Leyfi frá störfum vegna umönnunar barna Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 139

143. Frumvarp til laga um rétt foreldra til leyfis frá störfum vegna umönnunar barna.

Flm.: Guðrún Agnarsdóttir, Danfríður Skarphéðinsdóttir.

1. gr.

Foreldri, sem óskar leyfis frá starfi sínu til þess að annast barn sitt, á rétt á að ganga aftur að sama starfi og sömu kjörum allt að tveimur árum frá fæðingu barnsins. Sé um fleirbura eða fötluð börn að ræða framlengist þessi réttur um eitt ár til viðbótar.

2. gr.

Foreldri skal hafa starfað samfellt hjá sama vinnuveitanda í 18 mánuði áður en að leyfistökunni kemur. Foreldri skal tilkynna vinnuveitanda með þriggja mánaða fyrirvara hvort óskað er leyfis samkvæmt ákvæðum 1. gr. og þá jafnframt hvenær foreldri hyggst hefja störf að nýju.

3. gr.

Ákvæði þessara laga skerða í engu ákvæði gildandi laga um fæðingarorlof.

4. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi.

Greinargerð.

Umönnun og uppeldi barna fyrstu æviár þeirra hafa lengstum verið í höndum kvenna. Á undanförnum árum hefur atvinnuþátttaka kvenna aukist gífurlega og nálgast nú atvinnuþátttöku karla. Á sama tíma hafa kröfur atvinnulífsins til starfsfólks aukist verulega og hefur foreldrum ungra barna reynst erfitt að samræma þær kröfur þeim sem umönnun og uppeldi ungra barna leggur þeim á herðar. Tilgangur þessa frumvarps er að koma til móts við breyttar aðstæður foreldra ungra barna og gera þeim kleift að sinna þörfum heimilis og barna fyrstu tvö árin í ævi barns án þess að raskað sé atvinnuöryggi þeirra.

Frumvarpið kveður á um rétt foreldris til að taka sér launalaust leyfi frá störfum fyrstu tvö árin eftir fæðingu barns og ganga að starfi sínu aftur og sömu kjörum að þeim tíma liðnum. Það tekur ekki til efnalegrar afkomu foreldra ungra barna, en bent er á að í þeim efnum eru lenging fæðingarorlofs án launaskerðingar og auknar greiðslur barnabóta ákaflega brýnar. Frumvarpið beinist eingöngu að atvinnuöryggi foreldra ungra barna og tryggir þeim ákveðinn lágmarksrétt í því efni.

Þrátt fyrir mikla sókn kvenna inn á vinnumarkaðinn vantar enn mikið á að þær standi jafnfætis körlunum hvað tekjur varðar. Samkvæmt niðurstöðum í ritinu Tekjur karla og kvenna, sem Þjóðhagsstofnun gaf út í janúar á þessu ári, voru tekjur kvenna sem hlutfall af tekjum karla aðeins 60,7% árið 1986. Er hér átt við meðalatvinnutekjur í fullu starfi. Munurinn er enn þá meiri ef litið er á tekjur giftra kvenna sem hlutfall af tekjum kvæntra karla, eða 54,7%.

Þessi mikli munur á meðaltalslaunum kvenna og karla á sér margar orsakir. Ein þeirra er sú að atvinnuferill kvenna er iðulega rofinn þegar þær eignast börn því að margar hverfa þá af vinnumarkaði um stundarsakir til að sinna börnum og heimili. Vilji þær síðan hefja störf utan heimilis á nýjan leik hafa þær oftast enga tryggingu fyrir því að geta gengið að starfi sínu aftur og eru því oftar en ekki í sporum nýliða á vinnumarkaðinum. Þetta veldur því að konum reynist erfiðara en körlum að byggja upp atvinnuferil sinn og það hefur ásamt öðru í för með sér skerta tekjumöguleika þeirra og er því ein orsök lágra meðallauna kvenna. Frumvarpið miðar að því að taka á þessum þætti hins kynbundna launamisréttis og gera foreldrum, konum sem körlum, kleift að hverfa tímabundið af vinnumarkaði án þess að rjúfa atvinnuferil sinn og skerða með því tekjumöguleika sína síðar meir.

Frumvarpið hefur engan reiknanlegan kostnað í för með sér.

Frumvarp þetta var fyrst flutt á 109. löggjafarþingi og var þá að loknum umræðum og umfjöllun í nefnd vísað til ríkisstjórnarinnar í trausti þess að hún beitti sér fyrir þessu réttindamáli.

Ríkisstjórnin aðhafðist ekkert í málinu. Frumvarpið var því endurflutt á síðasta þingi, en fékkst ekki afgreitt úr nefnd. Nokkrar umsagnir bárust félagsmálanefnd neðri deildar, sem fjallaði um frumvarpið í það sinn, flestar jákvæðar. Er útdráttur úr þeim birtur hér sem fylgiskjal með þessu frumvarpi sem nú er lagt fyrir Alþingi í þriðja skipti.

Fylgiskjal.

Úr umsögnum um frumvarpið.

Stjórn HÍK lýsir yfir sérstakri ánægju með frumvarpið og styður það eindregið.

Jafnréttisnefnd BSRB styður frumvarpið einróma.

Kvenréttindafélag Íslands fagnar frumvarpinu en lýsir þó áhyggjum af óljósri framkvæmd reglna um þá sem ráðnir eru skammtímaráðningu vegna leyfis fastráðinna.

Stjórn Kvenfélagasambands Íslands telur margt til bóta í frumvarpinu, en hefur áhyggjur af þeim er sinna afleysingarstörfum fyrir þá sem eru í rannsóknar- eða námsleyfum.

Jafnréttisráð telur jákvætt að hafin sé umræða um á hvern hátt megi aðlaga betur vinnumarkaðinn að þörfum ungra barna og fjölskyldna þeirra, en sér þó ýmsa annmarka á framangreindu frumvarpi. Hjá ráðinu komu fram efasemdir um að reglur sem þessar bæti í reynd réttarstöðu foreldra. Jafnréttisráð bendir á ótrygga stöðu þeirra einstaklinga sem ráðnir yrðu til að leysa af í leyfi annars starfsmanns. Í þriðja lagi komu fram efasemdir um að þær reglur, sem frumvarpið gerir ráð fyrir að yrðu lögfestar, falli að almennum ráðningarreglum á vinnumarkaði. Enn fremur telur það mikilvægt að hugmyndir um á hvern hátt megi aðlaga vinnumarkaðinn betur að fjölskyldunni verði þróaðar í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins.

Miðstjórn Alþýðusambands Íslands álítur frumvarpið að nokkru í samræmi við þá stefnu sem það hefur markað um lengingu fæðingarorlofs, en getur ekki mælt með því. Frumvarpið nái ekki þeim tilgangi sem að er stefnt. Óljóst er í frumvarpinu, hver réttarstaða þess verður sem ráðinn er í stað starfsmanns sem fer í orlof. Tveggja ára binding ráðningar eftir 18 mánaða starf er vafasöm á íslenskum vinnumarkaði sem einkum einkennist af óstöðugleika. Þeim aðilum, sem vinna hjá fjölmennum fyrirtækjum, hinu opinbera eða eru í ábyrgðar- eða stjórnunarstöðum mun reynast auðvelt að nýta sér þennan rétt, meðan þeir, sem e.t.v. mest þurfa á því að halda að geta nýtt sér þessa réttarbót, munu enn mæta erfiðleikum vegna þeirrar óvissu sem bent er á.