Skaðsemisábyrgð Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 518

904. Frumvarp til laga um skaðsemisábyrgð.

(Lagt fyrir Alþingi á 112. löggjafarþingi 1989–90.)

1. gr.

Lög þessi gilda um skaðabótaábyrgð framleiðenda og dreifingaraðila á tjóni sem hlýst af ágalla á vöru sem þeir hafa framleitt eða látið af hendi á annan hátt.

2. gr.

Samkvæmt lögum þessum skal greiða bætur vegna líkamstjóns og fyrir missi framfæranda.

Þá skal og greiða bætur fyrir tjón á munum sem eru slíkrar gerðar sem venjulega er ætluð til einkanota, enda hafi sá er fyrir tjóni varð aðallega haft hlutinn til einkanota. Lögin ná ekki til skemmda á vöru þeirri er tjón hlaust af.

3. gr.

Orðið vara í lögum þessum merkir sérhvern lausafjármun, þar á meðal náttúruafurðir. Einnig lausafjármun, sem orðinn er fastur hluti annars lausafjármunar eða fasteignar. Reglur laga þessara gilda einnig um rafmagn.

4. gr.

Framleiðandi telst vera sá er býr til fullunna vöru; einnig framleiðandi hráefnis eða hluta vöru og sá er vinnur eða aflar náttúruafurða. Enn fremur sérhver sem lætur líta svo út sem hann sé framleiðandi með því að setja á vöruna nafn sitt, vörumerki eða annað auðkenni.

Auk þess skal hver sá teljast framleiðandi er flytur vöru til landsins í þeim tilgangi að selja, leigja eða afhenda vöru á annan hátt en í atvinnustarfsemi.

Dreifingaraðili telst hver sá er afhendir vöru í atvinnuskyni án þess að teljast framleiðandi.

Geti tjónþoli ekki komist að því hver hefur framleitt vöru sem framleidd hefur verið hér á landi eða flutt vöru til landsins skal hver sá dreifingaraðili er látið hefur vöru af hendi teljast vera framleiðandi hennar.

Þetta gildir þó eigi ef dreifingaraðilinn upplýsir tjónþola án óþarfa dráttar um hver sá aðili er sem afhent hefur dreifingaraðila vöruna, enda beri sá bótaábyrgð samkvæmt lögum þessum og hafi varnarþing hér á landi.

5. gr.

Vara telst haldin ágalla þegar hún er ekki svo örugg sem með réttu mátti vænta eftir öllum aðstæðum, einkum því:

1. Hvernig vara er boðin og kynnt.

2. Notkun þeirri sem af sanngirni mátti reikna með.

3. Hvenær vara var seld eða látin af hendi á annan hátt.

Vara telst eigi gölluð þó síðar komi betri vara á markað.

6. gr.

Framleiðandi skal bæta tjón sem stafar af ágalla vöru er hann hefur framleitt eða látið af hendi.

Tjónþola ber að sýna fram á tjón sitt, ágalla vörunnar og orsakasamhengi milli ágalla og tjóns.

7. gr.

Framleiðandi ber eigi ábyrgð samkvæmt lögum þessum ef hann sannar:

1. Að hann hafi ekki látið vöruna af hendi.

2. Að framleiðsla eða dreifing vörunnar hafi ekki verið í atvinnuskyni.

3. Að vara er haldin ágalla vegna ófrávíkjanlegra fyrirmæla hins opinbera um gerð hennar.

4. Að ekki hafi verið mögulegt að uppgötva ágallann með þeirri vísindalegu þekkingu og tæknilegu getu sem völ var á þegar varan var sett á markað.

Þá ber framleiðandi ekki ábyrgð ef ætla má að ágalli sá, er tjóni olli, hafi eigi verið til staðar er hann lét vöru frá sér.

Framleiðendur einstakra hluta til annarrar framleiðslu eða seljendur hráefnis eru ekki ábyrgir ef ágallinn verður rakinn til gerðar hinnar fullunnu vöru eða fyrirmæla þess er býr hana til.

8. gr.

Þegar ákvarðaðar eru bætur vegna tjóns á munum skal draga frá bótunum 40.000 krónur.

Viðskiptaráðherra getur með reglugerð breytt fjárhæð skv. 1 mgr. og skal í því sambandi höfð hliðsjón af samsvarandi fjárhæðum í lögum Vestur-Evrópuríkja.

9. gr.

Heimilt er að lækka eða fella niður bætur ef tjónþoli er meðvaldur að tjóni af ásetningi eða gáleysi.

Þegar bætur vegna skemmda á munum eru lækkaðar af þessum sökum skal það gert eftir að frádráttur skv. 1. mgr. 8. gr. hefur verið gerður.

10. gr.

Dreifingaraðili ber ábyrgð gagnvart tjónþola og þeim dreifingaraðilum er á eftir honum hafa fengið vöru í hendur.

11. gr.

Nú eru tveir eða fleiri bótaskyldir eftir þessum lögum og bera þeir þá óskipta ábyrgð.

Séu tveir eða fleiri ábyrgir sem framleiðendur skv. 1. mgr. 4. gr. skal ábyrgð þeirra innbyrðis skiptast eftir því hver orsök ágallans var, hverja aðstöðu hver framleiðandi hafði til að hafa eftirlit með vörunni, ábyrgðartryggingum, sem aðilar höfðu og atvikum að öðru leyti, enda leiði einnig annað af samningi.

Hafi framleiðandi eða dreifingaraðili skv. 2. eða 4. mgr. 4. gr. greitt tjónþola eða öðrum dreifingaraðila bætur eignast hann kröfu þess á hendur framleiðendum og dreifingaraðilum er áður létu vöru af hendi. Kröfuna má lækka eða fella niður ef sá er endurgreiðslu krefst átti af ásetningi eða gáleysi þátt í að tjónið varð eða olli því að það varð meira en ella.

12. gr.

Eigi má áður en tjón verður víkja með samningi frá ákvæðum laga þessara til baga fyrir tjónþola eða þann er öðlast rétt sinn frá honum.

13. gr.

Ákvæði laga þessara takmarka eigi rétt tjónþola til bóta eftir almennum reglum um skaðabætur innan eða utan samninga eða samkvæmt reglum, sbr. þó 1. mgr. 14. gr.

14. gr.

Allar kröfur um bætur fyrir skaðsemistjón á hendur framleiðendum eða dreifingaraðilum fyrnast á þremur árum frá þeim degi er tjónþoli fékk eða mátti fá vitneskju um tjón sitt, ágalla vörunnar og hver framleiðandinn er.

Bótakrafa á hendur framleiðanda og dreifingaraðila vegna skaðsemistjóns fellur niður ef mál er eigi höfðað til heimtu hennar áður en tíu ár eru liðin frá því að varan var sett á markað.

15. gr.

Ráðherra getur með reglugerð ákveðið að innflytjandi vöru, sem skv. 2. mgr. 4. gr. telst framleiðandi hennar, teljist dreifingaraðili ef varan er innflutt frá ríkjum sem íslenska ríkið hefur gert samkomulag við sem felur í sér samræmdar reglur á sviði viðskipta. Þetta er þó bundið því skilyrði að innflytjandi geti vísað tjónþola á framleiðanda sem búsettur er í slíku ríki.

16. gr.

Lög þessi taka gildi 1. júní 1991.

Ákvæði til bráðabirgða.

Lög þessi gilda ekki um tjón sem hlýst af vöru sem afhent er neytanda fyrir gildistöku þeirra.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

I. Inngangur.

Frumvarp þetta er samið að beiðni viðskiptaráðuneytisins af Jóni Finnbjörnssyni héraðsdómara, en einnig veitti Arnljótur Björnsson prófessor mikilvæga aðstoð við samningu þess. Greinargerð með frumvarpinu er samin í viðskiptaráðuneytinu.

Á Íslandi er ekki að finna almenna löggjöf um skaðabótaábyrgð, en íslenskur skaðabótarétur byggir að meginstefnu til á ólögfestum meginreglum, dómvenju og kenningum fræðimanna.

Í íslenskum skaðabótarétti, sem og í öðrum norrænum rétti, er almenna skaðabótareglan eða saknæmisreglan („culpa-reglan“) víðtækasta reglan sem fylgt er um skaðabótaábyrgð utan samninga. Efni saknæmisreglunnar er á þá lund að sá aðili, sem bakað hefur öðrum aðila fjárhagslegt tjón með ólögmætu og saknæmu atferli, skuli bæta það tjón sem telja má sennilega afleiðingu þessa atferlis. Samkvæmt því eru skilyrði bótaskyldu eftir saknæmisreglunni þessi: Ólögmætt atferli, sök hjá skaðvaldi, fjárhagslegt tjón og að tjónið hafi verið fyrirsjáanlegt eða sennileg afleiðing hins ólögmæta atferlis.

Með flóknari þjóðfélagsgerð og sífellt örari tækniþróun, þar sem einungis smávægileg mistök geta valdið gífurlegu tjóni, hefur skaðabótaábyrgð þróast og ábyrgð á tjóni færst á þann aðila sem best er í stakk búinn til að taka á sig áhættuna. Þetta er áberandi á sviði hættulegs atvinnurekstrar svo og við framleiðslu söluvöru, en þar gætir tilhneigingar til þess að gera bótareglur strangari og í vissum tilvikum byggja þær á hlutlægri ábyrgð. Rökin, sem liggja að baki slíkum reglum, eru að sú starfsemi, sem hér um ræðir, geti ekki talist æskileg frá sjónarmiði þjóðfélagsins, nema hún geti staðið undir kostnaði við tjón sem af henni stafar.

Vara telst gölluð þegar hún hefur ekki þá kosti sem áskildir eru eða ætla má að væru áskildir. Vara telst hins vegar haldin skaðlegum eiginleikum geti hún við eðlilega og venjulega notkun valdið tjóni á mönnum eða munum. Hér verður þó að gera ákveðna fyrirvara.

Ábyrgð á skaðlegum eiginleikum söluvöru fer í meginatriðum eftir almennum skaðabótareglum. Ekki er ljóst samkvæmt kenningum fræðimanna eða úrlausnum dómstóla hversu ströng ábyrgð þessi skuli vera. Þróunin á þessu sviði er til strangari ábyrgðar og jafnvel hlutlægrar ábyrgðar.

Þessi ábyrgð hefur verið nefnd „skaðsemisábyrgð“ af fræðimönnum.

II. Ábyrgð framleiðanda.

Þegar söluvara veldur tjóni á mönnum eða lausafé við eðlilega og venjulega notkun geta komið upp álitaefni um hvaða skilyrði séu til þess og að hvað miklu leyti og hjá hverjum tjónþoli geti fengið skaða sinn bættan. Reglur um skaðsemisábyrgð hafa því í auknum mæli þýðingu fyrir hinn almenna neytanda þar sem sífellt eru settar á markað framleiðsluvörur sem kunna að hafa bæði leynda og ófyrirsjáanlega skaðlega eiginleika.

Með skaðsemisábyrgð er átt við þá ábyrgð sem á framleiðanda hvílir og felst í því að vara, sem hann framleiðir, sé ekki haldin slíkum skaðlegum eiginleikum eða galla að valdið geti mönnum eða munum tjóni við eðlilega og venjulega notkun hennar. Hinn skaðlegi galli vörunnar getur verið fólginn í því að varan hafi einhverja þá eiginleika sem kaupandi hennar með réttu mætti ætla að varan hefði ekki eða þá að varan hafi ekki þá eiginleika sem kaupandi hennar með réttu mætti ætla að hún hefði.

Gæta ber þess að leggja ekki of þröngan skilning í orðalagið „eðlileg og venjuleg notkun“ þar sem einnig óvenjulegar, en þó fyrirsjáanlegar, aðferðir neytandans geta haft í för með sér skaðabótabyrgð vegna skaðlegra eiginleika. Sem dæmi má nefna að reiðhjól er venjulega ætlað fyrir einn hjólreiðamann, en ekki er óvanalegt að annar einstaklingur, t.d. barn, sé reiddur á reiðhjólinu. Brotni hjólið saman gæti framleiðandinn orðið ábyrgur vegna þess tjóns sem af hlytist þar sem þessi notkun reiðhjólsins er alls ekki ófyrirsjáanleg. Börn geta notað leikföng á allt annan hátt en framleiðandi ætlaðist til og það verður framleiðandinn að taka með í reikninginn. Hafi tjónþoli hins vegar notað hlutinn á óvenjulegan og hættulegan máta þannig að tjón hlaust af er það ekki á ábyrgð framleiðanda. Flest lausafé getur valdið tjóni sé það notað á rangan og óforsvaranlegan hátt. Hnífur er t.d. hættuleg framleiðsluvara ef honum er rangt beitt, en skaðsemisábyrgð kemur ekki til nema tjón verði t. d. vegna galla í smíði hnífsins sem veldur því að skaftið losnar fyrirvaralaust af hnífnum við venjulega notkun með þeim afleiðingum að slys hlýst af.

Neytendur gera kröfu til þess að vörur, sem þeir kaupa, séu ekki haldnar ófyrirsjáanlegum skaðlegum eiginleikum. Framleiðandinn verður við hönnun og framleiðslu vöru sinnar að taka tillit til þeirrar þekkingar sem fyrir hendi er um viðkomandi framleiðslu, sem og að hafa fyllsta eftirlit með framleiðslunni. Hann verður að taka tillit til hugsanlegrar áhættu og aukaverkana sem framleiðsluvaran getur haft í för með sér.

Skaðsemisábyrgð framleiðsluvöru nær bæði til manna og muna. Það skiptir ekki heldur máli þótt tjón verði á utanaðkomandi hlutum eða á þriðja manni. Reglur um skaðsemisábyrgð framleiðsluvöru ná ekki til þess tjóns sem verður á vörunni sjálfri. Slíkt tjón fellur undir hinar hefðbundnu reglur kauparéttarins, þar með talið það tjón sem kaupandi verður fyrir vegna þess að hafa ekki fengið fullar efndir kaupsamnings.

Vara, sem veldur tjóni vegna skaðlegra eiginleika sinna, telst ótvírætt gölluð í skilningi kaupalaga nr. 39/1922. Ákvæði kaupalaga um úrræði vegna gallaðs söluhlutar ná þó ekki til þeirra tilvika þegar varan veldur tjóni á öðrum munum eða á mönnum vegna eiginleika sinna. Reglur kaupalaganna eiga aðeins við um samningsaðilana, þ.e. kaupanda og seljanda, og þau úræði sem þeim standa til boða vegna gallans sem telst vanefnd á kaupsamningi og bætur vegna þeirra vanefnda.

Reglur um ábyrgð framleiðenda ná því lengra en hin hefðbundnu úrræði kauparéttarins þar sem þeim er ætlað að ná yfir tjón á öðru lausafé en söluhlutnum, hér með talið tjón á þriðja manni. Auk þess væri óheppilegt ef ábyrgðarreglurnar væru mismunandi eftir því hver ætti í hlut, þ.e. þegar tjónþoli er þriðji maður eða þegar tjónþoli er kaupandinn sjálfur.

Reglurnar um framleiðsluábyrgð geta einnig komið til við önnur tilvik en kaup, t.d. leigu eða lán.

Augljóst er þó eins og áður segir að meginreglan er sú að varan er gölluð í skilningi kaupalaga þegar ekki er hægt að nota hana á venjulegan og eðlilegan hátt án þess að hún valdi tjóni. Kaupandinn getur þá - fyrir utan reglurnar um skaðsemisábyrgð - notfært sér vanefndaúrræði kaupalaga. Hér má nefna sem dæmi danskan dóm. Málavextir voru þeir að hnakkur á reiðhjóli lét lit. Kaupandinn rifti kaupunum og fékk jafnframt bætur vegna skemmda á fatnaði. Bótaábyrgðin byggir á reglunum um skaðsemisábyrgð, en riftunin á reglum kauparéttarins.

Það réttarsvið, sem hér um ræðir, stendur á mörkum skaðabótaréttar og kauparéttar því til álita getur komið hvort beita eigi reglum um skaðabætur utan samninga eða almennum reglum kröfu- og kauparéttar.

Eins og áður segir er þróunin í iðnvæddum ríkjum sú að skaðsemisábyrgðin verður stöðugt strangari. Í dönskum rétti, sem byggir á sömu sjónarmiðum og íslenskur réttur, er á sumum sviðum framleiðslu haldið fast í ábyrgð samkvæmt saknæmisreglunni („culpa-reglunni“) meðan á öðrum sviðum gildir strangari hlutlæg ábyrgð.

Framleiðandi vöru er samkvæmt saknæmisreglunni ábyrgur fyrir tjóni sem orðið hefur vegna hættulegra eiginleika framleiðsluvöru hans ef hægt hefði verið að komast hjá tjóninu með aukinni aðgát framleiðandans, t.d. með auknu gæðaeftirliti, leiðbeiningum o.s.frv. Ekki er hægt að setja fram almennar leiðbeiningar um það hvenær framleiðandi á sök, þ.e. hann hefur sýnt af sér gáleysi eða gert mistök. Í úrlausnum dómstóla virðist sem tillit sé tekið til aðstæðna hverju sinni þegar tjónið varð.

Orsök tjóns vegna skaðlegra eiginleika vöru má venjulega eftir gildandi rétti flokka niður, en á sumum sviðum er skaðabótaábyrgð strangari en á öðrum og jafnvel er um hlutlæga ábyrgð að ræða.

Þegar um hönnunargalla er að ræða eru yfirleitt mörg eintök sams konar hluta eða verulegt vörumagn gallað vegna mistaka við hönnun áður en varan komst á framleiðslustig. Tjónið má þá yfirleitt rekja til þess að ekki er fylgt eftir þeirri tækniþekkingu sem fyrir hendi var. Við mat á því hvort framleiðandi sé ábyrgur er litið til þess hvort framleiðandi hefði getað unnið betur eða með meiri varfærni að hönnun framleiðsluvörunnar. Í réttarframkvæmd eru gerðar strangar kröfur til framleiðenda sem hannar nýja vöru. Honum ber skylda til þess að notfæra sér við hönnunina þá tækni og vísindalegu þekkingu sem fyrir hendi er og almennt er þekkt innan viðkomandi sérsviðs. Eftir aðstæðum er sú skylda lögð á framleiðanda að hann rannsaki framleiðslu sína og prófi hana með tilliti til skaðsemi framleiðslunnar og þeirra nota sem neytandinn kemur til með að hafa af henni.

Tjón getur orðið vegna ónógra eða rangra upplýsinga. Hér er framleiðandi ábyrgur hafi hann gefið rangar, villandi eða ónógar upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að varan sé notuð á réttan hátt miðað við almenna reynslu og þekkingu neytenda. Varan er í sjálfu sér ekki gölluð, en tjónið verður vegna þess að hún er ekki notuð á réttan hátt sem neytandinn gat ekki með réttu vitað um miðað við þær upplýsingar sem hann hafði. Því flóknari sem varan er þeim mun meiri kröfur eru gerðar til upplýsingagjafar framleiðanda.

Vara er sögð haldin framleiðslugalla þegar aðeins einstök eintök söluvöru eru haldin skaðlegum eiginleika. Sleppi slík „mánudagseintök“ út til neytenda er nær ótvírætt um sök hjá framleiðanda að ræða vegna ónógs eftirlits eða mistaka.

Þótt vara sé prófuð og rannsökuð á forsvaranlegan hátt getur hún síðar valdið tjóni sem ómögulegt var að sjá fyrir þegar hún var sett á markað. Þetta er svokallað þróunartjón. Tjón sem þessi verða helst innan lyfja og efnaiðnaðarins. Skaðlegir eiginleikar vörunnar verða fyrst ljósir þegar farið er að nota hana eða við nýjar og betri rannsóknir. Sem dæmi um málaferli vegna tjóns sem þessa eru svokölluð „thalidomide-mál“ sem upp komu vegna lyfsins thalidomide og mál sem spruttu af aukaverkunum ákveðinna gerða getnaðarvarnapilla. Við notkun þessara lyfja komu upp óvæntar hliðarverkanir sem ollu varanlegu heilsutjóni og fötlun.

Að lokum er flokkur tjóna sem nefndur hefur verið áhættutjón. Hér er um að ræða tjón af vörum sem vitað er að eru hættulegar og geta valdið miklu tjóni, en eru samt á markaði. Sem dæmi um slíkar vörur má nefna tóbak og áfengi. Undir þennan flokk heyra einnig vörur sem vitað er að geta haft skaðleg áhrif í einstaka tilvikum, en eru annars til mikilla nytja fyrir almenning. Sumir einstaklingar hafa t.d. ofnæmi fyrir lyfinu penisillín, en það hindrar þó ekki notkun þess sem er til góðs fyrir yfirgnæfandi fjölda fólks. Framleiðandi ber ekki ábyrgð sé áhættan almennt þekkt á þessum vörum.

Ábyrgð dreifingaraðila.

Samkvæmt gildandi rétti ber sérhver dreifingaraðili eða milliliður, sem selur, leigir eða á annan hátt dreifir söluvöru sem þætti í atvinnurekstri sínum, ábyrgð á grundvelli saknæmisreglunnar vegna skaðlegra eiginleika söluvöru á sama hátt og framleiðandinn. Milliliðurinn ber ábyrgð hafi hann með meðhöndlun sinni á vörunni gert hana hættulega eða hann hefur vegna gáleysis ekki uppgötvað skaðlega eiginleika vörunnar. Hins vegar er þekking milliliða á vörunni oft takmörkuð, svo og möguleiki þeirra til að rannsaka hana. Þar af leiðandi mun honum sjaldnast verða metið til gáleysis þótt hann hafi ekki uppgötvað hinn skaðlega eiginleika. Það er framleiðandans að ganga svo frá vörunni að hún sé ekki haldin skaðlegum eiginleikum og lausleg könnun nægir af hálfu milliliðar, t.d. á því hvort varan hafi skemmst eða orðið fyrir hnjaski í flutningi.

Í framkvæmd hefur það þýðingu að athuga hvort milliliður hafi meðhöndlað vöruna rangt meðan hún var í hans umsjá. Sakarmatið er strangt, sérstaklega í þeim tilvikum þar sem varan þarfnast sérstakrar umhyggju og aðgæslu, t.d. eiturefni, flugeldar, lyf o.s.frv.

Sumir telja að milliliður eigi auk ábyrgðar á grundvelli saknæmisreglunnar að bera hlutlæga ábyrgð á skaðlegum eiginleikum söluvöru. Við fáar úrlausnir dómstóla á þessu sviði er að styðjast og erfitt er að slá föstu hvað víðtæk sú hlutlæga ábyrgð er. Hér kemur til greina hugsanleg sök annarra aðila, þar með talið sök framleiðanda, og einnig kemur til álita hvort um áhættutjón sé að ræða.

Lagasetning um skaðsemisábyrgð.

Skaðsemisábyrgð hefur verið mjög til umræðu í iðnvæddum ríkjum á síðustu árum. Hinn 27. janúar 1977 samþykkti Evrópuráðið sáttmála um skaðsemisábyrgð á tjóni lífs og lima (European Convention on Products Liability in regard to Personal Injury and Death). Skal sáttmálinn taka gildi sex mánuðum eftir að þrjú ríki hafa staðfest hann.

Sáttmálinn hefur að markmiði að bæta neytendavernd og um leið að skerpa reglur um ábyrgð þeirra sem valda öðrum tjóni með framleiðslu vara sem hafa skaðlega eiginleika.

Samkvæmt sáttmálanum eru framleiðandi og innflytjandi vöru ábyrgir fyrir tjóni sem hún veldur.

Ákvæði sáttmálans skulu hér ekki rakin nánar, enda hefur ekkert ríki enn staðfest hann og hann því ekki tekið gildi.

Hinn 25. júlí 1985 samþykkti ráð Evrópubandalagsins tilskipun um skaðsemisábyrgð. Samkvæmt henni ber framleiðandi söluvöru ábyrgð á tjóni sem framleiðsluvara hans veldur á mönnum og munum án þess að fyrir liggi saknæmt athæfi af hans hálfu.

Þegar vara er framleidd í sama landi og hún er notuð eða hennar er neytt vakna sjaldnast spurningar um það hver sé ábyrgur fyrir göllum á henni eða tjóni sem hún kann að valda. Málið horfir hins vegar öðru vísi við þegar varan er framleidd í einu landi, en notuð eða hennar neytt í öðru landi. Fram til þessa hefur sú almenna regla verið notuð að draga megi innflytjanda vörunnar til ábyrgðar. Markmið tilskipunarinnar er að auðvelda viðskipti á sameiginlegum innri markaði Evrópubandalagsins með samræmdri löggjöf sem geri framleiðanda vöru ábyrgan fyrir skaðlegum eiginleikum hennar hvar sem varan kann að vera endanlega notuð eða hennar neytt innan bandalagssvæðisins. Löggjöf þessa efnis hefur nú verið sett í Grikklandi, Ítalíu, Bretlandi, Danmörku og í Luxemborg. Í öðrum EB-ríkjum er hún í undirbúningi.

Tilskipunin fjallar um ábyrgð framleiðanda. Með framleiðanda er átt við fyrirtæki sem tekið hafa þátt í framleiðslunni. Framleiðandi hráefnis eða framleiðandi einhvers hlutar í endanlegri vöru eru ábyrgir fyrir tjóni sem leiðir af þeirra þætti í vörunni.

Sá sem flytur inn vöru til einhvers Evrópubandalagsríkis frá ríki utan þess er talinn framleiðandi í skilningi tilskipunarinnar. Það gildir hins vegar ekki um innflytjanda í EB-ríki sem flytur inn vörur frá öðru EB-ríki.

Reglur Evrópubandalagsins tryggja að unnt verður að reka mál, sem af þessu kunna að rísa, í einu bandalagsríki og fá dómnum fullnægt í öðru bandalagsríki. Fyrir þegna ríkja utan bandalagsins horfir málið hins vegar öðru vísi við. Innflytjandi í bandalagsríki kann framvegis að eiga val á að kaupa vöru frá öðru EB-ríki eða frá EFTA-ríki, en munurinn er sá að kaupi hann vöruna frá öðru EB-ríki hvílir skaðsemisábyrgð á framleiðanda, en kaupi hann hana frá EFTA-ríki er hann sjálfur ábyrgur gagnvart kaupanda og/eða neytanda. Frá sjónarhóli EFTA-ríkja er hér um verulega viðskiptahindrun að ræða. Því hafa sérfræðingafundir á vegum EFTA-ríkjanna lagt áherslu á að öll EFTA-ríki setji lög um skaðsemisábyrgð, jafnframt því sem þau staðfesti svokallaðan Lugano-sáttmála sem gerir mögulegt að fullnægja dómum sem kveðnir eru upp í einu aðildarríki í öðrum aðildarríkjum sáttmálans. Þau ríki, sem undirritað hafa sáttmálann, eru Belgía, Danmörk, Finnland, Grikkland, Holland, Ísland, Ítalía, Lúxemborg, Noregur, Sviss og Svíþjóð.

Þá má nefna sáttmála kenndan við Haag frá 2. október 1973. Í honum er fjallað um það hvar mál mál vegna skaðsemisábyrgðar skuli höfða í viðskiptum yfir landmæri. Frakkland, Júgóslavía, Lúxemborg, Holland, Noregur og Spánn hafa fullgilt þennan sáttmála, en hann hefur einnig verið undirritaður af fulltrúum Belgíu, Ítalíu og Spánar.

Í Austurríki voru samþykkt lög um skaðsemisábyrgð 21. janúar 1988. Í Sviss hafa hins vegar ekki verið sett lög um þetta efni, en almennar reglur um skaðsemisábyrgð hafa hins vegar þróast innan hins almenna skaðabótaréttar. Stjórnvöld hafa hins vegar til athugunar að setja sérstök lög hér að lútandi. Danir hafa þegar sett lög um skaðsemisábyrgð og í Noregi tóku lög um þetta efni gildi 1. janúar 1989. Í Svíþjóð og í Finnlandi hafa frumvörp um skaðsemisábyrgð verið lögð fram, en umfjöllun um þau er ekki lokið.

Í Bandaríkjunum setur hvert fylki sér löggjöf af þessu tagi og síðan þróast hún með fordæmisgildi dóma sem upp eru kveðnir. Í meginatriðum er löggjöf fylkjanna um skaðsemisábyrgð svipuð. Framleiðandi vöru er ávallt ábyrgður fyrir tjóni sem varan hefur orsakað og er þar um hlutlæga ábyrgð að ræða. Seljandi vöru er einnig ábyrgur fyrir tjóni sem orsakast af skaðlegum eiginleikum hennar.

Með löggjafarþróun í Bandaríkjunum og dómum, sem kveðnir hafa verið upp í málum sem fjalla um skaðsemisábyrgð, hefur verið lögð mjög rík ábyrgð á framleiðendur vöru og hafa dæmdar skaðabætur numið háum fjárhæðum.

Framleiðendur í Bandaríkjunum kaupa sér yfirleitt vátryggingar fyrir hugsanlegum útgjöldum vegna skaðsemisábyrgðar, en á síðustu árum hafa iðgjöld á slíkum vátryggingum hækkað verulega, eru iðgjöld slíkra trygginga jafnvel ofviða smáum fyrirtækjum. Í ágúst árið 1986 var lagt fram á Bandaríkjaþingi frumvarp til alríkislaga um skaðsemisábyrgð, en það hefur enn ekki verið staðfest. Samkvæmt frumvarpinu ber seljandi því aðeins skaðsemisábyrgð að hann hafi sýnt gáleysi. Frumvarpið hafði einnig að geyma ákvæði til samræmingar á fyrningarfresti kröfu og fleiri atriðum.

Ráðstilskipun EB um skaðsemisábyrgð.

Framangreind lagasetning Evrópuríkja um skaðsemisábyrgð er í megindráttum í samræmi við ráðstilskipun EB, en nokkur frávik eru í löggjöf einstakra landa í samræmi við þá kosti sem ráðstilskipun EB gefur í einstökum atriðum. Tilskipun bandalagsins er í 22 greinum og eru helstu atriði hennar sem hér segir:

Samkvæmt 1. gr. ber framleiðandi ábyrgð á tjóni sem hlýst af skaðlegum eiginleikum framleiðsluvöru hans.

Í 2. gr. er skilgreint hvað átt sé við með orðinu framleiðsluvara. Hér er átt við sérhvert lausafé, svo og það sem skeytt er við annað lausafé eða fasteign. Landbúnaðarafurðir og veiðifang er undanþegið tilskipuninni. Með orðinu landbúnaðarafurðir er átt við jarðargróður, afurðir húsdýra og fiskifang. Þær afurðir, sem unnar hafa verið á fyrsta vinnslustigi, falla hér ekki undir. Orðið „framleiðsluvara“ nær jafnframt yfir raforku. Samkvæmt 15. gr. tilskipunarinnar er heimilt að sleppa undanþágunni um náttúruafurðir.

Í 3. gr. er skilgreint hver teljist framleiðandi samkvæmt tilskipuninni. Átt er við framleiðanda fullunninnar söluvöru, framleiðanda efnis í vöru og framleiðanda hluta í fullunna vöru, svo og hvern þann sem setur nafn sitt, merki eða annað kennimerki/tákn á framleiðsluvöruna og gefur þannig til kynna að hann sé framleiðandi vörunnar.

Sá sem flytur vöru inn í Evrópubandalagið, selur, leigir út, selur á eignarleigu eða á annan hátt dreifir framleiðsluvöru sem þætti í atvinnurekstri sínum ber ábyrgð á sama hátt og framleiðandi.

Samkvæmt greininni skal einnig líta á sérhvern millilið eða dreifingaraðila vörunnar sem framleiðanda nema hann upplýsi tjónþola innan sanngjarns frests hver framleiðandi sé eða sá aðili sem afhenti honum framleiðsluvöruna. Sama gildir þótt nafn framleiðanda sé uppgefið á innfluttum vörum en ekki nafn dreifingaraðila.

Í 4. gr. er að finna reglu um sönnunarbyrði. Samkvæmt greininni ber tjónþoli sönnunarbyrði fyrir tjóni, hinum skaðlega eiginleika og orsakatengslum milli tjónsins og skaðlega eiginleikans.

Beri fleiri en einn aðili ábyrgð á sama tjóni bera þeir ábyrgð in solidum skv. 5. gr. tilskipunarinnar, en síðan gera þeir upp tjónið sín á milli eftir lögum hvers lands.

Samkvæmt 6. gr. telst framleiðsluvara gölluð þegar hún fullnægir ekki þeim öryggiskröfum sem með sanngirni má ætla að gera megi til vörunnar með tilliti til aðstæðna allra, sér í lagi með tilliti til:

a. kynningar vörunnar,

b. þeirra nota af vörunni sem með sanngirni má ætla að hafa megi af henni,

c. tímans þegar varan er sett á markað.

Framleiðsluvara telst ekki gölluð þótt síðar sé sett á markað betri vara.

Samkvæmt 7. gr. fellur skaðsemisábyrgð framleiðanda niður sýni hann fram á:

a. að hann hafi ekki sett vöruna á markað,

b. að hinn skaðlegi eiginleiki vörunnar, sem tjóni olli, hafi ekki verið til staðar þegar varan var sett á markað þegar litið sé til allra aðstæðna eða að hinn skaðlegi eiginleiki hafi myndast síðar,

c. að varan hafi hvorki verið framleidd í þeim tilgangi að selja hana né dreifa á annan hátt í atvinnuskyni, hún framleidd eða henni dreift sem lið í atvinnurekstri framleiðandans,

d. að varan hafi verið í fullu samræmi við ófrávíkjanlegar reglur stjórnvalda og hinn skaðlega eiginleika megi rekja til þeirra,

e. að á grundvelli þeirrar vísinda- og tækniþekkingar, sem fyrir hendi var á þeim tíma sem varan var sett á markað, hafi ekki verið hægt að uppgötva skaðlega eiginleika vörunnar,

f. að þegar um hluta í framleiðsluvöru er að ræða sé gallinn að kenna hönnun þeirrar framleiðsluvöru sem hlutinn er notaður til eða um að kenna upplýsingum framleiðanda hinnar fullunnu vöru.

8. gr. tilskipunarinnar segir að leiði ekki annað af innlendum réttarreglum um endurkröfu lækki bótaábyrgð framleiðanda ekki þótt tjón megi rekja til skaðlegra eiginleika vörunnar ásamt framferði þriðja manns. Þá segir síðari hluti greinarinnar að heimilt sé að lækka bótaábyrgð framleiðanda ef hina skaðlegu eiginleika söluvörunnar megi rekja til gálausrar notkunar tjónþola eða þess sem tjónþoli ber ábyrgð á.

Í 9. gr. tilskipunarinnar er skilgreint hvað átt sé við með orðinu tjón, en það er:

a. tjón á lífi og limum,

b. tjón eða eyðilegging muna annarra en hinnar gölluðu söluvöru, en þó að frádreginni sjálfsáhættu að jafnvirði 500 ECU, svo framarlega sem söluvaran er:

i. af því tagi, sem venjulega er ætluð til einkanota eða einkaneyslu, ii. aðallega notuð af tjónþola til einkanota eða einkaneyslu.

Greininni er ekki ætlað að breyta ákvæðum innlends réttar um bætur fyrir tjón sem ekki er af fjárhagslegum toga.

Samkvæmt 10. gr. tilskipunarinnar skulu aðildarríkin setja í löggjöf sína þá samræmdu reglu að fyrningarfrestur skaðabótakröfu, samkvæmt þeirri löggjöf sem hér er til umfjöllunar, sé þrjú ár frá þeim degi sem sækjandi máls fékk eða mátti hafa fengið vitneskju um tjónið, hinn skaðlega eiginleika og hver framleiðandi er. Þetta ákvæði skal þó í engu breyta reglum innlends réttar um frestun eða rof fyrningarfrests.

11. gr. tilskipunarinnar leggur til að aðildarríkin ákveði í löggjöf sinni að réttur tjónþola samkvæmt lögum um skaðsemisábyrgð falli niður tíu árum eftir þann dag sem framleiðandi setti vöru þá á markað sem tjóninu olli nema því aðeins að tjónþoli hafi höfðað mál fyrir þann tíma.

Ekki er hægt að takmarka eða undanþiggja sig skaðsemisábyrgð gagnvart tjónþola með samningum þar að lútandi skv. 12. gr. tilskipunarinnar.

Samkvæmt 13. gr. hróflar tilskipunin ekki við rétti tjónþola til að bera fyrir sig skaðabótareglur utan samninga eða vísa til sérreglna um bótaábyrgð sem áður giltu.

Samkvæmt 14. gr. undanskilur tilskipunin tjón vegna kjarnorkuslysa sem fjallað er um í alþjóðlegum sáttmálum sem aðildarríkin hafa fullgilt.

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. getur aðildarríki ákveðið í löggjöf sinni um skaðsemisábyrgð:

a. að gera þá undantekningu frá 2. gr. að hugtakið „söluvara“ nái jafnframt yfir landbúnaðarafurðir og veiðifang,

b. að gera þá undantekningu frá e-lið 7. gr. að framleiðandi skuli bera ábyrgð þrátt fyrir að samkvæmt vísinda- og tækniþekkingu á þeim tíma, sem varan var sett á markað, hafi ekki verið mögulegt að uppgötva hinn skaðlega eiginleika hennar.

2. mgr. 15. gr. til 22. gr. tilskipunarinnar fjallar nánar um útfærslu tilskipunarinnar í löggjöf aðildarríkjanna og um eftirlit framkvæmdastjórnar EB með framkvæmd hennar. Í 1. mgr. 16. gr. er þó heimild fyrir aðildarríkin til þess að setja hámark á skaðsemisábyrgð framleiðanda sem orsakast af samkynja framleiðsluvöru með sama galla (raðtjón). Skal hámarkið nema minnst jafnvirði 70 milljóna ECU eða um 5 milljörðum króna. Þetta ákvæði skal endurskoða síðar og getur þá ráð bandalagsins fellt 1. mgr. úr gildi.

Í Danmörku, Ítalíu og í Bretlandi fylgir löggjöf um skaðsemisábyrgð grunntexta tilskipunarinnar án þess að ríkin notfæri sér undantekningu 1. mgr. 15. gr.

Grísku lögin fylgja einnig grunntexta tilskipunarinnar, en þó eru sett ákvæði um hámarksfjárhæð bóta í ákveðnum tilvikum (vegna raðtjóna).

Í þýska frumvarpinu, sem nú er til umfjöllunar, er einnig gert ráð fyrir að hægt sé að ákveða hámarksfjárhæð bóta vegna raðtjóna. Samkvæmt írska frumvarpinu nær skaðsemisábyrgð ekki til þróunargalla, en í Belgíu og Frakklandi eru frumvörp til meðferðar sem byggð eru á grunntexta tilskipunarinnar og ná einnig til óunninna náttúrafurða, sbr. 15. gr. 1. mgr. Ákvæði hollenska frumvarpsins ná ekki til óunninna náttúruafurða og ekki til þróunarskaða. Á Spáni og í Portúgal er nú fjallað um frumvörp sem ná til óunninna náttúruafurða, en hins vegar ekki til þróunargalla. Á Spáni er einnig gert ráð fyrir hámarki bótaábyrgðar í ákveðnum tilvikum.

Gert er ráð fyrir að lög um skaðsemisábyrgð verði síðar að fullu samræmd í aðilarríkjum EB, en meðan munur er á lögum geta komið upp dómsmál þar sem vafi leikur á því hvaða lögum skuli beita og hvar mál skuli höfða. Í því tilviki munu þau ríki, sem fullgilt hafa Haag-sáttmálann, leysa vandann í samræmi við ákvæði sáttmálans.

Frumvarp það, sem hér er lagt fram, byggir á þeim meginreglum sem settar eru fram í framangreindri ráðstilskipun EB. Lögin ná einnig til óunninna náttúruafurða. Orðalag er byggt á orðalagi dönsku laganna, en frumvarpið er frábrugðið þeim hvað snertir náttúruafurðir og eins er engin undanþága í lögunum hvað snertir tjón af völdum kjarnorku, en um það efni eru sérstök lög í Danmörku.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Til þess að bótagrundvöllur sé fyrir hendi samkvæmt lögum þessum þarf að uppfylla fjögur skilyrði:

a. Tjón þarf að vera á lífi, limum og munum, sbr. lýsingu 2. gr.

b. Skaðinn þarf að hafa orðið vegna vöru, sbr. lýsingu 3. gr.

c. Varan þarf að hafa skaðlega eiginleika, sbr. lýsingu 5. gr.

d. Krafan þarf að beinast að framleiðanda og þeim aðilum öðrum sem falla undir skilgreiningu 4. gr.

Um 2. gr.

Samkvæmt þessari grein skal bætt fyrir líkamstjón og fyrir missi framfæranda. Einnig skal bætt fyrir tjón á munum sem eru þeirrar gerðar sem venjulega er ætluð til einkanota, enda hafi sá er fyrir tjóni varð aðallega notað muninn á þann hátt. Lögin ná ekki til þess tjóns sem verður á þeirri vöru er tjóninu olli.

Um 3. gr.

Með orðinu vara í frumvarpinu er átt við sérhvern lausafjármun, þar á meðal óunnar náttúrafurðir. Einnig ná ákvæði laganna til hluta sem orðnir eru fastur hluti annars lausafjármunar eða fasteignar. Þá er sérstaklega tekið fram að rafmagn sé vara í merkingu laganna.

Um 4. gr.

Hér er skilgreint hver teljist framleiðandi vöru í skilningi laganna. Athygli er vakin á því að innflytjandi vöru til landsins telst framleiðandi vöru, enda er þá oft langt til þess sem vöruna framleiddi og erfitt fyrir þann sem fyrir tjóni hefur orðið að ná fram rétti sínum. Skaðabótakröfu yrði þá beint til hans og e.t.v. dreifingaraðila. Samkvæmt 15. gr. frumvarpsins er ráðherra hins vegar veitt heimild til þess að ákveða að innflytjandi vöru frá ríkjum, sem Íslendingar hafa gert sérstakt samkomulag við er felur í sér samræmingu á reglum á sviði viðskipta, teljist dreifingaraðili. Hér er höfð hliðsjón af reglum Evrópubandalagsins og þeirri samræmingu á þessu sviði sem nú á sér stað í EFTA-ríkjunum. Ef þessi heimild er notuð yrði væntanlega farið eftir reglum Haag-sáttmálans, sem Íslendingar eru enn ekki aðilar að, um það hvar mál væri höfðað og fullnusta dóms yrði samkvæmt reglum Lugano-sáttmálans sem Ísland hefur undirritað en ekki fullgilt. Innflytjandinn verður þó að geta vísað tjónþola á framleiðanda í einhverju þeirra ríkja sem sérstakt samkomulag er við.

Ef vara er hins vegar flutt frá ríkjum sem ekki eru bundin af slíku samkomulagi né af reglum framangreindra sáttmála telst innflytjandi framleiðandi í skilningi laganna.

Ef dreifingaraðili getur ekki vísað tjónþola á framleiðanda vöru telst hann framleiðandi og dreifingaraðili getur einnig borið ábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum, sbr. það sem fram hefur komið í hinum almennu athugasemdum við frumvarpið.

Ábyrgð framleiðanda hvílir fyrst og fremst á þeim sem býr til vöru fyrir eigin reikning. Starfsmaður hans telst ekki framleiðandi í skilningi laganna.

Framleiðandi getur verið fleiri en einn aðili. Sá sem setur saman rafeindabúnað og kaupir til þess hluta víða að er t.d. framleiðandi vöru ásamt þeim sem búa til hluta í hana eða flytja þá inn. Ef framleitt er undir vörumerki markaðsfyrirtækis verður það einnig framleiðandi vörunnar.

Sá sem framleitt hefur aðeins hluta þeirrar vöru, sem tjón stafar af, getur losnað undan ábyrgð ef hann sýnir fram á að tjónið verður ekki rakið til þess hluta sem hann gerði.

Um 5. gr.

Ákvæði þessarar greinar skýra nánar hugtakið „ágalla“, en það felur í sér hinn skaðlega eiginleika vörunnar þegar hún hefur verið notuð á venjulegan hátt eða eins og við mátti búast. Ágalli vörunnar er fólginn í því að hún hefur ekki þá eiginleika sem með réttu mátti búast við að hún hefði eða hún hefur eiginleika sem ekki var með réttu hægt að búast við að hún hefði.

Í 1. tölul. 1. mgr. er átt við tillit til þess hvernig vara var kynnt, hvort henni fylgdu leiðbeiningar um notkun o.s.frv.

Í 2. tölul. 1. mgr. er skaðabótaábyrgð bundin þeirri notkun sem af sanngirni mátti reikna með. Reiðhjól er t.d. notað af hjólreiðamanni til þess að ferðast á milli staða, en auk þess er alvanalegt að hann flytji jafnframt á því pakka og jafnvel reiði farþega. Hnífur er notaður við ýmis störf og skaðsemisábyrgð getur sprottið af göllum í hníf sem veldur skaða við venjulega notkun. En hnífur getur einnig verið hættulegt vopn sem ólöglegt er að beita. Sé hnífurinn notaður á þann hátt fellur það utan skaðsemisábyrgðar framleiðanda.

Í 3. tölul. 1. mgr. er vísað til vöruþróunar sem stöðugt á sér stað. Vara, sem framleidd er nú, kann að vera öruggari í notkun en vara sem framleidd var fyrir fimm árum og þótti þá fullkomnlega boðleg. Mælt er fyrir um að tekið skuli tillit til þessa við mat á skaðsemisábyrgð.

Í 2. mgr. er mælt fyrir um að vara teljist eigi gölluð í skilningi laganna þótt síðar komi fram vara sem er fullkomnari og öruggari í notkun.

Um 6. gr.

Í þessari grein er kveðið á um hina hlutlægu (objektívu) ábyrgð framleiðanda á tjóni sem stafar af ágalla vöru sem hann hefur framleitt eða látið af hendi.

Þetta er þó háð því að tjónþola takist að sýna fram á tjón sitt, ágalla vörunnar og orsakasamhengi ágallans og þess tjóns sem orðið hefur.

Um 7. gr.

Framleiðandi ber sönnunarbyrði fyrir því að hann beri ekki ábyrgð á skaðlegum eiginleikum vörunnar. Þetta er í samræmi við almennar reglur um sönnunarbyrði þegar um hlutlæga ábyrgð er að ræða.

Í greininni eru talin upp þau atvik sem losað geta framleiðanda undan skaðabótaábyrgð.

Í tilvikum, sem vísað er til í 1. tölul., kann að vera að framleiðandi hafi alls ekki ætlað að setja vöru á markað vegna ágalla, en það hafi gerst án vitundar hans eða starfsmanna hans, t.d. að þjófur hafi stolið vörunni úr verksmiðju hans og síðan selt hana eða gefið. Í því tilviki ber framleiðandi ekki skaðabótaábyrgð samkvæmt lögum þessum, en hins vegar kynni hann að teljast ábyrgur samkvæmt hinni almennu saknæmisreglu („culpa-reglu“) þar eð vörslu á hinum gallaða hlut hafi verið ábótavant.

Innflytjandi og dreifingaraðili geta einnig borið fyrir sig slíkar mótbárur. Ef framleiðandi hefur t.d. sett vöru með skaðlegum eiginleikum á markað og henni er síðan stolið af vörulager innflutningsaðila getur sá síðarnefndi borið fyrir sig regluna í 1. tölul. en það losar hins vegar ekki framleiðandann undan ábyrgð.

Í tilvikum, sem vísað er til í 2. tölul., er átt við að um sé að ræða t. d. heimilisframleiðslu sem ekki sé ætluð til sölu eða dreifingar í atvinnuskyni. Húsmóðir ber t.d. ekki skaðsemisábyrgð á heimabakaðri tertu sem hún býður gestum sínum. Jafnvel þótt einstaka sinnum sé slík heimilisframleiðsla seld, svo sem á góðgerðabasar, verður ekki talið að þar sé um að ræða sölu eða dreifingu í atvinnuskyni.

3. tölul. þarfnast ekki skýringa, en verið getur að ófrávíkjanlegar reglur í reglugerðum eða öðrum opinberum forskriftum bindi hendur framleiðanda varðandi gerð vörunnar.

4. tölul. fjallar um svokallaða þróunarskaða, en þar er um að ræða tjón sem alls ekki var hægt að sjá fyrir þegar varan var sett á markað. Það er eftir aðstæðum hvað ríkar kröfur eru gerðar til framleiðanda um að leita og fylgjast með nýjustu vísindalegum uppgötvunum og um að nota nýjustu og nákvæmustu mælitæki sem völ er á. Til dæmis eru gerðar mjög ríkar kröfur til framleiðenda lyfja, en vægari kröfur til framleiðenda einfaldrar framleiðslu sem lítill skaði getur hlotist af.

Eins og áður segir er ráð fyrir því gert í frumvörpum um skaðsemisábyrgð sem til umfjöllunar eru í nokkrum ríkjum Evrópubandalagsins að 4. tölul. verði felldur niður, en tilskipun EB heimilar slík frávik. Færa má rök bæði með og móti því að láta lögin ná til þróunarskaða, en benda má á að nokkrar greinar iðnaðar, t.d. lyfjaiðnaður, þyrftu að bera mun hærri iðgjöld af skaðsemisábyrgðartryggingum ef þróunarskaðar væru ekki undanþegnir skaðsemisábyrgð en keppinautar þeirra í ríkjum þar sem slík undanþága er lögbundin.

Skv. 2. mgr. ber framleiðandi ekki ábyrgð ef ætla má að ágalli sá, er tjóni olli, hafi ekki verið til staðar er hann lét vöru frá sér. Hann ber t.d. ekki ábyrgð á sliti eða breytingum er gerðar hafa verið á vörunni og tjón verður rakið til.

Í 3. mgr. er fjallað um framleiðendur hluta í vöru og ábyrgð þeirra, en ábyrgð verður ekki felld á þá ef tjón verður ekki rakið til þeirra þátta í framleiðslunni.

Um 8. gr.

Hér er mælt fyrir um ákveðna sjálfsábyrgð við tjón á munum og nemur hún 40 þúsund krónum. Er sú fjárhæð í samræmi við reglur í nágrannalöndunum, t.d. er fjárhæðin 4.000 danskar krónur og 500 ECU í ráðstilskipun EB.

Í 2. mgr. er viðskiptaráðherra veitt heimild til þess að breyta þessari fjárhæð til samræmis við þær fjárhæðir sem á hverjum tíma eru ákveðnar í þeim nágrannaríkjum sem búa við samstofna löggjöf.

Um 9. gr.

Hér er fjallað um eigin sök tjónþola, en heimilt er að lækka eða fella niður bætur ef tjónþoli er meðvaldur að tjóni af ásetningi eða gáleysi. Hér er bæði átt við tjón á fólki og munum.

Í 2. mgr. er mælt fyrir um að í þeim tilvikum, sem bætur vegna tjóns á munum eru lækkaðar vegna sakarskiptingar, skuli það gert með þeim hætti að fyrst skuli draga frá sjálfsábyrgð skv. 8. gr.

Um 10. gr.

Samkvæmt þessari grein ber dreifingaraðili ábyrgð gagnvart tjónþola og þeim dreifingaraðilum er á eftir honum hafa fengið vöru í hendur. Tjónþoli getur því valið um hvaða aðilum í dreifingar- og framleiðslukeðjunni hann beinir kröfum sínum að, hvort hann beinir kröfum sínum að þeim öllum eða þeim sem næstir honum eru. Dreifingaraðili kann að bera sjálfstæða ábyrgð, en í flestum tilvikum á hann endurkröfu skv. 11. gr.

Um 11. gr.

Í þessari grein er fjallað um innbyrðis skiptingu bótaskyldu milli framleiðenda og dreifingaraðila í skilningi laganna. Gagnvart tjónþola bera þeir óskipta ábyrgð, en ábyrgð þeirra innbyrðis skiptist eftir því hver orsök tjónsins var, hverja aðstöðu hver framleiðandi hafði til að hafa eftirlit með vörunni og atvikum að öðru leyti, enda hafi þeir eigi á annan veg samið.

Hér koma til greina framleiðandi hráefnis, framleiðandi hluta í vöruna og sá sem setur hana saman, sá sem setur vörumerki sitt á hana, svo og dreifingaraðilar.

Um 12. gr.

Hér er sett bann við að víkja frá ákvæðum laganna til baga fyrir tjónþola eða þann er leiðir rétt sinn frá honum. Þetta byggir á þeim tilgangi laganna að samræma viðskiptalöggjöf á þessu sviði og heimild til frávika frá henni yrði til þess að samræming næðist ekki. Frávik mundu einnig leiða til óvissu í viðskiptalífinu og í sumum tilvikum skapa framleiðendum með eftirsótta vöru aðstöðu til þess að knýja fram samninga um undanþágu frá skaðsemisábyrgð.

Um 13. gr.

Þetta ákvæði tekur af allan vafa um að skaðabætur tjónþola samkvæmt lögum um skaðsemisábyrgð takmarka ekki rétt hans til bóta samkvæmt öðrum réttarreglum eða samningi að teknu tilliti til fyrningarákvæða í 14. gr.

Ákvæðið þýðir að reglurnar um skaðsemisábyrgð gilda jafnframt öðrum reglum íslensks skaðabótaréttar, en takmarka þær síðarnefndu ekki, sbr. þó athugasemdir við 14. gr.

Um 14. gr.

Í þessari grein er að finna reglur um fyrningarfrest krafna um bætur fyrir skaðsemistjón. Þær eru annars vegar þriggja ára frestur frá þeim degi sem tjónþoli fékk eða mátti fá vitneskju um tjón sitt, ágalla vörunnar og hver framleiðandinn er og hins vegar tíu ára frestur frá því að vara var sett á markað. Er þar átt við þá tilteknu vöru sem tjón er rakið til, t.d. gallað eintak af lausafjármun, en ekki frá því að sams konar vara var fyrst sett á markað. Í tilvikum, þar sem tjón hefur orðið vegna langvarandi notkunar vöru, t.d. læknislyfs, hefur verið talið að nægilegt sé að síðasti lyfjaskammturinn hafi verið settur á markað innan 10 ára frestsins. Málssókn rýfur fyrningarfrest.

Tilvísun í lok 13. gr. til 1. mgr. 14. gr. merkir að allar skaðabótakröfur vegna skaðsemistjóns, hvort sem þær eru byggðar á ákvæði þessara laga eða á almennum reglum skaðabótaréttarins, fyrnast eftir sömu reglum, þ.e. reglum 14. gr.

Um 15. gr.

Vísað er til athugasemda við 4. gr.

Um 16. gr.

Lagt er til að lögin taki gildi 1. júní 1991, en þá munu flest viðskiptaríki okkar í Vestur-Evrópu hafa lögfest samræmdar reglur. Nokkurn fyrirvara þarf fyrir gildistöku laganna bæði til fræðslu- og upplýsingastarfsemi meðal almennings og fyrirtækja og til að undirbúa framleiðendur, dreifingaraðila og vátryggingafélög þeirra undir þær breytingar sem lögin hafa í för með sér.

Um ákvæði til bráðabirgða.

Ekki er hægt að leggja skaðsemisábyrgð á framleiðendur og dreifingaraðila vegna vöru sem afhent er neytanda fyrir gildistöku laganna, en neytandinn kann hins vegar að eiga skaðabótakröfu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins.