Atvinnuleysistryggingar Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 559

872. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 93/1993, með síðari breytingum.

Flm.: Finnur Ingólfsson, Ingibjörg Pálmadóttir, Jón Kristjánsson.

1. gr.

2. mgr. 1. gr. laganna orðast svo:

Sjálfstætt starfandi einstaklingar, sem eru atvinnulausir og í atvinnuleit, skulu eiga sama rétt til bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði og launamenn samkvæmt því sem fyrir er mælt í lögum þessum. Sjálfstætt starfandi telst einstaklingur með sjálfstæða starfsemi í því umfangi að honum sé gert að standa mánaðarlega, eða með öðrum reglubundnum hætti samkvæmt ákvörðun skattyfirvalda, skil á tryggingagjaldi og virðisaukaskatti.

2. gr.

Við lögin bætist nýr kafli, V. KAFLI, Bótaréttur sjálfstætt starfandi, með sex nýjum greinum og breytist greinatala laganna samkvæmt því. Hinar nýju greinar orðast svo:

a. (23. gr.)

Atvinnuleysisbætur sjálfstætt starfandi sem verður atvinnulaus og er í atvinnuleit ákvarðast á eftirfarandi hátt:

Hafi hlutaðeigandi staðið í skilum með greiðslu tryggingagjalds og staðgreiðsluskatts af reiknuðu endurgjaldi miðað við fullt starf vegna síðustu 12 mánaða áður en hann varð atvinnulaus á hann rétt á hámarksbótum, sbr. 31. gr., en hlutfallslega ella miðað við fjölda mánaða sem tryggingagjaldi var skilað.

Hafi hlutaðeigandi á liðnum 12 mánuðum verið bæði í launavinnu og rekstri skal hver mánuður sem tryggingagjald og staðgreiðsluskattur hafa verið greidd fyrir miðað við fullt starf samsvara fullri dagvinnu þann mánuð við úrskurð bóta.

Greiðslur bóta skulu aldrei hefjast fyrr en 20 virkum dögum (fjórum vikum) eftir að hlutaðeigandi skráði sig atvinnulausan fyrsta sinni og staðreynt hefur verið að hann hafi verið sjálfstætt starfandi, sé í atvinnuleit og uppfylli skilyrði laga þessara að öðru leyti.

b. (24. gr.)

Sjálfstætt starfandi telst vera atvinnulaus þegar hann uppfyllir öll eftirtalin skilyrði:

hefur tilkynnt lok rekstrarins til opinberra aðila, sbr. 25. gr., hefur ekki tekjur eða tekjuígildi af rekstri, hefur ekki hafið störf sem launamaður, er sannanlega í atvinnuleit og getur tekið tilboðum um vinnu.

c. (25. gr.)

Til að tilkynning um lok sjálfstæðrar starfsemi teljist fullnægjandi þarf launagreiðendaskrá ríkisskattstjóra og virðisaukaskattsdeild skattstjóra að hafa borist skriflegt erindi þess efnis.

d. (26. gr.)

Sjálfstætt starfandi telst hættur rekstri ef hann sannar að rekstri hafi verið hætt, hann framseldur öðrum eða tekinn til gjaldþrotaskipta.

Sjálfstætt starfandi getur talist vera hættur rekstri áður en til afhendingar eða lokunar kemur ef hlutaðeigandi leggur fram skriflega sönnun fyrir því að honum hafi verið ókleift að halda rekstrinum áfram, t.d. með vörslusviptingu atvinnutækis.

Ef sjálfstætt starfandi hefur byggt atvinnu sína á skráningarskyldu ökutæki skal hann láta afskrá atvinnutækið hjá Bifreiðaskoðun Íslands og leggja fram vottorð þess efnis. Bifreiðaskoðun Íslands skal tilkynna Atvinnuleysistryggingasjóði þegar viðkomandi atvinnutæki er skráð á ný.

Ef sjálfstætt starfandi hefur byggt atvinnu sína á sjósókn skal hann leggja haffærisskírteini sitt inn hjá sýslumannsembættum eða fulltrúum sýslumanna og leggja fram vottorð um það hjá Atvinnuleysistryggingasjóði. Viðkomandi yfirvöld skulu tilkynna Atvinnuleysistryggingasjóði þegar haffærisskírteini eru afhent að nýju.

Sjálfstætt starfandi getur ekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. með því að afhenda reksturinn nákomnum. Ráðherra skal þó í reglugerð kveða á um undanþágur frá þessu skilyrði varðandi bændur.

c. (27. gr.)

Sjálfstætt starfandi, sem hefur haldið áfram persónubundnu starfi sínu við reksturinn eftir að hafa byrjað í launavinnu, telst atvinnulaus og í atvinnuleit þó að hann missi launavinnuna, nema hann uppfylli skilyrði 24. gr. þegar hann missir hana.

f. (28. gr.)

Verði sjálfstætt starfandi uppvís að því að hafa sótt um atvinnuleysisbætur án þess að hafa uppfyllt framangreind skilyrði skal endurkrefja hlutaðeigandi um ofgreiddar bætur og svipta hann bótarétti í hámarkstíma, sbr. 48. gr.

3. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Frumvarp þetta felur í sér breytingar á þeim þætti laga um atvinnuleysistryggingar, nr. 93/1993, er varðar bótarétt sjálfstætt starfandi einstaklinga.

Sjálfstætt starfandi einstaklingar hafa lengst af ekki notið réttar til atvinnuleysisbóta. Eftir að innheimtu tryggingagjalds, sem að hluta til rennur í Atvinnuleysistryggingasjóð, var komið á 1. janúar 1991 þótti einsýnt að bæta þyrfti réttarstöðu þeirra að þessu leyti. Skipaður var vinnuhópur til að móta leiðir til úrbóta og á grundvelli niðurstöðu hans var ákveðið að veita sjálfstætt starfandi einstaklingum rétt til bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði og var frumvarp um atvinnuleysistryggingar, svo breytt, afgreitt sem lög frá 116. löggjafarþingi. Lögin gengu í gildi 30. júní 1993.

Í frumvarpi til fyrrgreindra laga var ekki kveðið ítarlega á um skilyrði bótaréttar sjálfstætt starfandi en hins vegar voru birt sem fylgiskjal með frumvarpinu drög að reglugerð þar sem skilyrðin voru nánar tilgreind. Í framsöguræðu heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra sagði m.a.: „Með frumvarpinu og þeim drögum að reglugerð um þetta efni, sem sýnd eru, eru varfærnislega stigin fyrstu skref gagnvart þessari opnun á Atvinnuleysistryggingasjóði. Tíminn mun skera úr hvort of varfærnislega er stigið. Af þeim sökum er einnig gert ráð fyrir að nánari útfærsla skilyrða bótaréttar sjálfstætt starfandi sé í reglum er ráðherra setur.“

Eftir gildistöku laganna var hafin smíði reglugerðar sem reyndist talsvert frábrugðin hinum upphaflegu drögum. Reglugerðinni, nr. 389/1993, sem gekk í gildi 1. október 1993, reyndist fela í sér fleiri takmarkanir en upphaflegu drögin og fljótlega komu í ljós ýmsir annmarkar sem hafa leitt til þess að tilteknum hópum sjálfstætt starfandi einstaklinga hefur reynst erfitt og jafnvel verið útilokað fyrir þá að afla sér atvinnuleysisbóta vegna ákvæða reglugerðarinnar. Það eru einkum smábáta- og vinnuvélaeigendur, vörubílstjórar og bændur sem telja sig bera skarðan hlut frá borði.

Hér er ekki fjallað sérstaklega um annmarka gagnvart hverjum hópi fyrir sig en í frumvarpi þessu er farin sú leið að lögfesta ákvæði reglugerðar nr. 389/1993 með nokkrum breytingum sem bæta réttarstöðu framangreindra hópa.

Í frumvarpinu er lagt til að felld verði brott skilyrði um að viðkomandi þurfi að hafa „hætt rekstri“ eða „hafi lagt starfsemi niður“ en gert ráð fyrir að nægilegt sé að sýna fram á með nánar tilteknum hætti að atvinnutæki sé ekki í notkun á þeim tíma sem atvinnuleysisbóta er krafist.

Þá er hér lagt til að ekki verði kveðið á um takmörkun þannig að sé um að ræða árstíðabundna stöðvun starfsemi eða tímabundið hlé vegna verkefnaskorts eða af öðrum ástæðum, útiloki það sjálfstætt starfandi frá rétti til atvinnuleysisbóta. Eðlilegt þykir að sjálfstætt starfandi einstaklingar, svo sem smábátaeigendur eða vinnuvélaeigendur, eigi rétt á atvinnuleysisbótum að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna ef þeir geta ekki aflað sér tekna af framangreindum ástæðum svo mánuðum skiptir. Því til stuðnings má benda á þær takmarkanir sem lög um stjórn fiskveiða geta haft í för með sér hjá smábátaeigendum.

Þá er í frumvarpi þessu ekki tekið upp ákvæði hliðstætt 2. mgr. 7. gr. í reglugerð nr. 389/1993 en það ákvæði hefur t.d. nánast útilokað smábátaeigendur frá bótarétti. Ákvæðið hljóðar svo: „Nú hefur sjálfstætt starfandi í starfsgrein, sem í eðli sínu er árstíðabundin, störf í greininni að nýju innan 12 mánaða frá því að hann sótti um atvinnuleysisbætur og skal þá litið svo á að um tímabundið hlé hafi verið að ræða sem ekki veiti rétt til atvinnuleysisbóta. Skal þá stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs eða sá sem stjórnin hefur falið að annast greiðslu atvinnuleysisbóta til sjálfstætt starfandi endurkrefja hlutaðeigandi um greiddar atvinnuleysisbætur í samræmi við ákvæði 41. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Jafnframt skal svipta hlutaðeigandi bótarétti í hámarkstíma skv. 41. gr. laganna. Sama gildir ef í ljós kemur að hlutaðeigandi hefur haldið áfram sjálfstæðri starfsemi án tilskilinnar skattalegrar skráningar.“ Mikilvægt er að reglugerðarákvæði þetta, sem eins og fyrr sagði átti sér ekki hliðstæðu í drögum að reglugerð sem birt var með frumvarpinu, verði fellt niður, enda er vafasamt að það hafi lagastoð, ekki síst þegar litið er til þeirra orða í framsöguræðu heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra sem vitnað var til hér að framan.

Í d-lið 2. gr. frumvarpsins eru nýmæli sem kveða á um það með hvaða hætti sjálfstætt starfandi einstaklingar, sem m.a. neyðast til að stöðva starfsemi sína vegna árstíðabundinna sveiflna, geta sýnt fram á að atvinnutæki þeirra séu ekki í notkun. Jafnframt er viss skylda lögð á eftirlitsskylda aðila til að tilkynna Atvinnuleysistryggingasjóði um breytingu í þessu efni.

Í ákvæðum frumvarps þessa er leitast við að kveða skýrt á um rétt sjálfstætt starfandi einstaklinga til atvinnuleysisbóta þannig að komið verði í veg fyrir að þeir njóti rýrari réttar að þessu leyti en efni standa til. Um er að ræða mikið réttlætismál þar sem fjölmargir úr framangreindum hópum hafa nú greitt í Atvinnuleysistryggingasjóð í á fjórða ár án þess að hafa notið nokkurra greiðslna úr sjóðnum. Ekki verður séð hvaða rök mæla með því að þessir einstaklingar eigi að njóta lakari réttar að þessu leyti en launþegar.