Ríkisreikningur 1995 Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 99

102. Frumvarp til laga um samþykkt á ríkisreikningi fyrir árið 1995.

(Lagt fyrir Alþingi á 121. löggjafarþingi 1996.)

1. gr.

Ríkisreikningur fyrir árið 1995 samþykkist með eftirfarandi niðurstöðum í þús. kr.:

REKSTRARREIKNINGUR FYRIR ÁRIÐ 1995

A-HLUTI

Tekjur:

Skatttekjur

Skattar á tekjur einstaklinga

16.577.605

Skattar á tekjur lögaðila

4.596.729

Tryggingagjöld

11.631.618

Eignarskattur

3.969.173

Virðisaukaskattur

41.377.797

Tollar, vörugjöld og önnur gjöld af innflutningi

14.471.319

Aðrir skattar á vöru og þjónustu

6.638.644

Skattar ótaldir annars staðar

6.937.626

Skatttekjur samtals

106.200.531

Rekstrartekjur

Arðgreiðslur

2.859.477

Vaxtatekjur

4.683.210

Aðrar rekstrartekjur

291.301

Rekstrartekjur samtals

7.833.988

Sala eigna

155.164

Tekjur samtals

114.189.683

Gjöld:

Æðsta stjórn ríkisins

1.391.065

Forsætisráðuneyti

834.236

Menntamálaráðuneyti

17.336.801

Utanríkisráðuneyti

1.873.332

Landbúnaðarráðuneyti

6.481.175

Sjávarútvegsráðuneyti

1.114.234

Dóms- og kirkjumálaráðuneyti

6.186.072

Félagsmálaráðuneyti

9.649.575

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti

49.641.837

Fjármálaráðuneyti

23.320.449

Samgönguráðuneyti

9.189.660

Iðnaðarráðuneyti

1.221.468

Viðskiptaráðuneyti

200.125

Hagstofa Íslands

149.535

Umhverfisráðuneyti

766.238

Gjöld samtals

129.355.802

Tekjujöfnuður

-15.166.119

EFNAHAGSREIKNINGUR 31. DESEMBER 1995

A-HLUTI

Eignir:

Veltufjármunir

Sjóður og bankareikningur

5.136.169

Óinnheimtar ríkistekjur

23.336.884

Skammtímakröfur, aðrar

12.808.166

Vöru- og efnisbirgðir

359.070

Veltufjármunir samtals

41.640.289

Langtímakröfur og áhættufjármunir

Veitt löng lán

57.382.327

Hlutabréf

2.969.429

Stofnfjárframlög

4.511.491

Langtímakröfur og áhættufjármunir samtals

64.863.246

Eignir samtals

106.503.535

Skuldir:

Skammtímaskuldir

Bankareikningar, hlaupareikningsskuld

459.551

Krafa á ríkistekjur og innheimtufé

1.131.440

Ógreidd gjöld (án vaxta)

2.451.551

Áfallnir ógjaldfallnir vextir

7.103.157

Tekin stutt lán

16.992.124

Aðrar skammtímaskuldir

5.645.751

Næsta árs afborganir af langtímaskuldum

22.050.751

Skammtímaskuldir samtals

55.834.325

Langtímaskuldir

Áfallnir ógjaldfallnir vextir

19.019.934

Tekin löng innlend lán

69.321.518

Næsta árs afb. af innl. lánum fluttar á skammtímaskuldir

-13.194.273

Tekin löng erlend lán

127.261.112

Næsta árs afb. af erl. lánum fluttar á skammtímaskuldir

-8.856.478

Langtímaskuldir samtals

193.542.813

Lífeyrisskuldbindingar

81.398.673

Höfuðstóll:

Höfuðstóll í ársbyrjun

-195.317.546

Endurmat

-13.788.611

Tekjujöfnuður

-15.166.119

Höfuðstóll í árslok

-224.272.276

Skuldir og höfuðstóll samtals

106.503.535

2. gr.

Ríkisreikningur fyrir árið 1995 samþykkist með eftirfarandi niðurstöðum í þús. kr.:

REKSTRARREIKNINGUR FYRIR ÁRIÐ 1995

B-HLUTI

Tekjur:

Rekstrartekjur

40.235.172

Vaxtatekjur

18.116.974

Aðrar fjármunatekjur

345.481

Framlög samtals

8.848.457

Óreglulegar tekjur

515.845

Tekjur samtals

68.061.929

Gjöld:

Rekstrargjöld

Laun og launatengd gjöld

10.060.200

Hráefni og vörur til endursölu

9.610.410

Afskriftir

2.909.345

Önnur rekstrargjöld

11.490.997

Rekstrargjöld samtals

34.070.952

Vaxtagjöld

18.117.360

Önnur fjármagnsgjöld

861.285

Tilfærslur

6.990.853

Óregluleg gjöld

1.531.295

Gjöld samtals

61.571.745

Hagnaður til ráðstöfunar

6.490.184

EFNAHAGSREIKNINGUR 31. DESEMBER 1995

B-HLUTI

Eignir:

Veltufjármunir

Sjóður og bankainnistæður

7.777.475

Skammtímakröfur

20.432.414

Vöru- og efnisbirgðir

1.981.211

Veltufjármunir samtals

30.191.100

Langtímakröfur og áhættufjármunir

Langtímakröfur/veitt löng lán

242.927.044

Afskriftarreikningur útlána

-10.428.285

Hlutafé og stofnfjárframlög

769.080

Langtímakröfur og áhættufjármunir samtals

233.267.839

Varanlegir rekstrarfjármunir

Farartæki og vélar

11.417.785

Fasteignir

23.569.102

Orkumannvirki

10.693.835

Aðrar eignir

1.824.034

Varanlegir rekstrarfjármunir samtals

47.504.756

Eignir samtals

310.963.695

Skuldir:

Skammtímaskuldir

Bankareikningar, hlaupareikningsskuld

341.566

Ógreidd gjöld

3.589.314

Viðskiptareikningar

6.036.671

Tekin stutt lán

1.639.397

Næsta árs afborganir af langtímaskuldum

3.315.190

Skammtímaskuldir samtals

14.922.138

Langtímaskuldir

Langtímaskuldir/tekin löng lán samtals

210.022.931

Næsta árs afborganir fluttar á skammtímaskuldir

-3.315.190

Langtímaskuldir samtals

206.707.741

Lífeyrisskuldbindingar

15.400.692

Eigið fé:

Eigið fé í ársbyrjun

86.493.661

Ráðstöfun hagnaðar á eigið fé

-758.836

Lífeyrisskuldbindingar til ársloka 1994

-13.396.485

Aðrar breytingar

1.594.784

Eigið fé í árslok samtals

73.933.124

Skuldir og eigið fé samtals

310.963.695

3. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Frumvarp þetta er samið eftir ríkisreikningi fyrir árið 1995 sem lagður var fyrir Alþingi með bréfi fjármálaráðherra til forseta í ágúst 1996.

Helstu niðurstöður.

Á árinu 1995 nam tekjuhalli ríkissjóðs 15,2 milljörðum króna eða 13,3% af tekjum ársins. Árið á undan nam hallinn 15,6 milljörðum króna eða 14,1% af tekjum þess árs. Hallinn lækkaði því lítils háttar á milli ára. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs nam 18,5 milljörðum króna á árinu 1995 sem jafngildir 4,0% af landsframleiðslu ársins, samanborið við 15,5 milljarða króna árið 1994 eða um 3,6% af landsframleiðslu þess árs.

Greiðslu-

Reikningur

Reikningur

Breyting

Breyting uppgjör

Í milljónum króna

1995

1994

m.kr.

%

1995

Tekjur

114.190 110.364 3.826 3,5 114.413

Gjöld

129.356 125.939 3.417 2,7 123.344

Tekjujöfnuður

-15.166 -15.575 409

.

-8.931

Hrein lánsfjárþörf

18.459 15.515 2.944

.

18.590

Hlutfall af vergri landsframleiðslu, %

Tekjur

25,0 25,5

.

. 25,1

Þar af skatttekjur

23,3 23,0

.

. 23,5

Gjöld

28,4 29,1

.

. 27,1

Tekjujöfnuður

-3,3 -3,6

.

.

-2,0

Hrein lánsfjárþörf

4,0 3,6

.

.

4,1

Tekjur ríkissjóðs námu alls 114,2 milljörðum króna á árinu 1995 eða 25,0% af landsframleiðslu ársins. Frá árinu á undan hækkuðu þær um 3,8 milljarða króna eða um 3,5%.

Hækkun tekna sundurliðast þannig að skatttekjur hækka um 6,4 milljarða króna, en vaxtatekjur og aðrar tekjur lækka um 2,6 milljarða króna. Hækkun skatttekna skiptist þannig að tekju- og eignarskattar hækka um 2,9 milljarða króna, virðisaukaskattur um 1,6 milljarða króna, tryggingagjöld um 0,9 milljarða króna og aðrir skattar á vöru og þjónustu um 1,0 milljarð króna.

Tekjur ríkissjóðs á árinu 1995 skiptust þannig að skattar á tekjur námu 18,5%, tryggingagjöld og launaskattar 10,2%, eignarskattar 3,5% og skattar á vöru og þjónustu 60,8%. Þá voru fjármunatekjur 6,6% og aðrar tekjur 0,4%. Af sköttum á vöru og þjónustu er virðisaukaskattur stærstur og var sem fyrr helsti tekjustofn ríkissjóðs eða 36,2% af heildartekjunum, en skattar af framleiðslu og innflutningi námu 12,7%.

Gjöld ríkissjóðs námu alls 129,4 milljörðum króna á árinu 1995 eða 28,4% af landsframleiðslu ársins. Gjöld ríkissjóðs hækkuðu um 3,4 milljarða króna eða um 2,7% á milli ára. Af einstökum liðum sem hækka á milli ára má nefna; lífeyris- og sjúkratryggingar um 1,4 milljarða króna, fjármagnskostnað ríkissjóðs um 1,6 milljarða króna, útgjöld til heilbrigðismála um 0,9 milljarða króna og framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs um 0,8 milljarða króna.

Árið 1995 námu rekstrar- og viðhaldsgjöld um 39,9% af gjöldum ríkissjóðs, lífeyrisskuldbindingar 2,9%, fjármagnskostnaður 12,4%, stofnkostnaður 5,5% og tilfærslur 39,3%. Af einstökum gjaldaflokkum voru tryggingamál fjárfrekust eða um 22,3% af heildinni, heilbrigðismál 15,9% og mennta- og menningarmál 13,2%. Gjöld til þessara málaflokka að viðbættum vaxtagjöldum af lánum námu 63,8% af gjöldum ríkissjóðs á árinu 1995. Er það ívið hærra hlutfall en árið á undan en þá nam það 62,2%.

Yfirlitið að framan sýnir einnig greiðsluuppgjör ársins 1995. Þar kemur fram að tekjuhalli ríkissjóðs eykst úr 8,9 milljörðum í greiðsluuppgjöri í 15,2 milljarða króna í reikningi eða um 6,3 milljarða króna. Í stuttu máli skýrast þessi frávik af því að við lokauppgjör þarf ávallt að taka tillit til ýmissa þátta sem hafa ekki greiðsluhreyfingar í för með sér en fela í sér skuldbindingar eða kröfur fyrir ríkissjóð. Stærstu liðir af þessu tagi í uppgjöri ársins 1995 eru 3,0 milljarðar króna vegna lífeyrisskuldbindingar ársins og áfallnir ógjaldfallnir vextir jukust um 3,1 milljarð króna á milli ára.

Skuldastaða og greiðslubyrði lána.

Yfirlitið hér að neðan gefur vísbendingu um umsvif ríkissjóðs á fjármagnsmarkaði á árinu 1995. Af heildarlántökum ríkissjóðs var um fimmtungs aflað á innlendum markaði. Ákveðið var að selja ekki húsnæðisbréf til fjáröflunar Húsnæðisstofnunar á árinu og tók ríkissjóður að sér að hafa milligöngu um öflun lánsfjár til að brúa fjárþörf byggingarsjóðanna. Í reikningsskilunum kemur þetta fram sem lántaka ríkissjóðs og jafnframt sem lánveiting hans til sjóðanna. Á árinu 1995 veitti ríkissjóður Byggingarsjóði ríkisins rösklega 8,1 milljarð króna í langtímalán.

Staða í

Ný lán umfram

Endurmat

Staða í

Í milljónum króna ársbyrjun afborganir ársins árslok

Skuldir

Spariskírteini

52.161 2.115 854 55.130

Ríkisvíxlar/ríkisbréf

20.193 1.980 - 22.173

Önnur innlend lán

11.118 -2.204 95 9.009

Erlend lán samtals

113.633 15.085 -1.457 127.261

Tekin lán samtals

197.106 16.976 -508 213.575

Áfallnir ógjaldfallnir vextir af spariskírteinum

16.824 2.187 - 19.011

Skuldir samtals

213.929 19.163 -508 232.586

Lánveitingar

Veitt löng lán

55.383 8.718 -38 64.064

Veitt stutt lán

86 -16 - 70

Skammtímakröfur umfram skammtímaskuldir

13.597 -466 -70 13.061

Lánveitingar samtals

69.066 8.236 -107 77.195

Skuldir umfram lánveitingar

144.863 10.927 -400 155.392

Mismunur á teknum og veittum lánum gefur til kynna hver lánsfjárþörf ríkissjóðs er til eigin þarfa. Heildarskuldir ríkissjóðs í árslok 1995 námu 233 milljörðum króna, en að teknu tilliti til lánveitinga voru þær rúmlega 155 milljarðar króna eða rúm 34% af landsframleiðslu ársins.

Vaxtagjöld og lántökukostnaður ríkissjóðs námu alls 16,0 milljörðum króna á árinu 1995 samanborið við 14,3 milljarða króna árið á undan. Vaxtatekjur ríkissjóðs lækkuðu hins vegar úr 5,0 milljörðum króna í 4,7 milljarða króna á milli ára.

Greiðslu-

Reikningur

Reikningur

Breyting

Breyting uppgjör

Í milljónum króna

1995

1994

m.kr.

%

1995

Vaxtagjöld og lántökukostnaður

Innlend lán

7.580 6.919 661 9 ,6 4.545

Erlend lán

8.402 7.405 997 13 ,5 7.895

Vaxtagjöld og lántökukostnaður alls

15.982 14.324 1.658 11 ,6 12.440

Vaxtatekjur

Dráttarvextir

749 1.273 -524 -41 ,2 1.411

Vextir af skammtímakröfum

194 164 30 18 ,3 140

Vextir af langtímakröfum

3.741 3.574 167 4 ,7 3.587

Vaxtatekjur samtals

4.683 5.010 -326 -6 ,5 5.138

Vaxtakostnaður umfram vaxtatekjur

11.299 9.314 1.984 21 ,3 7.302

Með stöðugum hallarekstri ríkissjóðs undanfarin ár hafa vaxtagjöld orðið sífellt fyrirferðarmeiri útgjaldaliður. Þannig námu vaxtagjöldin 12,4% af útgjöldum ríkissjóðs árið 1995 samanborið við 10,2% árið 1990. Vaxtatekjurnar námu hins vegar 4,1% af tekjum ríkissjóðs árið 1995 samanborið við 4,9% árið 1990.

Lífeyrisskuldbindingar.

Með ríkisreikningi fyrir árið 1989 voru uppsafnaðar lífeyrisskuldbindingar færðar í reikningshald ríkissjóðs. Lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs hafa verið metnar árlega út frá réttindum sem starfsmenn hafa áunnið sér og greiðslugetu hlutaðeigandi lífeyrissjóða. Gerðar hafa verið tryggingafræðilegar úttektir á lífeyrissjóðunum á þriggja ára fresti, þ.e. miðað við árslok 1989 og 1992. Önnur ár hafa skuldbindingarnar verið framreiknaðar með hliðsjón af launabreytingum.

Vegna uppgjörs ríkisreiknings fyrir árið 1995 var við stjórnir opinberu sjóðanna, óskað eftir nýju tryggingafræðilegu mati á skuldbindingum þeirra. Á undanförnum árum hefur verið unnið markvisst að því að bæta skráningu á réttindum þeirra sem eiga aðild að þessum sjóðum. Við matið nú voru ýmsir liðir endurmetnir í ljósi betri og aðgengilegri upplýsinga en áður. Úttektin á sjóðunum sýndi töluverða hækkun frá fyrra mati sem var nauðsynlegt að leiðrétta bæði vegna vanmats í fyrri úttektum og liða sem ekki hafði verið tekið tillit til áður. Niðurstöður matsins leiddu meðal annars í ljós að bókfærðar lífeyrisskuldbindingar A-hluta ríkissjóðs eru vanmetnar í ríkisreikningi 1994 um 6,1 milljarð króna.

Í ríkisreikningi fyrir árið 1994 var greint frá því að lífeyrisskuldbindingar vegna stofnana sem reknar eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum hafa ekki verið færðar hjá ríkissjóði. Skýrist það af því að ekki hefur legið fyrir hvernig skipta á þessum skuldbindingum á milli rekstraraðila. Nefnd á vegum fjármálaráðuneytis, Reykjavíkurborgar og Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur unnið að samkomulagi um þessa skiptingu, en því starfi er ekki lokið. Við uppgjör ríkisreiknings 1995 var óskað eftir tryggingafræðilegu mati á skuldbindingum þessara aðila hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og hjá Lífeyrissjóði hjúkrunarkvenna. Til bráðabirgða var ákveðið að bókfæra hjá ríkissjóði 75% af þeim skuldbindingum sem þessir sjóðir geta ekki mætt af eignum sínum og nam það 4,3 milljörðum króna í ársbyrjun 1995.

Við uppgjör ríkisreiknings fyrir árið 1995 var tekið fullt tillit til niðurstöðu tryggingafræðilega matsins. Samkvæmt því námu áfallnar lífeyrisskuldbindingar A-hluta ríkissjóðs 81,4 milljörðum króna í árslok 1995 og hækkuðu um 17,3 milljarða króna á árinu. Eftirfarandi yfirlit sýnir hvernig lífeyrisskuldbindingarnar skiptast:

Nýjar skuld-

Staða í bindingar á

Greiðslur

Endurmat

Staða í

Í milljónum króna ársbyrjun árinu á árinu samtals árslok

Lífeyrisskuldbindingar

Lífeyrissj. starfsmanna ríkisins (LSR)

55.141 3.179 -479 11.557 69.398

Lífeyrissjóður hjúkrunarkvenna (LHK)

4.012 204 -43 2.978 7.151

Lífeyrissjóður alþingismanna

2.339 223 -89 -13 2.460

Lífeyrissjóður ráðherra

311 31 -14 -22 306

Eftirlaunasj. fyrrv. starfsm. Útv.b. Ísl.

1.907 33 -62 -147 1.731

Eftirlaunasj. fyrrv. bankastj. Útv.b. Ísl.

350 8 -32 32 358

Ýmsar eftirlaunagreiðslur

- -5 - - -5

Lífeyrisskuldbindingar samtals

64.060 3.673 -719 14.385 81.399

Í greinargerð ríkisreiknings fyrir árið 1995 er fjallað ítarlega um lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs og vísast til skýringa sem þar koma fram til frekari upplýsingar.

Loks ber að nefna að við ársuppgjör 1995 var B-hluta aðilum gert að færa inn lífeyrisskuldbindingar, en þær hafa almennt ekki verið birtar í reikningshaldi þeirra. Í árslok 1995 voru lífeyrisskuldbindingar B-hluta aðila metnar alls um 15,4 milljarðar króna, þar af námu skuldbindingar Póst- og símamálastofnunar 9,4 milljörðum króna og Ríkisútvarps 1,6 milljörðum króna.

Höfuðstóll.

Eftirfarandi yfirlit sýnir höfuðstól A-hluta ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi 1994 og 1995.

Reikningur

Reikningur

Í milljónum króna

1995

1994

Höfuðstóll

Höfuðstóll í ársbyrjun

-195.318 -178.480

Tekjujöfnuður

-15.166 -15.574

Endurmat, leiðrétting lífeyrisskuldbindinga í ársbyrjun

-10.342 .

Endurmat, annað

-3.446 -1.263

Höfuðstóll í árslok

-224.272 -195.318

Yfirlitið sýnir neikvæðan höfuðstól A-hluta ríkissjóðs í árslok 1995 að fjárhæð 224,3 milljarðar króna. Staðan versnaði um 29,0 milljarða króna á milli ára, þar af eru 13,8 milljarðar króna vegna endurmats og 15,2 milljarðar króna vegna tekjuhalla ársins. Fram hefur komið að í ársbyrjun 1995 voru lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs leiðréttar og voru þær færðar um endurmatsreikninginn samtals um 10,3 milljarðar króna.

Í þessu samhengi ber að hafa í huga að reikningsskil ríkisins lúta ekki að öllu leyti sömu lögmálum og reikningsskil fyrirtækja. Meginfrávikið kemur einkum fram í A-hluta ríkisreiknings og ársreikningum A-hluta stofnana að því er varðar bókhaldslega meðferð á fjárfestingu og á eignarhlutum í fyrirtækjum. Sérreglan um fjárfestingu í A-hluta er að hana ber að gjaldfæra jafnóðum í rekstrarreikningi í stað þess að eignfæra hana í upphafi í efnahagsreikningi og afskrifa síðan í rekstri í samræmi við endingartíma eins og gert er í reikningsskilum fyrirtækja. Eignarhlutar í fyrirtækjum eru almennt ekki uppfærðir í efnahag ríkissjóðs nema um hlutabréfaeign sé að ræða. Höfuðstóll ríkissjóðs sýnir því ekki það sama og höfuðstóll hjá atvinnufyrirtækjum. Mismunurinn skýrist af ólíkri bókhaldslegri meðferð á fjárfestingu og eignarhlutum í fyrirtækjum. Samkvæmt ríkisreikningi er höfuðstóll ríkissjóðs verulega neikvæður. Hins vegar segir hann ekkert um heildareignir ríkissjóðs eða hæfi hans til að standa við skuldbindingar sínar þar sem ljóst er að ríkissjóður á miklar eignir sem ekki koma fram á efnahagsreikningi. Nægir að nefna miklar eignir ríkissjóðs í byggingum, samgöngumannvirkjum og ríkisfyrirtækjum.

Lagt hefur verið fram á Alþingi frumvarp um fjárreiður ríkisins og tekur það meðal annars til reikningsskilareglna ríkisins og ríkisreiknings. Frumvarpið hlaut ekki afgreiðslu á vorþinginu en gert er ráð fyrir að það hljóti afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Samkvæmt því er ráðgert að færa reikningsskil ríkisins nær því sem tíðkast hjá fyrirtækjum og er þar meðal annars miðað við að eignarhlutar í ríkis- og atvinnufyrirtækjum verði færðir til eignar í efnahagsreikningi. Áfram er gert ráð fyrir að fjárfesting verði gjaldfærð á kaupári en jafnframt lögð rík áhersla á að komið verði upp hjá A-hluta stofnunum skrá yfir eignir og verðmæti þeirra. Vanhöld hafa verið á því að ákvæðum núgildandi bókhaldslaga um eignaskrá hafi verið framfylgt. A-hluta stofnunum hefur verið tilkynnt að þeim beri að gera eignaskrá og hefur fjármálaráðuneyti sent þeim hugbúnað og leiðbeiningar í því skyni.