Bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 492

766. Frumvarp til laga um brottfall laga nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku, sbr. lög nr. 30/1990.

(Lagt fyrir Alþingi á 115. löggjafarþingi 1991–92.)

1. gr.

Lög nr. 67/1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku, eins og þeim var breytt með lögum nr. 30/1990, falla úr gildi.

2. gr.

Lög þessi öðlast gildi þegar utanríkisráðherra hefur birt auglýsingu um framkvæmd þeirra.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Með lögum nr. 67 frá 20. maí 1988, um bann gegn viðskiptum við Suður-Afríku og Namibíu, var bannað að flytja til Íslands vörur sem upprunnar voru í Suður-Afríku eða Namibíu og flytja frá Íslandi vörur til Suður-Afríku eða Namibíu eða gera samning um útflutning vara frá Íslandi þegar ljóst mátti vera að endanlegur áfangastaður varanna væri Suður-Afríka eða Namibía. Tilgangurinn með setningu laganna var að mótmæla kynþáttaaðskilnaðarstefnu suður-afrískra stjórnvalda.

Lögunum var breytt með lögum nr. 30/1990 að því er varðaði viðskipti við Namibíu. Landið hafði öðlast sjálfstæði í mars 1990 og kynþáttaaðskilnaður verið afnuminn. Forsenda fyrir viðskiptabanni gagnvart Namibíu var því brostinn.

Íslensk stjórnvöld hafa ávallt fordæmt kynþáttaaðskilnaðarstefnu suður-afrískra stjórnvalda og reynt eftir fremsta megni að stuðla að afnámi hennar.

Þróunin í Suður-Afríku hefur verið mjög jákvæð sl. ár í átt til afnáms kynþáttaaðskilnaðar þar sem flest lög, sem fólu í sér kynþáttaaðskilnað, hafa verið numin úr gildi. Hér má nefna að starfsemi stjórnmálahreyfinga, sem berjast fyrir afnámi kynþáttaaðskilnaðar, hefur verið leyfð, neyðarástandslög frá 1986 hafa verið afnumin, kynþáttaaðskilnaður á opinberum stöðum hefur verið bannaður, vegabréfslögin svokölluðu hafa verið felld úr gildi, fólki af ólíkum kynþætti er ekki lengur óheimilt að ganga í hjúskap, lög sem kváðu á um að skrá skyldi alla íbúa samkvæmt kynþætti hafa verið afnumin, lög sem takmörkuðu eignarheimildir blökkumanna á landi hafa verið felld úr gildi og enn fremur lög sem sögðu til um það hvar fólki af tilteknum kynþáttum væri heimilt að búa.

Kynþáttaaðskilnaður hefur þrátt fyrir þessar aðgerðir ekki verið afnuminn að fullu þar sem kosningarréttur landsmanna grundvallast enn á kynþætti. Kynþáttaaðskilnaðarstefnan verður ekki afnumin að fullu fyrr en núverandi stjórnarskrá hefur verið afnumin og Suður-Afríka fengið nýja stjórnarskrá. Jafnframt er ljóst að nauðsynlegt er að afnema það efnahagslega og félagslega misrétti í Suður-Afríku sem er bein afleiðing kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar.

Samkomulag hefur náðst á milli Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og stjórnvalda í Suður-Afríku um hvernig hátta skuli endurkomu flóttamanna og pólitískra útlaga til landsins. Um er að ræða u.þ.b. 35.000 manns sem fá aðstoð Flóttamannastofnunarinnar við heimflutning.

Atburðir síðustu tveggja ára sýna að það er tvímælalaust stefna suður-afrískra stjórnvalda að afnema að fullu kynþáttaaðskilnað. Jafnframt er ljóst að eftir þær breytingar, sem hafa átt sér stað, verður ekki aftur snúið af þeirri braut sem nú liggur til lýðræðislegra stjórnarhátta í Suður-Afríku. Málsaðilar hafa nú sest að samningaborðinu til að semja um framtíðarfyrirkomulag landsins og áframhaldandi þróun þess til lýðræðislegra stjórnarhátta þótt á báða bóga séu stjórnmálaöfl sem enga samninga vilja. Ráðstefnan um lýðræðislega Suður-Afríku (CODESA) fór fram 20. og 21. desember 1991 með þátttöku allra helstu stjórnmálafylkinga landsins og hún markar ákveðin þáttaskil á þessu ferli.

Á utanríkisráðherrafundi Norðurlandanna í Reykjavík 21. janúar 1992 lýstu ráðherrarnir ánægju sinni yfir því að málsaðilar hefðu m.a. skuldbundið sig til:

- að skapa Suður-Afríku þar sem kynþáttaaðskilnaðarstefnan hefur verið afnumin,

- að vinna að myndun frjáls og opins samfélags byggðu á lýðræði og virðingu fyrir mannréttindum,

- að mynda fjölflokkalýðræði þar sem kosningar fara fram með reglulegu millibili á grundvelli almenns og jafns kosningarréttar.

Því var jafnframt fagnað að með ráðstefnunni hafi verið tekið skref í þá átt að fulltrúar meiri hlutans hafi bein áhrif á framkvæmdarvaldið og þess er vænst að sem fyrst náist samkomulag um bráðabirgðastjórn. Málsaðilar, þar á meðal ríkisstjórn Suður-Afríku, hafa skuldbundið sig til að framfylgja CODESA-samningunum eins og kostur er.

Í þjóðaratkvæðagreiðslu hvíta minni hlutans í Suður-Afríku, sem fram fór 17. mars 1992, lýsti yfirgnæfandi meiri hluti, eða tæp 70%, yfir stuðningi við áframhaldandi umbótastefnu F.W. de Klerk, forseta Suður-Afríku. Kosningaþátttaka var mjög mikil eða rúm 85%. Hinir hvítu íbúar Suður-Afríku hafa nú endanlega hafnað kynþáttaaðskilnaðarstefnunni og de Klerk hefur fengið fullt umboð til þess að halda áfram viðræðum innan CODESA-ráðstefnunnar um nýja stjórnarskrá.

Rétt þykir því að afnema viðskiptabannið á Suður-Afríku til þess að staðfesta að raunveruleg framþróun í átt til lýðræðislegra stjórnarhátta og afnáms kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar hafi átt sér stað og veita þar með þeim stjórnmálaöflum stuðning sem vilja að áfram verði haldið á sömu braut og raunverulegu lýðræði komið á í Suður-Afríku. Gildistaka laganna verði ákveðin af utanríkisráðherra og hún verði komin undir áframhaldandi lýðræðisþróun í landinu.

Hér á eftir fer stutt yfirlit um afstöðu nokkurra landa til viðskiptabanns á SuðurAfríku.

Danmörk og Evrópubandalagið.

Afstaðan til Suður-Afríku hefur oft og ítarlega verið rædd í danska þinginu á undanförnum árum. Töluverður ágreiningur hefur verið um málið milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Stjórnvöld hafa stefnt að því að afnema viðskiptaþvinganirnar í áföngum. Afstaða stjórnarandstöðunnar, sem hefur verið á öndverðum meiði, hefur nú tekið breytingunum í ljósi hinnar jákvæðu þróunar í Suður-Afríku og í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu hvíta minni hlutans 17. mars 1992 ákváðu dönsk stjórnvöld að afnema viðskiptabannið á Suður-Afríku. Dönsk stjórnvöld ákváðu í janúar 1992 að hætta að standa í vegi fyrir því að Evrópubandalagið aflétti banni við innflutningi á járni, stáli og gulli frá Suður-Afríku sem sett var á 1986. Ellefu EB-ríki ákváðu í apríl 1991 að aflétta banninu, en það kom ekki til framkvæmda vegna andstöðu dönsku stjórnarandstöðunnar. Að öðru leyti hefur Evrópubandalagið afnumið allar viðskiptaþvinganir gagnvart SuðurAfríku nema að því er varðar útflutning á olíu og vopnum og samvinna á sviði kjarnorkumála er bönnuð. Í framhaldi af niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslunnar hvöttu portúgölsk stjórnvöld, sem nú fara með forystuna innan Evrópubandalagsins, ríki Evrópubandalagsins til þess að aflétta þeim viðskiptaþvingunum sem enn væru í gildi gagnvart Suður-Afríku.

Finnland.

Í finnskum stjórnmálum er ekki ágreiningur um afstöðuna gagnvart Suður-Afríku. Finnsk stjórnvöld afnámu viðskiptabannið við Suður-Afríku í júní 1991. Enn er þó í gildi bann við fjárfestingum, en stefnt er að því að afnema það fljótlega.

Noregur.

Talið er að afnám viðskiptabannsins á Suður-Afríku njóti stuðnings meiri hluta norska þingsins. Norsk stjórnvöld stefna að því að geta afnumið viðskiptabannið með skömmum fyrirvara og hafa því lagt breytingartillögu við lögin um viðskiptabann á Suður-Afríku fyrir þingið sem heimilar stjórnvöldum að afnema bannið með reglugerð.

Svíþjóð.

Viðskiptabann við Suður-Afríku er enn í fullu gildi í Svíþjóð. Í Svíþjóð hefur enginn ágreiningur verið milli stjórnar og stjórnarandstöðu um afstöðuna til Suður-Afríku og það breyttist ekki við síðustu stjórnarskipti. Ríkisstjórnin mun á næstunni senda þingnefnd til Suður-Afríku til að kynna sér ástandið þar og gefa ríkisstjórninni skýrslu um málið. Í þingnefndinni verða bæði þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu. Um það bil tvær vikur þarf til að breyta lögunum um viðskiptabann. Líkur eru taldar á að samstaða náist um að afnema viðskiptabannið, en öðru máli gegnir um fjárfestingabannið.

Sviss.

Svissnesk stjórnvöld settu aldrei almennt viðskiptabann á Suður-Afríku. Hámark var þó sett á flæði svissnesks fjármagns til og frá Suður-Afríku, en þær takmarkanir voru afnumdar 10. júlí 1991. Svissnesk stjórnvöld hafa einnig samþykkt vopnasölubann Sameinuðu þjóðanna á Suður-Afríku.

Austurríki.

Almennt viðskiptabann á Suður-Afríku var afnumið á sl. ári. Enn er þó í gildi bann við sölu á austurrískum tölvubúnaði til Suður-Afríku sem nota má til hernaðar. Enn fremur er bannað að selja til Suður-Afríku hvers konar tækni til kjarnorkuframleiðslu.

Kanada.

Viðtækt viðskiptabann gagnvart Suður-Afríku er enn í gildi í Kanada.

Bandaríkin.

Viðskiptabanni á Suður-Afríku var aflétt 10. júlí 1991, en þá höfðu stjórnvöld í Suður-Afríku uppfyllt öll þau skilyrði sem sett höfðu verið í lögum frá 1986 (Comprehensive Anti-Apartheit Act of 1986). Enn eru þó í gildi ákvæði sem takmarka stuðning Bandaríkjanna við lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til Suður-Afríku og bann við stuðningi Export-Import bankans við starfsemi innan Suður-Afríku. Öll viðskipti með vopn við Suður-Afríku eru einnig bönnuð í samræmi við vopnasölubann Sameinuðu þjóðanna.

Rússland.

Sovétríkin og Suður-Afríka slitu öll tengsl milli landanna árið 1954. Stjórnvöld í Moskvu segja að það hafi verið að frumkvæði suður-afrískra stjórnvalda. Síðan þá ríkti algert bann við hvers konar samskiptum Sovétríkjanna og Suður-Afríku. Vegna eðlis hins sovéska stjórnkerfis var ekki þörf á sérstökum lögum um þetta efni í Sovétríkjunum. Algert samskiptabann var ákveðið af æðstu stjórnvöldum og því var hlýtt.

Rússnesk stjórnvöld telja nú að þróunin í átt til lýðræðis og afnáms alls kynþáttamisréttis sé svo vel á veg komin að rétt sé að huga að frekari tengslum við Suður-Afríku. Fyrir um ári síðan var ákveðið að sovéskir sendierindrekar fengju að starfa í sendiráði Austurríkis í Pretoríu og suður-afrískir sendierindrekar í sendiráði Austurríkis í Moskvu. Á meðan rússnesk stjórnvöld hafa viljað fara sér hægt í málefnum Suður-Afríku þá hafa önnur ríki í samveldinu lýst vilja sínum til frekari samskipta við Suður-Afríku og eru reiðubúin að ganga lengra en rússnesk stjórnvöld.

Rússnesk stjórnvöld munu skilyrðislaust hlíta vopnasölubanni öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og leggja áherslu á að ályktunum allsherjarþingsins um afnám kynþáttaaðskilnaðarstefnu Suður-Afríku verði framfylgt enn um sinn.

Engin viðskipti eiga sér nú stað milli Rússlands og Suður-Afríku, en það mun líklega breytast innan tíðar.