfélagasambands Íslands og einn án tilnefningar og skal hann vera formaður ráðsins. Þrír skulu kosnir á jafnréttisþingi, sbr. 9. gr. Varamenn skulu skipaðir og kosnir á sama hátt. Jafnréttisráð ræður sér starfsmann og skal kostnaður við starfsemi ráðsins greiðast úr ríkissjóði.

8. gr.

Hlutverk Jafnréttisráðs.

Jafnréttisráð skal stuðla að jafnrétti á öllum sviðum samfélagsins og fjalla um hvaðeina sem lýtur að jafnréttismálum.

Ráðið skal undirbúa jafnréttisþing, sbr. 9. gr., og leggja fyrir það skýrslu um störf sín.

Á tveggja ára fresti skal ráðið vinna tillögu að stefnumarkandi áætlun til fjögurra ára og skal þar kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Tillagan skal lögð fyrir jafnréttisþing til umfjöllunar, sbr. 9. gr., og send félagsmálaráðherra, sbr. 10. gr.

Jafnréttisráð getur haft frumkvæði að sérstökum tímabundnum aðgerðum.

Jafnréttisráð er stjórnvöldum, stofnunum og félagasamtökum til ráðgjafar um jafnréttismál. Ráðið gerir m.a. tillögur til félagsmálaráðherra um leiðir til þess að gæta jafnréttissjónarmiða í stefnumótun stjórnvalda.

9. gr.

Jafnréttisþing.

Félagsmálaráðherra skal boða til jafnréttisþings að loknum alþingiskosningum og aftur að tveimur árum liðnum.

Jafnréttisþing er vettvangur þeirra sem fjalla um jafnréttismál. Á jafnréttisþingi skulu eiga sæti, auk Jafnréttisráðs, fulltrúar félagasamtaka og stofnana sem vinna að jafnréttismálum, aðilar vinnumarkaðarins, svo og aðrir sem ráðið telur að eiga skuli seturétt hverju sinni. Jafnframt skulu fulltrúar ráðuneyta, þingflokka á Alþingi og sveitarstjórna, svo og framkvæmdastjóri Skrifstofu jafnréttismála, eiga rétt til setu á þinginu með málfrelsi og tillögurétt.

Hlutverk jafnréttisþings er að fjalla um jafnréttismál, m.a. tillögu Jafnréttisráðs að stefnumarkandi áætlun til fjögurra ára ásamt skýrslu um störf þess. Á jafnréttisþingum skulu kosnir þrír fulltrúar í Jafnréttisráð.

Formaður Jafnréttisráðs setur þingið og stýrir því uns það hefur kosið sér forseta. Þingið setur sér þingsköp. Jafnréttisráð skal semja reglur fyrir hvert jafnréttisþing þar sem kveðið er á um seturétt á þinginu, kjörgengi og kosningarrétt þingfulltrúa. Reglurnar skal auglýsa með fullnægjandi hætti fjórum vikum fyrir upphaf jafnréttisþings. Verði ágreiningur um kjörgengi og kosningarrétt þingfulltrúa skal málum vísað til úrskurðar á þinginu sjálfu.

Seta á jafnréttisþingi er ólaunuð, en hlutaðeigandi aðilar greiða kostnað fulltrúa. Annar nauðsynlegur kostnaður af þinghaldinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt úrskurði félagsmálaráðherra.

10. gr.

Þingsályktun um áætlun í jafnréttismálum.

Félagsmálaráðherra leggur fyrir Alþingi, eigi síðar en ári eftir þingkosningar, tillögu til þingsályktunar um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs, sbr. 8. gr. Í áætluninni komi fram sundurliðuð framkvæmdaáform og áætlaðar fjárveitingar til einstakra verkefna sem tengjast jafnréttismálum. Áætlunina skal endurskoða á tveggja ára fresti.

Samhliða framlagningu tillögu til þingsályktunar um áætlun í jafnréttismálum og endurskoðunar hennar, tveimur árum síðar, skal félagsmálaráðherra leggja fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála.

11. gr.

Jafnréttisnefndir sveitarfélaga.

Sveitarstjórnir skulu, að loknum sveitarstjórnarkosningum, skipa jafnréttisnefndir sem hafi með höndum jafnréttismál innan síns sveitarfélags samkvæmt lögum þessum. Skulu nefndirnar vera ráðgefandi fyrir sveitarstjórnir í málefnum er varða jafnrétti kvenna og karla, fylgjast með og hafa frumkvæði að sérstökum aðgerðum.

Jafnframt skal jafnréttisnefnd tilnefna tengilið við félagsmálaráðuneyti og Skrifstofu jafnréttismála.

12. gr.

Jafnréttisfulltrúar.

Sérhvert ráðuneyti skipar jafnréttisfulltrúa sem fjallar um og hefur eftirlit með jafnréttisstarfi á málasviði ráðuneytisins.

13. gr.

Jafnréttisráðgjafar.

Félagsmálaráðherra er heimilt að ráða jafnréttisráðgjafa sem vinnur náið með félagsmálaráðuneyti og Skrifstofu jafnréttismála að jafnréttismálum á tilteknu sviði og/eða á tilteknu landsvæði.

III. KAFLI

Réttindi og skyldur.

14. gr.

Vinnumarkaður.

Atvinnurekendur og stéttarfélög skulu vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Atvinnurekendur skulu sérstaklega vinna að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf.

Fyrirtæki og stofnanir þar sem starfa fleiri en 25 starfsmenn skulu setja sér jafnréttisáætlun til þriggja ára í senn. Þar skal m.a. kveðið á um markmið og aðgerðir til að tryggja starfsmönnum þau réttindi sem kveðið er á um í 15.–18. gr. laga þessara.

15. gr.

Launajafnrétti.

Konum og körlum er starfa hjá sama atvinnurekanda skulu greidd jöfn laun og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt störf.

Með launum í lögum þessum er átt við almennt endurgjald fyrir störf og hvers konar frekari þóknun, beina og óbeina, hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti, sem atvinnurekandi greiðir starfsmanni sínum fyrir vinnu sína.

Með jöfnum launum er átt við að laun skulu ákveðin á sama hátt fyrir konur og karla. Skulu þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðun ekki fela í sér kynjamismunun.

Með kjörum í lögum þessum er, auk launa, átt við lífeyris-, orlofs- og veikindarétt og hvers konar önnur samningsréttindi.

16. gr.

Laus störf, starfsþjálfun og endurmenntun.

Starf sem laust er skal standa opið jafnt konum og körlum.

Atvinnurekendur skulu tryggja að konur og karlar njóti sömu möguleika til endurmenntunar og starfsþjálfunar og til að sækja námskeið er haldin eru til að auka hæfni í starfi eða til undirbúnings annarra starfa.

17. gr.

Samræming fjölskyldu- og atvinnulífs.

Atvinnurekendur skulu gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera konum og körlum kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu. Ráðstafanir þær skulu m.a. miða að því að auka sveigjanleika í skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að tekið sé tillit til þarfa atvinnulífs og fjölskylduaðstæðna starfsmanna, þar með talið að þeim sé auðveldað að koma aftur til starfa eftir fæðingar- eða foreldraorlof eða leyfi úr vinnu vegna óviðráðanlegra og brýnna fjölskylduaðstæðna.

18. gr.

Kynferðisleg áreitni.

Atvinnurekendur og skólastjórnendur skulu gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað eða í skólum.

Kynferðisleg áreitni er kynferðisleg hegðun sem er ósanngjörn og/eða móðgandi og í óþökk þess sem fyrir henni verður, hefur áhrif á sjálfsvirðingu þess eða þeirra sem fyrir henni verða og er haldið áfram þrátt fyrir að gefið sé skýrt í skyn að hegðunin sé óvelkomin. Kynferðisleg áreitni getur verið líkamleg, orðbundin eða táknræn.

Eitt tilvik getur talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt.

Ef yfirmaður eða skólastjórnandi er kærður vegna meintrar kynferðislegrar áreitni verður hann vanhæfur til að ákvarða um vinnuskilyrði kæranda á meðan rannsókn málsins stendur yfir og skal næsti yfirmaður taka ákvarðanir er varða kæranda.

19. gr.

Auglýsingar.

Auglýsandi, og sá sem hannar eða birtir auglýsingu, skal sjá til þess að auglýsingin sé öðru kyninu ekki til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríði gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna á nokkurn hátt.

20. gr.

Menntun og skólastarf.

Á öllum skólastigum skal veita fræðslu um jafnréttismál, m.a. með því að leggja áherslu á að búa bæði kynin jafnt undir virka þátttöku í samfélaginu, fjölskyldulífi og atvinnulífi.

Í náms- og starfsfræðslu og við ráðgjöf í skólum skal leitast við að kynna bæði piltum og stúlkum störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin karla- og kvennastörf.

Gæta skal þess sérstaklega að kennslutæki og kennslubækur séu þannig úr garði gerðar að kynjum sé ekki mismunað.

Efla skal rannsóknir á stöðu kynjanna í íslensku samfélagi, jafnt fræðilegar grunnrannsóknir sem hagnýtar rannsóknir, og miðla niðurstöðum þeirra markvisst innan skólastarfsins og til fjölmiðla.

Háskóli Íslands ber ábyrgð á framkvæmd 4. mgr. Að öðru leyti ber menntamálaráðherra ábyrgð á framkvæmd þessarar greinar og skal menntamálaráðuneytið fylgjast með þróun jafnréttismála í skóla- og uppeldisstarfi. Þá skal ráðuneytið fylgjast með að jafnréttis kynja sé gætt í íþrótta- og tómstundastarfi.

21. gr.

Þátttaka í nefndum og ráðum á vegum hins opinbera.

Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis og sveitarfélaga skal hlutfall kynja vera sem jafnast þar sem því verður við komið.

Þar sem tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga skal tilnefna tvo, konu og karl. Við skipun skal þess síðan gætt að skipting milli kynja sé sem jöfnust.

Tilnefningaraðila er heimilt að víkja frá ákvæðum 2. mgr. ef sérstakar ástæður leiða til þess að illmögulegt er að framfylgja þeim. Skal tilnefningaraðili þá skýra ástæður þess.

Ákvæði 2. og 3. mgr. fellur sjálfkrafa úr gildi að liðnum tíu árum frá gildistöku laga þessara.

22. gr.

Greining á tölfræðiupplýsingum.

Í opinberri hagskýrslugerð um einstaklinga og í viðtals- og skoðanakönnunum skal greint á milli kynja við söfnun gagna, úrvinnslu þeirra og birtingu upplýsinga nema sérstakar ástæður, svo sem persónuverndarhagsmunir, mæli gegn því.

IV. KAFLI

Bann við mismunun á grundvelli kynferðis.

23. gr.

Almennt bann við mismunun.

Hvers kyns mismunun eftir kynferði, hvort heldur bein eða óbein, er óheimil. Þó teljast sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna eða karla til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna ekki ganga gegn lögum þessum. Þá teljast aðgerðir til að auka möguleika kvenna eða karla sérstaklega, til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, ekki ganga gegn lögum þessum.

Það telst ekki mismunun að taka sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar og barnsburðar.

24. gr.

Bann við mismunun í kjörum.

Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna starfsfólki sínu í launum og öðrum kjörum á grundvelli kynferðis þess.

Ef sýnt er fram á að kona og karl sem starfa hjá sama atvinnurekanda njóti mismunandi launa eða annarra kjara fyrir jafnverðmæt störf skal atvinnurekandi sýna fram á að munurinn skýrist af öðrum þáttum en kynferði þeirra.

25. gr.

Bann við mismunun við ráðningu og í vinnuskilyrðum.

Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna umsækjendum um starf á grundvelli kynferðis. Sama gildir um stöðuhækkun, stöðubreytingar, endurmenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður og vinnuskilyrði starfsmanna.

Óheimilt er að auglýsa eða birta auglýsingu um laust starf þar sem gefið er í skyn að fremur sé óskað starfsmanns af öðru kyninu en hinu. Þetta ákvæði gildir ekki ef tilgangur auglýsandans er að stuðla að jafnari kynjaskiptingu innan starfsgreinarinnar og skal það þá koma fram í auglýsingunni.

Ef leiddar eru líkur að beinni eða óbeinni mismunun vegna kynferðis við ráðningu, setningu eða skipun í starf, stöðuhækkun, stöðubreytingar, endurmenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður eða vinnuskilyrði skal atvinnurekandi sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar ákvörðun hans.

26. gr.

Bann við brottrekstri.

Atvinnurekanda er óheimilt að segja starfsmanni upp störfum sökum þess að hann hafi krafist leiðréttingar á grundvelli laga þessara.

Atvinnurekandi skal jafnframt gæta þess að starfsmaður verði ekki beittur óréttlæti í starfi, svo sem með tilliti til starfsöryggis, starfskjara eða mats á árangri, á grundvelli þess að hafa kært kynferðislega áreitni eða kynjamismunun.

Ef leiddar eru líkur að því að gengið hafi verið gegn ákvæði þessu skal atvinnurekandi sýna fram á að brottrekstur eða meint óréttlæti grundvallist ekki á leiðréttingarkröfu starfsmanns eða kæru um kynferðislega áreitni eða aðra kynjamismunun. Þetta gildir ekki ef brottreksturinn á sér stað meira en einu ári eftir að starfsmaðurinn setti fram leiðréttingarkröfu á grundvelli laga þessara.

27. gr.

Menntun.

Í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum er hvers konar mismunun á grundvelli kynferðis óheimil. Skylt er að gæta þessa í námi og kennslu, starfsháttum og daglegri umgengni við nemendur.

Skólastjórnandi skal gæta þess að nemandi sé ekki látinn gjalda þess að hafa kært kynferðislega áreitni eða kynjamismunun.

28. gr.

Bann við afsölun réttar.

Óheimilt er að afsala sér þeim réttindum sem kveðið er á um í lögum þessum.

V. KAFLI

Upplýsingaskylda.

29. gr.

Upplýsingaskylda til Skrifstofu jafnréttismála.

Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum er skylt að veita Skrifstofu jafnréttismála hvers konar upplýsingar sem nauðsynlegar eru starfsemi skrifstofunnar.

30. gr.

Upplýsingaskylda til úrskurðarnefndar jafnréttismála.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála getur krafið einstök fyrirtæki, stofnanir, félagasamtök og aðra þá er upplýst geta mál um allar upplýsingar sem nauðsynlegar þykja við athugun einstakra mála. Upplýsinga er hægt að krefjast munnlega eða skriflega og skulu þær gefnar innan hæfilegs frests sem úrskurðarnefnd setur.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála getur með sömu skilyrðum og í 1. mgr. krafist þess að fá gögn afhent til athugunar. Skulu þau afhent innan hæfilegs frests sem úrskurðarnefnd setur.

Úrskurðarnefnd jafnréttismála getur í starfi sínu krafist upplýsinga og gagna frá öðrum stjórnvöldum, óháð þagnarskyldu þeirra.

VI. KAFLI

Viðurlög og réttarfar.

31. gr.

Málshöfðun.

Nú vill aðili ekki una úrskurði úrskurðarnefndar jafnréttismála. Getur hann þá höfðað mál til ógildingar hans fyrir dómstólum eftir því sem fyrir er mælt í 2. mgr.

Málshöfðun frestar réttaráhrifum úrskurðar, enda hafi aðili borið málið undir dómstóla með því að afhenda forstöðumanni dómstóls stefnu ásamt beiðni um að málið hljóti flýtimeðferð, innan tveggja mánaða frá birtingu úrskurðar.

32. gr.

Bætur fyrir fjártjón og miska.

Sá sem af ásettu ráði eða vanrækslu brýtur gegn lögum þessum er skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum. Enn fremur má dæma hlutaðeigandi til að greiða þeim sem misgert er við, auk bóta fyrir fjártjón ef því er að skipta, fégjald fyrir hneisu, óþægindi og röskun á stöðu og högum.

33. gr.

Sektir.

Brot gegn lögum þessum geta varðað sektum sem renna í ríkissjóð.

VII. KAFLI

Önnur ákvæði.

34. gr.

Gildistaka.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Falla þá jafnframt úr gildi lög nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, ásamt síðari breytingum.

Ákvæði til bráðabirgða.

Við gildistöku laga þessara fær núverandi Jafnréttisráð ný verkefni, sbr. 8.gr., og starfar þar til nýtt Jafnréttisráð hefur verið skipað, sbr. 7. gr.

Við gildistöku laganna fellur niður umboð kærunefndar jafnréttismála. Skipa skal úrskurðarnefnd jafnréttismála sem tekur við verkefnum kærunefndar jafnréttismála.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Félagsmálaráðherra skipaði síðastliðið sumar nefnd sem falið var að endurskoða lög nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Nefndina skipuðu: Árni M. Mathiesen alþingismaður, Elín R. Líndal, formaður Jafnréttisráðs, Elsa S. Þorkelsdóttir, framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs, og Sigríður Lillý Baldursdóttir, skrifstofustjóri sem var formaður nefndarinnar. Starfsmaður nefndarinnar var Hanna Sigríður Gunnsteinsdóttir.

Umboð nefndarinnar til endurskoðunar laganna var rúmt en lögð var áhersla á að nefndin fengi athugasemdir og hugmyndir sem víðast að. Þá var nefndinni ætlað að skoða sérstaklega frumvörp sem lögð höfðu verið fram á síðasta þingi til breytinga á lögunum.

Meginástæðan fyrir endurskoðun laganna var tvíþætt, annars vegar þær breytingar sem orðið hafa í jafnréttismálum, jafnt breytingar á verkefnum og aðferðafræði, frá því að núgildandi lög tóku gildi og hins vegar sú staðreynd að þrátt fyrir lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hefur lítið miðað í jafnréttisátt á ýmsum mikilvægum sviðum samfélagsins. Því var auðsætt að við endurskoðunina þurfti bæði að athuga skipan jafnréttismála í stjórnsýslunni og afmörkun þeirra verkefna sem vinna skyldi að.

Nefndin lagði áherslu á að jafnréttismál þurfi að vera viðfangsefni beggja kynja, enda muni bæði kynin njóta góðs af auknu jafnrétti í samfélaginu. Fram til þessa hafa konur verið mun virkari í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna en undanfarin ár hafa karlar kveðið sér hljóðs og krafist réttar síns á eigin forsendum. Um er að ræða réttindabaráttu sem styður baráttu kvenna fremur en að hún gangi gegn henni og taldi nefndin mikilvægt að styrkja þessa þróun. Grunntónninn í jafnréttissamfélagi er að mati nefndarinnar að konum og körlum séu sköpuð jöfn tækifæri til að nýta krafta sína sjálfum sér og samfélaginu til góða og að fólki sé ekki mismunað á grundvelli kynferðis. Í þessu sambandi er þó mikilvægt að hafa hugfast að sérstakt tillit til kvenna við þungun og barnsburð telst ekki mismunun.

Við samningu frumvarpsins var sérstaklega hugað að skyldum sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist á grundvelli EES-samningsins. Tilskipanir Evrópusambandsins sem eru þegar orðnar hluti samningsins og varða efni frumvarpsins voru sérstaklega skoðaðar við gerð þess. Um er að ræða eftirtaldar tilskipanir: Tilskipun nr. 75/117 um samræmingu á lögum aðildarríkjanna er varða beitingu meginreglunnar um sömu laun karla og kvenna, tilskipun nr. 76/207 um framkvæmd meginreglunnar um jafnrétti karla og kvenna varðandi aðgang að störfum, starfsþjálfun og stöðuhækkun, sem og varðandi starfskjör, tilskipun nr. 92/85 um lögleiðingu ráðstafana til að auka öryggi og heilbrigði á vinnustöðum fyrir starfsmenn sem eru þungaðir, hafa nýlega alið börn eða hafa börn á brjósti, tilskipun nr. 96/34 um rammasamning um foreldraorlof sem UNICE, CEEP og ETUC stóðu að og tilskipun nr. 97/80 um sönnunarbyrði í málum er varða mismunun vegna kynferðis. Þá hafði nefndin alþjóðlega sáttmála, framkvæmdaáætlun Sameinuðu þjóðanna sem samþykkt var í Peking 1995 og Norrænu samstarfsáætlunina í jafnréttismálum 1995–2000 til hliðsjónar við gerð frumvarpsins.

Norðurlönd eru í fararbroddi í jafnréttismálum og samstarf þeirra í málaflokknum hefur verið mikið um langt skeið. Þrátt fyrir samvinnuna er nokkur munur á hvernig tekið hefur verið á jafnréttismálum í þessum löndum. Alls staðar hefur þó verið komið á sérstakri skipan innan stjórnsýslunnar til að fjalla um jafnrétti kynjanna og sett hafa verið sérstök jafnréttislög. Á undanförnum árum hafa flest landanna haft skipan sína og lög til endurskoðunar, enda er málum svipað komið annars staðar og hér, jafnrétti er ekki náð þrátt fyrir jafnréttislög og sérstakar stofnanir samfélagsins sem vinna að jafnréttismálum. Við gerð frumvarpsins hafði nefndin sérstaklega til hliðsjónar lög og skipan jafnréttismála annars staðar á Norðurlöndum.

Nefndin sendi bréf til jafnréttis- eða félagsmálanefnda sveitarfélaga, aðila vinnumarkaðarins og félags- og hagsmunasamtaka sem látið hafa sig jafnréttismál varða og bað um athugasemdir við gildandi jafnréttislög og hugmyndir sem nýst gætu við endurskoðun þeirra. Nefndinni barst fjöldi athyglisverðra athugasemda sem hafa komið að gagni við vinnu hennar. Þá var þingflokkum stjórnarandstöðunnar boðið að koma á fund nefndarinnar. Þingflokkar Kvennalista, Alþýðubandalags og Alþýðuflokks þáðu ekki boðið en Kristín Ástgeirsdóttir kom á fund nefndarinnar og lagði henni til ýmsar gagnlegar hugmyndir. Enn fremur fékk nefndin á sinn fund þingmennina Hjörleif Guttormsson og Guðnýju Guðbjörnsdóttur til að ræða sérstaklega frumvörp sem þau hafa lagt fram á Alþingi til breytinga á núgildandi lögum.

Sigurður Tómas Magnússon, formaður kærunefndar jafnréttismála, kom einnig á fund nefndarinnar til að ræða reynslu hans af núgildandi lögum varðandi starfsemi kærunefndarinnar. Við vinnslu frumvarpsins var leitað ráða hjá fjölda einstaklinga og stofnana, má þar helst nefna Hagstofu Íslands, Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Rannsóknastofu í kvennafræðum, dr. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur.

Uppbygging frumvarpsins er ólík uppbyggingu núgildandi laga. Ákvæði um skipan jafnréttismála í stjórnsýslunni eru sett í sérstakan kafla, um réttindi og skyldur er fjallað í öðrum kafla og bannákvæði eru í sérstökum kafla. Þá eru í frumvarpinu sérkaflar um upplýsingaskyldu, viðurlög og réttarfar.

Lögð er til ný skipan jafnréttismála án þess að stofnunum verði fjölgað. Einnig er lagt til að unnið verði að nýjum verkefnum í málaflokknum og þar sem uppbygging frumvarpsins er verulega frábrugðin uppbyggingu núgildandi laga er lagt til að þau falli úr gildi verði frumvarp þetta að lögum.

Núverandi skipan:

SKIPURIT, myndað

Skipan samkvæmt frumvarpinu:

SKIPURIT, myndað

Helstu nýmæli frumvarpsins.

1. Lagt er til að jafnréttismálin heyri áfram undir félagsmálaráðuneytið en sérhvert ráðuneyti skipi jafnréttisfulltrúa sem hafi umsjón með jafnréttismálum á málasviði síns ráðuneytis og verði tengiliður við félagsmálaráðuneytið. Þetta er gert til að styrkja jafnréttisstarf á öllum sviðum samfélagsins, enda varðar jafnrétti kynjanna alla málaflokka ef grannt er skoðað. Ekki er gert ráð fyrir að ráða þurfi nýja starfsmenn í ráðuneytin vegna þessa heldur mætti fela einhverjum núverandi starfsmanna ráðuneytisins verkefnið.

2. Lagt er til að Skrifstofa jafnréttismála, sem samkvæmt núgildandi lögum er skrifstofa Jafnréttisráðs og kærunefndar jafnréttismála, verði sérstök stofnun sem heyri undir félagsmálaráðuneytið og fái skilgreind verkefni. Meginbreytingin sem í þessu felst er að verkefnin sem samkvæmt núgildandi lögum eru á ábyrgð Jafnréttisráðs, sem skipað er fulltrúum hagsmunasamtaka og aðilum vinnumarkaðarins, verða falin stofnun til framkvæmda. Í ljósi þess að undanfarin ár hafa stjórnvöld í síauknum mæli ákveðið eða skuldbundið sig til að sinna ákveðnum verkefnum í jafnréttismálum þykir rétt að leggja til að jafnréttisstofnun stjórnvalda, Skrifstofa jafnréttismála, heyri beint undir ráðuneyti en sé ekki stjórnað af fjölskipaðri nefnd. Samkvæmt frumvarpinu flytjast verkefni Jafnréttisráðs til Skrifstofu jafnréttismála, sem auk þess fær skilgreint eftirlitshlutverk með framkvæmd laganna. Henni er sérstaklega ætlað að örva jafnréttisstarf karla og er enn fremur falið sérstakt sáttahlutverk í ágreiningsefnum sem skrifstofunni berast og varða ákvæði frumvarpsins.

3. Gert er ráð fyrir því að Jafnréttisráð sitji áfram, í breyttri mynd og sinni öðrum verkefnum en nú. Hið nýja Jafnréttisráð verði vettvangur hagsmunasamtaka og þeirra sem vilja leggja sitt af mörkum við stefnumörkun og ráðgjöf í jafnréttismálum. Gert er ráð fyrir að félagsmálaráðherra skipi þrjá fulltrúa í ráðið að fengnum tilnefningum frá Háskóla Íslands, Kvenfélagasambandi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands og einn án tilnefningar og skal hann vera formaður ráðsins. Þrír fulltrúar í Jafnréttisráði verði síðan kosnir á Jafnréttisþingi sem félagsmálaráðherra boðar til annað hvert ár.

Mikilvægt er að jafnréttismálum sé þannig fyrir komið í stjórnsýslunni að hugmyndir þeirra sem sérstaklega láta sig málaflokkinn varða skili sér og nýtist málaflokknum til framdráttar. Þá er mikilvægt að talsmenn sjónarmiða komi víða að og þaðan helst sem umræðan er frjóust, samhliða því að Jafnréttisráð miðli þekkingu sinni og reynslu í jafnréttisbaráttu þjóðarinnar. Kvenréttindafélagið og Kvenfélagasambandið hafa um áratuga skeið verið ötulust samtaka við að halda umræðunni um jafnréttismál lifandi og Háskóli Íslands, Rannsóknarstofa í kynjafræðum, hefur á undanförnum árum lagt drjúgt af mörkum í kynjarannsóknum sem hafa skilað mikilsverðum upplýsingum um líf kynjanna í samfélaginu. Þrjú sæti í Jafnréttisráði verða skipuð þeim sem til þess fá fylgi á Jafnréttisþingi og er þess að vænta að slík skipan verði til þess að örva fólk til dáða í jafnréttismálum.

4. Lagðar eru til gagngerar breytingar á jafnréttisþingi, boðun þess, hversu oft það kemur saman og á verkefnum. Lagt er til að félagsmálaráðherra boði til þingsins annað hvert ár og þingið kjósi þrjá fulltrúa í Jafnréttisráð. Þá er gert ráð fyrir að þingið fjalli um tillögu Jafnréttisráðs til ráðherra um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Jafnréttismál þurfa eðli máls samkvæmt í síbreytilegu samfélagi að vera til stöðugrar skoðunar og þess er vænst að breytt skipan jafnréttisþings verði til að gera jafnréttisumræðuna fjörugri, jafnframt því að vera vettvangur þar sem ráðherra og hagsmunahópar geta skipst á skoðunum.

5. Lagt er til að í stað kærunefndar jafnréttismála verði skipuð úrskurðarnefnd jafnréttismála sem kveða muni upp bindandi úrskurði. Þá eru meðferðarreglur úrskurðarnefndar skýrari og sönnunarreglur fyrir nefndinni þær sömu og fyrir dómstólum. Gert er mögulegt að úrskurðarnefndin geti í samráði við málshefjanda vísað málum til sáttameðferðar hjá Skrifstofu jafnréttismála. Í frumvarpinu er nýtt ákvæði um viðmið við mat á hæfni sem ætti að gera úrskurðarnefndinni og þeim sem til hennar leita auðveldara um vik að leggja mat á hvort um brot á lögum hafi verið að ræða. Ekki er gert ráð fyrir að úrskurðarnefndin, frekar en kærunefnd jafnréttismála, kveði upp úrskurði um bætur vegna fjártjóns eða miska. Sá sem vinnur mál fyrir úrskurðarnefndinni getur stefnt málinu fyrir dóm, krafist staðfestingar á úrskurðinum og grundvallað bótaábyrgð á honum. Sá sem tapar máli fyrir úrskurðarnefndinni getur, ef hann er ósáttur, krafist ógildingar á úrskurðinum og þar með fengið staðfest að hann hafi ekki gerst sekur um brot á jafnréttislögum. Úrskurðarnefndinni er ekki ætlað að standa að málshöfðun fyrir dómstólum eins og kærunefnd er ætlað samkvæmt núgildandi lögum.

6. Í frumvarpinu er lagt til að stjórnendum stofnana eða fyrirtækja þar sem fleiri en 25 manns starfa sé skylt að gera jafnréttisáætlanir sem taki m.a. til launa og almennra starfskjara. Ákvæði sem þetta er að finna í lögum annars staðar á Norðurlöndum og hefur sýnt sig að jafnréttisáætlanir eru kjörin leið til að þróa starfsemi stofnana og fyrirtækja í jafnréttisátt.

7. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um samræmingu fjölskyldu- og atvinnulífs. Samræming fjölskyldu- og atvinnulífs er viðfangsefni í norrænni samvinnu, hjá Evrópuráðinu, Evrópusambandinu og hjá Sameinuðu þjóðunum. Með auknum kröfum kvenna um að vera fullgildir þátttakendur í atvinnulífinu og kröfu karla til að fá að njóta fjölskyldulífs hefur jafnréttisumræðan tekið á sig nýja mynd sem gæti skilað okkur í átt til samfélags sem hentar báðum kynjum og tekur tillit til fjölþættra þarfa og langana þegnanna allra.

8. Í frumvarpinu er kynferðisleg áreitni skilgreind og skilgreindar ákveðnar skyldur atvinnurekenda og skólastjórnenda til að koma í veg fyrir hana, svo og hvernig staðið skuli að meðferð máls komi slíkt upp á vinnustað eða í skóla.

9. Menntamálaráðherra er í frumvarpinu gert að fara með mál er varða menntun eins og verið hefur, en auk þess félags- og íþróttastarf. Sérstaklega er kveðið á um rannsóknir í kynjafræðum og er það í fyrsta sinn sem slíkt er gert í lögum. Rannsóknir í kynjafræðum eru rannsóknir á lífi og starfi kynjanna og stöðu þeirra í samfélaginu. Slíkar rannsóknir eru nauðsynlegur grunnur fyrir allt jafnréttisstarf.

10. Ákvæði í íslenskri löggjöf um hlut kynjanna í nefndum, stjórnum og ráðum hafa verið mun veikari en annars staðar á Norðurlöndunum og hlutur kvenna í þessum efnum er verulega lakari hér. Í frumvarpinu er lagt til að skerpt verði á ákvæðinu en jafnframt að það taki ekki til félagasamtaka. Um er að ræða sérstakt átak og að tíu árum liðnum er gert ráð fyrir að ekki sé þörf á ákvæði sem þessu í jafnréttislögum.

11. Í frumvarpinu er sérstakt ákvæði um greiningu tölfræðiupplýsinga eftir kynjum. Er þetta gert í ljósi þess hve mikilvægt það er í öllu jafnréttisstarfi að upplýsingar um stöðu kynjanna í samfélaginu séu nákvæmar og aðgengilegar. Á þetta hefur sérstaklega verið bent í samþykktum Sameinuðu þjóðanna og í Norrænu samstarfi.

12. Í frumvarpinu er skerpt á bannákvæðum gildandi laga varðandi kjör, ráðningu, vinnuskilyrði og brottrekstur.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Lagt er til að markmið laganna verði að koma á jafnrétti og veita konum og körlum jöfn tækifæri. Jafnframt er það markmið laganna að allir einstaklingar skuli eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði, sbr. stefnuyfirlýsingu stjórnvalda í jafnréttismálum. Framangreind markmið eru í samræmi við mannréttindakafla stjórnarskrárinnar þar sem sérstaklega er kveðið á um að konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna.

Enn fremur er lagt til að lögfestar verði leiðir sem hafa skal til hliðsjónar við að ná markmiðum laganna. Lögð er áhersla á að jafnréttissjónarmiða verði gætt í starfi á öllum sviðum samfélagsins og um leið að unnið verði að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun þess. Konur og karlar hafa um margt ólíkar forsendur og reynslu. Því er talið nauðsynlegt að sjónarmið beggja kynja fái notið sín við stjórnun samfélagsins.

Jafnrétti kynjanna verður ekki komið á nema bæði konum og körlum verði sköpuð tækifæri til þess að samræma launavinnu og einkalíf, þar á meðal foreldrahlutverkið. Því er lagt til að samræming fjölskyldu- og atvinnulífs verði eitt af meginviðfangsefnum jafnréttisstarfsins. Nauðsynlegt er að tekið sé tillit til þess að bæði konur og karlar eiga börn og er mikilvægt að veita báðum kynjum jafna möguleika til að njóta og axla ábyrgð á uppeldi og umönnun jafnframt því að fá að taka virkan þátt í atvinnulífi.

Síðustu ár hafa komið fram nýjar áherslur í jafnréttismálum þar sem m.a. er lögð áhersla á að jafnréttismál séu mál samfélagsins í heild en ekki eingöngu sérstakt viðfangsefni kvenna. Þrátt fyrir þessar breyttu áherslur þykir enn nauðsynlegt að leggja sérstaka áherslu á bætta stöðu kvenna enda sýna kannanir og rannsóknir að á þær hallar.

Á undanförnum árum hefur þekking og reynsla þeirra sem látið hafa sig jafnréttismál varða aukist hraðfara. Mikilvægt er að sérþekking þessi nýtist í jafnréttisstarfi og því er lagt til að fræðsla um jafnréttismál verði efld til að ná markmiði laganna. Nauðsynlegt er að upplýsingum sé miðlað til almennings. Þá er einnig mikilvægt að kynna yfirmönnum og stjórnendum stofnana og fyrirtækja færar leiðir í átt til aukins jafnréttis. Grundvöllur markviss jafnréttisstarfs er að í samfélaginu séu til áreiðanlegar upplýsingar um stöðu kynjanna og því er lagt til að áhersla verði lögð á að greina tölfræðiupplýsingar eftir kynjum. Rannsóknir í kynjafræðum eru einnig mikilvægur grundvöllur fyrir markvissu jafnréttisstarfi og því lagt til að slíkar rannsóknir verði efldar.

Um II. kafla.

Kaflinn fjallar um stjórnsýslu jafnréttismála. Lagðar eru til gagngerar breytingar á skipulagi stjórnsýslu jafnréttismála frá því sem nú er og lög nr. 28/1991 kveða á um. Félagsmálaráðherra er þó áfram ætlað að hafa yfirumsjón með málaflokknum.

Lagt er til að stofnuð verði Skrifstofa jafnréttismála sem sjái um umfangsmikil verkefni sem mörg hver eru nú unnin af Jafnréttisráði og Skrifstofu jafnréttisráðs í umboði þess. Samkvæmt frumvarpinu lýtur skrifstofan ekki stjórn Jafnréttisráðs heldur heyrir hún beint undir félagsmálaráðuneytið. Þá er í frumvarpinu lagt til að félagsmálaráðherra skipi Jafnréttisráð að undangengnum tilnefningum og kosningum fulltrúa á jafnréttisþingi. Jafnréttisráð er samkvæmt frumvarpinu jafnsett Skrifstofu jafnréttismála innan stjórnsýslunnar.

Jafnréttisþingi er samkvæmt frumvarpinu, eftir sem áður, ætlað að vera vettvangur skoðanaskipta um jafnréttismál. Þinginu er með frumvarpinu mörkuð verkefni og kveðið er á um að félagsmálaráðherra boði til þingsins en ekki Jafnréttisráð eins og nú er.

Þá er lagt til að skipuð verði úrskurðarnefnd jafnréttismála sem koma mundi í stað kærunefndar jafnréttismála. Úrskurðarnefndin verði sjálfstæð stjórnsýslunefnd, skipuð á sama hátt og kærunefndin nú, en verkefni hennar verði að því leyti ólík verkefnum kærunefndarinnar að úrskurðarnefnd kveður upp fullnaðarúrskurði.

Í frumvarpinu er lagt til að Skrifstofa jafnréttismála, Jafnréttisráð og úrskurðarnefnd jafnréttismála starfi sem sjálfstæðar einingar. Samnýting starfs- og fundaraðstöðu gengur þó ekki gegn markmiðum frumvarpsins.

Til þess að stuðla að virku jafnréttisstarfi um allt land og á öllum sviðum samfélagsins er lagt til að sveitarstjórnir skipi jafnréttisnefndir, jafnréttisfulltrúar starfi í öllum ráðuneytum og að félagsmálaráðherra verði heimilt að ráða jafnréttisráðgjafa til sérstakra verkefna.

Um 2. gr.

Lagt er til að yfirstjórn jafnréttismála verði áfram í höndum félagsmálaráðherra en aðrir ráðherrar fari með framkvæmd laganna á tilteknum sviðum þegar það er sérstaklega tekið fram. Lagt er til að Skrifstofa jafnréttismála, Jafnréttisráð og úrskurðarnefnd jafnréttismála annist daglega stjórnsýslu á því sviði sem lögin ná til.

Um 3. gr.

Í frumvarpinu er lagt til að stofnun Skrifstofu jafnréttismála verði lögfest en undanfarin ár hefur skrifstofa Jafnréttisráðs og skrifstofa kærunefndar jafnréttismála skv. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 28/1991 verið starfrækt undir heitinu Skrifstofa jafnréttismála. Þá er lagt til að skrifstofan verði styrkt í sessi og að hún heyri beint undir félagsmálaráðuneytið.

Lagt er til að félagsmálaráðherra skipi framkvæmdastjóra Skrifstofu jafnréttismála sem annist daglega stjórnun og ráði starfsfólk hennar.

Í 2. mgr. greinarinnar eru tiltekin þau verkefni sem lagt er til að Skrifstofa jafnréttismála annist, en upptalningin er þó ekki tæmandi. Nokkur þessara verkefna eru í núgildandi lögum á verksviði Jafnréttisráðs. Skv. 1. tölul. 16. gr. þeirra laga skal Jafnréttisráð vinna að því að efnisákvæðum laganna verði framfylgt. Hér er lögð til nokkur áherslubreyting í a-lið 3. gr. frumvarpsins þar sem fastar er kveðið að orði hvað varðar eftirlitshlutverk skrifstofunnar. B-liður 3. gr. frumvarpsins er efnislega samhljóða 4. tölul. 16. gr. laga nr. 28/1991, en ekki þykir ástæða til að takmarka fræðslu- og upplýsingastarfsemi skrifstofunnar við félagasamtök og almenning eins og þar er gert. C-liður greinarinnar er efnislega samhljóða 3. tölul. 16. gr. laga nr. 28/1991 en lagt er til að ráðgjafarhlutverk skrifstofunnar nái einnig til einstaklinga en ekki einungis til stjórnvalda, stofnana og félaga. Efnisatriði d-, f-, g- og i-liða greinarinnar er að finna í 5., 7. og 8. tölul. 16. gr. gildandi laga, nr. 28/1991.

Auk þessara verkefna eru Skrifstofu jafnréttismála lögð til ný verkefni. Lagt er til í e-lið greinarinnar að Skrifstofan skuli auka virkni í jafnréttismálum, m.a. með aukinni aðild karla að jafnréttisstarfi. Er þetta gert í ljósi breyttra áherslna í umræðu um jafnréttismál á undanförnum árum. Sjónum er nú í auknum mæli beint að stöðu karla og mikilvægi þess að þeir taki sjálfir þátt í að móta samfélag sem grundvallast á jafnrétti sem hentar báðum kynjum. Í h-lið greinarinnar er lagt til að skrifstofan leiti sátta milli aðila í ágreiningsmálum sem varða ákvæði frumvarpsins. Skrifstofunni getur m.a. borist beiðni um slíkt frá úrskurðarnefnd jafnréttismála, sbr. 3. mgr. 5.gr. frumvarpsins. Hér er um nýjung að ræða sem gerir málsaðilum mögulegt að ljúka deilumálum sínum án úrskurðar úrskurðarnefndar.

Um 4. gr.

Lagt er til að félagsmálaráðherra skipi úrskurðarnefnd jafnréttismála og að skipan hennar verði staðið á sama hátt og skipunar kærunefndar jafnréttismála, sbr. 19. gr. laga nr. 28/1991. Nefndin skal taka mál til meðferðar, rannsaka og kveða upp úrskurði. Ekki er lagt til að úrskurðarnefndin ákvarði um fjártjón og miska.

3. mgr. greinarinnar er samhljóða lokamálslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 28/1991.

Lagt er til að úrskurðarnefndin verði sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem skeri úr ágreiningi milli málsaðila og að úrskurðir hennar verði fullnaðarúrskurðir. Þeir verði því ekki kæranlegir til æðra stjórnvalds. Hins vegar er lagt til að þá megi bera undir dómstóla, sbr. 31. gr. frumvarpsins.

Um 5. gr.

Ákvæðið er nýmæli en það varðar aðild, kærufresti og málsmeðferð fyrir úrskurðarnefnd jafnréttismála. Í 1. mgr. er sagt til um hverjir geti átt aðild að málum sem lögð eru til úrlausnar úrskurðarnefndar. Er þar jafnframt lagt til að nefndin geti að eigin frumkvæði eða samkvæmt ábendingum annarra tekið mál til meðferðar og kveðið upp úrskurði.

Í 2. mgr. er lagt til að tekið verði upp sex mánaða frestur til að skila inn erindi til úrskurðarnefndar sem byrji að líða er meint brot liggur fyrir, frá því að ástandi sem talið er brot á lögunum lauk eða þegar sá er málið varðar fékk vitneskju um hið meinta brot. Undantekning er lögð til frá þessari meginreglu í 3. málsl. 2. mgr. þar sem getið er um eins árs frest þegar sérstaklega stendur á. Lagt er til að úrskurðarnefndin ákveði í hvaða tilvikum undantekningin á við, en hana ber að skýra þröngt. Enn fremur er lagt til að þegar rökstuðnings er leitað á grundvelli stjórnsýslulaga byrji fresturinn að líða þegar rökstuðningur liggur fyrir.

Í 3. mgr. greinarinnar er lagt til að úrskurðarnefnd geti að höfðu samráði við málshefjanda sent mál til sáttameðferðar hjá Skrifstofu jafnréttismála. Rétt þykir að leggja til slíka málsmeðferð enda má búast við að í einhverjum tilvikum geti það leitt til hraðari og átakaminni málsmeðferðar án þess að rýra rétt málshefjanda.

Í 4. mgr. er fjallað um málsmeðferð fyrir úrskurðarnefndinni. Lagt er til að hún skuli að jafnaði vera skrifleg en þó geti nefndin kallað málsaðila á sinn fund. Að öðru leyti fari um málsmeðferð hjá nefndinni samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga og nánari reglum sem félagsmálaráðherra setur að fengnum tillögum nefndarinnar.

Um 6. gr.

Ákvæðið er nýmæli en reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt sé að tilgreina í lögum við hvað skuli miða er meta á hæfni umsækjanda eða starfsmanns þegar leysa á úr ágreiningi þar að lútandi. Mikilvægt er að um hlutlæg viðmið sé að ræða. Í greininni er lagt til að tekið verði mið af menntun, starfsreynslu, sérþekkingu eða öðrum sérstökum hæfileikum sem koma að notum í viðkomandi starfi. Lagt er til að öll hæfnisatriði sem tilgreind eru í lögum og reglugerðum varðandi viðkomandi starf verði metin.

Um 7. gr.

Í greininni er lagt til að Jafnréttisráð verði skipað á annan veg en verið hefur. Gert er ráð fyrir að sjö manna Jafnréttisráð verði skipað í upphafi jafnréttisþings. Félagsmálaráðherra skipi fjóra í ráðið, þrjá að fengnum tillögum Háskóla Íslands, Kvenréttindafélags Íslands og Kvenfélagasambands Íslands og einn án tilnefningar. Þrír skulu síðan kosnir á jafnréttisþingi, sbr. 9. gr. frumvarpsins. Varamenn skulu skipaðir og kosnir með sama hætti. Um málsmeðferð Jafnréttisráðs gildi almennar málsmeðferðarreglur stjórnsýslunefnda samkvæmt stjórnsýslulögum. Er tilgangur þessarar nýju skipunar Jafnréttisráðs að aðilar úr ólíkum hópum samfélagsins geti verði virkir þátttakendur í stefnumótun jafnréttismála. Þannig má vænta þess að í kjölfarið verði jafnréttisumræðan opnari og öðlist viðurkenningu á fleiri sviðum samfélagsins. Eru þá líkur til að hún höfði til fleiri en verið hefur.

Um 8. gr.

Samkvæmt frumvarpinu er Jafnréttisráði áfram ætlað að vera stefnumarkandi í jafnréttismálum. Er því gert að vinna tillögu að stefnumarkandi áætlun til fjögurra ára þar sem kveða skal á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Lagt er til að Jafnréttisráð sendi tillögu sína til félagsmálaráðherra eftir að fjallað hefur verið um hana á jafnréttisþingi, sbr. 9. gr. frumvarpsins. Lagt er til að Jafnréttisráð undirbúi jafnréttisþing og leggi fyrir það skýrslu um störf sín. Jafnframt gegni Jafnréttisráð áfram ráðgjafarhlutverki á sviði jafnréttismála gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félagasamtökum.

Um 9. gr.

Í 10. tölul. 16. gr. núgildandi laga er Jafnréttisráði falið að halda jafnréttisþing a.m.k. á þriggja ára fresti. Með frumvarpi þessu er lagt til að jafnréttisþing verði haldið á tveggja ára fresti og að félagsmálaráðherra boði til þingsins, fyrst að loknum alþingiskosningum og síðan að tveimur árum liðnum. Þingið er vettvangur þeirra sem fjalla um jafnréttismál. Er nánar kveðið á um í greininni hverjir eigi rétt til setu á því, hlutverk þingsins og annað sem máli skiptir. Lögð er til sú breyting að jafnréttisþing fjalli um tillögu Jafnréttisráðs að stefnumarkandi áætlun um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Jafnframt yrði jafnréttisþingi, ef frumvarpið verður að lögum, gert að kjósa þrjá fulltrúa í Jafnréttisráð. Þessi breyting er lögð til í þeim tilgangi að stuðla að markvissari umræðu um jafnréttismál og gera áhugasömum kleift að vera þar virkir þátttakendur. Seta á jafnréttisþingi er ólaunuð en annar kostnaður greiðist úr ríkissjóði.

Um 10. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 17. gr. gildandi jafnréttislaga. Sú nýbreytni er lögð til að gert verði að skilyrði að félagsmálaráðherra leggi þingsályktunartillögu um áætlun í jafnréttismálum fram eigi síðar en ári eftir Alþingiskosningar. Markmið þessa er að tryggja að hver ríkisstjórn geri jafnréttisáætlun í formi þingsályktunar sem gildi á kjörtímabili hennar. Um leið er komið í veg fyrir að jafnréttisáætlanir fráfarandi stjórnar gildi langt fram á kjörtímabil nýkjörinnar stjórnar þegar stjórnarskipti verða við alþingiskosningar.

Enn fremur er lögð til sú breyting að félagsmálaráðherra skuli ekki eingöngu leggja fram skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála við endurskoðun skýrslunnar heldur einnig þegar þingsályktunartillagan um áætlun í jafnréttismálum er lögð fram á Alþingi. Markmiðið með þessu er að auðvelda þingmönnum sem og öðrum að fylgjast með hverju fram vindur í jafnréttismálum.

Um 11. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 13. gr. gildandi jafnréttislaga en orðalagi greinarinnar er breytt til að gera ákvæðið skýrara. Sú breyting er þó lögð til að felld verði út viðmiðun við 500 íbúa, en í stað þess skuli öll sveitarfélög skipa jafnréttisnefndir. Í þessu tilliti er vísað til heimildarákvæðis 41. gr. gildandi sveitarstjórnarlaga, nr. 45/1998, um sameiningu nefnda. Þar er sveitarstjórnum gefin heimild til að sameina nefndir þannig að ein nefnd fari með verkefni á fleiri en einu sviði en eðli málsins samkvæmt á sú heimild fyrst og fremst við um fámennari sveitarfélög.

Lagt er til að jafnréttisnefnd tilnefni sérstakan tengilið við félagsmálaráðuneytið og Skrifstofu jafnréttismála. Hlutverk hans verði m.a. að afla nauðsynlegra upplýsinga sem félagsmálaráðuneytið og skrifstofan kalla eftir.

Um 12. gr.

Lagt er til að sérhvert ráðuneyti skipi jafnréttisfulltrúa sem fjalli um og hafi eftirlit með jafnréttisstarfi á málasviði tiltekins ráðuneytis.

Um 13. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 18. gr. gildandi jafnréttislaga. Lögð er til sú breyting að jafnréttisráðgjafar skuli vinna náið með félagsmálaráðuneyti og Skrifstofu jafnréttismála en ekki Jafnréttisráði eins og nú er. Það er í samræmi við verkaskiptingu sem lagt er til í frumvarpinu að verði á milli Skrifstofu jafnréttismála og Jafnréttisráðs.

Um 14. gr.

1. mgr. ákvæðisins er samhljóða 5. gr. gildandi jafnréttislaga. Í 2. mgr. þess er lagt til að gert verði að skilyrði að fyrirtæki og stofnanir sem hafa fleiri en 25 starfsmenn geri sér jafnréttisáætlun. Slík áætlun er markviss stefna og verkefnaskrá fyrirtækis eða stofnunar um hvernig jafnrétti kynja verði náð. Í áætluninni skulu m.a. tilteknar aðgerðir til að tryggja konum og körlum jafna möguleika til starfa, ábyrgðar, launa, stöðuhækkana, starfsþjálfunar og endurmenntunar. Jafnframt á slík jafnréttisáætlun að taka á vandamálum sem lúta að kynferðislegri áreitni. Síðast en ekki síst er jafnréttisáætlun leið til að koma á nauðsynlegum ráðstöfunum til að gera starfsmönnum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Líta má á jafnréttisáætlun sem hluta stefnumótunar og starfsmannastefnu fyrirtækis eða stofnunar. Þegar jafnréttisáætlun er gerð er mikilvægt að til sé úttekt á stöðu kynjanna innan fyrirtækja eða stofnana.

Meginmarkmiðið með jafnréttisáætlun er að atvinnurekendur geti nýtt sér hæfileika og færni allra starfsmanna sinna á sem bestan hátt um leið og þeim hindrunum sem geta verið í vegi bæði karla og kvenna er rutt úr vegi. Jafnréttisáætlun þarf að fylgja aðgerðaáætlun þar sem fram kemur hvernig og á hve löngum tíma markmiðum jafnréttisáætlunar skuli náð. Nauðsynlegt er að tryggja að reglubundið mat fari fram á framkvæmd jafnréttisáætlunar.

Um 15. gr.

Greinin er að mestu efnislega samhljóða 4. gr. gildandi jafnréttislaga en orðalagi hennar hefur verið breytt til að gera ákvæðið skýrara. Í 1. mgr. 4. gr. núgildandi laga segir að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og að þau skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Í 1. mgr. 15. gr. frumvarpsins er lagt til að orðið „sambærileg“ verið fellt út. Með því er ekki lögð til efnisbreyting á ákvæðinu en núgildandi orðalag „jafnverðmæt og sambærileg“ hefur þótt óljóst. Ákvæðinu er ætlað að tryggja að konur og karlar njóti sömu launa og sömu kjara fyrir sömu störf og fyrir ólík störf sem metin eru jafnverðmæt. Verðmætið skal ekki einvörðungu metið í fjármunum.

Enn fremur er lögð til sú breyting á skilgreiningu um laun í 2. mgr. 15. gr. að í stað orðalagsins „venjulegt grunn- og lágmarkskaup“ komi „almennt endurgjald“. Í núgildandi lögum eru jöfn laun karla og kvenna skilgreind í 3. mgr. 4. gr. Með þessu frumvarpi er lögð til breytt skilgreining á jöfnun launum karla og kvenna í 3. mgr. 15. gr. Með henni yrði atvinnurekanda skylt að sjá til þess að laun séu ákveðin á sama hátt fyrir bæði kynin og að þau viðmið sem lögð eru til grundvallar launaákvörðun leiði hvorki beint né óbeint til kynbundins launamisréttis. 4. mgr. 15. gr. frumvarpsins er efnislega samhljóða 4. mgr. 4. gr. gildandi laga. Í þeim tilgangi að gera ákvæðið skýrara er lagt til að orðalagið „auk launa“ verði fellt inn í málsgreinina. Undir kjör samkvæmt skilgreiningu frumvarpsins falla m.a. fæðingarorlof, foreldraorlof og námsleyfi.

Um 16. gr.

1. mgr. ákvæðisins er samhljóða 7. gr. núgildandi laga.

2. mgr. greinarinnar er efnislega samhljóða 9. gr. gildandi laga en orðalagi hennar er þó breytt, í stað framhaldsmenntunar kemur endurmenntun og kveðið er á um skyldur atvinnurekanda.

Um 17. gr.

Lagt er til að atvinnurekandi geri nauðsynlegar ráðstafanir til að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Þetta ákvæði er nýmæli og er í samræmi við stefnu Evrópubandalagsins, sem og markmið samstarfs Norðurlanda í jafnréttismálum. Ákvæði sama efnis er einnig í 27. gr. félagsmálasáttmála Evrópu.

Nauðsyn þess að slíkt ákvæði sé að finna í jafnréttislögum kemur einkum fram í því að sú hlutverkaskipting sem lengi hefur viðgengist hamlar báðum kynjum í einkalífi og á vinnumarkaði. Sú mikla áhersla sem í áranna rás hefur verið lögð á fyrirvinnuhlutverk karla skyggir á hlutverk og skyldur föður sem uppalanda. Vegna þessa og með aukinni atvinnuþátttöku kvenna hafa komið fram auknar kröfur um að atvinnurekendur geri ráðstafanir til að gera bæði körlum og konum kleift að samræma starfsskyldur sínar og skyldur gagnvart fjölskyldu sinni. Er því mikilvægt að vinnumarkaðurinn lagi sig að þeirri staðreynd að bæði kynin hafi á ákveðnu tímabili í lífi sínu ríkum skyldum að gegna gagnvart börnum og fjölskyldulífi. Með skyldum gagnvart fjölskyldu er ekki einungis átt við skyldur foreldra við börn sem eru háð þeim um afkomu heldur einnig við önnur náin skyldmenni sem augljóslega þarfnast umönnunar eða uppihalds.

Ein leiðanna að þessu markmiði er að auka sveigjanleika við skipulagningu á vinnu og vinnutíma þannig að hagsmunir allra séu hafðir að leiðarljósi. Sem dæmi má taka að erfitt er fyrir foreldra ungra barna að vera á fundum á þeim tíma sem sækja þarf börn á leikskóla. Þá geta stjórnendur fyrirtækis hvatt foreldra til að skipta veikindadögum barns á milli sín ef þau eru bæði útivinnandi. Jafnframt er mikilvægt að auðvelda starfsmönnum að koma aftur til starfa eftir fæðingar- eða foreldraorlof eða leyfi úr vinnu vegna óviðráðanlegra og brýnna fjölskylduaðstæðna. Æskilegt er að setja fram aðgerðir sem stefna að settu marki í jafnréttisáætlanir fyrirtækja eða stofnana ef starfsmenn eru fleiri en 25. Í smærri fyrirtækjum eða stofnunum er nauðsynlegt að starfsmönnum sé kynnt stefnan á skýran og skilmerkilegan hátt.

Um 18. gr.

Í 1. mgr. er lagt til að atvinnurekendum verði gert skylt að gera ráðstafanir sem eru til þess fallnar að koma í veg fyrir kynferðislega áreitni á vinnustöðum. Evrópusambandið hefur um margt verið leiðandi afl í baráttunni gegn kynferðislegri áreitni og hefur hvatt aðildarríki sín til að vinna ötullega að framgangi þessara mála. Ákvæði frumvarpsins er í samræmi við stefnu Evrópusambandsins í jafnréttismálum. Árið 1990 samþykkti ráðherranefndin ályktun um vernd mannvirðingar kvenna og karla á vinnustað. Þar er aðildarríkjum og stofnunum Evrópusambandsins gert að sjá til þess að atvinnurekendur beri ábyrgð á að kynferðisleg áreitni líðist ekki á vinnustað. Sambærilegt ákvæði er einnig að finna í 26. gr. félagssáttmála Evrópu um rétt til mannlegrar reisnar í starfi. Þar kemur fram að stuðla skuli að bættri meðvitund og upplýsingum um kynferðislega áreitni á vinnustað. Auk þess skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að vernda launafólk fyrir slíkri háttsemi. Í þessu sambandi er almennt lögð mikil áhersla á ábyrgð atvinnurekanda og skólastjórnenda. Mikilvægt er að brugðist sé við af þekkingu og að tryggt sé að starfsfólk sé nægjanlega upplýst til að takast rétt og málefnalega á við vandann. Sem dæmi um sérstakar ráðstafanir sem atvinnurekendur og skólastjórnendur geta gert til að koma í veg fyrir að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar í trúnaðarsambandi verði fyrir kynferðislegri áreitni á vinnustað og í skólum er m.a. að lýst sé yfir að allir starfsmenn eigi rétt á því að komið sé fram við þá af virðingu. Jafnframt að gefið sé skýrt til kynna að kynferðislegri áreitni sé með öllu hafnað og verði ekki liðin og að starfsmenn sem verði fyrir slíkri framkomu hafi rétt til að kæra viðkomandi háttsemi. Nauðsynlegt er að stjórnendur taki ákveðið á málum í samvinnu við starfsmenn sína og hagsmunasamtök þeirra.

Víða í nágrannalöndunum hefur þótt ástæða til þess að setja sérstakar reglur um kynferðislega áreitni á vinnustað. Er tilgangur þeirra að koma í veg fyrir að fólki sé mismunað eftir kynferði þegar teknar eru ákvarðanir um vinnuaðstæður og vinnuskilyrði. Í Svíþjóð hafa verið sett ákvæði um kynferðislega áreitni í jafnréttislög en í Noregi eru slík ákvæði að finna í lögum um vinnuvernd. Skilgreining á því hvað felist í kynferðislegri áreitni er vandasöm. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur gert tillögur um leiðbeiningarreglur til verndar launþegum þar sem m.a. kynferðisleg áreitni er skilgreind. Sú skilgreining var lögð til grundvallar við gerð frumvarpsins. Megineinkenni kynferðislegrar áreitni er að um óvelkomna kynferðislega hegðun er að ræða að mati þess sem fyrir henni verður og að hegðuninni sé framhaldið þrátt fyrir að skýrt hafi verið gefið til kynna að hún sé óvelkomin.

Lagt er til að eitt tilvik geti talist kynferðisleg áreitni ef það er alvarlegt. Væri það úrskurðarnefndar jafnréttismála og dómstóla að meta hvenær tilvik telst falla undir 3. mgr. 18. gr. frumvarpsins. Tilgangur 4. mgr. ákvæðisins er að tryggja kæranda vernd á meðan rannsókn stendur yfir. Þrátt fyrir að ekki sé átt við ákvörðun í því máli sem snýr beint að ákærunni þykir ástæða til að efast um hlutleysi viðkomandi yfirmanns eða stjórnanda í eftirfarandi samskiptum aðila málsins. Reynslan hefur sýnt að óvarlegt er að treysta dómgreind manns þegar málið varðar hann beint og verður að líta svo á að sama eigi við um mál þar sem sömu aðilar eiga í hlut á meðan rannsókn stendur yfir.

Um 19. gr.

Ákvæðið er samhljóða 11. gr. gildandi laga.

Um 20. gr.

Efni 1. og 3. mgr. greinarinnar er að finna í 1. mgr. 10. gr. gildandi laga, og 2. mgr. greinarinnar er samhljóða 2. mgr. sömu greinar. Hins vegar er 4. mgr. greinarinnar nýmæli, en þar er lagt til að þess skuli sérstaklega gætt að rannsóknir í kynjafræðum verði efldar og kynntar almenningi í gegnum skólastarf og fjölmiðla. Er þetta í samræmi við e-lið markmiðsgreinar frumvarpsins.

Í 5. mgr. er Háskóla Íslands falin ábyrgð á framkvæmd 4. mgr., en menntamálaráðherra ber að öðru leyti ábyrgð á framkvæmd greinarinnar. 3. málsl. 5. mgr. er nýmæli, en þar er sérstaklega lagt til að menntamálaráðuneytið fylgist með að jafnréttis kynja sé gætt í íþrótta- og tómstundastarfi.

Um 21. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 12. gr. gildandi laga en orðalagi þess hefur verið breytt til að gera það skýrara. Lagt er til að ákvæðið taki ekki til félagasamtaka. Þá er lagt til að það eigi einungis við um þær nefndir, stjórnir og ráð sem tilnefnt er í en ekki sem kosið er til hlutfallskosningu. Enn fremur er lagt til að í 3. mgr. verði undantekningarákvæði ef aðstæður eru þær að illmögulegt sé að framfylgja 2. mgr. Ef frumvarpið verður að lögum þarf tilnefningaraðili að rökstyðja ástæður sínar fyrir frávikinu. Skýra ber 3. mgr. þröngt líkt og gildir um önnur undantekningarákvæði laga. Um er að ræða átaksverkefni til að jafna hlut kynjanna í nefndum, ráðum og stjórnum og því er lagt til að það falli úr gildi að tíu árum liðnum frá gildistöku þess.

Um 22. gr.

Greinin kveður á um greiningu tölfræðiupplýsinga eftir kynjum. Eins og fram kemur í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins er söfnun og meðferð upplýsinga um stöðu kynjanna í samfélaginu hornsteinn markviss jafnréttisstarfs. Í Norrænu samstarfi og starfi Sameinuðu þjóðanna að jafnréttismálum hefur ítrekað verið bent á mikilvægi þessa. Þó að margt hafi áunnist í þessum efnum hér á landi vantar enn nokkuð á að fullnægjandi upplýsingar um stöðu kynja á öllum sviðum samfélagsins séu tiltækar. Er mikilvægt að greining tölfræðiupplýsinga eftir kynjum verði sjálfsagður hluti opinberrar hagskýrslugerðar þar sem við á. Því þótti rétt að hafa þetta ákvæði í frumvarpinu. Ákvæðið tekur til söfnunar gagna, úrvinnslu þeirra og birtingar upplýsinga. Frá þessu getur þó þurft að víkja í sérstökum tilvikum, svo sem þegar í húfi eru hagsmunir er tengjast persónu manna, ef mjög fáir einstaklingar eiga í hlut eða ef ekki er hægt samkvæmt eðli máls að greina upplýsingar eftir kyni.

Um IV. kafla.

Í kaflanum er að finna ákvæði er varða bann við mismunun vegna kynferðis. Bannið tekur bæði til beinnar mismununar og óbeinnar. Ákvæði er um almennt bann við slíkri mismunun og til að útrýma henni er áfram lögð til heimild til sérstakra tímabundinna aðgerða.

Um 23. gr.

Greinin er sambærileg 3. gr. gildandi laga, en lagðar eru til mikilvægar breytingar frá því sem nú er. Í gildandi lögum eru sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna ekki taldar ganga gegn þeim lögum. Sú breyting er gerð frá núgildandi lögum að lagt er til að heimilt verði að beita sérstökum tímabundnum aðgerðum til að rétta hlut karla jafnt sem kvenna, á tilteknum sviðum samfélagsins. Líklegt er þó að ákvæðinu yrði fyrst og fremst beitt í þágu kvenna þar sem enn er þörf margþættra aðgerða til að tryggja konum raunverulega jafnstöðu á við karla. Auk þess er lagt til að sérstakar tímabundnar aðgerðir sem auki möguleika kvenna eða karla á tilteknum sviðum samfélagsins verði ekki taldar ganga gegn jafnréttislögum enda sé til þeirra gripið til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna. Með þeirri viðbót er tekið á mikilvægum þætti jafnréttismála og í raun lögð til ný hugmyndafræði í aðgerðum stjórnvalda til að auka jafnrétti. Stjórnvöld eigi að standa að aðgerðum sem auki möguleika beggja kynja til að nýta krafta sína. Þannig gefi stjórnvöld einstaklingunum tækifæri til að þróa þjóðfélagið í átt til aukins réttlætis sem ræðst af vilja þegnanna og þá væntanlega til aukins jafnréttis kynjanna.

Í greininni er einnig lögð til sú breyting frá gildandi lögum að banni við óbeinni mismunun verði bætt inn í ákvæðið í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins nr. 97/80, um sönnunarbyrði í málum er varða mismunun vegna kynferðis. Skv. 2. mgr. 2. gr. tilskipunarinnar er óbein mismunun talin vera fyrir hendi þegar hlutlaust skilyrði, viðmið eða ráðstöfun kemur hlutfallslega verr við annað kynið nema að slíkt sé viðeigandi, nauðsynlegt eða réttlætanlegt vegna hlutlægra þátta óháð kyni. Augljósustu dæmi undantekningarinnar í niðurlagi skilgreiningarinnar eru störf leikara og baðvarða.

Um 24. gr.

Í frumvarpinu er lagt til að 6. gr. gildandi laga verði skipt í tvennt. Ákvæði þessarar greinar er efnislega samhljóða 1. og 6. tölul. 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. gildandi laga en orðalagi breytt til að gera það skýrara. Í 2. mgr. er lagt til að sama sönnunarreglan gildi fyrir úrskurðarnefnd jafnréttismála og dómstólum. Lögð er til skipt sönnunarbyrði í þessum málum í samræmi við ákvæði tilskipunar Evrópusambandsins nr. 87/80. Réttarfarsnefnd hefur fengið tilskipunina til skoðunar og er það niðurstaða hennar að hún sé í öllum meginatriðum í samræmi við ólögfestar grunnreglur um sönnun, sem íslenskir dómstólar beita við úrlausn einkamála, þar á meðal þeirra sem lúta að jafnrétti kvenna og karla. Því er skoðun nefndarinnar að ekki sé þörf á setningu sérstakra reglna á sviði réttarfars hér á landi við gildistöku tilskipunarinnar. Tilskipunin tekur til málsmeðferðar fyrir þar til bærum stjórnvöldum og dómstólum. Skv. 4. gr. hennar skulu aðildarríkin gera ráðstafanir sem tryggja að þeir sem telja sig misrétti beitta vegna kynferðis síns og geta sýnt fram á líkur á beinni eða óbeinni mismunun þurfi ekki að sanna að svo sé heldur sé það þá atvinnurekanda að sanna að meginreglan um jafnrétti kynja hafi ekki verið brotin. Kærandi verður þó fyrst að leggja fram gögn sem sýna fram á líkur á kynjamisrétti.

Um 25. gr.

1. mgr. ákvæðisins er efnislega samhljóða 2.–5. tölul. 1. mgr. 6. gr. gildandi laga. Lagt er til að við bætist að sama gildi um endurmenntun, starfsþjálfun og námsleyfi til samræmis við tilskipun Evrópubandalagsins um framkvæmd meginreglunnar um jafnrétti karla og kvenna varðandi aðgang að störfum, starfsþjálfun og stöðuhækkunum, sem og varðandi starfskjör, nr. 76/207.

2. mgr. ákvæðisins er efnislega samhljóða 2. og 3. mgr. 7. gr. gildandi laga.

3. mgr. ákvæðisins er efnislega samhljóða 2. mgr. 6. gr. en orðalagi breytt til að gera það skýrara. (Sjá athugasemdir við 2. mgr. 24. gr. frumvarpsins.)

Um 26. gr.

Þetta ákvæði er nýmæli og er tilgangur þess að vernda starfsmenn sem hafa lagt fram kröfu um leiðréttingu á grundvelli ákvæða frumvarpsins eða hafa kært kynferðislega áreitni eða aðra kynjamismunun. Slíkt ákvæði er nauðsynlegt til þess að ákvæði frumvarpsins verði virk á þann hátt að sá sem telur sig misrétti beittan geti leitað réttar síns án þess að eiga á hættu frekari neikvæðar afleiðingar.

Um 27. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 1. málsl. 1. mgr. 10. gr. gildandi laga en orðalagi þess hefur verið breytt í þeim tilgangi að gera það skýrara.

Í 2. mgr. er lagt til nýmæli í frumvarpi þessu og vísast til athugasemda við 26. gr. frumvarpsins um tilgang þess.

Um 28. gr.

Mikilvægt er að í lögum sem þessum sé skýrt kveðið á um að ekki sé hægt að afsala sér þeim rétti sem lögin kveða á um með samningum, loforðum eða á annan hátt.

Um 29. gr.

Lagt er til sérstakt ákvæði um upplýsingaskyldu til Skrifstofu jafnréttismála til þess að gera henni kleift að sinna störfum sínum skv. 3. gr. laganna. Ákvæðið er efnislega samhljóða 7. tölul. 16. gr. núgildandi laga.

Um 30. gr.

Lagt er til að úrskurðarnefnd jafnréttismála geti við athugun einstakra mála krafið þá sem í hlut eiga um allar þær upplýsingar sem koma málinu við. Slík upplýsingaskylda til úrskurðarnefndar er nauðsynleg fyrir þá upplýsingaöflun sem fram þarf að fara við rannsókn mála í þeim tilgangi að tryggja að mál verði nægjanlega upplýst áður en úrskurður er upp kveðinn. Lagt er til að krefjast megi upplýsinga munnlega eða skriflega og skuli þær gefnar innan hæfilegs frests sem úrskurðarnefnd setur hverju sinni. Lagt er til að úrskurðarnefnd jafnréttismála geti krafist þess að fá gögn afhent til athugunar. Það kann að reynast nauðsynlegt fyrir rannsókn mála að hún fái í hendur frumgögn eða ljósrit af þeim. Getur verið um að ræða tölvugögn, bréfaskriftir og hvaðeina annað.

Í 3. mgr. er lagt til að úrskurðarnefnd jafnréttismála geti í starfi sínu krafist upplýsinga og gagna frá öðrum stjórnvöldum, óháð þagnarskyldu þeirra. Samkvæmt þessu ákvæði á þagnarskylda annarra stjórnvalda ekki að hindra úrskurðarnefndina í rannsóknum sínum og á hún m.a. rétt á því að skoða og athuga skjöl og önnur gögn sem eru í vörslu viðkomandi stjórnvalda. Þetta á úrskurðarnefnd rétt á að gera hvort sem það þjónar hagsmunum eða starfsmarkmiðum þeirra stjórnvalda sem hafa skjölin eða gögnin í vörslu sinni eða ekki.

Um 31. gr.

Í þessari grein er fjallað um málshöfðun vilji aðili ekki una úrskurði úrskurðarnefndar jafnréttismála. Málshöfðun frestar réttaráhrifum úrskurðar hafi hann verið borinn undir dómstóla ásamt beiðni um flýtimeðferð skv. XIX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Það er gert með því að aðili afhendir forstöðumanni dómstóls stefnu ásamt skriflegri beiðni um að hún sé gefin út og málið hljóti flýtimeðferð, sbr. 2. mgr. 123. gr. laganna. Fyrirmynd að þessari leið er sótt í 18. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, og hefur sú tilhögun gefist vel. Lagt er til að frestur sé einungis tveir mánuðir svo að niðurstaða megi liggja fyrir sem fyrst. Búast má við að málsmeðferðin geti undir venjulegum kringumstæðum tekið innan við sex mánuði. Upphaf málshöfðunarfrests er miðaður við birtingu úrskurðar, sbr. 20. gr. stjórnsýslulaga.

Um 32. gr.

Greinin er samhljóða 22. gr. núgildandi laga.

Um 33. gr.

Greinin er nýmæli og kveður á um að brot á lögunum geti varðað sektum sem renni í ríkissjóð.

Um 34. gr.

Lagt er til að lögin öðlist þegar gildi ef frumvarpið verður samþykkt og að núgildandi lög, nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna, falli úr gildi við gildistöku þeirra.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Lagt er til að núverandi Jafnréttisráð starfi þar til nýtt ráð hefur verið skipað að loknum alþingiskosningum. Jafnréttisráð starfi samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Þá er lagt til að umboð kærunefndar jafnréttismála falli niður og skipuð verði úrskurðarnefnd jafnréttismála sem taki við verkefnum kærunefndarinnar.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til jafnréttislaga.

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Skrifstofa jafnréttismála, sem samkvæmt núgildandi lögum er skrifstofa Jafnréttisráðs og kærunefndar jafnréttismála, verði sjálfstæð stofnun sem heyri undir félagsmálaráðuneyti og annist skilgreind verkefni. Gert er ráð fyrir að verkefnin verði að nokkru leyti önnur en falin eru núverandi Jafnréttisráði og má þar nefna eftirlit með framkvæmd laganna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingum á jafnréttisþingi, boðun þess og verkefnum auk þess sem þingið skal haldið annað hvert ár í stað þriðja hvers árs eins og verið hefur. Gert er ráð fyrir að þeir sem eiga rétt á að sækja þingið greiði allan kostnað fulltrúa sinna en annar kostnaður af þinghaldinu verði greiddur úr ríkissjóði. Frumvarpið gerir enn fremur ráð fyrir að ráðuneytin skipi hvert fyrir sig jafnréttisfulltrúa sem fjallar um og hefur eftirlit með jafnréttisstarfi á málasviði viðkomandi ráðuneytis. Þessi auknu verkefni eiga ekki að leiða til fjölgunar starfa. Í 22. gr. frumvarpsins er enn fremur kveðið á um að í opinberri hagskýrslugerð og í viðtals- og skoðanakönnunum skuli greint á milli kynja við söfnun gagna, úrvinnslu og birtingu upplýsinga nema sérstakar aðstæður mæli gegn því. Hagstofa Íslands getur uppfyllt þessi skilyrði án kostnaðarauka en einhver kostnaður getur fylgt birtingu kyngreindra upplýsinga. Vegna fleiri verkefna Skrifstofu jafnréttismála, tíðari jafnréttisþinga og aukinna verkefna innan ráðuneyta má gera ráð fyrir að útgjaldaauki ríkissjóðs geti numið um 1 m.kr. á ári verði frumvarpið að lögum.