Sveitarstjórnarlög Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 288

Frumvarp til sveitarstjórnarlaga.

(Lagt fyrir Alþingi á 122. löggjafarþingi 1997–98.)

I. KAFLI

Almenn ákvæði.

1. gr.

Almennt.

Landið skiptist í staðbundin sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð.

Sveitarfélög eru lögaðilar.

Hver maður telst íbúi þess sveitarfélags þar sem hann á lögheimili.

2. gr.

Yfirstjórn sveitarstjórnarmála.

Félagsmálaráðuneytið fer með málefni sveitarfélaga.

Engu málefni sem varðar sérstaklega hagsmuni sveitarfélags skal ráðið til lykta án um sagnar sveitarstjórnarinnar.

3. gr.

Staðarmörk sveitarfélaga.

Sveitarfélag hefur ákveðin staðarmörk. Óheimilt er að breyta þeim nema með lögum.

Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. getur ráðuneytið breytt mörkum sveitarfélaga í sambandi við sameiningu þeirra eða til staðfestingar á samkomulagi milli sveitarstjórna.

4. gr.

Heiti sveitarfélaga.

Sveitarstjórn ákveður nafn sveitarfélags og skal nafnið samrýmast íslenskri málfræði og málvenju. Eigi má breyta nafni sveitarfélags nema með staðfestingu ráðuneytisins. Birta skal staðfestingu á nafnbreytingu sveitarfélags í Stjórnartíðindum.

5. gr.

Byggðarmerki.

Heimilt er sveitarstjórn að ákveða byggðarmerki fyrir sveitarfélag. Tilkynna skal um þá ákvörðun til byggðarmerkjanefndar.

Félagsmálaráðherra skipar þriggja manna nefnd sem fjalla skal um útlit byggðarmerkja og önnur tengd atriði. Ráðuneytið setur almennar reglur um byggðarmerki og hlutverk byggðar merkjanefndar.

Viðkomandi sveitarfélag hefur einkarétt á notkun byggðarmerkis sem skráð er hjá Einka leyfastofunni. Iðnaðarráðuneytið setur nánari reglur um skráningu byggðarmerkja.

6. gr.

Lágmarksíbúatala.

Lágmarksíbúatala sveitarfélags er 50 íbúar.

Nú hefur íbúafjöldi sveitarfélags verið lægri en 50 í þrjú ár samfleytt og skal ráðuneytið þá eiga frumkvæði að því að sameina það nágrannasveitarfélagi. Einnig má þá skipta hinu fá menna sveitarfélagi milli nágrannasveitarfélaga.

Undantekningu frá þessu ákvæði skal gera ef sérstakar aðstæður hindra það að mati ráðu neytisins að íbúar hins fámenna sveitarfélags geti myndað félagslega heild með íbúum ná grannasveitarfélags.

7. gr.

Almennar skyldur sveitarfélaga.

Skylt er sveitarfélögum að annast þau verkefni sem þeim eru falin í lögum.

Sveitarfélög skulu vinna að sameiginlegum velferðarmálum íbúanna eftir því sem fært þykir á hverjum tíma.

Sveitarfélög geta tekið að sér hvert það verkefni sem varðar íbúa þeirra, enda sé það ekki falið öðrum til úrlausnar að lögum.

Sveitarfélög skulu hafa sjálfstæða tekjustofna og sjálfsforræði á gjaldskrá eigin fyrirtækja og stofnana til þess að mæta kostnaði við framkvæmd þeirra verkefna sem fyrirtækin og stofn anirnar annast.

II. KAFLI

Sveitarstjórnir og sveitarstjórnarfundir.

8. gr.

Sveitarstjórn.

Í hverju sveitarfélagi skal vera sveitarstjórn sem kjörin er samkvæmt ákvæðum laga um kosningar til sveitarstjórna.

9. gr.

Hlutverk og verksvið sveitarstjórnar.

Sveitarstjórn fer með stjórn sveitarfélagsins samkvæmt ákvæðum laga þessara og annarra laga.

Sveitarstjórn hefur ákvörðunarvald um nýtingu tekjustofna sveitarfélagsins og um fram kvæmd þeirra verkefna sem sveitarfélagið annast, að svo miklu leyti sem ekki eru settar um það reglur í löggjöf.

Sveitarstjórn skal sjá um að lögbundin verkefni sveitarfélagsins séu rækt og að fylgt sé þeim reglum um meðferð sveitarstjórnarmála sem ákveðnar eru í lögum, reglugerðum og sam þykktum sveitarfélagsins.

Sveitarstjórn getur ályktað um hvert það málefni sem hún telur að varði sveitarfélagið.

10. gr.

Samþykkt um stjórn og stjórnsýslu.

Sveitarstjórnir skulu gera sérstaka samþykkt um stjórn og stjórnsýslu sveitarfélagsins og um meðferð þeirra málefna sem sveitarfélagið annast. Slík samþykkt skal send ráðuneytinu til staðfestingar.

11. gr.

Heiti sveitarstjórna o.fl.

Sveitarstjórnir nefnast bæjarstjórn, hreppsnefnd eða sveitarstjórn. Byggðarráð skv. 38. gr. nefnast byggðarráð, bæjarráð eða hreppsráð og framkvæmdastjóri sveitarfélagsins nefnist bæjarstjóri eða sveitarstjóri.

Í Reykjavíkurborg nefnist sveitarstjórnin borgarstjórn, framkvæmdastjóri sveitarfélagsins borgarstjóri og byggðarráð sveitarfélagsins borgarráð.

Heiti sveitarstjórnar, byggðarráðs og framkvæmdastjóra er ákveðið í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins.

12. gr.

Fjöldi fulltrúa í sveitarstjórn.

Í sveitarstjórn skal fjöldi sveitarstjórnarmanna standa á oddatölu og vera innan þeirra marka sem hér greinir:

a. þar sem íbúar eru innan við 200 3–5 aðalmenn,

b. þar sem íbúar eru 200–999 5–7 aðalmenn,

c. þar sem íbúar eru 1.000–9.999 7–11 aðalmenn,

d. þar sem íbúar eru 10.000–49.999 11–15 aðalmenn,

e. þar sem íbúar eru 50.000 eða fleiri 15–27 aðalmenn.

Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er ekki skylt að fækka eða fjölga aðalmönnum í sveitarstjórn fyrr en íbúatala sveitarfélags hefur verið hærri eða lægri en viðmiðunarmörkin í átta ár samfellt.

Kveðið skal á um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins.

13. gr.

Fyrsti fundur nýkjörinnar sveitarstjórnar.

Aldursforseti nýkjörinnar sveitarstjórnar kveður hana til fyrsta fundar eigi síðar en 15 dögum eftir að hún tekur við störfum eftir kosningar og stýrir fundi þar til oddviti hefur verið kjörinn.

14. gr.

Kjör oddvita og varaoddvita.

Á fyrsta fundi nýkjörinnar sveitarstjórnar kýs sveitarstjórn oddvita og einn eða fleiri vara oddvita. Stöðuheiti oddvita sveitarstjórnar má ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins.

Kjörtímabil oddvita og varaoddvita er eitt ár. Nú nýtur oddviti ekki lengur stuðnings meiri hluta þeirra sem sæti eiga í sveitarstjórn og skal hann þá víkja sæti og oddvitakjör fara fram á ný.

Sá er rétt kjörinn oddviti eða varaoddviti sem hefur fengið atkvæði meiri hluta þeirra sem sæti eiga í sveitarstjórn. Verði þeim atkvæðafjölda eigi náð skal kjósa að nýju og skal þá kjósa um þá tvo er flest fengu atkvæðin. Ef þrír eða fleiri sem um skyldi kjósa hafa fengið jafnmörg atkvæði skal varpa hlutkesti um hverja tvo skuli kjósa. Verður þá sá rétt kjörinn sem fleiri atkvæði fær þó að hann fái ekki helming atkvæða. Verði atkvæði jöfn ræður hlutkesti.

Tilkynna skal kjör oddvita og varaoddvita til ráðuneytisins þegar að því loknu.

Ef oddviti deyr, verður varanlega forfallaður frá sveitarstjórnarstörfum eða nýtur ekki lengur trausts sveitarstjórnar sem oddviti áður en kjörtími hans er á enda skal kjósa oddvita í hans stað það sem eftir er kjörtímabilsins.

15. gr.

Sveitarstjórnarfundir.

Sveitarstjórnir skulu halda reglulega fundi eftir því sem sveitarstjórn ákveður fyrir fram eða mælt er fyrir um í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins. Fundi skal halda eigi sjaldnar en ársfjórðungslega og sveitarstjórnir þar sem byggðarráð er kjörið skulu halda fundi eigi sjaldnar en mánaðarlega. Heimilt er þó sveitarstjórn að fella niður fundi í allt að tvo mánuði á hverju sumri. Aukafundi skal halda eftir þörfum.

Skylt er að kveðja sveitarstjórn saman til fundar þegar a.m.k. þriðjungur sveitarstjórnar manna krefst þess.

16. gr.

Opnir fundir.

Sveitarstjórnarfundir skulu haldnir fyrir opnum dyrum. Sveitarstjórn getur ákveðið að einstök mál skuli rædd fyrir luktum dyrum þegar slíkt telst nauðsynlegt vegna eðlis málsins.

17. gr.

Boðun sveitarstjórnarfunda.

Framkvæmdastjóri sveitarfélags boðar sveitarstjórnarfundi á þann hátt sem sveitarstjórn ákveður. Hann ákveður einnig fundarstað og fundartíma hafi sveitarstjórn eigi gert það.

18. gr.

Auglýsing sveitarstjórnarfunda.

Íbúum sveitarfélags skal kunngert með auglýsingu hvar og hvenær sveitarstjórn heldur fundi.

Sveitarstjórn skal í upphafi kjörtímabils taka ákvörðun um hvernig fundir hennar eru aug lýstir og með hvaða fyrirvara. Skal sú ákvörðun kynnt íbúum sveitarfélagsins með tryggum hætti, t.d. í dreifibréfi eða auglýsingu í staðbundnu fréttablaði.

Miðað skal við að sem flestir íbúar sveitarfélags hafi greiðan aðgang að auglýsingu um sveitarstjórnarfundi.

Þegar dagskrá sveitarstjórnarfundar hefur verið samin og send sveitarstjórnarmönnum skal hún vera aðgengileg íbúum sveitarfélagsins, svo sem á auglýsingatöflu sveitarfélagsins, skrif stofu sveitarfélagsins á venjulegum afgreiðslutíma eða með öðrum hætti er sveitarstjórn ákveður.

19. gr.

Hæfi sveitarstjórnarmanna.

Sveitarstjórnarmanni ber að víkja sæti við meðferð og afgreiðslu máls þegar það varðar hann eða nána venslamenn hans svo sérstaklega að almennt má ætla að viljaafstaða hans mótist að einhverju leyti þar af.

Sveitarstjórnarmenn eru ekki vanhæfir þegar verið er að velja fulltrúa til trúnaðarstarfa á vegum sveitarstjórnar eða ákveða þóknun fyrir slík störf.

Sveitarstjórnarmenn sem jafnframt eru starfsmenn sveitarfélaga og hafa sem slíkir átt þátt í að undirbúa mál sem lagt er fyrir sveitarstjórn eru alltaf vanhæfir þegar sveitarstjórnin fjallar um málið. Ákvæði þetta á þó ekki við um framkvæmdastjóra sveitarfélags.

Ákvæði 3. mgr. á ekki við þegar sveitarstjórn fjallar um og afgreiðir fjárhagsáætlanir og ársreikninga sveitarfélagsins.

Sveitarstjórnarmanni sem veit hæfi sitt orka tvímælis ber að vekja athygli á því. Sveitar stjórnarmanni er heimilt við meðferð máls sem hann er vanhæfur að afgreiða að gera stuttlega grein fyrir afstöðu sinni. Sveitarstjórn sker umræðulaust úr um hvort mál er svo vaxið að ein hver sveitarstjórnarmanna sé vanhæfur. Sveitarstjórnarmaður sem hlut á að máli má taka þátt í atkvæðagreiðslu um hæfi sitt.

Sveitarstjórnarmaður sem vanhæfur er við úrlausn máls skal yfirgefa fundarsal sveitar stjórnar við meðferð og afgreiðslu þess.

20. gr.

Ályktunarhæfi og atkvæðagreiðsla.

Sveitarstjórn getur enga ályktun gert nema meira en helmingur sveitarstjórnarmanna sé við staddur á fundi.

Á sveitarstjórnarfundum ræður afl atkvæða úrslitum mála. Hjáseta telst þátttaka í atkvæða greiðslu.

Ef jafnmörg atkvæði eru með málefni og móti því fellur það en við kosningar ræður hlut kesti.

Þegar um meirihlutakosningu er að ræða, svo sem við kjör eins fulltrúa, skal kosning fara fram eins og við oddvitakjör.

21. gr.

Tvær umræður í sveitarstjórn.

Sveitarstjórnir skulu hafa tvær umræður með a.m.k. einnar viku millibili um eftirtalin málefni:

a. fjárhagsáætlanir sveitarfélagsins, stofnana þess og fyrirtækja,

b. ársreikninga sveitarfélagsins, stofnana þess og fyrirtækja,

c. samþykktir og reglugerðir sem samkvæmt lögum eiga að hljóta staðfestingu ráðherra,

d. áætlanir fyrir sveitarfélagið sem gilda eiga til lengri tíma, svo sem skipulags- og framkvæmdaáætlanir,

e. beiðni um aðstoð skv. 75. gr.

22. gr.

Hlutverk oddvita.

Oddviti stjórnar umræðum á fundum sveitarstjórnar. Hann sér um að fundargerðir séu skipulega færðar í gerðabók sveitarstjórnar og að allar ályktanir og samþykktir séu rétt og nákvæmlega bókaðar.

23. gr.

Fundargerðir.

Fundargerðir sveitarstjórnarfunda skal rita í gerðabók í samræmi við fundarsköp sveitar stjórnarinnar. Sveitarstjórn er heimilt að ráða sér fundarritara.

Allir kjörnir sveitarstjórnarmenn sem mættir eru skulu undirrita fundargerðir sveitar stjórnar nema sveitarstjórn ákveði annað í einstökum tilvikum.

Sveitarstjórn er heimilt að ákveða að fundargerðir verði skráðar í tölvu. Sé það gert skal bóka í gerðabók sveitarstjórnar númer fundar, hvar og hvenær fundurinn er haldinn og að fundargerð sé færð í tölvu. Þá skal færa í gerðabók fundarslit og greina blaðsíðutal fundar gerða. Sveitarstjórnarmenn skulu rita nöfn sín við slit fundar í gerðabók.

Í lok fundar skal tölvuskráð fundargerð prentuð út og hún undirrituð af fundarmönnum. Einnig skal oddviti og a.m.k. einn fundarmanna setja upphafsstafi sína undir hverja blaðsíðu fundargerða, sem blaðsíðusettar skulu í áframhaldandi töluröð.

Undirritaðar tölvuskráðar fundargerðir skulu reglulega bundnar inn í fundargerðabók sveitarstjórnar til varanlegrar varðveislu.

24. gr.

Varamenn.

Varamenn taka sæti í sveitarstjórn í þeirri röð sem þeir eru kosnir þegar aðalfulltrúar þess lista sem þeir eru kosnir af falla frá, flytjast burtu eða forfallast varanlega á annan hátt eða um stundarsakir frá því að sitja í sveitarstjórn.

Nú er framboðslisti borinn fram af tveimur eða fleiri stjórnmálaflokkum eða samtökum og geta þá aðalmenn listans komið sér saman um mismunandi röð varamanna eftir því hver aðal manna hefur forfallast. Yfirlýsing um slíkt samkomulag skal lögð fram á fyrsta eða öðrum fundi sveitarstjórnar eftir kosningar.

Nú næst ekki samkomulag milli stjórnmálaflokka eða samtaka, sem standa að sameigin legum lista, og skulu þá þeir varamenn listans, sem eru úr sama stjórnmálaflokki eða samtök um og aðalmaður sá sem um er að ræða, taka sæti hans í sveitarstjórn í þeirri röð sem þeir voru kosnir án tillits til þess hvar þeir annars eru í röð varamanna. Sé enginn úr hópi varamanna slíks lista í sama stjórnmálaflokki eða samtökum og aðalfulltrúinn sem í hlut á var þegar kosning fór fram taka varamenn listans sæti samkvæmt venjulegum reglum.

Þegar aðalmaður flytur úr sveitarfélaginu um stundarsakir má ákveða að hann skuli víkja úr sveitarstjórn þar til hann tekur aftur búsetu í sveitarfélaginu. Tekur þá varamaður hans sæti samkvæmt framangreindum reglum.

25. gr.

Fundarsköp sveitarstjórnar.

Sveitarstjórnir skulu setja sér fundarsköp sem senda skal ráðuneytinu til staðfestingar ásamt samþykkt skv. 10. gr.

Ráðuneytið semur fyrirmynd að fundarsköpum fyrir sveitarstjórnir og birtir hana í Stjórn artíðindum. Gilda þau fyrir sveitarstjórn þar til staðfest hafa verið sérstök fundarsköp fyrir hana.

26. gr.

Sveitarstjórn óstarfhæf vegna neyðarástands.

Nú verður sveitarstjórn óstarfhæf tímabundið vegna neyðarástands í sveitarfélaginu, svo sem af völdum náttúruhamfara, og getur þá ráðuneytið að beiðni sveitarstjórnarinnar falið sveitarstjórn nágrannasveitarfélags að fara með stjórn sveitarfélagsins uns sveitarstjórnin verður starfhæf á ný.

III. KAFLI

Réttindi og skyldur sveitarstjórnarmanna.

27. gr.

Mæting á fundi o.fl.

Sveitarstjórnarmanni ber skylda til að sækja alla sveitarstjórnarfundi og fundi í nefndum á vegum sveitarstjórnar nema lögmæt forföll hamli.

Hver sveitarstjórnarmaður er skyldur til að inna af hendi störf sem sveitarstjórn felur honum og varða verkefni sveitarstjórnarinnar.

28. gr.

Afstaða til einstakra mála o.fl.

Sveitarstjórnarmaður er einungis bundinn af lögum og sannfæringu sinni um afstöðu til ein stakra mála og honum ber að gegna störfum af alúð og samviskusemi.

Vilji sveitarstjórnarmaður eigi una úrskurði oddvita varðandi stjórn og fundarsköp getur hann skotið úrskurðinum til sveitarstjórnar sem sker úr án umræðna.

29. gr.

Málfrelsi, tillöguréttur, atkvæðisréttur o.fl.

Aðalmenn í sveitarstjórnum hafa málfrelsi á fundum sveitarstjórna eftir því sem nánar er ákveðið í fundarsköpum. Þeir hafa og tillögurétt, atkvæðisrétt og kjörgengi í nefndir.

30. gr.

Aðgangur að gögnum.

Aðalmenn í sveitarstjórnum skulu vegna starfa sinna í sveitarstjórn hafa aðgang að bókum og skjölum sveitarfélagsins og óhindraðan aðgang að stofnunum þess og starfsemi.

31. gr.

Bókanir í fundargerðir.

Þeir sem rétt eiga til að taka þátt í umræðum í sveitarstjórn eiga rétt á að fá bókaðar í fundargerð stuttar athugasemdir sínar um afstöðu til þeirra mála sem til umræðu eru.

32. gr.

Þagnarskylda.

Sveitarstjórnarmenn skulu gæta þagnarskyldu um það sem þeir verða áskynja í starfi sínu og leynt á að fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Þagnarskyldan helst áfram eftir að sveitar stjórnarmaður lætur af þeim störfum.

33. gr.

Skylda til að taka kjöri.

Aðal- og varamönnum í sveitarstjórn er skylt að taka kjöri í nefnd, ráð eða stjórn á vegum sveitarfélagsins.

Sá sem verið hefur oddviti heilt kjörtímabil eða lengur eða gegnt ákveðnu starfi innan sveitarstjórnar jafnlangan tíma eða lengur getur skorast undan kosningu til þess starfs jafnlangan tíma og hann hefur haft starfið með höndum.

34. gr.

Lausn frá störfum.

Nú telur sveitarstjórnarmaður sig ekki geta gegnt skyldum sínum í sveitarstjórn án óhæfilegs álags og getur sveitarstjórn þá létt af honum störfum eða veitt honum lausn að eigin ósk um tiltekinn tíma eða til loka kjörtímabils.

Missi fulltrúi í sveitarstjórn kjörgengi skal hann víkja úr sveitarstjórninni, sbr. þó ákvæði 4. mgr. 24. gr.

Nú er sveitarstjórnarmaður af einhverjum ástæðum sviptur fjárforræði og skal sveitarstjórn þá veita honum lausn frá störfum þann tíma er sviptingin gildir.

35. gr.

Þóknun og ferðakostnaður.

Skylt er sveitarstjórn að ákveða hæfilega þóknun til sveitarstjórnarmanna fyrir störf þeirra. Sé um langan veg að fara milli heimilis sveitarstjórnarmanns og fundarstaðar sveitarstjórnar getur sveitarstjórn auk þess ákveðið honum hæfilega greiðslu ferðakostnaðar.

Nú tekst sveitarstjórnarmaður ferð á hendur í þágu sveitarfélagsins samkvæmt ákvörðun sveitarstjórnar og á hann þá rétt til greiðslu hæfilegs ferða- og dvalarkostnaðar.

36. gr.

Orlof o.fl.

Sveitarstjórnarmenn eiga rétt á að störfum sveitarstjórnar sé þannig hagað að þeir geti tekið sér hæfilegt orlof árlega.

Sveitarstjórn er heimilt að setja í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins ákvæði um réttindi sveitarstjórnarmanna, svo sem varðandi lífeyrissjóði, barnsburðarleyfi, biðlaun o.þ.h.

37. gr.

Réttindi og skyldur varamanna.

Ákvæði þessa kafla um réttindi og skyldur sveitarstjórnarmanna eiga einnig við um varamenn sem taka sæti í sveitarstjórnum.

IV. KAFLI

Nefndir, ráð og stjórnir.

38. gr.

Kosning byggðarráðs.

Sveitarstjórn er heimilt að ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að kosið skuli byggðarráð. Í sveitarstjórnum, sem skipaðar eru þremur eða fimm aðalfulltrúum, verður þó eigi kosið sérstakt byggðarráð.

Byggðarráð skal kjörið til eins árs í senn nema annað sé ákveðið í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins.

Í sveitarstjórnum, sem skipaðar eru sjö eða níu fulltrúum, skal byggðarráð skipað þremur aðalmönnum úr hópi aðalfulltrúa í sveitarstjórn, en fimm eða sjö aðalmönnum þar sem ellefu eða fleiri fulltrúar eru í sveitarstjórn. Jafnmargir varamenn skulu kosnir. Sveitarstjórn er þó heimilt að ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að þeir aðalfulltrúar og varafulltrúar, sem kosningu hafa hlotið af sama framboðslista og hinn kjörni byggðarráðsmaður, verði varamenn hans í þeirri röð sem þeir skipuðu listann.

Formaður byggðarráðs skal valinn úr hópi kjörinna byggðarráðsmanna.

Sveitarstjórn, sem kjörin er bundinni hlutfallskosningu, getur heimilað framboðsaðila, sem fulltrúa á í sveitarstjórn en eigi nær kjöri í byggðarráð, að tilnefna fulltrúa til að sitja fundi ráðsins með málfrelsi og tillögurétti. Skal heimila framboðsaðila, sem fulltrúa á í sveitarstjórn en eigi í byggðarráði, slíkan rétt þann tíma sem sveitarstjórn fellir niður fundi sína vegna sumarleyfis.

Framkvæmdastjóri sveitarfélags situr fundi byggðarráðs með málfrelsi og tillögurétti en atkvæðisrétt hefur hann því aðeins að hann sé kjörinn fulltrúi í sveitarstjórn og kosinn í byggðarráðið.

39. gr.

Hlutverk byggðarráðs.

Byggðarráð fer ásamt framkvæmdastjóra sveitarfélags með framkvæmdastjórn þess og fjármálastjórn, að því leyti sem þessi mál eru ekki öðrum falin. Það hefur umsjón með stjórn sýslu sveitarfélagsins almennt og fjárstjórn þess sérstaklega, undirbýr fjárhagsáætlanir og sér um að ársreikningar sveitarfélagsins séu samdir reglum samkvæmt.

Heimilt er að láta byggðarráð taka að meira eða minna leyti við starfi fastra nefnda.

Byggðarráði er heimil fullnaðarákvörðun mála sem eigi varða verulega fjárhag sveitar sjóðs eða stofnana hans, enda sé eigi ágreiningur innan ráðsins eða við framkvæmdastjóra um ákvörðunina.

Um byggðarráð gilda að öðru leyti ákvæði þessa kafla.

40. gr.

Kosning í aðrar nefndir, ráð og stjórnir.

Sveitarstjórn kýs fulltrúa í nefndir, ráð og stjórnir eftir því sem fyrir er mælt í lögum og samþykkt um stjórn sveitarfélagsins og veitir þeim lausn frá störfum. Kjörtímabil slíkra nefnda skal vera hið sama og kjörtímabil sveitarstjórnar nema annað sé ákveðið í lögum eða af sveitarstjórn.

Kosningar í byggðarráð, nefndir, ráð og stjórnir skulu vera leynilegar og bundnar hlutfallskosningar ef þess er óskað.

Þeir einir eru kjörgengir í nefndir, ráð og stjórnir á vegum sveitarfélags sem kosningarrétt eiga í sveitarfélaginu.

Sveitarstjórn er heimilt að skipta um fulltrúa í nefndum hvenær sem er á kjörtímabili nefndar, svo sem þegar nefndarmenn njóta ekki lengur trausts meiri hluta þeirra sem sæti eiga í sveitarstjórn. Enn fremur er fulltrúum í nefndum heimilt að segja af sér nefndarstörfum hvenær sem er á kjörtímabilinu.

Sveitarstjórn getur kosið nefndir til að fara með einstaka málaflokka á kjörtímabilinu.

Þá kýs sveitarstjórn fulltrúa í nefndir, ráð og stjórnir sem sveitarfélag á aðild að samkvæmt viðkomandi samþykktum eða lögum.

Sveitarstjórn getur kosið nefndir til að vinna að einstökum afmörkuðum verkefnum. Umboð slíkra nefnda getur sveitarstjórn afturkallað hvenær sem er og fellur það sjálfkrafa niður við lok kjörtímabils viðkomandi sveitarstjórnar.

Sveitarstjórn getur kosið nefnd til að fara með afmörkuð málefni í hluta sveitarfélags. Ákveða má í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að slíka nefnd skuli kjósa í almennum kosn ingum í viðkomandi hluta sveitarfélagsins.

41. gr.

Sameining nefnda.

Heimilt er sveitarstjórn að sameina nefndir þannig að ein nefnd fari með verkefni á fleiri en einu sviði þótt svo sé kveðið á í lögum að kjósa skuli sérstaka nefnd til þess að fara með til tekin verkefni.

Í sveitarfélögum þar sem erfiðlega horfir með að manna nefndir er sveitarstjórn heimilt að fara sjálf með verkefni lögskipaðrar nefndar nema verkefni nefndarinnar sé ósamrýmanlegt störfum sveitarstjórnar að mati ráðuneytisins.

42. gr.

Kjörgengi starfsmanna.

Starfsmenn fyrirtækja og stofnana sveitarfélags eru ekki kjörgengir í stjórnir þeirra fyrirtækja eða stofnana er þeir starfa hjá.

43. gr.

Varamenn.

Þegar aðalmaður í nefnd forfallast um stundarsakir skal varamaður hans taka sæti í nefndinni. Þegar aðalmaður í nefnd fellur frá, flyst burt eða forfallast varanlega á annan hátt tekur varamaður sæti hans, sbr. fyrri málslið, nema sveitarstjórn ákveði að kjósa aðalmann að nýju.

Ef tveir eða fleiri flokkar eða framboðsaðilar hafa haft samstarf um nefndarkosningar skal þó sá aðili, sem tilnefndi viðkomandi mann til setu í nefnd, einnig tilnefna varamann hans sé eigi öðruvísi ákveðið í yfirlýsingu, sbr. 24. gr.

44. gr.

Hlutverk og valdsvið nefnda.

Sveitarstjórn ákveður valdsvið nefnda, ráða og stjórna sem hún kýs nema slíkt sé ákveðið í lögum.

Sveitarstjórn getur falið nefnd, ráði eða stjórn fullnaðarafgreiðslu mála nema lög mæli á annan veg.

Í því skyni að stuðla að hagræðingu, skilvirkni og hraðari málsmeðferð er sveitarstjórn heimilt í samþykkt sveitarfélagsins að ákveða að fela öðrum aðilum en nefndum afgreiðslu mála sem ekki varða verulega fjárhag sveitarfélagsins. Slíkri afgreiðslu má þó ætíð skjóta til viðkomandi nefndar, byggðarráðs eða sveitarstjórnar.

45. gr.

Boðun fyrsta fundar.

Framkvæmdastjóri sveitarfélags boðar nefndir, ráð og stjórnir saman til fyrsta fundar eftir að þær hafa verið kjörnar eða ákveður hver annist fundarboðun nema sveitarstjórn hafi kjörið formann sérstaklega. Ákveður þá formaðurinn um boðun til fyrsta fundar.

Framkvæmdastjóri getur kallað saman tvær eða fleiri nefndir til að ræða mál er varða starfssvið fleiri nefnda en einnar.

46. gr.

Kjör formanns, varaformanns og ritara og hlutverk þeirra.

Á fyrsta fundi nýkjörinnar nefndar skal kjósa formann, varaformann og ritara sé ekki annað ákveðið í lögum eða af sveitarstjórn.

Formaður nefndar boðar nefndarfundi eða lætur boða með hæfilegum fyrirvara.

Nefndarformaður stjórnar fundi. Fundir skulu að jafnaði haldnir fyrir luktum dyrum. Nefnd getur kvatt á sinn fund starfsmenn sveitarfélags ef hún telur þess þörf. Hún getur einnig boðið öðrum aðilum að koma á fund nefndarinnar til viðræðna um tiltekin mál.

47. gr.

Réttindi og skyldur fulltrúa í nefndum, ráðum og stjórnum.

Nefndarmönnum er skylt að sækja fundi nefndar.

Ákvæði II. og III. kafla laga þessara gilda að öðru leyti um fulltrúa í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum sveitarfélags eftir því sem við á.

48. gr.

Fundargerðir.

Nefndir, ráð og stjórnir á vegum sveitarfélags skulu halda gerðabók sem fundargerðir eru færðar í. Fundargerðir nefnda skal skrá með sams konar hætti og fundargerðir sveitarstjórna, sbr. 23. gr.

Sé um ráðgefandi nefnd að ræða, sem ekki hefur verið falin fullnaðarafgreiðsla máls samkvæmt lögum eða samþykkt sveitarfélagsins, teljast ályktanir hennar tillögur til sveitarstjórnar, enda þótt þær séu orðaðar sem ákvarðanir eða samþykktir nefndar.

49. gr.

Afgreiðsla fundargerða.

Fundargerðir nefnda, ráða og stjórna skulu lagðar fyrir byggðarráð og/eða fullskipaða sveitarstjórn eftir því hver háttur er hafður á fullnaðarafgreiðslu í viðkomandi málaflokki. Ef fundargerðir nefnda innihalda ekki ályktanir eða tillögur sem þarfnast sérstakrar staðfestingar byggðarráðs og/eða sveitarstjórnar, eru fundargerðirnar lagðar fram til kynningar. Ef ályktanir eða tillögur þarfnast staðfestingar byggðarráðs og/eða sveitarstjórnar ber að taka þær sérstaklega fyrir. Ályktun nefndar, sem hefur fjárútlát í för með sér, skal lögð fyrir sveitarstjórn eða byggðarráð hennar eftir því sem fyrir er mælt í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins.

Fundargerðir skulu fylgja dagskrá reglulegra sveitarstjórnarfunda.

50. gr.

Þóknun.

Sveitarstjórn er skylt að ákveða kjörnum fulltrúum í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum sveitarfélags hæfilega þóknun fyrir þau störf samkvæmt mati sveitarstjórnar í samræmi við reglur er hún setur, svo og greiðslu ferða- og dvalarkostnaðar í samræmi við 35. gr.

Sveitarstjórn er heimilt að ákveða að greiða áheyrnarfulltrúum þóknun fyrir störf þeirra í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum sveitarfélags.

V. KAFLI

Framkvæmdastjórn og starfslið sveitarfélaga.

51. gr.

Almennt.

Sveitarstjórn ræður framkvæmdastjóra og aðra starfsmenn skv. 56. gr. til þess að annast framkvæmd ákvarðana sveitarstjórnar og verkefni sveitarfélagsins.

52. gr.

Ekki ráðinn framkvæmdastjóri.

Sé eigi ráðinn sérstakur framkvæmdastjóri sveitarfélags hefur oddviti með höndum daglega stjórn sveitarfélagsins, undirbýr fundi sveitarstjórnar og byggðarráðs, ef kosið er, annast framkvæmd ákvarðana hennar og annarra málefna sveitarfélagsins, svo sem bréfaskipti, gjaldheimtu og reikningshald.

53. gr.

Laun oddvita þar sem eigi er starfandi framkvæmdastjóri.

Laun oddvita, þar sem eigi er starfandi framkvæmdastjóri eða annar starfsmaður við stjórn sveitarfélagsins, skulu ákveðin sérstaklega af sveitarstjórn. Launin skulu endurskoðuð reglu lega í samræmi við almennar launabreytingar í landinu.

Ef um er að ræða sérstakar, umfangsmiklar og tímabundnar framkvæmdir á vegum sveitar félags sem oddviti sér um skal hann eiga rétt á sérstakri þóknun fyrir þau störf samkvæmt ákvörðun sveitarstjórnar.

Láti oddviti í té húsnæði og aðra aðstöðu vegna skrifstofuhalds og fundarhalda í þágu sveitarfélags á hann rétt á sérstakri greiðslu fyrir þá þjónustu.

54. gr.

Ráðning framkvæmdastjóra.

Sveitarstjórn er heimilt að ráða framkvæmdastjóra sveitarfélags. Heimilt er tveimur sveitarfélögum eða fleiri að ráða sameiginlega framkvæmdastjóra.

Sveitarstjórn skal gera skriflegan ráðningarsamning við framkvæmdastjóra þar sem starfs kjör hans eru ákveðin.

Ráðningartími framkvæmdastjóra sveitarfélags skal að jafnaði vera sami og kjörtími sveitarstjórnar. Heimilt er að ráða framkvæmdastjóra sveitarfélags til óákveðins tíma en upp sagnarfrestur skal þá vera þrír mánuðir af beggja hálfu miðað við mánaðamót.

Taka skal sérstaklega fram í ráðningarsamningi við framkvæmdastjóra hvort ráðningin miðist við kjörtíma sveitarstjórnar eða gildi um óákveðinn tíma.

55. gr.

Verksvið framkvæmdastjóra.

Framkvæmdastjóri sveitarfélags skal sitja fundi sveitarstjórnar og hefur hann þar málfrelsi og tillögurétt en eigi atkvæðisrétt nema hann sé kjörinn fulltrúi í sveitarstjórninni. Hann hefur og rétt til setu á fundum nefnda sveitarfélags með sömu réttindum.

Framkvæmdastjóri undirbýr fundi sveitarstjórnar og byggðarráðs og hefur á hendi fram kvæmd þeirra ákvarðana sem sveitarstjórn tekur.

Framkvæmdastjóri er prókúruhafi sveitarsjóðs. Framkvæmdastjóra er heimilt að veita öðrum starfsmanni sveitarfélagsins prókúru að fengnu samþykki sveitarstjórnar. Prókúruhafar sveitarsjóðs skulu vera fjár síns ráðandi.

Framkvæmdastjóri undirritar skjöl varðandi kaup og sölu fasteigna sveitarfélagsins, lán tökur og ábyrgðir, svo og önnur skjöl sem fela í sér skuldbindingar eða ráðstafanir sem sam þykki sveitarstjórnar þarf til.

Framkvæmdastjóri er æðsti yfirmaður annars starfsliðs sveitarfélagsins

Í samþykkt um stjórn sveitarfélags skal setja nánari ákvæði um verksvið framkvæmdastjóra og mörk milli þess og ákvörðunarvalds sveitarstjórnar og byggðarráðs.

56. gr.

Ráðning annarra starfsmanna.

Sveitarstjórn ræður starfsmenn í helstu stjórnunarstöður hjá sveitarfélagi og stofnunum þess og veitir þeim lausn frá starfi.

Um ráðningu annarra starfsmanna fer eftir ákvæðum í samþykkt um stjórn sveitarfélags. Séu þar eigi sérstök ákvæði þessa efnis gefur sveitarstjórn almenn fyrirmæli um hvernig staðið skuli að ráðningu starfsmanna.

57. gr.

Starfskjör, réttindi og skyldur.

Um starfskjör, réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga fer eftir ákvæðum kjara samninga hverju sinni og/eða ákvæðum ráðningarsamninga.

VI. KAFLI

Fjármál sveitarfélaga.

58. gr.

Almennt um bókhald og reikningsskil sveitarfélaga.

Sveitafélög, þ.e. sveitarsjóðir, stofnanir sveitarfélaga og fyrirtæki þeirra, eru bókhalds skyld.

Bókhaldi skal hagað á skýran og aðgengilegan hátt og skulu reikningsskil gefa glögga mynd af rekstri og efnahag sveitarfélagsins í heild. Að svo miklu leyti sem við á gilda ákvæði laga um bókhald og laga um ársreikninga, svo og aðrar góðar bókhalds- og reikningsskilavenjur.

59. gr.

Reikningsárið.

Reikningsár sveitarfélaga skal vera almanaksárið.

60. gr.

Flokkun í reikningsskilum sveitarfélaga.

Í reikningsskilum sveitarfélaga skal skipta starfsemi þeirra þannig:

a. sveitarsjóður, sem í lögum þessum merkir aðalsjóð sveitarfélags auk annarra sjóða og stofnana er sinna starfsemi sem að hluta eða öllu leyti er fjármögnuð af skatttekjum,

b. stofnanir sveitarfélaga, fyrirtæki og aðrar rekstrareiningar sem að hálfu eða meiri hluta eru í eigu sveitarfélaga, og eru reknar sem fjárhagslega sjálfstæðar einingar.

61. gr.

Fjárhagsáætlun.

Fyrir lok desembermánaðar skal sveitarstjórn gera fjárhagsáætlun fyrir sveitarsjóð og stofnanir sveitarfélagsins fyrir næstkomandi ár. Ráðuneytið getur veitt sveitarstjórnum lengri frest þegar brýnar ástæður eru fyrir hendi.

Fjárhagsáætlun samkvæmt þessari grein skal vera meginregla um tekjuöflun, ráðstöfun fjármuna og fjármálastjórn sveitarsjóðs og stofnana sveitarfélagsins á viðkomandi reiknings ári. Við gerð fjárhagsáætlunar skal hafa hliðsjón af fjárhagslegri stöðu sveitarsjóðs og stofnana sveitarfélagsins. Sveitarstjórn skal árlega gæta þess svo sem kostur er að heildar útgjöld sveitarfélags, þar með talin rekstrarútgjöld, fari ekki fram úr heildartekjum þess.

Fjárhagsáætlun skal rædd á tveimur fundum í sveitarstjórn með a.m.k. einnar viku millibili.

Í fjárhagsáætlun skal koma fram rekstrar- og framkvæmdaáætlun, áætlun um efnahag í upphafi og lok árs, auk áætlaðra fjármagnshreyfinga. Form fjárhagsáætlunar skal vera í sam ræmi við form ársreiknings.

62. gr.

Breytingar á fjárhagsáætlun.

Heimilt er að endurskoða fjárhagsáætlun sveitarsjóðs og stofnana sveitarfélags og gera á henni nauðsynlegar breytingar ef í ljós koma breytingar á forsendum fjárhagsáætlunar. Sveitarstjórn afgreiðir slíkar breytingar á fjárhagsáætlun við eina umræðu. Breytingartillögur skulu sendar öllum fulltrúum í sveitarstjórn með dagskrá viðkomandi sveitarstjórnarfundar.

Samþykki sveitarstjórn fjárveitingu sem ekki er gert ráð fyrir í fjárhagsáætlun skal hún jafnframt kveða á um hvernig útgjöldum skuli mætt. Samþykki slíkrar fjárveitingar telst breyting á fjárhagsáætlun.

63. gr.

Þriggja ára áætlun.

Til viðbótar fjárhagsáætlun skv. 61. gr. skal sveitarstjórn árlega semja og fjalla um þriggja ára áætlun um rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélagsins. Áætlunin skal vera rammi um árlegar fjárhagsáætlanir sveitarfélagsins og skal hún unnin og afgreidd af sveitarstjórn innan eins mánaðar frá afgreiðslu árlegrar fjárhagsáætlunar skv. 61. gr.

64. gr.

Útgjöld úr sveitarsjóði.

Til útgjalda, sem ekki eru lögbundin, samningsbundin eða leiðir af fyrri samþykkt sveitar stjórnar, má ekki stofna nema til komi samþykki sveitarstjórnar.

65. gr.

Fjárfrekar framkvæmdir.

Hyggist sveitarstjórn ráðast í eða taka þátt í framkvæmd og áætlaður heildarkostnaður eða hlutur sveitarfélagsins í honum nemur hærri fjárhæð en helmingi skatttekna yfirstandandi reikningsárs er skylt að leggja fyrir sveitarstjórn umsögn sérfróðs aðila um kostnaðaráætlunina, væntanleg áhrif hennar á fjárhagsafkomu sveitarsjóðs á fyrirhuguðum verktíma og áætlun um árlegan rekstrarkostnað fyrir sveitarsjóð, sé um hann að ræða. Jafnframt skal gerð grein fyrir því hvernig framkvæmdin samræmist þriggja ára áætlun sveitarfélagsins.

66. gr.

Skil á fjárhagsáætlun o.fl. til ráðuneytisins.

Strax að lokinni afgreiðslu sveitarstjórnar skal senda ráðuneytinu fjárhagsáætlun skv. 61. gr. og þriggja ára áætlun skv. 63. gr. Sama á við um endurskoðaða áætlun eða breytta skv. 62. gr.

67. gr.

Ársreikningur.

Semja skal ársreikning fyrir sveitarsjóð, stofnanir sveitarfélagsins og fyrirtæki þess. Jafn framt skal semja samstæðureikning fyrir sveitarfélagið, þ.e. sveitarsjóð, stofnanir þess og fyrirtæki með sjálfstætt reikningshald, sbr. 60. gr.

Ársreikningurinn skal gerður samkvæmt lögum, reglum og góðri reikningsskilavenju.

Ársreikningur skal sýna yfirlit um rekstur og framkvæmdir á reikningsárinu og efnahags reikning í lok reikningsárs ásamt skýringum. Í ársreikningi skal sýna fjárhagsáætlun reikn ingsársins til samanburðar og í honum skal koma fram yfirlit um fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélagsins.

Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga að höfðu samráði við Hagstofu Íslands og Samband íslenskra sveitarfélaga.

68. gr.

Endurskoðun ársreiknings.

Sveitarstjórn ræður löggiltan endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtæki sem vinna skal endurskoðun hjá sveitarfélaginu.

Heimilt er þó sveitarstjórn að ákveða að endurskoðun sveitarsjóðs, stofnana og fyrirtækja sveitarfélagsins verði falin sérstakri endurskoðunarstofnun á vegum sveitarfélagsins. Skal slík endurskoðunarstofnun vera undir stjórn forstöðumanns sem skal hafa löggildingu sem endur skoðandi. Stofnunin skal heyra beint undir sveitarstjórn og vera og óháð öllum nefndum, ráðum, stjórnum, fyrirtækjum og stofnunum sveitarfélagsins við framkvæmd endurskoð unarinnar.

Endurskoðandi sveitarfélags skal haga endurskoðun í samræmi við lög og reglur og góðar endurskoðunarvenjur eins og þær eru á hverjum tíma hjá opinberum aðilum. Með endurskoðun sinni skal hann komast að rökstuddri niðurstöðu um áreiðanleika ársreiknings og ganga úr skugga um að fylgt hafi verið ákvæðum laga, reglna og samþykkta um meðferð fjármuna og upplýsingaskyldu sveitarfélaga.

Endurskoðandi sveitarfélags skal kynna skoðunarmönnum skv. 69. gr. athugun sína og endurskoðun tímanlega fyrir áritun ársreiknings.

69. gr.

Skoðunarmenn.

Á fyrsta fundi nýkjörinnar sveitarstjórnar skal hún kjósa tvo skoðunarmenn og jafnmarga til vara til loka kjörtímabils sveitarstjórnar. Skoðunarmenn skulu hafa kosningarrétt og kjör gengi í hlutaðeigandi sveitarfélagi. Aðal- og varamenn í sveitarstjórn og starfsmenn sveitar félagsins eru eigi kjörgengir sem skoðunarmenn hjá sveitarfélaginu.

Skoðunarmenn skulu yfirfara ársreikning sveitarfélagsins. Einnig skulu þeir athuga einstök fjárhagsleg málefni sveitarfélagsins, stofnana þess og fyrirtækja eftir því sem þeim þykir ástæða til.

Skoðunarmenn skulu koma tímanlega á framfæri við endurskoðanda sveitarfélags þeim ábendingum og upplýsingum sem þeir telja að við eigi og geti orðið innlegg í endurskoðunar starfið.

70. gr.

Aðgangur að upplýsingum.

Skylt er að veita endurskoðanda og skoðunarmönnum aðstöðu til þess að gera þær athuganir sem þeir telja nauðsynlegar. Þeir skulu fá aðgang að öllum eignum, bókum, fylgi skjölum og öðrum gögnum sveitarfélags. Sveitarstjórn og starfsmenn sveitarfélags skulu veita þeim allar þær upplýsingar sem starfinu tengjast, þeir óska og unnt er að láta í té.

71. gr.

Áritun ársreiknings.

Endurskoðandi og skoðunarmenn skulu árita ársreikninginn.

Endurskoðandi skal gefa yfirlýsingu um að ársreikningurinn hafi verið endurskoðaður og að hann hafi verið saminn í samræmi við ákvæði laga, reglna og samþykkta. Endurskoðandi skal enn fremur láta í ljós skriflegt álit sitt á ársreikningnum og greina frá niðurstöðu endur skoðunarinnar að öðru leyti.

Skoðunarmenn skulu í áritun sinni staðfesta að þeir hafi yfirfarið ársreikninginn og jafn framt greina frá niðurstöðum athugana sinna.

Telji endurskoðandi og skoðunarmenn að í ársreikningi séu ekki þær upplýsingar, sem þar eiga að koma fram, skulu þeir geta þess í áritun sinni, gera grein fyrir því í greinargerð og veita viðbótarupplýsingar, ef þess er kostur. Að öðru leyti geta þeir greint frá þeim atriðum, sem þeir telja eðlilegt að fram komi í ársreikningi.

Ábendingar og athugasemdir, sem endurskoðandi og skoðunarmenn vilja koma á framfæri við sveitarstjórn eða framkvæmdastjóra sveitarfélags, skal bera fram skriflega og skal aðilum veittur hæfilegur frestur til svara.

Ef endurskoðanda eða skoðunarmönnum þykir ástæða til skulu þeir gera tillögur til sveitar stjórnar um endurbætur varðandi meðferð fjármuna hjá sveitarfélaginu, um breytingar á innra eftirliti, stjórnsýslu og öðru því sem þeir telja að geti verið til bóta í rekstri sveitarfélagsins.

Sveitarstjórn skal varðveita á öruggan hátt öll gögn um endurskoðunina og samskiptin við endurskoðanda og skoðunarmenn.

Endurskoðanda eða skoðunarmönnum er hvorki heimilt að gefa óviðkomandi upplýsingar um hag sveitarfélags, stofnana þess eða fyrirtækja né annað það er þeir komast að í starfi sínu.

Ráðherra getur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga sett með reglugerð nánari ákvæði um endurskoðun hjá sveitarfélögum, svo sem um verkaskiptingu endurskoðanda og skoðunarmanna.

72. gr.

Afgreiðsla sveitarstjórnar á ársreikningi.

Ársreikningur sveitarfélags skal fullgerður, endurskoðaður og tilbúinn til afgreiðslu í sveitarstjórn fyrir lok aprílmánaðar.

Sveitarstjórn skal taka til umfjöllunar og afgreiðslu álit, greinargerðir og tillögur endurskoðanda og skoðunarmanna skv. 71. gr.

Sveitarstjórnir skulu hafa lokið fullnaðarafgreiðslu ársreiknings sveitarsjóðs, stofnana sveitarfélags og fyrirtækja þess eigi síðar en 1. júní. Sveitarstjórn og framkvæmdastjóri sveitarfélagsins skulu árita ársreikninginn og senda ráðuneytinu og Hagstofu Íslands fyrir 15. júní ár hvert ásamt greinargerð endurskoðanda og skoðunarmanna.

Vanræki sveitarstjórn að afgreiða eða skila ársreikningum sínum innan tilskilins frests getur ráðuneytið stöðvað greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til viðkomandi sveitarfélags og með lögsókn komið fram ábyrgð á hendur þeim aðila sem ábyrgð ber á vanrækslunni.

73. gr.

Tryggingar og ábyrgðir.

Heildareignir sveitarfélags standa til tryggingar skuldbindingum þess.

Eigi má sveitarfélag veðsetja öðrum tekjur sínar né heldur fasteignir sem nauðsynlegar eru til þess að sveitarfélagið geti rækt lögskyld verkefni sín. Aðrar eignir getur sveitarfélag veðsett í þágu sveitarsjóðs, stofnana sveitarfélagsins og fyrirtækja þess.

Sveitarfélag getur veitt Lánasjóði sveitarfélaga tryggingar í tekjum sínum vegna lána sem það tekur hjá sjóðnum. Félagsmálaráðherra getur sett í reglugerð nánari ákvæði um tryggingar Lánasjóðs sveitarfélaga í tekjum sveitarfélaga.

Eigi má framkvæma aðför í þeim eignum sveitarfélaga sem nauðsynlegar eru til fram kvæmda á lögskyldum verkefnum þeirra og sveitafélög verða eigi tekin til gjaldþrotaskipta.

Kröfur á hendur sveitarsjóði má eigi nota til skuldajafnaðar við kröfu sveitarfélags um lögboðin gjöld til sveitarsjóðs eða stofnana sveitarfélagsins.

Eigi má binda sveitarsjóð í ábyrgðir vegna skuldbindinga annarra aðila en stofnana sveitar félagsins. Prókúruhafa sveitarsjóðs er þó heimilt fyrir hönd sveitarfélags að ábyrgjast með framsalsáritun greiðslu viðskiptaskjala sem sveitarfélagið hefur eignast á eðlilegan hátt í tengslum við daglegan rekstur þess.

74. gr.

Eftirlitsnefnd.

Ráðherra skipar þriggja manna eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Einn fulltrúi í nefndina skal skipaður samkvæmt tilnefningu Sam bands íslenskra sveitarfélaga og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera löggiltur endurskoðandi. Þrír varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Ráðherra skipar formann nefndarinnar.

Nefndin skal árlega athuga reikningsskil sveitarfélaga og bera þau saman við viðmiðanir skv. 4. mgr. Leiði athugun í ljós að fjármál sveitarfélags stefni í óefni skal nefndin aðvara viðkomandi sveitarfélag og samhliða upplýsa ráðuneytið um álit sitt. Sveitarstjórn er skylt í slíkum tilvikum að gera eftirlitsnefndinni innan tveggja mánaða grein fyrir hvernig sveitar stjórnin hyggst bregðast við aðvörun nefndarinnar.

Þóknun til eftirlitsnefndarmanna skal ákveðin af ráðherra. Þóknunin og annar kostnaður af starfi nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.

Ráðherra setur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga reglugerð um störf og máls meðferð eftirlitsnefndar og viðmiðanir varðandi fjárhagsleg málefni sveitarfélaga. Fjárhags viðmiðanir skulu taka til þeirra atriða sem meginmáli skipta við mat á rekstri og efnahag sveitarfélaga.

Ákvarðanir eftirlitsnefndar eru endanlegar og verða eigi kærðar til ráðherra.

75. gr.

Fjárþröng.

Komist sveitarfélag í fjárþröng þannig að sveitarstjórn telur sér eigi unnt að standa í skilum skal hún tilkynna það til eftirlitsnefndar skv. 74. gr. Ákvörðun um slíka tilkynningu skal tekin eftir tvær umræður í sveitarstjórn.

Eftirlitsnefnd skal þá tafarlaust láta fara fram rannsókn á fjárreiðum og rekstri sveitar félagsins og leggja síðan fyrir sveitarstjórn að bæta það sem áfátt kann að reynast innan hæfi legs frests.

Eftirlitsnefnd er heimilt að grípa til aðgerða skv. 2. mgr. hafi sveitarstjórn ekki sinnt að vörun nefndarinnar skv. 2. mgr. 74. gr. eða ef nefndin telur viðbrögð sveitarstjórnar í fram haldi af aðvörun nefndarinnar ófullnægjandi.

Komi í ljós við rannsókn að fjárhagur sveitarfélags sé slíkur að það geti ekki með eðlilegum rekstri staðið straum af lögboðnum útgjöldum eða öðrum skuldbindingum sínum er ráðu neytinu heimilt að tillögu eftirlitsnefndar að veita sveitarfélaginu styrk eða lán úr Jöfnunar sjóði sveitarfélaga til þess að koma fjárhag sveitarfélagsins á réttan kjöl með þeim skilyrðum sem ráðuneytið setur. Ráðuneytið getur heimilað eða lagt fyrir sveitarstjórn í því tilviki sem hér um ræðir og að tillögu eftirlitsnefndar að leggja álag á útsvör og fasteignaskatta sem nemi allt að 25%.

76. gr.

Svipting fjárforráða.

Nú er greiðslubyrði sveitarfélags umfram greiðslugetu svo mikil að ljóst er að eigi mun úr rætast í bráð og getur ráðherra að tillögu eftirlitsnefndar þá svipt sveitarstjórn fjárforráðum sveitarfélags og skipað því fjárhaldsstjórn skv. 77. gr., enda hafi sveitarstjórn vanrækt svo skyldur sínar samkvæmt lögum þessum að vandræði hafi af hlotist, fjármálastjórn sveitar félagsins hafi verið í ólestri og ráðstafanir skv. 75. gr. muni fyrirsjáanlega eigi duga til úrbóta.

Áður en sveitarstjórn verður svipt fjárforráðum sveitarfélags samkvæmt þessari grein skal ráðuneytið þó skora á sveitarstjórn að koma fjármálum sveitarfélagsins á réttan kjöl og er ráðuneytinu heimilt að veita sveitarstjórn allt að sex mánaða frest í því skyni. Ráðuneytið getur þá jafnframt óskað eftir að sveitarfélaginu verði veitt heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eftir almennum reglum.

Heimilt er sveitarstjórn að höfða mál fyrir dómi til ógildingar ákvörðun ráðherra um svipt ingu fjárforræðis.

77. gr.

Fjárhaldsstjórn.

Fjárhaldsstjórn sveitarfélags skal skipuð þremur mönnum, þar af einum samkvæmt til nefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Formaður skal skipaður af ráðherra.

Fjárhaldsstjórn skal skipuð til tiltekins tíma og eigi lengur en til eins árs í senn.

Þóknun til fjárhaldsmanna skal ákveðin af ráðherra og greiðist úr ríkissjóði.

Birta skal ákvörðun um sviptingu fjárforræðis og skipun fjárhaldsstjórnar í Lögbirtinga blaði og í B-deild Stjórnartíðinda.

78. gr.

Hlutverk fjárhaldsstjórnar.

Fjárhaldsstjórn tekur við stjórn fjármála sveitarfélags og má enga greiðslu inna af hendi úr sveitarsjóði nema með samþykki hennar. Ályktanir sveitarstjórnar og ákvarðanir lægra settra stjórnvalda hennar, sem hafa útgjöld í för með sér, eru ógildar nema til komi samþykki fjárhaldsstjórnar. Að öðru leyti fer sveitarstjórn áfram með málefni sveitarfélagsins.

Fjárhaldsstjórn skal rannsaka fjárreiður sveitarfélagsins og allan rekstur þess og gera nýja áætlun um tekjur og gjöld sveitarfélagsins fyrir næstu tvö fjárhagsár.

Áætlun þessa skal senda ráðuneytinu til staðfestingar ásamt umsögn sveitarstjórnar. Að lokinni staðfestingu ráðuneytis gildir áætlunin sem fjárhagsáætlun sveitarfélagsins, a.m.k. meðan sveitarfélagið er undir fjárhaldsstjórn.

Fjárhaldsstjórn getur með samþykki ráðuneytisins selt eigur sveitarfélagsins til lúkningar skuldum, þó eigi þær eigur sem nauðsynlegar eru til framkvæmda á lögskyldum verkefnum, sbr. 73. gr. Með sama móti getur fjárhaldsstjórn ákveðið að færa tiltekna starfsemi, sem rekin hefur verið á vegum sveitarfélagsins, í hendur einkaaðila.

79. gr.

Sameining við annað sveitarfélag.

Nú duga eigi framangreindar ráðstafanir til þess að koma fjárhag sveitarsjóðs og stofnana hans á réttan kjöl og getur þá ráðuneytið einnig ákveðið að leita samninga við nágrannasveitarfélög um sameiningu við það sveitarfélag, sem undir fjárhaldsstjórn er, eða hluta þess.

80. gr.

Brottfall sviptingar fjárforráða.

Svipting fjárforræðis og skipun fjárhaldsstjórnar fellur niður eftir ákvörðun ráðherra þegar telja má að fjárhagur sveitarfélagsins sé kominn í viðunandi horf. Auglýsing þar að lútandi skal birt á sama hátt og auglýsing um sviptingu fjárforræðis.

VII. KAFLI

Samvinna sveitarfélaga.

81. gr.

Almennt.

Sveitarfélög geta haft samvinnu sín á milli um framkvæmd einstakra verkefna. Getur slík samvinna meðal annars farið fram á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga, landshlutasam taka og Sambands íslenskra sveitarfélaga.

82. gr.

Stofnun byggðasamlags.

Sé um að ræða varanlegt samvinnuverkefni sveitarfélaga, svo sem rekstur skóla og heil brigðisstofnana eða brunavarnir, geta sveitarfélög myndað byggðasamlag sem tekur að sér framkvæmd verkefnisins.

Í samningi sem gera skal um byggðasamlag skulu vera ákvæði meðal annars um stjórn samlagsins og kjör fulltrúa til hennar, fjölda þeirra, kjörtímabil, um varafulltrúa og annað sem máli skiptir í því sambandi.

Í samningnum skulu vera ákvæði um hvenær stjórnarfundur er ályktunarhæfur og um umboð stjórnar til að skuldbinda sveitarsjóði. Þá skulu vera ákvæði um í hvaða tilvikum þörf er staðfestingar sveitarstjórna á samþykktum sem gerðar eru í stjórn byggðasamlags.

Þar sem eigi er öðruvísi ákveðið í samþykktum byggðasamlags gilda eftir því sem við eiga meginreglur laga þessara um meðferð mála, skyldur og réttindi stjórnarmanna, starfslið, meðferð fjármála og endurskoðun ársreikninga.

Sveitarsjóðir bera einfalda ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum byggðasamlags sem þeir eru aðilar að en innbyrðis skiptist ábyrgðin í hlutfalli við íbúatölu.

83. gr.

Endurskoðun samþykkta byggðasamlaga.

Samþykktir byggðasamlaga skulu teknar til endurskoðunar í síðasta lagi þegar liðin eru 10 ár frá stofnun þeirra og síðan á a.m.k. 10 ára fresti. Við slíka endurskoðun skal meta reynslu af starfsemi viðkomandi byggðasamlags og stjórnskipulagi þess og skal við fulltrúatölu í stjórn samlagsins taka tillit til breytinga sem leiðir af breyttum aðstæðum, þar á meðal af breytingum á íbúafjölda aðildarsveitarfélaga og af breytingum á skipan þeirra.

Til þess að breyting á samþykktum fyrir byggðasamlag nái fram að ganga þurfa 2/ 3 hlutar sveitarstjórna aðildarsveitarfélaga að staðfesta hana eða hún hafi verið samþykkt í almennri atkvæðagreiðslu á starfssvæði byggðasamlagsins, en 2/ 3 hlutar stjórnarmanna geta krafist þess að slík atkvæðagreiðsla fari fram um tillögu til breytinga á samþykktunum.

84. gr.

Úrganga úr byggðasamlagi.

Nú óskar sveitarstjórn að ganga úr byggðasamlagi og er henni það þá heimilt, enda fari þá jafnframt fram endurskoðun á samþykktum fyrir byggðasamlagið, sbr. 83. gr.

Óski sveitarstjórnin eftir því að fá nettóeignarhluta sinn í byggðasamlagi innleystan er eigi skylt að greiða hann á skemmri tíma en 20 árum. Náist eigi samkomulag um verðmæti eignarhlutans eða greiðslukjör skal það úrskurðað af þremur dómkvöddum, hæfum og óvilhöllum mönnum sem meðal annars skulu taka tillit til áframhaldandi hagræðis íbúa viðkomandi sveitarfélags af starfsemi byggðasamlagsins og greiðslugetu byggðasamlagsins eða þeirra sveitarfélaga sem halda rekstri þess áfram.

85. gr.

Starfsemi byggðasamlags hætt.

Tillaga um að hætta starfsemi byggðasamlags nær því aðeins fram að ganga að hún sé staðfest í samræmi við ákvæði 2. mgr. 83. gr.

Nú er ákveðið að hætta starfsemi byggðasamlags eða svo er fyrir mælt í lögum og skal þá skipa því sérstaka skiptastjórn er gerir upp eignir þess og skuldir og slítur rekstri þess. Heimilt er skiptastjórn að auglýsa eftir kröfum á hendur byggðasamlaginu með opinberri innköllun. Eftir að kröfur hafa verið greiddar skal afgangi eigna eða eftirstöðvum skulda jafnað á viðkomandi sveitarsjóði í hlutfalli við íbúatölu.

Skiptastjórn skal kjörin af stjórn byggðasamlags.

86. gr.

Landshlutasamtök sveitarfélaga.

Sveitarfélög geta stofnað til staðbundinna landshlutasamtaka sveitarfélaga er vinni að hagsmunamálum íbúa í hverjum landshluta. Starfssvæði slíkra samtaka fer eftir ákvörðun aðildarsveitarfélaga sem staðfest hefur verið af ráðuneytinu.

Sveitarstjórnir kjósa fulltrúa á ársfund landshlutasamtaka eftir þeim reglum sem ákveðnar eru í samþykktum samtakanna.

87. gr.

Samband íslenskra sveitarfélaga.

Ríkisvaldið viðurkennir Samband íslenskra sveitarfélaga sem sameiginlegan málsvara sveitarfélaga í landinu.

VIII. KAFLI

Stækkun sveitarfélaga.

88. gr.

Almennt.

Ráðuneytið skal vinna að stækkun sveitarfélaga með samruna fámennra sveitarfélaga í stærri og öflugri heildir. Skal ráðuneytið vinna að þessu í samráði við einstök sveitarfélög, Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga.

89. gr.

Skyldubundin sameining sveitarfélaga.

Þegar skylt er að sameina sveitarfélag öðru sveitarfélagi, sbr. 2. mgr. 6. gr., skal ráðuneytið skipa nefnd er í sitji tveir menn samkvæmt tilnefningu sveitarstjórnar í því sveitarfélagi sem um ræðir og tvo menn samkvæmt tilnefningu viðkomandi landshlutasamtaka. Þá skipar ráðuneytið formann nefndarinnar án tilnefningar. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.

Nefndin skal gera tillögu um hverra kosta skuli leita varðandi sameiningu sveitarfélagsins við annað eða önnur sveitarfélög.

Þegar tillaga nefndarinnar liggur fyrir skal ráðuneytið fara þess á leit við viðkomandi sveitarfélag eða sveitarfélög að þau tilnefni til viðbótar fulltrúa í nefndina þannig að hvort eða hvert sveitarfélag eigi þar tvo fulltrúa. Nú berst ráðuneytinu eigi tilnefning í nefndina innan tilskilins frests og skal þá ráðuneytið skipa fulltrúa í nefndina án tilnefningar.

Nefndin skal síðan gera tillögu til viðkomandi sveitarstjórna um það hvernig að sameiningu sveitarfélaganna skuli staðið.

Sé um fleiri en eina tillögu að ræða getur ráðuneytið ákveðið að láta fara fram almenna atkvæðagreiðslu meðal íbúa viðkomandi sveitarfélaga um tillögurnar.

Ráðuneytið skal óska eftir umsögn viðkomandi sveitarstjórna um sameiningarmálið en síðan ákveður ráðuneytið hvernig að sameiningu sveitarfélaganna skuli staðið.

Heimilt er ráðuneytinu að fresta sameiningu sveitarfélaga þar sem svo stendur á sem segir í 3. mgr. 6. gr.

90. gr.

Frjáls sameining sveitarfélaga.

Þegar tvær eða fleiri sveitarstjórnir hafa ákveðið að kanna möguleika á sameiningu skulu þær kjósa samstarfsnefnd til þess að annast athugun málsins.

Skal hvor eða hver sveitarstjórn kjósa tvo fulltrúa eða fleiri í nefndina eftir samkomulagi. Nefndin kýs formann úr sínum hópi.

Samstarfsnefnd skal starfa í samráði við ráðuneytið og skal það láta henni í té þá aðstoð er það telur nauðsynlega og úrskurða um vafaatriði er upp kunna að koma.

Þegar samstarfsnefnd hefur skilað áliti sínu um sameiningu skulu viðkomandi sveitar stjórnir taka málið á dagskrá. Skal hafa tvær umræður um málið án atkvæðagreiðslu.

Að lokinni umræðu sveitarstjórna skal síðan fara fram atkvæðagreiðsla innan sveitar félaganna um sameininguna. Viðkomandi sveitarstjórnir ákveða sameiginlega hvenær at kvæðagreiðsla fer fram og skal kosið sama dag í sveitarfélögunum.

Samstarfsnefndin eða viðkomandi sveitarstjórnir skulu kynna íbúum sveitarfélaganna þá tillögu sem greiða skal atkvæði um með hæfilegum fyrirvara og með tryggum hætti, svo sem með dreifibréfi eða almennum fundi.

Sveitarstjórn lætur gera atkvæðaseðil til afnota við atkvæðagreiðsluna í samráði við ráðuneytið. Um atkvæðagreiðslur samkvæmt þessari grein fer eftir ákvæðum laga um kosn ingar til sveitarstjórna eftir því sem við getur átt.

91. gr.

Skilyrði fyrir frjálsri sameiningu.

Sveitarfélag verður eigi sameinað öðrum sveitarfélögum nema fleiri kjósendur í atkvæða greiðslu skv. 90. gr. séu fylgjandi sameiningu en andvígir, sbr. þó 2. mgr. þessarar greinar.

Hljóti tillaga samstarfsnefndar skv. 90. gr. ekki samþykki í öllum hlutaðeigandi sveitar félögum, en þó meiri hluta greiddra atkvæða í a.m.k. 2/ 3 þeirra og í þeim sveitarfélögum búi a.m.k. 2/3 íbúa á svæðinu, er viðkomandi sveitarstjórnum heimilt að ákveða sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkt hafa sameininguna.

92. gr.

Fjárhagslegar ráðstafanir eftir samþykki sameiningartillögu.

Hafi tillaga um sameiningu hlotið samþykki skv. 91. gr. er sveitarstjórnum viðkomandi sveitarfélaga óheimilt að skuldbinda sveitarsjóði eða samþykkja greiðslur úr sveitarsjóði sem ekki leiða af lögum, fjárhagsáætlun eða fyrri samþykkt sveitarstjórnar nema allar hlut aðeigandi sveitarstjórnir samþykki slíka ráðstöfun.

93. gr.

Staðfesting ráðuneytisins.

Hafi sameiningin hlotið samþykki skv. 91. gr. skulu sveitarstjórnir þær, sem hlut eiga að máli, taka ákvarðanir um fjárhagsmálefni sveitarfélaganna, fjölda fulltrúa í nýrri sveitar stjórn, nafn hins sameinaða sveitarfélags, hvenær sameiningin taki gildi og önnur atriði. Ákvarðanir þessar skulu sendar ráðuneytinu sem staðfestir sameininguna.

Séu sveitarfélög þau, sem sameinuð eru, í umdæmi tveggja eða fleiri sýslumanna skal ráðu neytið leita umsagnar dómsmálaráðuneytisins áður en ákvörðun um sameiningu er tekin.

94. gr.

Sameining yfir mörk kjördæma.

Sameining sveitarfélaga yfir mörk kjördæma verður ekki ákveðin nema með lögum.

95. gr.

Birting ákvörðunar um sameiningu.

Þegar ráðuneytið hefur staðfest sameiningu sveitarfélaga samkvæmt framanskráðu skal það gefa út tilkynningu um sameininguna sem birta skal í B-deild Stjórnartíðinda. Þar skal greint frá nafni hins nýja sveitarfélags, hvaða sveitarfélög hafi verið sameinuð, frá hvaða tíma sameiningin taki gildi, tölu sveitarstjórnarmanna, svo og hvort kosning skv. 96. gr. skuli fram fara og hvenær.

96. gr.

Kosning nýrrar sveitarstjórnar.

Ráðuneytið getur ákveðið að kosningar skuli fara fram til sveitarstjórnar hins sameinaða sveitarfélags þegar við sameiningu, svo og kjördag slíkra aukakosninga.

97. gr.

Endurskoðun reglugerða og samþykkta.

Sveitarstjórn hins sameinaða sveitarfélags skal hlutast til um að samþykktir og reglugerðir, sem giltu í þeim sveitarfélögum sem sameinuð hafa verið, verði endurskoðaðar og samræmdar.

98. gr.

Fjárhagsleg aðstoð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga.

Ráðuneytið getur, að fenginni umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, sett almennar reglur þess efnis að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga veiti fjárhagslega aðstoð til þess að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga. Slíka aðstoð má veita í allt að fimm ár eftir sameiningu.

99. gr.

Afsláttur af fasteignaskatti.

Þegar sveitarfélag í dreifbýli og sveitarfélag í þéttbýli sameinast er sveitarstjórn hins sameinaða sveitarfélags heimilt að ákveða að um tiltekinn tíma, þó ekki lengur en 10 ár frá sameiningu, megi veita tiltekinn afslátt af fasteignaskatti af eignum í dreifbýli vegna mismunandi þjónustu við fasteignaeigendur í dreifbýli og þéttbýli.

IX. KAFLI

Samskipti ríkis og sveitarfélaga.

100. gr.

Samstarfssáttmáli.

Ríkisstjórninni er rétt að koma á formlegu samstarfi við samtök sveitarfélaga með gerð samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga og með öðrum hætti. Ríkisstjórnin skal hafa náið samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um þau mál er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og önnur samskipti þessara aðila.

101. gr.

Breyting á verkaskiptingu eða fjármálalegum samskiptum.

Komi fram tillögur um meiri háttar breytingar á verkaskiptingu eða fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og tekjustofnum sveitarfélaga, sem kveðið er á um í lögum eða gert hefur verið sérstakt samkomulag um, skulu þær teknar til umfjöllunar í sérstakri samráðsnefnd skipaðri fulltrúum ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga áður en þær eru formlega afgreiddar.

102. gr.

Eftirlitshlutverk ráðuneytisins.

Ráðuneytið skal hafa eftirlit með því að sveitarstjórnir gegni skyldum sínum samkvæmt lögum þessum og öðrum löglegum fyrirmælum.

Vanræki sveitarstjórn skyldur sínar skal ráðuneytið veita henni áminningu og skora á hana að bæta úr vanrækslunni.

Verði sveitarstjórn eigi við áskorun ráðuneytisins innan frests sem ráðuneytið tiltekur er því heimilt að stöðva greiðslur til sveitarsjóðs úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga þar til bætt hefur verið úr vanrækslunni. Jafnframt getur ráðuneytið með lögsókn krafist dagsekta af þeim sem ábyrgð bera á vanrækslunni og mega dagsektir nema allt að fimmföldum daglaunum viðkomandi manns.

103. gr.

Úrskurðarvald ráðuneytisins.

Ráðuneytið skal úrskurða um ýmis vafaatriði sem upp kunna að koma við framkvæmd sveitarstjórnarmálefna en það skerðir þó eigi rétt aðila til þess að höfða mál fyrir dómstólum.

Ráðuneytið skal leitast við að kveða upp úrskurð innan tveggja mánaða frá því að því berst mál til úrskurðar.

Ráðuneytið skal árlega gefa út úrskurði sína í sveitarstjórnarmálefnum.

X. KAFLI

Önnur ákvæði.

104. gr.

Almennar atkvæðagreiðslur og borgarafundir.

Heimilt er sveitarstjórn að efna til almennrar atkvæðagreiðslu um einstök mál og að boða til almennra borgarafunda um málefni sveitarfélagsins.

Skylt er að halda almennan borgarafund ef 1/ 4 hluti atkvæðisbærra manna í sveitarfélaginu óskar þess.

Til almenns borgarafundar skal boðað með opinberri auglýsingu og skal þar taka fram hverjir hafi atkvæðisrétt á fundinum ef ætlunin er að atkvæðagreiðsla fari þar fram.

Ályktanir slíkra funda eru ekki bindandi fyrir sveitarstjórn.

Sveitarstjórn getur efnt til almennrar atkvæðagreiðslu í sveitarfélagi eða hluta þess til þess að kanna vilja kosningabærra íbúa um tiltekið málefni. Niðurstaða atkvæðagreiðslunnar er ekki bindandi um afgreiðslu málsins fyrir sveitarstjórn nema hún hafi fyrir fram ákveðið að svo skuli vera.

Við framkvæmd atkvæðagreiðslu skv. 5. mgr. skal farið eftir meginreglum laga um kosningar til sveitarstjórna eftir því sem við getur átt.

105. gr.

Gildistaka.

Lög þessi öðlast gildi 1. júní 1998.

Jafnframt falla úr gildi sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986, með síðari breytingum, og lög um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, nr. 24/1972.

Ákvæði til bráðabirgða.

Vegna ákvæðis 1. mgr. 1. gr. laganna skal félagsmálaráðuneytið beita sér fyrir að þeim svæðum, sem ekki er með skýrum hætti skipað innan staðarmarka sveitarfélaga við gildistöku laga þessara, verði skipað innan staðarmarka sveitarfélaga fyrir 31. desember 1998.

Gengið skal út frá að staðarmörk sveitarfélaga, sem liggja að miðhálendi Íslands, verði framlengd inn til landsins. Sama gildir um staðarmörk sveitarfélaga á jöklum. Skal miðað við sýslumörk þar sem það á við, en heimilt er að víkja frá þeim með samkomulagi viðkomandi sveitarstjórna. Í öðrum tilvikum skulu hlutaðeigandi sveitarstjórnir koma sér saman um mörk sveitarfélaganna.

Verði ágreiningur um stjórnsýslumörk ekki leystur með samkomulagi viðkomandi sveitar stjórna skal sérstök úrskurðarnefnd skv. 4. mgr. ákveða mörk sveitarfélaganna.

Félagsmálaráðherra skipar fimm manna úrskurðarnefnd sem hafa skal það hlutverk að leysa úr ágreiningi skv. 3. mgr. Þrjá nefndarmanna skipar ráðherra án tilnefningar en tveir skulu tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Kostnaður vegna starfa úrskurðarnefnd arinnar greiðist úr ríkissjóði. Úrskurðir nefndarinnar fela í sér endanlega stjórnvalds ákvörðun.

Staðarmörk sveitarfélaga sem ákveðin eru samkvæmt bráðabirgðaákvæði þessu skulu stað fest af ráðuneytinu í samræmi við 3. gr. laga þessara.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Hinn 8. janúar 1996 skipaði félagsmálaráðherra nefnd til að endurskoða sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986. Í nefndina voru skipuð Jón Kristjánsson alþingismaður, formaður nefndarinnar, Húnbogi Þorsteinsson, ráðuneytisstjóri í félagsmálaráðuneytinu, Ingimundur Sigurpálsson, bæjarstjóri í Garðabæ, Sesselja Árnadóttir, deildarstjóri í félagsmálaráðuneytinu, og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga. Einnig sat fundi nefnd arinnar Þórður Skúlason, framkvæmdastjóri Sambands íslenskra sveitarfélaga.

Við umfjöllun nefndarinnar um kosningar til sveitarstjórna fékk nefndin til ráðgjafar Skúla Guðmundsson, skrifstofustjóra hjá Hagstofu Íslands. Enn fremur fékk nefndin til ráðgjafar Halldór Hróarr Sigurðsson, löggiltan endurskoðanda, þegar fjallað var um VIII. kafla laganna um fjármál sveitarfélaga.

Fengist hefur mikil reynsla af framkvæmd sveitarstjórnarlaga og þótti tími til kominn að taka þau til heildarendurskoðunar til að sníða af annmarka og bæta við ákvæðum sem reynslan hefur leitt í ljós að vantað hefur. Sú reynsla er fyrst og fremst fengin frá sveitarfélögunum og félagsmálaráðuneytinu.

Í upphafi starfs nefndarinnar var ákveðið að rita öllum sveitarfélögum bréf og gefa þeim kost á að koma á framfæri hugmyndum og tillögum að breytingum á sveitarstjórnarlögum. Svör bárust aðeins frá 14 sveitarfélögum.

Reynsla félagsmálaráðuneytisins byggist fyrst og fremst á skriflegum og munnlegum erindum um túlkun á einstökum ákvæðum sveitarstjórnarlaga. Með gildistöku stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, fjölgaði erindum til ráðuneytisins geysilega. Fjölgun slíkra erinda má þó jafnan tengja við þau ár er sveitarstjórnarkosningar fara fram. Enn fremur hefur umfang hvers máls að jafnaði aukist mikið. Hér á eftir fara upplýsingar um fjölda úrskurða og skriflegra álita ráðuneytisins sem birt hafa verið með vísan til 2. mgr. 119. gr. sveitarstjórnarlaga:

Nefndin skoðaði sérstaklega sveitarstjórnarlöggjöf Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar og unnin var skýrsla þar sem borin er saman löggjöf þessara landa og sveitarstjórn arlög, nr. 8/1986.

Nefndin ákvað að leggja til að sett yrðu sérstök lög um kosningar til sveitarstjórna. Er þar meðal annars fylgt fordæmi annarra Norðurlanda. Helsta ástæða þess er að nauðsynlegt þykir að öll lagaákvæði um sveitarstjórnarkosningar verði á einum stað en ekki að hluta til í sveitar stjórnarlögum og að hluta til í lögum um kosningar til Alþingis eins og nú er. Þykir þetta nýja fyrirkomulag vera til þess fallið að auðvelda almennum borgurum, sem valdir eru í kjörstjórn, starf sitt. Samhliða þessu frumvarpi er því lagt fram frumvarp til laga um kosningar til sveitar stjórna og vísast til athugasemda við það frumvarp.

Miðað við núgildandi sveitarstjórnarlög er breytt nokkuð skipulagi og uppröðun einstakra ákvæða, en helstu efnislegu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu frá núgildandi lögum eru eftirfarandi:

-

Felldur er brott allur greinarmunur sem gerður er á sveitarfélögum eftir fjölda íbúa. Þannig hafa öll sveitarfélög sömu stjórnsýslulegu stöðuna burtséð frá íbúafjölda.

-

Lagt er til að landið allt skiptist í sveitarfélög en ekki einvörðungu byggðin og afréttir, sbr. 1. gr. og ákvæði til bráðabirgða.

-

Rýmkuð eru ákvæði laganna varðandi nafngiftir sveitarfélaga, sbr. 4. gr. Í tengslum við það er gert ráð fyrir að sveitarstjórnir ákveði heiti sveitarstjórna, byggðarráða og fram kvæmdastjóra í samþykktum sínum um stjórn og fundarsköp, sbr. 11. gr.

-

Felldur er brott III. kafli laganna um kosningu sveitarstjórna og samið nýtt frumvarp til laga um kosningar til sveitarstjórna.

-

Í III. kafla frumvarpsins er leitast við að gera ákvæði varðandi sveitarstjórnarfundi skýrari, m.a. ákvæði varðandi auglýsingu fundanna, hæfi sveitarstjórnarmanna, tölvu skráningu fundargerða og varamenn í sveitarstjórnum.

-

Kaflanum um fjármál sveitarfélaga er breytt nokkuð í því skyni að samræma betur fjárhagslegt uppgjör sveitarfélaga, sbr. m.a. 58., 60., 67. og 72. gr., skýra nánar hlutverk endurskoðanda og skoðunarmanna, sbr. 68.–71. gr., og setja fram úrræði svo unnt sé að bregðast fyrr við alvarlegum fjárhagsvanda sveitarfélags ef sveitarstjórn hefur ekki um það frumkvæði, sbr. 74.–80. gr. Einnig er felld brott heimild fyrir sveitarstjórnir til að veita einfalda ábyrgð til annarra aðila gegn tryggingum sem hún metur gildar, sbr. 73. gr.

-

Felld er brott 99. gr. gildandi laga um að sveitarfélögum geti í einhverjum tilvikum verið skylt að hafa með sér samvinnu.

-

Felld er brott 100. gr. gildandi laga um stofnun og starfsrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð í samræmi við lög nr. 24/1972.

-

Felld er brott 117. gr. gildandi laga þar sem ákvæðið er talið úrelt í ljósi breyttra aðstæðna, m.a. breytinga varðandi aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði.

Að öðru leyti er vísað til athugasemda við einstakar greinar frumvarpsins.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Ákvæðið samsvarar 1. gr. gildandi sveitarstjórnarlaga.

Gerð er sú tillaga að í stað fyrirmæla í 1. mgr. um að byggðin í landinu skiptist í sveitar félög komi ákvæði um að landið allt skiptist í sveitarfélög.

Ákvæði um að einungis byggðin í landinu og afréttir skiptist í sveitarfélög koma fyrst með beinum hætti fram í sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986. Áður voru ákvæðin á annan veg og er rétt að gera í stuttu máli grein fyrir þeim.

Tilskipun um sveitarstjórn á Íslandi var sett 4. maí 1872 og átti hún sér u.þ.b. 20 ára aðdraganda. Í 1. gr. tilskipunarinnar var svohljóðandi ákvæði: „Stjórn sveitamálefna í sveitum Íslands skal falin á hendur hreppsnefnd í hverjum hreppi, sýslunefnd í sýslu hverri, og amts ráði í hverju amti.“

Sveitarstjórnarlög voru sett 33 árum síðar, lög nr. 7/1905. Í 1. gr. þeirra laga sagði: „Sýslur á landinu skulu vera sömu og nú eru, sömuleiðis sýslnamörk. Sama er um hreppa í hverri sýslu og hreppamörk.“

Samhljóða ákvæði var í sveitarstjórnarlögum, nr. 12/1927.

Hinn 1. janúar 1962 tóku gildi sveitarstjórnarlög, nr. 58/1961, en í 1. mgr. 1. gr. þeirra sagði: „Ríkið skiptist í sveitarfélög, sem ráða sjálf málefnum sínum, undir yfirstjórn ríkis stjórnarinnar (félagsmálaráðuneytisins), samkvæmt því sem lög ákveða.“ Engar sérstakar skýringar voru gefnar í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga á þessum orðalagsbreyt ingum.

Núgildandi sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986, tóku að mestu gildi 1. janúar 1987. Ákvæði 1. mgr. 1. gr. laganna hljóðar svo: „Byggðin í landinu skiptist í sveitarfélög sem stýra sjálf mál efnum sínum á eigin ábyrgð.“ Í athugasemdum við 1. gr. frumvarps til þessara laga segir svo um upphafsorð ákvæðisins: „Af rökfræðilegum ástæðum telur nefndin rétt að sneiða hjá því orðalagi, að ríkið skiptist í sveitarfélög.“ Aðrar skýringar er ekki að finna í lögskýringargögn um varðandi framangreinda orðalagsbreytingu.

Um tiltekin svæði utan byggðar er síðan fjallað í 3. mgr. 3. gr. gildandi laga og hljóðar ákvæðið svo: „Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélags upprekstrarrétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitar félags. Ef íbúar fleiri en eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst sam komulag um til hvers þeirra hann skuli teljast sker ráðuneytið úr.“

Samkvæmt gildandi lögum er því byggðinni í landinu skipað innan staðarmarka sveitar félaga ásamt afréttum.

Talið er rétt nú að breyta þessu ákvæði sveitarstjórnarlaga til að skýrt komi fram að stjórn sýslustigin tvö, þ.e. ríki og sveitarfélög, nái til landsins alls. Ástæða er til að taka sérstaklega fram að með slíkri breytingu er ekki á neinn hátt verið að færa sveitarfélögum aukin umsvif eða réttindi að því er varðar eignarréttarlega stöðu eða umráð. Einungis er verið að tryggja að sömu stjórnsýslureglur gildi í byggð og afréttum og á svæðum sem eru þar fyrir utan.

Sem dæmi um stjórnsýslu sem eðlilegt er að heyri jafnt undir sveitarfélög, hvort sem um byggð svæði og afrétti er að ræða eða ekki, eru heilbrigðiseftirlit, skipulagsmál og byggingar mál. Mikilvægt er að staðbundin þekking gegni jafnmiklu hlutverki í meðferð þessara mála í byggð og í óbyggðum og að þessum málum sé sinnt í landinu öllu en ekki eingöngu t.d. í byggð.

Á grundvelli 1. gr. laga nr. 73/1993, um breytingu á skipulagslögum, nr. 19/1964, er starf andi samvinnunefnd um gerð svæðisskipulags fyrir miðhálendi Íslands, sbr. einnig reglur fyrir samvinnunefndina nr. 565/1994. Til þess að nefndin geti lokið störfum og viðkomandi yfirvöld komið tillögum nefndarinnar í framkvæmd er enn fremur nauðsynlegt að skýr lagaákvæði verði sett um stjórnsýslu sveitarfélaga á miðhálendinu öllu, m.a. á jöklum. Rétt er að taka fram að nú þegar er stór hluti þess svæðis með skýrum hætti innan stjórnsýslumarka sveitarfélaga á grundvelli 3. mgr. 3. gr. sveitarstjórnarlaga.

Í athugasemdum við ákvæði til bráðabirgða er nánar fjallað um hvernig þeim hluta miðhá lendisins, sem ekki er nú þegar með skýrum hætti skipað innan staðarmarka sveitarfélaga, verður skipt niður.

Verði þetta ákvæði frumvarpsins að lögum er því gert ráð fyrir að skipting landsins í sveitarfélög verði að meginstefnu til eins og hún er nú á grundvelli 1. mgr. 1. gr. og 3. mgr. 3. gr. gildandi laga, að viðbættu því sem fram kemur í ákvæði til bráðabirgða.

2. mgr. er samhljóða 2. mgr. 1. gr. gildandi laga.

Í 3. mgr. er einvörðungu um orðalagsbreytingu frá gildandi ákvæði að ræða en ekki efnis lega breytingu.

Um 2. gr.

Greinin er samhljóða 2. gr. gildandi laga.

Um 3. gr.

Greinin er samhljóða 1. og 2. mgr. 3. gr. gildandi laga. Lagt er til að felld verði brott 3. mgr. 3. gr. vegna breytinga á 1. gr., sbr. athugasemdir við þá grein frumvarpsins.

Um 4. gr.

Í ákvæði þetta eru teknar upp 1. mgr. 4. gr. gildandi laga og 3. mgr. sömu greinar að hluta. Jafnframt er lagt til að breytt verði ákvæðum gildandi laga varðandi nafngiftir sveitarfélaga.

Í 2. mgr. 1. gr. gildandi laga segir að sveitarfélög nefnist hreppar, bæir eða kaupstaðir. Í þessari grein frumvarpsins er hins vegar lagt til að rýmkuð verði töluvert ákvæði laganna varðandi nafngiftir sveitarfélaga. Sveitarstjórn verði þannig heimilað að ákveða nafn við komandi sveitarfélags og einu takmarkanirnar verði þær að nafnið skuli samrýmast íslenskri málfræði og málvenju. Áfram er gert ráð fyrir að félagsmálaráðuneytið staðfesti breytingu á nafni sveitarfélags. Ef vafi leikur á að tillaga um nafn fyrir sveitarfélag samrýmist íslenskri málfræði og málvenju getur ráðuneytið leitað álits sérfróðra aðila um nafnið og í framhaldi af hugsanlegum athugasemdum gert viðkomandi sveitarstjórn grein fyrir þeim og óskað eftir nýrri tillögu.

Talin er ástæða til að rýmka núgildandi ákvæði, sérstaklega með hliðsjón af þeirri þróun sem orðin er og stendur yfir í sameiningu sveitarfélaga. Í umræðu um þau mál hefur margoft komið fram af hálfu sveitarstjórnarmanna og annarra að ákvæði laganna séu of þröng að þessu leyti. Enn fremur hefur komið fram að svo þröng ákvæði geti í raun staðið í vegi fyrir sameiningu sveitarfélaga.

Að auki má nefna að kröfur núgildandi laga leiða til þess að heiti sveitarfélaga samræmast í sumum tilvikum ekki landfræðilegum aðstæðum í viðkomandi sveitarfélagi, t.d. þegar endingunni -bær er skeytt aftan við heiti sveitarfélags sem að stærstum hluta er dreifbýli þótt meiri hluti íbúa búi í þéttbýli.

Um 5. gr.

Greinin samsvarar 2. mgr. 4. gr. gildandi laga og 3. mgr. sömu greinar að hluta.

Gert er ráð fyrir að sveitarstjórnum sé áfram heimilt að ákveða byggðarmerki fyrir sveitarfélag. Að öðru leyti er ákvæðunum breytt nokkuð.

Lagt er til að sveitarstjórnum verði gert skylt að tilkynna um ákvörðun um byggðarmerki til sérstakrar nefndar sem félagsmálaráðherra skipar. Á grundvelli núgildandi laga hafa verið settar almennar reglur um byggðarmerki, nr. 74/1992, þar sem m.a. er fjallað um hlutverk svokallaðrar fastanefndar um byggðarmerki. Í þessari grein frumvarpsins er á skýran hátt kveðið á um skipan byggðarmerkjanefndar og síðan gert ráð fyrir að ráðuneytið setji almennar reglur um hlutverk nefndarinnar og útlit byggðarmerkja.

Í 3. mgr. lagt til það nýmæli að skráning byggðarmerkja fari fram hjá Einkaleyfastofunni og að slík skráning sé forsenda fyrir því að sveitarfélag hafi einkarétt á notkun byggðarmerkis. Er þar stuðst við danskar reglur um skráningu byggðarmerkja sem þykja hafa gefist vel. Eðlilegt þykir að fela Einkaleyfastofunni þessa skráningu, því að þar er fyrir hendi sérþekking um slíka skráningu og þýðingu hennar m.a. á alþjóðlegum grundvelli. Lagt er jafnframt til að iðnaðarráðuneytið setji nánari reglur um þessa skráningu byggðarmerkja þar sem Einkaleyfa stofan heyrir undir það ráðuneyti. Áður en byggðarmerki verður skráð verður það þó að hljóta samþykki byggðarmerkjanefndar í samræmi við almennar reglur um byggðarmerki.

Um 6. gr.

Greinin er samhljóða 5. gr. gildandi laga. Nefndin sem samdi frumvarp þetta taldi ekki rétt að gera breytingar á lágmarksíbúatölu að þessu sinni heldur láta sameiningarferlið þróast frekar á frjálsum grundvelli.

Um 7. gr.

Í ákvæði þetta eru teknar upp að mestu óbreyttar 1.–3. og 5. mgr. 6. gr. gildandi laga.

Orðalagi fyrri málsliðar 4. mgr. þessarar greinar frumvarpsins er þó breytt til að gera ákvæðið skýrara, en ekki er um efnislega breytingu að ræða.

Lagt er til að felld verði brott 4. mgr. 6. gr. laganna svo enginn vafi leiki á að það eru sveitarfélögin sem ákveða sjálf hvort þau eigi aðild að héraðsnefnd og þá hvernig hún skuli starfrækt.

Enn fremur er lagt til að felld verði brott 6. mgr. 6. gr. laganna, en þar eru í upplýsingaskyni talin upp helstu verkefni sveitarfélaga. Talið er að slík upptalning sé til þess fallin að valda ruglingi þar sem kveðið er á um verkefni sveitarfélaga í sérlögum hverju sinni. Upptalningin hefur ekki að öllu leyti þótt vera í takt við sérlög á hverjum tíma.

Um 8. gr.

Greinin er að hluta samhljóða 1. mgr. 7. gr. gildandi laga og bætt er við tilvísun til laga um kosningar til sveitarstjórna.

Um 9. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 2. mgr. 7. gr. og 9. gr. gildandi laga.

Um 10. gr.

Greinin er samhljóða 3. mgr. 7. gr. gildandi laga.

Um 11. gr.

Í grein þessari eru lagðar til breytingar frá 10. gr. núgildandi laga. Eins og fram kemur í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins er lagt til að rýmkuð verði ákvæði laganna varðandi nafngiftir sveitarfélaga. Af sömu ástæðum er lagt til að rýmkuð verði að ákveðnu marki ákvæðin um heiti sveitarstjórna, byggðarráða og framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Þannig er gert ráð fyrir að sveitarstjórnir ákveði þessi heiti í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins innan þeirra marka sem greinin ákveður. Þó er gert ráð fyrir í 2. mgr. að sérákvæði gildi varðandi Reykjavíkurborg vegna stöðu sveitarfélagsins sem höfuðborgar landsins.

Um 12. gr.

Greinin er samhljóða 11. gr. gildandi laga.

Um 13. gr.

Greinin er samhljóða 1. mgr. 46. gr. gildandi laga.

Um 14. gr.

Í grein þessa eru teknar upp að mestu óbreyttar 5. mgr. 10. gr., 2.–4. mgr. 46. gr. og 47. gr. gildandi laga.

Þó er lagt til í 2. mgr. að breytt verði ákvæði um kjörtímabil oddvita. Í 2. mgr. 46. gr. núgildandi laga segir að kjörtímabil oddvita og varaoddvita sé eitt ár, en heimilt sé þó sveitar stjórn að ákveða í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins að kjörtímabilið skuli vera hið sama og sveitarstjórnar. Talið er eðlilegra að ein og sama reglan gildi um öll sveitarfélög hvað þetta varðar og er því lagt til að lögin kveði á um að kjörtímabil oddvita verði eitt ár.

Enn fremur er að finna nýmæli í 2. málsl. 2. mgr. þessarar greinar. Lagt er til að skýrt verði kveðið á um að ef oddviti nýtur ekki lengur stuðnings meiri hluta þeirra sem sæti eiga í sveitarstjórn þá skuli hann víkja sæti og oddvitakjör fara fram á ný. Ákvæði 2. mgr. 46. gr. laganna hefur verið túlkað á þann hátt að kjörtímabil oddvita sé bindandi þannig að ef oddviti nýtur ekki lengur trausts meiri hluta sveitarstjórnarmanna þá geti hann samt sem áður setið til loka kjörtímabilsins. Hefur sú staða í nokkrum tilfellum skapað vandkvæði hjá sveitar félögum og leitt til óskilvirkni í starfsemi sveitarstjórnar og sveitarfélagsins að öðru leyti. Því er talið nauðsynlegt að taka skýrt fram að oddvita beri að víkja sæti ef hann nýtur ekki lengur trausts til starfans innan sveitarstjórnarinnar.

Um 15. gr.

Greinin er samhljóða 1. og 2. mgr. 48. gr. gildandi laga.

Um 16. gr.

Greinin er samhljóða 3. mgr. 48. gr. gildandi laga en bætt er við viðmiðun um að sveitar stjórn geti ákveðið að einstök mál verði rædd fyrir luktum dyrum þegar hún telur slíkt nauð synlegt vegna eðlis málsins. Er með þessari orðalagsbreytingu einungis verið að skerpa regl una og tengja hana skýrar við efni og eðli þess máls sem til umfjöllunar er hverju sinni.

Um 17. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 1. mgr. 50. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að tekið verði fram að það sé framkvæmdastjóri sveitarfélags sem almennt boði fundi. Ef sérstakur framkvæmdastjóri er ekki ráðinn hefur oddviti þetta verkefni með höndum, sbr. 52. gr. frumvarps þessa.

Um 18. gr.

Í grein þessari eru lagðar til breytingar og nánari útfærsla á 2. og 3. mgr. 50. gr. gildandi laga. Áfram er þó gert ráð fyrir skyldu til að kunngera íbúum sveitarfélags með auglýsingu hvar og hvenær sveitarstjórn heldur fundi.

Við framkvæmd gildandi laga hafa hins vegar komið upp fjölmörg álitamál um hvenær sveitarstjórn telst hafa fullnægt skilyrðum laga um auglýsingu á sveitarstjórnarfundum.

Af þeim sökum er lagt til það nýmæli í 2. mgr. að sveitarstjórn er gert að taka ákvörðun í upphafi kjörtímabils um hvernig fundir hennar verði auglýstir á kjörtímabilinu og með hvaða fyrirvara. Jafnframt er lögð sú skylda á sveitarstjórn að kynna íbúum sveitarfélagsins þá ákvörðun með tryggum hætti, svo sem í dreifibréfi eða auglýsingu í staðbundnu fréttablaði. Tilgangur með þessu ákvæði er að stuðla að betri festu í þessum málum en verið hefur. Félags málaráðuneytið hefur á undanförnum árum fengið til meðferðar fjölmörg erindi er varða meint brot sveitarstjórna á reglum um auglýsingu sveitarstjórnarfunda. Við meðferð þeirra mála hefur komið í ljós að ákvæði núgildandi laga eru ekki nægilega skýr varðandi útfærslu á skyldu til að auglýsa fundina, þ.e. hvar birta skuli auglýsingu og með hve löngum fyrirvara. Í stað þess að setja ákveðnar viðmiðanir í lögin er lagt til að ákvörðunin verði í höndum sveitarstjórnar í upphafi kjörtímabilsins og síðan skal sú ákvörðun rækilega kynnt íbúum sveitarfélagsins. Ekki er talið raunhæft að setja afmarkaðri og strangari reglur um auglýsingu sveitarstjórnarfunda vegna mjög ólíkra aðstæðna í sveitarfélögum landsins.

Í 3. mgr. er sett fram sú viðmiðun að sem flestir íbúar sveitarfélags hafi greiðan aðgang að auglýsingu um sveitarstjórnarfundi.

Þá er enn fremur lagt til það nýmæli í 4. mgr. að þegar dagskrá sveitarstjórnarfundar hefur verið samin og send sveitarstjórnarmönnum í samræmi við samþykkt um stjórn og fundarsköp skuli hún vera aðgengileg íbúum sveitarfélagsins, svo sem á auglýsingatöflu sveitarfélagsins, skrifstofu sveitarfélagsins á venjulegum afgreiðslutíma eða með öðrum hætti er sveitarstjórn ákveður. Tilgangurinn með þessu ákvæði er að stuðla að því að auðveldara verði fyrir almenna borgara að fylgjast með starfsemi sveitarstjórnar í sínu sveitarfélagi.

Um 19. gr.

Tekin eru upp efnislega óbreytt ákvæði 45. gr. gildandi laga en framsetningu ákvæðisins er breytt.

Enn fremur er í 2. mgr. bætt við ákvæði sem kveður skýrt á um að sveitarstjórnarmenn teljist ekki vera vanhæfir þegar verið er að velja fulltrúa til trúnaðarstarfa á vegum sveitarstjórnar eða ákveða þóknun fyrir slík störf.

Í 3. mgr. er að auki bætt við nýju ákvæði varðandi hæfi sveitarstjórnarmanna til meðferðar mála sem þeir hafa komið að á fyrri stigum þess sem starfsmenn sveitarfélagsins.

Ákvæði 2. og 3. mgr. eru bæði tekin upp úr norsku sveitarstjórnarlögunum og eru þau til þess fallin að fækka ágreiningsmálum um hæfi sveitarstjórnarmanna.

Þó er talin ástæða til að taka sérstaklega fram að ákvæði 3. mgr. eigi ekki við um framkvæmdastjóra sveitarfélaga. Ef gera ætti slíka kröfu til þeirra mætti draga í efa almennt hæfi framkvæmdastjóra sveitarfélaga til að vera jafnframt kjörinn fulltrúi í sveitarstjórn og öfugt, með hliðsjón af stöðu hans innan stjórnsýslu sveitarfélagsins.

Enn fremur er ekki talin ástæða til að beita ákvæði 3. mgr. þegar verið er að fjalla um og afgreiða fjárhagsáætlanir og ársreikninga sveitarfélaga, þar sem um heildaráætlanir og heildaruppgjör fyrir sveitarfélagið er að ræða.

Ekki er talin ástæða til að gera jafnstrangar hæfiskröfur í sveitarstjórnarlögum og eru í stjórnsýslulögunum, þar sem flest sveitarfélögin eru of fámenn til að geta staðið undir þeim kröfum.

Um 20. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 51. gr. gildandi laga, en bætt er við 2. mgr. skýru ákvæði um að hjáseta teljist þátttaka í atkvæðagreiðslu. Skortur á slíku skýru ákvæði hefur oft á tíðum valdið vafa við afgreiðslu einstakra mála hjá sveitarstjórnum.

Um 21. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 52. gr. gildandi laga. Við c-lið er þó bætt við ákvæði um að tvær umræður í sveitarstjórn séu einungis nauðsynlegar ef um er að ræða samþykktir og reglugerðir sem lög gera ráð fyrir að hljóta skuli staðfestingu ráðherra. Aðrar samþykktir sveitarstjórna þurfi því almennt ekki nema eina umræðu samkvæmt lögunum.

Um 22. gr.

Greinin er samhljóða 1. mgr. 53. gr. gildandi laga.

Um 23. gr.

Tekin eru upp í grein þessa ákvæði 2. og 3. mgr. 53. gr. gildandi laga. Að auki er bætt við í upphafi greinarinnar almennu ákvæði um að fundargerðir sveitarstjórnarfunda skuli rita í gerðabók í samræmi við fundarsköp sveitarstjórnarinnar.

Jafnframt er lagt til það nýmæli að í lögunum verði ákvæði um heimild sveitarstjórnar til að ákveða að fundargerðir verði skráðar í tölvu. Í fjölmörgum sveitarfélögum eru fundargerðir sveitarstjórnarfunda nú skráðar beint inn á tölvu en ekki ætíð jafnframt í fundargerðabók. Eðlilegt er því að sett verði skýr ákvæði um þetta. Í ákvæðinu koma fram helstu reglur sem fylgja ber þegar slíkur háttur er hafður á ritun fundargerða. Tilgangurinn með þeim er að tryggja sem best að fundargerðir séu réttar og að þær verði varðveittar á fullnægjandi hátt.

Almenna reglan er því sú að fundargerðir skuli rita í sérstaka gerðabók, en heimilt er að víkja frá þeirri reglu þegar fundargerðir eru skráðar í tölvu að nánari skilyrðum uppfylltum.

Um 24. gr.

Greinin samsvarar 35. gr. gildandi laga.

Lagt er til að fellt verði brott ákvæði 3. málsl. 4. mgr. 35. gr. gildandi laga um að ef aðalmaður forfallast um stundarsakir vegna veikinda eða af öðrum ástæðum geti hann valið sjálfur þann varamann sem taka skal sæti hans á meðan. Gert er því ráð fyrir að varamenn taki ætíð sæti eftir þeirri röð sem þeir eru kjörnir. Samsvarar sú regla ákvæði 130. gr. laga um kosningar til Alþingis, nr. 80/1987, sbr. 115. gr. sömu laga, um hvernig varamenn taka þingsæti. Verður því um að ræða eina skýra reglu um hvernig varamenn taka sæti í sveitarstjórn.

Um 25. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 49. gr. gildandi laga.

Um 26. gr.

Í ákvæði þessu er að finna nýmæli um hvernig með skuli fara ef sveitarstjórn verður óstarfhæf tímabundið vegna neyðarástands í sveitarfélaginu, svo sem af völdum náttúru hamfara. Er þá gert ráð fyrir að ráðuneytið geti að beiðni sveitarstjórnarinnar falið sveitar stjórn nágrannasveitarfélags að fara með stjórn sveitarfélagsins uns sveitarstjórnin verður starfhæf á ný. Er hér um neyðarákvæði að ræða sem gert er ráð fyrir að notað verði í algjörum undantekningartilvikum.

Til upplýsingar má nefna að slíkt neyðarákvæði um stjórn sveitarfélaga í Danmörku ef neyðarástand skapast eða stríð verður er að finna í 69. gr. dönsku sveitarstjórnarlaganna. Það er þó ekki efnislega samhljóða.

Um 27. gr.

Greinin er samhljóða 1. og 4. mgr. 40. gr. gildandi laga.

Um 28. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 2. og 3. mgr. 40. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að felld verði brott sérstök skylda til að taka þátt í atkvæðagreiðslu við nafnakall. Í þessu efni eigi að gilda sömu reglur um allar atkvæðagreiðslur, hvort sem þær fara fram við nafnakall eða ekki.

Um 29. gr.

Greinin samsvarar fyrri hluta 1. mgr. 41. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að tekið verði fram í upphafi greinarinnar að umræddur réttur eigi við um aðalmenn í sveitarstjórnum. Í 37. gr. frumvarpsins er síðan fjallað um rétt varamanna sem taka sæti í sveitarstjórnum. Réttinn eigi því aðalmenn í sveitarstjórnum og þeir varamenn sem taka sæti í sveitarstjórn hverju sinni.

Jafnframt er lagt til að fellt verði brott sérákvæði um málfrelsi sveitarstjórnarmanna á fundum nefnda. Eðlilegt er að þeir einir hafi almennt málfrelsi á fundum nefnda sem eru kjörnir fulltrúar í viðkomandi nefnd eða eru áheyrnarfulltrúar samkvæmt lögum eða samþykkt sveitarstjórnar. Rétt er þó að taka fram að nefndir geta hins vegar almennt heimilað sveitar stjórnarmönnum og öðrum að sitja fundi sína og taka þátt í umræðum.

Um 30. gr.

Greinin samsvarar seinni hluta 1. mgr. 41. gr. gildandi laga. Þó er eins og í 29. gr. frumvarpsins lagt til að tekið verði fram að réttur til aðgangs að gögnum eigi við um aðalmenn í sveitarstjórn sem þarfnast upplýsinga vegna starfa sinna í sveitarstjórn. Þeir varamenn sem taka sæti í sveitarstjórnum eiga enn fremur þennan rétt, sbr. 37. gr. frumvarps þessa.

Um 31. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 2. mgr. 41. gr. gildandi laga.

Um 32. gr.

Greinin samsvarar 42. gr. gildandi laga. Lagt er hins vegar til að fellt verði brott ákvæði um að sveitarstjórn eða nefnd geti tekið sérstaka ákvörðun um að mál verði trúnaðarmál með 2/ 3 hlutum atkvæða í sveitarstjórn eða nefnd. Í 16. gr. frumvarpsins eru ákvæði um það hvenær fjallað er um mál fyrir luktum dyrum og er ákvörðun um slíkt tengd efni og eðli viðkomandi máls.

Jafnframt er talið rétt að taka skýrt fram svo enginn vafi leiki á að þagnarskylda haldist áfram eftir að sveitarstjórnarmaður lætur af þeim störfum.

Um 33. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 1. og 2. mgr. 43. gr. gildandi laga.

Um 34. gr.

1. mgr. er samhljóða 3. mgr. 43. gr. gildandi laga og 2. mgr. er samhljóða 2. mgr. 20. gr. gildandi laga.

Það nýmæli er lagt til í 3. mgr. að ef sveitarstjórnarmaður er af einhverjum ástæðum sviptur fjárforræði skuli sveitarstjórn veita honum lausn frá störfum þann tíma er sviptingin gildir. Er hér því gert ráð fyrir að sveitarstjórnarmaður víki sæti í sveitarstjórn þegar t.d. bú hans er til gjaldþrotaskipta, en ekki þykir rétt í þessu samhengi að einstaklingar sem persónulega hafa verið sviptir fjárforræði geti haft heimild til að sýsla með opinbert fé þann tíma sem svipting fjárforræðis gildir. Ef bú sveitarstjórnarmanns er tekið til gjaldþrotaskipta ber honum því að víkja úr sveitarstjórn þann tíma sem skiptameðferð á grundvelli gjaldþrotalaga stendur. Er ákvæði þetta m.a. í samræmi við ákvæði 66. gr. laga um hlutafélög, nr. 2/1995, um hæfi til að sitja í stjórnum hlutafélaga, og enn fremur í samræmi við breytingartillögur sem gerðar eru í 3. mgr. 55. gr. frumvarps þessa varðandi prókúruhafa sveitarsjóðs.

Um 35. gr.

Greinin er samhljóða 1. og 2. mgr. 44. gr. gildandi laga.

Um 36. gr.

1. mgr. er samhljóða 3. mgr. 44. gr. gildandi laga. Auk þess er í 2. mgr. bætt við ákvæði um að sveitarstjórn sé heimilt að setja í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins ákvæði um ýmis réttindi sveitarstjórnarmanna í því sveitarfélagi. Í þessum kafla frumvarpsins er fjallað um lágmarksréttindi sveitarstjórnarmanna sem sveitarstjórnir geta ekki tekið af þeim, en gert er ráð fyrir að sveitarstjórnir geti sett frekari ákvæði um réttindi þeirra, svo sem varðandi lífeyrissjóði, barnsburðarleyfi, biðlaun o.þ.h.

Um 37. gr.

Ástæða þykir að taka sérstaklega fram að ákvæði laganna um réttindi og skyldur sveitarstjórnarmanna eigi enn fremur við um þá varamenn sem taka sæti í sveitarstjórnum þegar aðalmenn eru af einhverjum ástæðum forfallaðir tímabundið eða varanlega.

Um 38. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 55. gr. gildandi laga.

Fellt er brott ákvæði 1. mgr. 55. gr. laganna er fjallar um heiti byggðarráða. Um það er fjallað í 11. gr. frumvarpsins.

Í 4. mgr. er hins vegar bætt við ákvæði um að formaður byggðarráðs skuli valinn úr hópi kjörinna fulltrúa í byggðarráði. Rétt er þó að taka skýrt fram að slíkt ákvæði telst ekki koma í veg fyrir að byggðarráð geti í einhverjum tilvikum falið öðrum fundarstjórn, t.d. fram kvæmdastjóra.

Um 39. gr.

Greinin er samhljóða 56. gr. gildandi laga.

Um 40. gr.

Í grein þessa eru m.a. tekin upp ákvæði 57. gr. og 3. mgr. 58. gr. gildandi laga.

Í 3. mgr. er tekið skýrt fram að þeir einir séu kjörgengir í nefndir, ráð og stjórnir á vegum sveitarfélags sem kosningarrétt eiga í sveitarfélaginu. Ástæða þykir til að taka þetta skýrt fram, en nokkur vafatilvik hafa komið upp um kjörgengi í nefndir á vegum sveitarfélaga.

Jafnframt er bætt við í 4. mgr. skýru ákvæði um að sveitarstjórn sé heimilt að skipta um fulltrúa í nefndum hvenær sem er á kjörtímabili nefndar ef hún telur sérstakar ástæður mæla með því, svo sem þegar nefndarmenn njóta ekki lengur trausts meiri hluta sveitarstjórnar. Er slík heimild til handa sveitarstjórn nauðsynleg til þess að stuðla að betri starfsemi stjórnsýslu sveitarfélagsins og skilvirkni. Að auki er talin ástæða til samræmis við framangreint að taka skýrt fram í 4. mgr. að fulltrúum í nefndum sé enn fremur heimilt að segja af sér nefndar störfum hvenær sem er á kjörtímabilinu.

Í 7. mgr. er síðan lögð til sú breyting að umboð lausanefnda falli niður við lok kjörtímabils þeirrar sveitarstjórnar sem kaus nefndina, en skv. 5. mgr. 57. gr. laganna er gert ráð fyrir að umboð slíkra nefnda falli niður þegar liðin eru fjögur ár frá því að nefndin var kosin. Eðlilegra er að umboð slíkra nefnda nái eingöngu til yfirstandandi kjörtímabils sveitarstjórnar.

Um 41. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 1. og 2. mgr. 58. gr. gildandi laga. Þó er í 2. mgr. lagt til að felld verði út viðmiðun við 500 íbúa mörkin en ákvæðið þess í stað almennt orðað. Ákvæðið verði þannig á þá leið að í sveitarfélögum þar sem erfiðlega horfir með að manna nefndir, t.d. vegna fámennis, sé sveitarstjórn heimilt að fara sjálf með verkefni lögskipaðrar nefndar nema verkefni nefndarinnar sé ósamrýmanlegt störfum sveitarstjórnar að mati ráðuneytisins. Eðli málsins samkvæmt á því þessi heimild fyrst og fremst við um fámennari sveitarfélög.

Um 42. gr.

Greinin samsvarar 59. gr. gildandi laga, en lagt er til að reglan verði þrengd nokkuð. Hún verði þannig látin ná til allra starfsmanna viðkomandi fyrirtækja eða stofnana en ekki eingöngu til forstöðumanna og annarra stjórnenda. Er það gert til að koma í veg fyrir þá aðstöðu að forstöðumaður stofnunar teljist vanhæfur til setu í stjórn þeirrar stofnunar en undirmaður hans geti hins vegar setið í stjórninni. Slík aðstaða þykir óeðlileg í ljósi almennra reglna um hæfi í stjórnsýslunni. Greinin á einungis við um þá sem sveitarstjórnir kjósa beint í nefndir, ráð eða stjórnir, en ekki fulltrúa sem aðrir aðilar tilnefna samkvæmt lögum eða sérstökum samþykktum, t.d. starfsmenn viðkomandi stofnunar.

Um 43. gr.

Greinin er samhljóða 60. gr. gildandi laga.

Um 44. gr.

1. og 2. mgr. eru samhljóða 61. gr. gildandi laga. Í 3. mgr. er hins vegar að finna nýmæli varðandi framsal á umboði til afgreiðslu einstakra mála. Er í ákvæðinu gert ráð fyrir að í því skyni að stuðla að hagræðingu, skilvirkni og hraðari málsmeðferð verði sveitarstjórn heimilt í samþykkt sveitarfélagsins að ákveða að fela öðrum aðilum en nefndum, svo sem starfs mönnum eða stofnunum, afgreiðslu mála sem ekki varða verulega fjárhag sveitarfélagsins. Í slíkum tilvikum er þó ekki alltaf um endanlega afgreiðslu viðkomandi starfsmanna eða stofnana að ræða því að tekið er skýrt fram að slíkri afgreiðslu megi ætíð skjóta til viðkomandi nefndar, byggðarráðs eða sveitarstjórnar.

Um 45. gr.

Greinin er samhljóða 62. gr. gildandi laga nema tekið er fram að framkvæmdastjóri sveitar félags sjái að jafnaði um umrædd verkefni. Ef framkvæmdastjóri er ekki ráðinn hefur oddviti þetta verkefni með höndum, sbr. 52. gr. frumvarps þessa.

Um 46. gr.

Greinin er samhljóða 1.–3. mgr. 63. gr. gildandi laga.

Um 47. gr.

Greinin er samhljóða 4. og 5. mgr. 63. gr. gildandi laga.

Um 48. gr.

Greinin samsvarar ákvæði 64. gr. gildandi laga. Varðandi ritun fundargerða er bætt við almennri tilvísun til reglna um ritun fundargerða sveitarstjórna, sbr. 23. gr. frumvarpsins, þar á meðal um ritun fundargerða í tölvu. Í 2. mgr. er jafnframt viðbót um þá aðstöðu sem greinir í 44. gr. frumvarpsins um framsal á umboði til afgreiðslu einstakra mála.

Um 49. gr.

Greinin samsvarar ákvæði 65. gr. gildandi laga. Við 1. mgr. er þó bætt ákvæði um hvernig afgreiða skuli fundargerðir nefnda, ráða og stjórna í byggðarráði og/eða sveitarstjórn. Þannig er gert ráð fyrir að ef fundargerðir nefnda innihalda ekki ályktanir eða tillögur sem þarfnast sérstakrar staðfestingar byggðarráðs og/eða sveitarstjórnar skuli fundargerðirnar lagðar fram til kynningar. Ef hins vegar ályktanir eða tillögur þarfnast staðfestingar byggðarráðs og/eða sveitarstjórnar ber að taka þær sérstaklega til afgreiðslu. Reynslan hefur sýnt að þörf er á skýru ákvæði í lögum um þetta atriði.

Um 50. gr.

Greinin samsvarar 66. gr. gildandi laga.

Orðalagi 1. mgr. er þó breytt á þann veg að sveitarfélögum er á skýran hátt gert skylt að greiða kjörnum fulltrúum í nefndum, ráðum og stjórnum hæfilega þóknun fyrir störf sín.

Enn fremur er tekið fram í 2. mgr. að sveitarstjórnum sé heimilt að ákveða að greiða áheyrnarfulltrúum þóknun fyrir störf þeirra. Núgildandi sveitarstjórnarlög hafa verið túlkuð á þann veg að sveitarstjórn sé ekki ótvírætt skylt að greiða áheyrnarfulltrúum þóknun, en þeim sé það heimilt. Ekki þykir ástæða til að gera efnislega breytingu á þessu.

Um 51. gr.

Tekið er upp að hluta ákvæði 8. gr. gildandi laga. Skýrt er hins vegar tekið fram að sveitar stjórn ráði framkvæmdastjóra en kjósi hann ekki.

Um 52. gr.

Greinin er samhljóða 67. gr. gildandi laga.

Um 53. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 68. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að fellt verði brott ákvæði í 1. mgr. um að laun oddvita skuli ýmist miða við fast hlutfall af tekjum sveitarfélagsins og stofnana þess, sem oddviti hefur umsjón með, eða við áætlaðan vinnutíma oddvita við stjórnsýslustörf. Lagt er til að ákvörðun um laun verði alfarið í höndum sveitarstjórnar, en engar viðmiðanir settar fram.

Um 54. gr.

Í greinina eru efnislega tekin upp ákvæði 1. og 2. mgr. 69. gr., 70. gr. og 6. mgr. 71. gr. gild andi laga.

Þó er lagt til að felld verði út viðmiðun við 500 íbúa markið, en í staðinn verði ákvæði 1. mgr. á þá leið að tilgreind er almenn heimild til að ráða framkvæmdastjóra.

Jafnframt er talin ástæða til að taka skýrt fram í 3. mgr. að gerður skuli skriflegur ráðningarsamningur við framkvæmdastjóra sem staðfestur verði af sveitarstjórn.

Um 55. gr.

Tekin eru upp í grein þessa að mestu óbreytt ákvæði 1.–5. mgr. 71. gr. gildandi laga.

Í 3. mgr. er þó að finna nýmæli. Gert er ráð fyrir skýrum ákvæðum annars vegar um að framkvæmdastjóra sé heimilt að veita öðrum starfsmanni sveitarfélagsins prókúru að fengnu samþykki sveitarstjórnar og hins vegar um að gerð verði skilyrðislaus krafa um að prókúruhafi sveitarsjóðs sé fjár síns ráðandi, þ.e. að bú hans sé ekki undir gjaldþrotaskiptum og hann hafi ekki verið sviptur fjárforræði af öðrum ástæðum. Er slík krafa eðlileg varðandi þá einstaklinga sem heimild hafa til að sýsla með opinbert fé, sbr. sams konar kröfur til starfsmanna ríkisins í 6. gr. laga nr. 70/1996.

Um 56. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 72. gr. gildandi laga. Orðalag 2. mgr. er þó einfaldað þannig að ef ekki eru sérstök ákvæði í samþykkt um stjórn sveitarfélagsins varðandi ráðningu starfsmanna gefi sveitarstjórn almenn fyrirmæli um slíkt.

Um 57. gr.

Greinin samsvarar 73. gr. núgildandi laga. Þó er lögð til sú efnislega breyting að um réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga og starfskjör að öðru leyti verði fjallað í kjarasamningum eða ráðningarsamningum. Eftir gildistöku laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, á ekki lengur við að vísa á einfaldan hátt í þau lög. Við breytingu á ákvæði þessu var haft samráð við Bandalag háskólamanna og Bandalag starfs manna ríkis og bæja. Lagði BSRB m.a. áherslu á að ekki yrðu gerðar tillögur um að lögbinda kjaraatriði starfsmanna sveitarfélaga nema í samstarfi við stéttarfélög þeirra og Bandalag háskólamanna lagði m.a. áherslu á að réttindi og skyldur starfsmanna eigi að vera hluti af samningssviði stéttarfélaga en ekki einhliða háð vilja vinnuveitenda.

Um 58. gr.

Greinin samsvarar 1. og 2. mgr. 81. gr. gildandi laga. Þó er skýrar kveðið á um bókhalds skyldar rekstrareiningar sveitarfélaga. Enn fremur er leitast við að gera ákvæðið ljósara með því að taka fram að bókhaldi skuli hagað á skýran og aðgengilegan hátt og að reikningsskil skuli gefa glögga mynd af rekstri og efnahag sveitarfélagsins í heild. Að öðru leyti er vísað til ákvæða laga um bókhald, laga um ársreikninga og annarra góðra bókhalds- og reikningsskila venja að svo miklu leyti sem það á við.

Um 59. gr.

Greinin er samhljóða 74. gr. gildandi laga.

Um 60. gr.

Í grein þessari er að finna nýmæli varðandi flokkun í reikningsskilum sveitarfélaga, en gert er ráð fyrir að starfsemi þeirra sé skipt á eftirfarandi hátt:

a. sveitarsjóður, sem merki aðalsjóð sveitarfélags auk annarra sjóða og stofnana er sinna starfsemi sem að hluta eða öllu leyti er fjármögnuð af skatttekjum,

b. stofnanir sveitarfélaga, fyrirtæki og aðrar rekstrareiningar sem að hálfu eða meiri hluta eru í eigu sveitarfélaga og eru reknar sem fjárhagslega sjálfstæðar einingar.

Á undanförnum árum hefur verulegur árangur náðst við samræmingu á ársreikningum sveitarfélaga, m.a. með útgáfu handbókar um reikningsskil þeirra. Þrátt fyrir það þykir enn nokkuð skorta á að ársreikningar sveitarfélaga séu settir fram á sambærilegan hátt.

Í a-lið er lögð áhersla á að fá fram niðurstöðu um rekstur aðalsjóðs sveitarfélags og er þar átt við þá starfsemi sveitarfélags sem að hluta eða öllu leyti er fjármögnuð með skatttekjum. Undir a-lið falla því ýmsir „sjóðir“, sem í sumum tilvikum hafa haft sérstök reikningsskil og hafa því oft fallið utan hins hefðbundna reksturs sveitarsjóðs. Þessi framsetning hefur valdið misræmi við samantekt á rekstri sveitarsjóða. Nú er því felld undir a-lið öll slík starfsemi þannig að fram komi heildarniðurstaða um ráðstöfun skatttekna sveitarfélaga.

Undir b-lið falla aðrar rekstrareiningar sveitarfélaga sem að hálfu eða meiri hluta eru í eigu þeirra og eru reknar sem fjárhagslega sjálfstæðar einingar.

Um 61. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 75. og 78. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að sveitarstjórnum verði gert skylt að ljúka afgreiðslu fjárhagsáætlunar einum mánuði fyrr en gerð er krafa um í gildandi lögum. Eðlilegt er að fjárhagsáætlun liggi fyrir við upphaf ársins, enda er hún mikilvægt stjórntæki í rekstri sveitarfélags. Á slíkt að vera unnt því að fækkað hefur mikið sameiginlegum verkefnum ríkis og sveitarfélaga þar sem sveitarfélög þurftu að bíða eftir afgreiðslu fjárlaga til að geta lokið gerð fjárhagsáætlunar.

Ýmis dæmi eru um það á undanförnum árum, sérstaklega hjá stærri sveitarfélögunum, að fjárhagsáætlanir hafi verið afgreiddar fyrir lok desembermánaðar. Því verður ekki annað talið en að sveitarfélög ættu almennt að geta uppfyllt þetta skilyrði.

Um 62. gr.

Greinin samsvarar 79. gr. og 2. málsl. 80. gr. gildandi laga.

Í 1. mgr. er lagt til að frestur til að senda breytingartillögur verði styttur úr fimm sólar hringum og miðað við að hann verði sá sami og almennt gildir um útsendingu gagna fyrir fundi sveitarstjórna, sbr. samþykktir sveitarfélaga um stjórn og fundarsköp.

Í 3. mgr. er ekki um efnislegar breytingar að ræða, en bætt er við svo ekki leiki vafi á að samþykki á fjárveitingu skv. 2. mgr. telst vera breyting á fjárhagsáætlun.

Um 63. gr.

Greinin samsvarar 76. gr. gildandi laga. Orðalagi er þó breytt á þann veg að skýrt kemur fram að slík áætlun er til viðbótar fjárhagsáætlun ársins, þ.e. áætlun ársins á ekki að vera hluti af þriggja ára áætluninni. Sett er jafnframt það skilyrði að þriggja ára áætlun skuli afgreiða í sveitarstjórn innan eins mánaðar frá afgreiðslu árlegrar fjárhagsáætlunar, enda á slík vinnutilhögun að vera til hægðarauka fyrir sveitarstjórnir í beinu framhaldi af afgreiðslu árlegrar fjárhagsáætlunar.

Um 64. gr.

Greinin er samhljóða 1. málsl. 80. gr. gildandi laga.

Um 65. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 77. gr. gildandi laga. Þó er breytt viðmiðun um hvenær leita ber álits sérfróðs aðila. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að slíks álits skuli leita ef áætlaður heildarkostnaður eða hlutur sveitarfélagsins í honum nemur hærri fjárhæð en sveitarsjóðsgjöld yfirstandandi reikningsárs. Í þessari grein er hins vegar lagt til að viðmiðunin verði lækkuð niður í helming skatttekna, en slík breyting er til þess fallin að stuðla að vandaðri fjármálastjórn hjá sveitarfélögum.

Með sérfróðum aðila í þessari grein er t.d. átt við viðskipta- eða tæknimenntaða aðila og geta þeir verið starfsmenn viðkomandi sveitarfélaga. Æskilegt er talið að umsögnin feli í sér mat á einstökum efnisþáttum áætlunarinnar, svo og áhrifum fjárfestingarinnar á rekstur sveitarfélagsins í náinni framtíð.

Um 66. gr.

Í ákvæði þessu er að finna nýmæli um skyldu sveitarfélaga til að senda ráðuneytinu eintak af fjárhagsáætlun og þriggja ára áætlun, svo og öllum breytingum á þeim. Er það gert í því skyni að auðvelda ráðuneytinu og eftirlitsnefnd skv. 74. gr. að sinna eftirlitshlutverkum sínum í samræmi við önnur ákvæði frumvarpsins.

Um 67. gr.

Tekin eru upp ákvæði 3. mgr. 81. og 82. gr. gildandi laga. Einu breytinguna er að finna í 3. mgr. Í 2. mgr. 82. gr. laganna segir m.a. að yfirlit yfir allar fjárhagsábyrgðir sveitarfélagsins skuli vera hluti ársreikningsins. Lagt er til að þessu orðalagi verði breytt og í stað þess verði gert að skilyrði að yfirlit um fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélagsins skuli koma fram í ársreikningi. Er það orðalag betur til þess fallið að lýsa þeim atriðum sem nauðsynlegt þykir að fram komi í ársreikningi. Eru með því tekin af tvímæli um að átt er við beinar fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélagsins en ekki skuldbindingar sem stofnað er til með því að ábyrgjast með framsalsáritun greiðslu viðskiptaskjala sem teljast eðlilegur þáttur í rekstri sveitarfélags.

Um 68. gr.

Greinin samsvarar að hluta 1. og 3. mgr. 84. gr. gildandi laga.

Lögð er til sú breyting í 1. mgr. að öllum sveitarfélögum verði gert að ráða löggiltan endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtæki sem vinna skal endurskoðun hjá sveitarfélaginu. Í 1. mgr. 84. gr. gildandi laga er eingöngu sveitarfélögum með 500 eða fleiri íbúa gert að ráða löggiltan endurskoðanda eða endurskoðunarstofu. Er ekki talin ástæða til að gera slíkan greinarmun á sveitarfélögum eftir stærð. Þessi nýja krafa er jafnframt til þess fallin að stuðla að öruggari meðferð á opinberum fjármunum. Áfram er gerð krafa um að kjörnir skuli tveir skoðunarmenn, sbr. 69. gr. frumvarpsins.

Í 2. mgr. er að finna sérstaka heimild til handa sveitarstjórn að ákveða að endurskoðun sveitarsjóðs, stofnana og fyrirtækja sveitarfélagsins verði falin sérstakri endurskoðunar stofnun á vegum sveitarfélagsins. Skal slík endurskoðunarstofnun vera undir stjórn forstöðu manns sem skal hafa löggildingu sem endurskoðandi. Er hér um að ræða sömu kröfu og gerð er til ríkisendurskoðanda, sbr. lög um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997. Rétt þykir að taka sérstaklega fram að stofnunin skuli heyra beint undir sveitarstjórn og vera óháð öllum nefnd um, ráðum, stjórnum, fyrirtækjum og stofnunum sveitarfélagsins við framkvæmd endurskoð unarinnar.

Í 3. mgr. er fjallað almennt um hlutverk endurskoðandans og í 4. mgr. er tekið fram að endurskoðandi sveitarfélags skuli kynna skoðunarmönnum athugun sína og endurskoðun tímanlega fyrir áritun ársreiknings.

Um 69. gr.

Í grein þessa eru tekin upp m.a. ákvæði 2. mgr. 84. gr. og 85. gr. gildandi laga.

Í 1. mgr. er tekið fram að á fyrsta fundi nýkjörinnar sveitarstjórnar skuli hún kjósa tvo skoðunarmenn og jafnmarga til vara til loka kjörtímabils sveitarstjórnar. Er hér um breytingu að ræða þar sem í 2. mgr. 84. gr. gildandi laga er gert ráð fyrir að kjörtímabil skoðunarmanna sé eitt ár. Tilgangurinn með þessu er að stuðla að meiri festu í þessum málum hjá sveitarfélögunum. Þó má geta þess að fjölmörg sveitarfélög kjósa nú sömu einstaklingana sem skoðunarmenn ár eftir ár.

Jafnframt er í 1. mgr. fjallað um kjörgengi skoðunarmanna. Er orðalaginu breytt frá gildandi lögum í því skyni að gera ákvæðin skýrari og fækka hugsanlegum ágreiningsmálum um hæfi og kjörgengi skoðunarmanna. Tekið er því fram að skoðunarmenn skuli hafa kosningarrétt og kjörgengi í hlutaðeigandi sveitarfélagi og að aðal- og varamenn í sveitar stjórn og starfsmenn sveitarfélagsins séu ekki kjörgengir sem skoðunarmenn hjá sveitarfélag inu. Í 2. málsl. 2. mgr. 84. gr. gildandi laga er fjallað um kjörgengi til starfa skoðunarmanna. Ástæða þykir að taka skýrt fram að aðal- og varamenn í sveitarstjórn séu ekki kjörgengir en í gildandi lögum er orðalagið „fulltrúar í sveitarstjórn“ notað. Hefur það valdið vafa í nokkrum tilvikum, en félagsmálaráðuneytið hefur túlkað ákvæðið á þann hátt að það eigi bæði við um aðal- og varamenn í sveitarstjórnum.

Í 2. mgr. er fjallað um hlutverk skoðunarmanna. Er þar gert ráð fyrir að skoðunarmenn yfir fari ársreikning sveitarfélagsins og að þeir skuli athuga einstök fjárhagsleg málefni sveitar félagsins, stofnana þess og fyrirtækja eftir því sem þeim þykir ástæða til.

Að lokum er í 3. mgr. tekið fram að skoðunarmenn skuli tímanlega koma á framfæri við endurskoðanda sveitarfélagsins þeim ábendingum og upplýsingum sem þeir telja að við eigi og geti orðið innlegg í endurskoðunarstarfið.

Um 70. gr.

Ákvæðið samsvarar 86. gr. gildandi laga. Leitast er þó við að gera ákvæðið skýrara um rétt endurskoðanda og skoðunarmanna til að fá aðstöðu og aðgang að upplýsingum og gögnum.

Um 71. gr.

Í greinina eru tekin upp ákvæði 87. gr. gildandi laga og bætt við nokkrum ákvæðum í því skyni að skýrt komi fram hvert hlutverk endurskoðanda og skoðunarmanna er við áritun árs reikninga. Orðalag ákvæðisins skýrir sig að mestu sjálft og í lokamálsgreininni er gert ráð fyrir að ráðherra geti í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga sett reglugerð þar sem fjallað verði nánar um ákvæði um endurskoðun hjá sveitarfélögum, svo sem um verkaskiptingu endurskoðanda og skoðunarmanna.

Um 72. gr.

Í grein þessari er fjallað um afgreiðslu ársreiknings og er m.a. tekið mið af 83. gr., 2. mgr. 86. gr. og 1. mgr. 88. gr. gildandi laga. Leitast er við að gera ákvæði um afgreiðslu sveitar stjórna á ársreikningum skýrari.

Af 1. mgr. leiðir að fyrri umræða í sveitarstjórn um ársreikning getur ekki farið fram fyrr en endurskoðun er lokið. Ýmis tilvik hafa verið um að fyrri umræða og jafnvel sú síðari einnig hafi farið fram um óendurskoðaðan ársreikning og þar af leiðandi hafa ekki verið til umræðu í sveitarstjórn hugsanlegar athugasemdir í skýrslum endurskoðanda og/eða skoðunarmanna. Jafnframt er í 1. mgr. lagt til að ársreikningur sveitarfélags skuli fullgerður og endurskoðaður fyrir lok aprílmánaðar. Er sá tímafrestur í samræmi við frest til að skila fullafgreiddum árs reikningi, sbr. 3. mgr. þessarar greinar.

Í 2. mgr. er lagt til að skýrt verði tekið fram að sveitarstjórn sé skylt að taka til umfjöllunar og afgreiðslu álit, greinargerðir og tillögur endurskoðanda og skoðunarmanna skv. 71. gr. frumvarpsins. Er slíkt nauðsynlegt m.a. til að auðvelda eftirlitsnefnd skv. 74. gr. frumvarpsins störf sín.

Í 3. mgr. er lagt til að sveitarstjórnir skuli hafa lokið fullnaðarafgreiðslu ársreikninga sveitarsjóðs og fyrirtækja hans eigi síðar en 1. júní. Núgildandi ákvæði sveitarstjórnarlaga gera ráð fyrir að fullnaðarafgreiðslu sé lokið eigi síðar en í júlímánuði. Er talið eðlilegt að flýta afgreiðslu ársreikninga sveitarfélaga, enda leyfir nútímabókhaldstækni slíkt. Rétt er að taka fram í þessu samhengi að með samþykkt sveitarstjórnar á ársreikningi er verið að stað festa að ársreikningurinn gefi glögga mynd af rekstri og efnahag sveitarsjóðs. Sveitarstjórnar menn getur þrátt fyrir samþykkt á ársreikningi greint á um hvernig fjármunum sveitarfélagsins hefur almennt verið ráðstafað.

Jafnframt er í 3. mgr. lagt til að kveðið verði á um að sveitarstjórn og framkvæmdastjóra sveitarfélagsins sé skylt að árita ársreikning sveitarsjóðs að lokinni síðari umræðu um hann. Er slík krafa eðlileg meðal annars með vísan til reglna sem gilda um ársreikninga hlutafélaga.

Að lokum er í 3. mgr. lögð til sú breyting að ársreikningum beri að skila til ráðuneytisins og Hagstofu Íslands eigi síðar en 15. júní. Í núgildandi lögum er hins vegar gert ráð fyrir að ársreikningunum skuli skila fyrir 31. júlí ár hvert.

4. mgr. er samhljóða 2. mgr. 88. gr. gildandi laga.

Um 73. gr.

Greinin er að mestu efnislega samhljóða 1.–4. mgr. 89. gr. gildandi laga, en breytt er nokkuð uppröðun í 1.–3. mgr.

Bætt er við í 6. mgr. heimild til prókúruhafa sveitarsjóðs að ábyrgjast fyrir hönd sveitar félagsins með framsalsáritun greiðslu tiltekinna viðskiptaskjala. Með þessu ákvæði og niður fellingu á 5. mgr. 89. gr. gildandi laga, sbr. athugasemdir hér á eftir, er skýrt kveðið á um að sveitarstjórn er óheimilt að binda sveitarsjóð í ábyrgð vegna annarra aðila en stofnana sveitar félagsins. Heimilt er þó að ábyrgjast með framsalsáritun viðskiptaskjöl, svo sem ávísanir og skuldabréf, sem sveitarfélagið hefur eignast á eðlilegan hátt í tengslum við daglegan rekstur þess. Nauðsynlegt þykir að taka þetta skýrt fram þar sem vafi hefur komið upp um slíkar heim ildir miðað við orðalag 89. gr. núgildandi laga.

Lagt er til að felld verði brott 5. mgr. 89. gr. gildandi laga þar sem kveðið er á um að sveitarstjórn geti veitt einfalda ábyrgð til annarra aðila gegn tryggingum sem hún metur gildar.

Sem rök fyrir þeirri niðurfellingu ber fyrst að nefna mikla hættu á að raskað sé jafnræði fyrirtækja og samkeppnisstöðu þegar veittar eru slíkar ábyrgðir. Í þessu sambandi verður að hafa í huga 61. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, en í 1. mgr. kemur fram eftir farandi meginregla: „Ef ekki er kveðið á um annað í samningi þessum er hvers kyns aðstoð, sem aðildarríki EB eða EFTA-ríki veitir eða veitt er af ríkisfjármunum og raskar eða er til þess fallin að raska samkeppni með því að ívilna ákveðnum fyrirtækjum eða framleiðslu ákveðinna vara, ósamrýmanleg framkvæmd samnings þessa að því leyti sem hún hefur áhrif á viðskipti milli samningsaðila.“ Samkvæmt athugasemdum með framangreindu ákvæði nær skilgreining á ríkisstyrkjum yfir bein fjárframlög, ábyrgðir og skattaívilnanir, auk trygginga og niður greiðslu lánskjara frá markaðskjörum, og á jafnt við um styrki veitta af ríkisvaldinu, sveitar félögum, stofnunum og sjóðum í eigu opinberra aðila að hluta eða öllu leyti.

Jafnframt er það almennt álitið, m.a. af félagsmálaráðuneytinu og sveitarfélögum, að slæm reynsla hafi verið af þessu ákvæði og það hafi í ýmsum tilvikum stuðlað að áföllum í fjár málum einstakra sveitarfélaga. Lánastofnanir hafa oft á tíðum sett það sem skilyrði fyrir lán veitingum til fyrirtækja að viðkomandi sveitarfélag gangist í einfalda ábyrgð. Yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sveitarfélaga sem sendu nefnd þeirri er samdi frumvarp þetta ábendingar eða athugasemdir mæltu með því að ákvæði þetta yrði fellt brott úr lögunum. Fulltrúaráð Sam bands íslenskra sveitarfélaga ályktaði enn fremur um mál þetta á fundi sínum í mars 1996 og hljóðar ályktunin svo: „Fulltrúaráðið telur að taka eigi fyrir einfaldar ábyrgðarveitingar sveitarfélaga til annarra en eigin fyrirtækja. Nútíma bankastarfsemi á að vera í stakk búin til að sinna þeirri lánastarfsemi sem reksturinn þarfnast.“

Til upplýsingar er að lokum rétt að geta þeirra reglna sem gilda um ábyrgðaveitingar sveitarfélaga í Danmörku og Noregi.

Í dönsku sveitarstjórnarlögunum er í 56. gr. kveðið á um að innanríkisráðherra geti sett reglur um heimild sveitarstjórna m.a. til að skuldbinda sveitarfélagið með ábyrgðum. Samkvæmt reglugerð innanríkisráðuneytisins nr. 343/1994 er sveitarfélagi óheimilt að taka á sig ábyrgð nema í tengslum við lántökur sveitarfélagsins eða stofnana þess.

Í norsku sveitarstjórnarlögunum er gert ráð fyrir að sveitarfélög geti veitt ábyrgðir fyrir skuldbindingum annarra þegar sérstakir hagsmunir sveitarfélagsins tengjast þeim eða það er ákveðið í lögum eða af þinginu. Ekki er heimilt að veita ábyrgð vegna fjárhagslegra skuldbindinga sem tengdar eru almennum atvinnufyrirtækjum. Sveitarstjórnarmálaráðuneytið þarf að samþykkja ákvarðanir sveitarstjórna um að veita ábyrgðir og getur sett nánari reglur um ábyrgðaveitingar.

Um 74. gr.

Í grein þessari er að finna nýmæli um að félagsmálaráðherra skipi þriggja manna eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga.

Ljóst er að núgildandi lagaákvæði um eftirlit með fjármálum sveitarfélaga og til hvaða aðgerða ráðuneytið getur gripið ef í óefni stefnir eru of veik. Þetta hefur í för með sér að ef viðkomandi sveitarstjórn gerir sér ekki grein fyrir vandanum eða viðurkennir hann ekki er mikil hætta á að ekki sé brugðist nægjanlega skjótt við með þeim afleiðingum að skaðinn verður meiri en vera þyrfti ef strax væri brugðist við vandanum. Eftirlitsnefndinni er ætlað að bæta úr þessu. Með samsetningu hennar er lögð áhersla á fagleg vinnubrögð. Henni er einnig gefið visst sjálfstæði.

Árið 1989 skipaði félagsmálaráðherra nefnd til að kanna fjárhagsstöðu verst stöddu sveitarfélaganna og gera tillögur til úrbóta. Nefndin lagði m.a. til að unnar væru vissar lykil tölur úr ársreikningum sveitarfélaga sem auðvelduðu samanburð og eftirlit og að félagsmála ráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga kæmu sér saman um ákveðnar viðmiðunartölur varðandi fjárhag sveitarfélaga. Hér er lagt til í 4. mgr. að þetta verði lögbundið.

Viðmiðanir þessar væru m.a. peningaleg staða sem hlutfall af sameiginlegum tekjum, heildarskuldir, nettó- og brúttóskuldir á íbúa, útgjöld og tekjur á íbúa og önnur helstu atriði sem máli skipta við mat á efnahag og rekstri sveitarfélaga.

Lagt er til að þetta verði nánar skilgreint í reglugerð ásamt öðrum atriðum varðandi störf og málsmeðferð eftirlitsnefndarinnar.

Um 75. gr.

Greinin samsvarar 90. gr. gildandi laga en er löguð að tilkomu eftirlitsnefndarinnar. Bætt er við í 3. mgr. heimild eftirlitsnefndarinnar til að grípa til aðgerða skv. 2. mgr. hafi sveitar stjórn ekki sinnt aðvörunum varðandi fjárhagsleg málefni. Eins og 90. gr. gildandi laga er nú má ætla að ekki sé gert ráð fyrir afskiptum ráðuneytisins nema til komi ósk sveitarstjórnar. Þetta hefur reynst of þungt í vöfum. Hér er lagt til að eftirlitsnefndin geti sjálf gripið til aðgerða, enda hafi sveitarstjórn ekki sinnt viðvörunum nefndarinnar skv. 74. gr.

Um 76. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 1., 2. og 4. mgr. 91. gr. gildandi laga en er löguð að tilkomu eftirlitsnefndarinnar.

Um 77. gr.

Greinin er samhljóða 3. mgr. 91. gr. og 92. gr. gildandi laga.

Um 78. gr.

Greinin er samhljóða 93. og 94. gr. gildandi laga.

Um 79. gr.

Greinin samsvarar 95. gr. gildandi laga.

Um 80. gr.

Greinin er samhljóða 96. gr. gildandi laga.

Um 81. gr.

Greinin samsvarar 97. gr. gildandi laga. Þó er orðalagi ákvæðisins breytt á þann veg að í stað núgildandi ákvæðis um að samvinna sveitarfélaga geti aðeins farið fram á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga eða í landshlutasamtökum er ákvæðið almennt orðað. Gert er þannig ráð fyrir að sveitarfélög geti haft samvinnu sín á milli um framkvæmd einstakra verk efna og er nefnt sem dæmi að slík samvinna geti m.a. farið fram á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga, landshlutasamtaka og Sambands íslenskra sveitarfélaga.

Jafnframt er vakin athygli á að lagt er til að felld verði brott ákvæði 99. og 100. gr. gildandi laga. Í 99. gr. laganna er kveðið á um að sveitarfélögum geti verið skylt að mynda byggðasam lög í tilteknum tilvikum. Eðlilegra er að ákvörðun um hvort byggðasamlag sé stofnað sé alfarið í höndum viðkomandi sveitarfélaga. Í 100. gr. laganna er kveðið á um að sé um að ræða samvinnu sveitarfélaga um áhættusaman atvinnurekstur án hlutdeildar annarra aðila skuli stofna félag í samræmi við ákvæði laga um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, nr. 24/1972. Lagt er til að þau lög verði felld úr gildi þar sem þau þjóna ekki lengur þeim tilgangi og þeim aðstæðum sem fyrir hendi voru við setningu þeirra. Engin dæmi eru um stofnun slíkra fyrirtækja á síðustu árum. Sveitarfélög notast í dag mun frekar við hlutafélagaformið.

Um 82. gr.

Greinin er samhljóða 98. gr. gildandi laga.

Um 83. gr.

Greinin er samhljóða 101. gr. gildandi laga.

Um 84. gr.

Greinin er samhljóða 102. gr. gildandi laga.

Um 85. gr.

Greinin er samhljóða 103. gr. gildandi laga.

Um 86. gr.

Greinin er samhljóða 104. gr. gildandi laga.

Um 87. gr.

Greinin er samhljóða 105. gr. gildandi laga.

Um 88. gr.

Greinin er samhljóða 106. gr. gildandi laga.

Um 89. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 107. gr. gildandi laga. Þó er lögð til sú breyting á 1. mgr. að héraðsnefnd skipi ekki fulltrúa í sameiningarnefndina heldur viðkomandi landshluta samtök. Er sú breyting eðlileg í ljósi breytinga á ákvæðum laganna varðandi héraðsnefndir. Enn fremur er staðan sú að víða um land eru ekki starfandi héraðsnefndir en starfsemi lands hlutasamtakanna er rótgrónari.

Um 90. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 108. gr. gildandi laga. Þó er í 6. mgr. bætt við ákvæði um skyldu samstarfsnefndarinnar eða viðkomandi sveitarstjórna að kynna tillögu um sameiningu með tryggum hætti fyrir íbúum sveitarfélaganna sem um ræðir áður en til atkvæðagreiðslu kemur. Er gert ráð fyrir að það verði gert t.d. með dreifibréfi eða almennum fundi.

Um 91. gr.

Fyrri málsgreinin er efnislega samhljóða 1. mgr. 109. gr. gildandi laga eins og henni var breytt með lögum nr. 20/1994.

Í 2. mgr. er lagt til nýmæli er varðar sameiningu sveitarfélaga. Er þar gert ráð fyrir að hljóti tillaga samstarfsnefndar skv. 90. gr. ekki samþykki í öllum hlutaðeigandi sveitarfélögum, en þó meiri hluta greiddra atkvæða í a.m.k. 2/ 3 þeirra og í þeim sveitarfélögum búi a.m.k. 2/ 3 íbúa á svæðinu, sé viðkomandi sveitarstjórnum heimilt að ákveða sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkt hafa sameininguna.

Sams konar ákvæði var sett í ákvæði til bráðabirgða við sveitarstjórnarlög varðandi atkvæðagreiðslu um sameiningu sex sveitarfélaga á norðanverðum Vestfjörðum 2. desember 1995, sbr. lög nr. 123/1995.

Ákvæði þetta er jafnframt sams konar og 3. mgr. 2. tölul. 1. gr. laga nr. 75/1993, um breyting á sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986, með þeirri viðbót þó að gert er að skilyrði að í þeim sveitarfélögum sem samþykkja tillöguna búi a.m.k. 2/ 3 íbúa á svæðinu. Með lögum nr. 75/1993 voru sett ákvæði til bráðabirgða við sveitarstjórnarlögin, sem fjölluðu um sérstakt átak í sameiningu sveitarfélaga á árunum 1993 og 1994. Í athugasemdum við frumvarp það, sem varð að lögum nr. 75/1993, var tekið fram að ekki þætti rétt að ef kjósendur í miklum minni hluta hlutaðeigandi sveitarfélaga felldu tillögu um sameiningu sveitarfélaga þyrfti það að koma í veg fyrir sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykktu sameininguna.

Á árunum 1993 og 1994 ákváðu nokkrar sveitarstjórnir að nýta sér þetta heimildarákvæði í framhaldi af atkvæðagreiðslum um sameiningu sveitarfélaga. Hefur ákvæðið því reynst vel og í raun einfaldað leið sveitarfélaga til sameiningar. Núgildandi lög hafa hins vegar að sumu leyti þótt til þess fallin að torvelda sveitarfélögum að vinna að sameiningu.

Um 92. gr.

Í þessari grein er að finna nýmæli sem varðar fjárhagslegar ráðstafanir sveitarstjórna á tímabilinu eftir að tillaga um sameiningu sveitarfélaga hefur verið samþykkt og fram að gildistöku sameiningar. Lagt er til að á því tímabili verði sveitarstjórnum viðkomandi sveitarfélaga óheimilt að skuldbinda sveitarsjóði eða samþykkja greiðslur úr sveitarsjóði sem ekki leiða af lögum, fjárhagsáætlun eða fyrri samþykkt sveitarstjórnar nema allar hlutað eigandi sveitarstjórnir samþykki slíka ráðstöfun. Nauðsyn er talin vera á slíku lagaákvæði til að tryggja að fjárhagslegar forsendur fyrir sameiningu sveitarfélaga breytist ekki á framangreindu tímabili.

Um 93. gr.

Greinin er að mestu samhljóða 2. og 3. mgr. 109. gr. gildandi laga.

Sú breyting er þó lögð til í 1. mgr. að það verði í höndum viðkomandi sveitarstjórna að ákveða hvenær sameiningin taki gildi, en skv. 2. mgr. 109. gr. laganna er gert ráð fyrir að ráðuneytið ákveði slíkt. Eðlilegra er að ákvörðunin sé í höndum sveitarstjórnanna, enda hefur ráðuneytið ætíð leitað eftir tillögum þeirra um það atriði áður en sameining hefur verið staðfest.

Jafnframt er í 2. mgr. lagt til að í stað orðins „lögsagnarumdæmi“ í núgildandi lögum verði miðað við að umsagnar dómsmálaráðuneytisins skuli leita ef um er að ræða sameiningu sveitarfélaga sem eru í umdæmi tveggja eða fleiri sýslumanna. Er slíkt orðalag eðlilegra í ljósi breytinga sem orðið hafa með aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði.

Um 94. gr.

Greinin er samhljóða 110. gr. gildandi laga.

Um 95. gr.

Greinin er samhljóða 112. gr. gildandi laga.

Um 96. gr.

Greinin er samhljóða 113. gr. gildandi laga.

Um 97. gr.

Greinin samsvarar 111. gr. gildandi laga. Þó er lagt til að fellt verði brott ákvæði um að ráðuneytinu sé skylt að hlutast til um endurskoðun samþykkta og reglugerða. Eðlilegt er að það sé í höndum sveitarstjórnar hins nýja sameinaða sveitarfélags.

Um 98. gr.

Greinin er samhljóða 114. gr. gildandi laga.

Um 99. gr.

Greinin er samhljóða 115. gr. gildandi laga.

Um 100. gr.

Greinin er samhljóða 116. gr. gildandi laga.

Um 101. gr.

Í greininni er að finna nýmæli um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Er þar gert ráð fyrir að komi fram tillögur um meiri háttar breytingar á verkaskiptingu eða fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og tekjustofnum sveitarfélaga, sem kveðið er á um í lögum eða gert hefur verið sérstakt samkomulag um, skuli þær teknar til umfjöllunar í sérstakri samráðsnefnd skipaðri fulltrúum ríkisstjórnarinnar og Sambands íslenskra sveitarfélaga áður en þær eru teknar til formlegrar afgreiðslu. Tilgangurinn með ákvæði þessu er að stuðla að gagnkvæmu trausti milli ríkis og sveitarfélaga við flutning verkefna. Sams konar ákvæði hefur verið í samstarfssáttmála ríkis og sveitarfélaga.

Um 102. gr.

Greinin er samhljóða 118. gr. gildandi laga.

Um 103. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 119. gr. gildandi laga. Þó er bætt inn í 2. mgr. að ráðuneytið skuli leitast við að kveða upp úrskurði sína innan tveggja mánaða. Reynslan er sú, sérstaklega eftir gildistöku stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, að kærumálum til félagsmálaráðuneytisins hefur ekki aðeins fjölgað mikið heldur hefur umfang málanna einnig í ýmsum tilvikum aukist. Í slíkum tilvikum hefur tveggja mánaða fresturinn ekki reynst raunhæfur svo unnt sé á vandaðan hátt að afla gagna og ljúka uppkvaðningu úrskurðar.

Um 104. gr.

Ákvæðið er efnislega samhljóða 54. gr. gildandi laga.

Þó er felld út viðmiðun í 2. mgr. um að einungis sé skylt við tilteknar aðstæður að halda almenna borgarafundi í sveitarfélögum með færri en 500 íbúa. Rétt er að sama regla gildi fyrir öll sveitarfélög óháð íbúafjölda.

Enn fremur er í 6. mgr. nýtt ákvæði þar sem gert er ráð fyrir að við framkvæmd atkvæða greiðslu skv. 5. mgr. skuli farið eftir meginreglum laga um kosningar til sveitarstjórna eftir því sem við getur átt.

Um 105. gr.

Lagt er til að lögin, ef samþykkt verða, öðlist gildi 1. júní 1998 og gildi því um starfsemi sveitarfélaga eftir að sveitarstjórnarkosningar hafa farið fram í maí 1998.

Að auki er lagt til að úr gildi falli lög um heimild sveitarfélaga til stofnunar og starfrækslu atvinnu- og þjónustufyrirtækja með takmarkaðri ábyrgð, nr. 24/1972, sbr. athugasemdir við 81. gr.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Í ákvæði þessu er leitast við setja reglur um framhald mála eftir að 1. gr. laganna hefur verið breytt, sbr. enn fremur athugasemdir við 1. gr. þessa frumvarps.

Í 1. mgr. ákvæðisins er lagt til að félagsmálaráðuneytið beiti sér fyrir því að vinnu við frágang þessara mála verði lokið fyrir 31. desember 1998. Í 2. mgr. er síðan kveðið á um að miða skuli að jafnaði við sýslumörk þar sem þau liggja fyrir, en annars komi viðkomandi sveitarfélög sér saman um mörkin.

Frá febrúarmánuði 1996 hefur verið starfandi vinnuhópur sem hefur það hlutverk að aðstoða samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands og leiðbeina um málsmeðferð í tengslum við skilgreiningar á stjórnsýslumörkum á miðhálendinu. Í hópnum hafa setið fulltrúar frá umhverfisráðuneyti, sem leiðir hann, dóms- og kirkjumálaráðuneyti og félags málaráðuneyti. Vinnuhópurinn hefur lagt ríka áherslu á að leyst verði úr stjórnsýslumálum á miðhálendi Íslands á þann hátt sem gert er í frumvarpi þessu. Jafnframt hefur hópurinn lagt mikla vinnu í að greiða fyrir lausn mála og liggja nú þegar fyrir gögn um samkomulag fjölda sveitarfélaga um stjórnsýslumörk á þessu svæði. Þannig hefur verið unnin mikil grunnvinna til að unnt verði að ljúka málum samkvæmt þessari grein frumvarpsins fyrir árslok 1998.

Talið er hins vegar rétt að kveða á um í 3. og 4. mgr. þessa ákvæðis til bráðabirgða að ef ágreiningur um stjórnsýslumörk verður ekki leystur með samkomulagi viðkomandi sveitar félaga komi málið til kasta sérstakrar úrskurðarnefndar sem félagsmálaráðherra skipar, m.a. að fengnum tilnefningum Sambands íslenskra sveitarfélaga. Slík úrskurðarnefnd ætti í starfi sínu að ganga út frá þeim viðmiðunum sem fram koma í ákvæði þessu ásamt því að afla rök semda frá viðkomandi sveitarfélögum. Rétt þykir að úrskurðir nefndarinnar séu lokaúrskurðir á stjórnsýslustigi, þ.e. verði ekki kæranlegir til félagsmálaráðherra.

Eins og fyrr segir er lagt til að félagsmálaráðuneytið beiti sér fyrir því að vinnu við frágang þessara mála verði lokið fyrir 31. desember 1998. Ekki þykir ástæða til að setja þrengri eða ákveðnari tímamörk um gildistíma ákvæðisins, en það fellur úr gildi þegar óljós eða óákveðin staðarmörk sveitarfélaga hafa verið ákveðin með samkomulagi eða úrskurði fyrrgreindrar nefndar.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til sveitarstjórnarlaga.

Frumvarpinu er ætlað að leysa af hólmi sveitarstjórnarlög, nr. 8/1986, með síðari breytingum. Veigamestu efnislegu breytingarnar eru þríþættar. Í fyrsta lagi er lagt til að öllu landinu verði skipt í sveitarfélög en ekki einungis byggðum og afréttum. Í öðru lagi er lagt til að felld verði á brott öll ákvæði gildandi laga um kosningu sveitarstjórna. Samhliða verður lagt fram frumvarp til laga um kosningar til sveitarstjórna þannig að ein lög gildi um þær kosningar en ekki tvenn eins og nú er. Í þriðja lagi eru gerðar breytingar á skyldum sveitar félaga varðandi upplýsingagjöf um fjármál sín og úrræði félagsmálaráðuneytis, til að bregðast við alvarlegum fjárhagsvanda sveitarfélags, styrkt.

Samkvæmt ákvæði í 1. gr. frumvarpsins verður landinu öllu skipt í sveitarfélög, en ekki einungis byggðum og afréttum eins og nú er. Í þeim tilgangi að leysa úr ágreiningi um stjórnsýslumörk á miðhálendinu skal starfa sérstök fimm manna úrskurðarnefnd. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að starfstími þessarar úrskurðarnefndar verði framlengdur um eitt ár, þ.e. að nefndin ljúki störfum sínum fyrir 31. desember 1998. Gera má ráð fyrir að kostnaðar auki ríkissjóðs vegna þessa verði um 1 m.kr. á árinu 1998.

Samkvæmt 74. gr. frumvarpsins skal félagsmálaráðherra skipa þriggja manna eftirlitsnefnd sem hefur það hlutverk að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga og er hér um nýmæli að ræða. Ætla má að árlegur kostnaður við þessa nefnd verði um 1,5 m.kr.

Gera má ráð fyrir að kostnaðarauki ríkissjóðs, verði frumvarp þetta að lögum, verði um 2,5 m.kr. á árinu 1998 og um 1,5 m.kr. árlega eftir það.