Starfshættir þjóðkirkjunnar Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 432

707. Frumvarp til laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar.

(Lagt fyrir Alþingi á 118. löggjafarþingi 1994–95.)

I. KAFLI

Heiti og undirstaða.

1. gr.

Íslenska þjóðkirkjan er sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni.

Ríkisvaldinu ber að styðja og styrkja þjóðkirkjuna.

Skírn í nafni heilagrar þrenningar eða skráning í þjóðskrá veitir aðild að þjóðkirkjunni.

II. KAFLI

Réttarstaða.

2. gr.

Þjóðkirkjan nýtur sjálfræðis gagnvart ríkisvaldinu innan lögmæltra marka.

Þjóðkirkjan, einstakar sóknir og stofnanir hennar njóta sjálfstæðrar eignhelgi og koma fram sem sjálfstæðir aðilar gagnvart almannavaldinu eftir því sem við getur átt.

3. gr.

Íslenska ríkið greiðir þjóðkirkjunni árlegt framlag sem miðist við að það nægi til reksturs hennar ásamt öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum.

Launagreiðslum til starfandi presta þjóðkirkjunnar og annarra starfsmanna hennar skal hag að með sama hætti og verið hefur um ríkissjóð.

4. gr.

Dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur með höndum tengsl við þjóðkirkjuna af hálfu ríkis valdsins að því er varðar fjárlagagerð. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur jafnframt yfirum sjón með því að ríkisvaldið veiti þjóðkirkjunni þann stuðning sem því ber að veita henni lögum samkvæmt og hefur umsjón með því að þjóðkirkjan og stofnanir hennar fari að lögum.

Um stöðu þjóðkirkjunnar sem opinbers trúfélags fer eftir I. kafla laga um trúfélög, nr. 18/1975, eftir því sem við getur átt.

III. KAFLI

Stjórn og starfsskipan.

1. Almennt.

5. gr.

Þjóðkirkjan ræður starfi sínu innan lögmæltra marka.

2. Biskup Íslands.

Almennt.

6. gr.

Ísland er eitt biskupsdæmi.

Biskup Íslands fer með yfirstjórn þjóðkirkjunnar. Hann hefur aðsetur í Reykjavík.

Biskupskosning.

7. gr.

Kjörgengur til biskupsembættis er hver guðfræðikandídat sem fullnægir skilyrðum til þess að gegna prestsembætti í þjóðkirkjunni.

8. gr.

Kirkjuþing setur reglur um kosningu biskups Íslands.

Skipun biskups Íslands.

9. gr.

Forseti Íslands skipar biskup Íslands.

Starfssvið biskups Íslands o.fl.

Almennt.

10. gr.

Biskup Íslands hefur yfirumsjón með kristnihaldi, kenningu kirkjunnar og starfi henn ar í landinu. Hann er forseti kirkjuþings og kirkjuráðs. Hann fylgir eftir reglum er kirkju þing hefur sett, samþykktum kirkjuþings og markaðri stefnu þess og prestastefnu og hef ur ákvörðunarvald um einstök mál, nema þau heyri undir önnur stjórnvöld þjóðkirkjunn ar samkvæmt lögum þessum.

Um kirkjuaga og lausn ágreiningsmála á kirkjulegum vettvangi.

Úrskurðarnefnd.

11. gr.

Biskup Íslands hefur yfirumsjón með kirkjuaga innan þjóðkirkjunnar og beitir sér fyr ir lausn ágreiningsefna sem rísa kunna á kirkjulegum vettvangi. Vegna agabrota getur hann gripið til þeirra úrræða sem lög og kirkjuhefð leyfa.

Ágreiningsaðilar geta farið þess á leit við biskup Íslands að mál fari fyrir sérstaka nefnd, úrskurðarnefnd, og ákvarðar hann þá hvort orðið verði við þeirri málaleitan. Kirkjuþing setur nánari starfsreglur um úrskurðarnefnd, sbr. 63. gr.

Áfrýjunarnefnd.

12. gr.

Niðurstöðu úrskurðarnefndar, sbr. 11. gr., má skjóta til áfrýjunarnefndar sem dóms- og kirkjumálaráðherra skipar til fjögurra ára í senn. Hafa málsaðilar og biskup Íslands heimild til áfrýjunar. Áfrýjunarfrestur er þrjár vikur.

Áfrýjunarnefnd er skipuð þrem löglærðum mönnum sem fullnægi almennum skilyrð um til þess að vera skipaðir hæstaréttardómarar og sé einn þeirra formaður. Skulu þeir allir skipaðir samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Við meðferð einstakra mála skal nefndin skipuð tveim sérfróðum mönnum til við bótar sem nefndin kveður sjálf til starfans.

Úrskurðir áfrýjunarnefndar, sem skulu vera rökstuddir og að jafnaði kveðnir upp inn an sex vikna frá því að mál barst nefndinni, eru endanlegir og bindandi innan valdsviðs þjóðkirkjunnar.

Varði mál agabrot eða embættisfærslu prests sérstaklega getur biskup Íslands vikið hlutaðeigandi úr starfi meðan um mál hans er fjallað í úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd og skal þá annar settur eða ráðinn til að gegna prestsstarfinu á meðan.

Kirkjuþing setur nánari ákvæði um málsmeðferð fyrir úrskurðarnefnd og áfrýjunar nefnd í starfsreglur skv. 63. gr.

Nú er biskup Íslands vanhæfur til ákvarðanatöku skv. 11. og 12. gr., sbr. ákvæði II. kafla stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og kemur þá sá vígslubiskup sem eldri er að biskups vígslu í hans stað.

Um hæfi nefndarmanna í úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd til meðferðar einstakra mála gilda ákvæði II. kafla stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, svo og almenn ákvæði stjórn sýslulaga um málsmeðferð að því marki sem starfsreglur, er settar verða skv. 63. gr., mæla eigi fyrir á annan veg.

Um staðgengil biskups Íslands.

13. gr.

Í forföllum biskups Íslands kveður hann þann vígslubiskup er hann kýs til þess að gegna embætti sínu um stundarsakir. Hið sama gildir sé biskup Íslands vanhæfur til með ferðar einstaks máls sem undir hann ber að lögum, sbr. þó 12. gr.

Nú fellur biskup Íslands frá eða lætur af embætti og skal þá sá vígslubiskup, sem eldri er að biskupsvígslu, gegna embætti hans þar til biskupskjör hefur farið fram og nýr bisk up Íslands hefur fengið skipun í embætti sitt.

3. Vígslubiskupar.

Almennt.

14. gr.

Vígslubiskupar skulu vera tveir með aðsetur á hinum fornu biskupsstólum, í Skál holti í Biskupstungum og á Hólum í Hjaltadal. Þeir skulu hafa tilsjón með kristnihaldi í umdæmum sínum og vera biskupi til aðstoðar um kirkjuleg málefni og annast þau bisk upsverk er biskup Íslands felur þeim.

Forseti Íslands skipar vígslubiskupa.

Kosning vígslubiskupa.

15. gr.

Um kosningu og kjörgengi vígslubiskupa gilda sömu reglur og um biskupskjör eftir því sem við getur átt, sbr. 7. og 8. gr. Kirkjuþing setur nánari reglur um kosningu vígslu biskups í hvoru vígslubiskupsumdæmi fyrir sig.

Vígslubiskupsumdæmi o.fl.

16. gr.

Umdæmi vígslubiskups í Skálholti nær yfir Múla-, Austfjarða-, Skaftafells-, Rangár valla-, Árness-, Kjalarness-, Reykjavíkur-, Borgarfjarðar-, Snæfellsness- og Dala-, Barða strandar- og Ísafjarðarprófastsdæmi.

Umdæmi vígslubiskups á Hólum nær yfir Húnavatns-, Skagafjarðar-, Eyjafjarðar- og Þingeyjarprófastsdæmi.

Samráðsfundur.

17. gr.

Biskup Íslands kallar vígslubiskupana til samráðsfundar svo oft sem þurfa þykir. Sam ráðsfundur biskups Íslands og vígslubiskupa skal m.a. búa þau mál er varða kenning una, helgisiði og helgihald í hendur prestastefnu og gera tillögur um skipan sókna, presta kalla og prófastsdæma til kirkjuþings, sbr. 51. gr. Nánari ákvæði um starfssvið vígslu biskupa skal setja í starfsreglur, sbr. 63. gr.

4. Kirkjuþing.

Almennt.

18. gr.

Kirkjuþing hefur æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar innan lögmæltra marka.

Málefni, er varða kenningu kirkjunnar og agavald, heyra þó undir biskup Íslands, sbr. 10., 11., 17. og 25. gr.

Samþykktir um guðsþjónustuhald, helgisiði, skírn, fermingu og altarissakramenti verða að sæta umfjöllun prestastefnu áður en þær hljóta endanlega afgreiðslu á kirkjuþingi.

Skipan kirkjuþings.

19. gr.

Á kirkjuþingi eiga sæti 25 kjörnir fulltrúar. Eru 12 þeirra leikmenn úr hópi sóknar nefndarfólks og 11 þeirra prestar úr hópi sóknarpresta. Þá kjósa kennarar guðfræðideild ar Háskóla Íslands, er hafa guðfræðimenntun, einn kennara úr sínum hópi og prestar í annarri prestsþjónustu en sóknarprestsþjónustu kjósa einn úr sínum hópi.

Auk þess sitja á kirkjuþingi með málfrelsi og tillögurétt vígslubiskupar báðir og einn fulltrúi kirkjumálaráðherra. Kirkjuráðsmenn sitja og á kirkjuþingi. Hafa þeir málfrelsi og tillögurétt, en atkvæðisrétt hafa þeir ekki, nema þeir séu jafnframt kjörnir kirkjuþings menn.

Biskup Íslands er forseti kirkjuþings og hefur málfrelsi og tillögurétt, en atkvæðis rétt hefur hann ekki. Eigi veldur það vanhæfi biskups Íslands í forsetastörfum þótt hann hafi fjallað um mál í kirkjuráði.

Við kosningu leikmanna og sóknarpresta skal þess gætt að í Hólastifti séu kjörnir þrír leikmenn og þrír sóknarprestar, í Skálholtsstifti sé kjörinn einn leikmaður og einn sókn arprestur úr hverjum landshluta utan Reykjavíkur- og Kjalarnessprófastsdæma. Í Reykja víkur- og Kjalarnessprófastsdæmum séu kjörnir fimm leikmenn og fjórir prestar og sé einn leikmaður og einn prestur úr Kjalarnessprófastsdæmi.

Kirkjuþing setur nánari ákvæði um kjör til kirkjuþings, starfshætti og verksvið í starfs reglur, sbr. 63. gr.

Kirkjuleg stjórnvöld.

20. gr.

Stjórnvöld þjóðkirkjunnar og stofnana hennar fara með stjórnsýslu í öllum efnum, þar með talin ráðning og lausn starfsmanna, og bera ábyrgð gagnvart kirkjuþingi.

Kirkjuþing skal sjá til þess að reikningshald kirkjulegra aðila hljóti fullnægjandi end urskoðun.

Kirkjuþing getur haft frumkvæði að frumvörpum til laga um kirkjuleg málefni og beint þeim tilmælum til kirkjumálaráðherra að þau verði flutt á Alþingi.

Kirkjumálaráðherra leitar umsagnar og tillagna kirkjuþings um lagafrumvörp um kirkjuleg málefni er hann hyggst flytja á Alþingi.

5. Kirkjuráð.

Almennt.

21. gr.

Kirkjuráð fer með framkvæmdarvald í málefnum þjóðkirkjunnar. Biskup Íslands er for seti kirkjuráðs.

Skipan kirkjuráðs.

22. gr.

Kirkjuráð er, auk biskups Íslands, skipað fjórum mönnum, tveimur guðfræðingum og tveimur leikmönnum sem kirkjuþing kýs og skulu varamenn kosnir með sama hætti. Kos ið skal í kirkjuráð á fyrsta kirkjuþingi að aflokinni kosningu. Kirkjuráðsmenn sitja þar til nýtt kirkjuráð hefur verið kjörið.

Kirkjuráð kýs sér varaforseta en biskupsritari er ritari kirkjuráðs.

Starfssvið kirkjuráðs.

23. gr.

Kirkjuráð fer með framkvæmd sameiginlegra málefna þjóðkirkjunnar, þar á meðal verkefna sem lög og stjórnvaldsreglur ætla því og erinda sem vísað er til þess m.a. af hálfu kirkjuþings, prestastefnu, leikmannastefnu, Alþingis og kirkjumálaráðherra.

Ákvörðunum kirkjulegra stjórnvalda, sem heyra undir lögsögu kirkjuráðs, má skjóta til kirkjuráðs til endanlegrar úrlausnar. Undanskildar eru ákvarðanir biskups skv. 11. og 12. gr., svo og um kenningu kirkjunnar, sbr. 10., 17., 18. og 25. gr. Varði málsskot ákvörðun biskups Íslands er hann hefur áður tekið víkur hann sæti í kirkjuráði meðan það mál er til meðferðar þar.

Ákvörðunum kirkjuráðs á framkvæmdasviði kirkjulegrar stjórnsýslu verður eigi áfrýj að til kirkjuþings en fjalla má um málefnið á kirkjuþingi að frumkvæði einstakra kirkju þingsmanna.

Um málsmeðferð í kirkjuráði, svo og meðal annarra kirkjulegra stjórnvalda, skal fylgt ákvæðum stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, eftir því sem við getur átt, leiði annað eigi af ákvæðum laga eða starfsreglna sem kirkjuþing setur skv. 63. gr. Hið sama á almennt við um sérstakt hæfi kirkjulegra stjórnvalda til meðferðar einstakra mála.

24. gr.

Kirkjuráð undirbýr fundi kirkjuþings og fylgir eftir samþykktum þess.

Kirkjuráð undirbýr af hálfu þjóðkirkjunnar tillögur til fjárveitinga til hennar á fjár lögum.

Kirkjuráð hefur á hendi yfirumsjá Kristnisjóðs, sbr. 23. gr. laga nr. 35/1970, Jöfnun arsjóðs sókna, sbr. II. kafla laga nr. 91/1987, kirkjumálasjóðs, sbr. lög nr. 138/1993, og prestssetrasjóðs, sbr. 2.–3. gr. laga nr. 137/1993. Kirkjuráði er heimilt að kjósa stjórnir þessara sjóða.

Kirkjuráð hefur yfirumsjón með ráðstöfun fjár sem veitt er af opinberri hálfu til kirkju legrar starfsemi.

Kirkjuráð hefur forræði og forsjá um Skálholtsstað, svo sem greinir í lögum nr. 32/1963, og hefur þau afskipti af málefnum Skálholtsskóla er greinir í lögum nr. 22/1993.

6. Prestastefna.

25. gr.

Biskup Íslands boðar til almennrar prestastefnu (synodus generalis) og er forseti henn ar.

Á prestastefnu eiga setu og atkvæðisrétt vígslubiskupar og allir starfandi þjóðkirkju prestar, svo og fastir kennarar guðfræðideildar Háskóla Íslands með guðfræðimenntun og guðfræðingar sem gegna föstum störfum á vegum þjóðkirkjunnar. Aðrir prestar og guð fræðingar eiga rétt til fundarsetu með málfrelsi og tillögurétti enda séu þeir innan safn aða er starfa á játningargrundvelli evangelísk-lúterskrar kirkju.

Á prestastefnu skal fjalla um málefni prestastéttarinnar, svo og um önnur kirkjuleg málefni. Prestastefna hefur tillögu- og umsagnarrétt um mál er varða kenningu kirkjunn ar og helgisiði og annars heyra undir biskup og kirkjuþing, sbr. 11., 12., og 18. gr.

7. Leikmannastefna.

26. gr.

Biskup Íslands boðar til leikmannastefnu. Kirkjuþing setur ákvæði um leikmanna stefnu í starfsreglur, sbr. 63. gr.

8. Prófastar.

Almennt.

27. gr.

Biskup Íslands skipar prófasta úr hópi presta til sex ára í senn. Nánari reglur um skip an þeirra og störf skal setja í starfsreglur, sbr. 63. gr.

Prófastar eru fulltrúar biskups Íslands í prófastsdæmunum og trúnaðarmenn hans og hafa í umboði hans almenna tilsjón með kirkjulegu starfi þar. Biskup getur skipað pró fasta til að hafa umsjón með tilteknum þáttum kirkjulegrar þjónustu.

Héraðsfundir og héraðsnefndir.

28. gr.

Héraðsfundi skal halda í hverju prófastsdæmi ár hvert. Héraðsfundur er vettvangur prófastsdæmis til þess að ræða um sameiginleg málefni þjóðkirkjunnar í prófastsdæm inu og önnur þau málefni sem lög leggja til hans eða stjórnvöld kirkjumála vísa þang að til umfjöllunar, umsagnar eða úrlausnar eða safnaðarfundir, sóknarnefndir, sóknar prestar og starfsmenn sókna óska eftir að þar verði rædd.

29. gr.

Héraðsnefnd prófastsdæmis skal starfa á milli héraðsfunda og er hún framkvæmda nefnd héraðsfundar. Prófastur er formaður héraðsnefndar en héraðsfundur kýs aðra nefnd armenn til fjögurra ára í senn. Héraðsnefnd fer með stjórn héraðssjóðs.

30. gr.

Nánari reglur um héraðsfundi og héraðsnefndir skal setja í starfsreglur, sbr. 63. gr.

9. Prestar.

Almennt.

31. gr.

Þjónandi prestur þjóðkirkjunnar telst vera hver sá sem á grundvelli köllunar og vígslu gegnir föstu prestsstarfi í þjóðkirkjunni. Hann lýtur yfirstjórn kirkjulegra stjórnvalda í kirkjulegum efnum þótt hann gegni launuðu starfi á vegum aðila sem ekki heyra undir þjóðkirkjuna.

32. gr.

Í hverju prestakalli skal vera einn sóknarprestur. Sóknarprestur er hirðir safnaðar og gegnir prests- og predikunarembætti samkvæmt vígslubréfi og eftir því sem reglur og venjur segja til um.

33. gr.

Í fjölmennum prestaköllum er heimilt að skipa fleiri presta en einn sem valdir skulu með sama hætti og sóknarprestar. Séu prestar fleiri en einn í prestakalli skulu þeir und ir forustu sóknarprests skipta með sér störfum í samræmi við almennar starfsreglur þar að lútandi, sbr. 63. gr.

Embættisgengi presta o.fl.

34. gr.

Kirkjumálaráðherra skipar í embætti sóknarpresta. Biskup Íslands skipar í önnur prestsembætti, sbr. 33. gr., og ræður presta til þjónustu, sbr. 40., 41. og 42. gr.

35. gr.

Almenn skilyrði til skipunar eða setningar í prestsembætti eru þessi:

25 ára aldur. Biskup Íslands getur þó veitt undanþágu frá því ákvæði.

2.

Embættispróf frá guðfræðideild Háskóla Íslands eða frá viðurkenndri guðfræðideild eða guðfræðiskóla og skal biskup Íslands leita umsagnar guðfræðideildar Háskóla Ís lands um hið síðarnefnda.

3.

Að kandídat hafi ekki gerst sekur um athæfi sem ætla má að rýri álit hans og sé ósamboðið manni í prestsstarfi.

Áður en kandídat hlýtur vígslu skal hann hafa hlotið starfsþjálfun eigi skemur en fjóra mánuði. Um framkvæmd þessarar starfsþjálfunar og eftirlit skal nánar kveðið á í almenn um starfsreglum, sbr. 63. gr.

Biskup Íslands skipar þriggja manna nefnd, stöðunefnd, til þess að meta hæfi kandídata til prestsembætta að lokinni þjálfun þeirra og skal hann hafa hliðsjón af áliti nefndarinnar. Í nefndinni eiga sæti fulltrúi tilnefndur af Prestafélagi Íslands, annar til nefndur af guðfræðideild Háskóla Íslands en biskup Íslands skipar einn nefndarmann án tilnefningar og sé hann formaður nefndarinnar. Getur enginn kandídat hlotið vígslu hafi stöðunefnd samdóma metið hann óhæfan, en þó má hann leita eftir vígslu að fimm árum liðnum frá því að nefndin skilaði áliti sínu og verður hæfi hans þá metið að nýju.

Að öðru leyti verður kandídat að fullnægja almennum skilyrðum 3. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Val á sóknarpresti.

36. gr.

Þegar prestakall eða prestsstaða losnar auglýsir biskup Íslands embættið með fjög urra vikna umsóknarfresti hið minnsta.

37. gr.

Um val á presti skal fara eftir lögum nr. 44/1987, nema að því leyti að falli atkvæði jöfn á kjörfundi skal hlutkesti ráða. Að öðru leyti getur kirkjuþing sett ákvæði um val á presti í starfsreglum, sbr. 63. gr.

Almennt um skyldur presta.

38. gr.

Skylt er sóknarpresti að taka við starfi sínu jafnskjótt og föng eru á eftir að hann hef ur hlotið skipun eða ráðningu. Biskup Íslands getur þó veitt presti, er situr jörð, frest til næstu fardaga til að taka við embættinu.

39. gr.

Nánari ákvæði um starfsskyldur presta skulu settar í starfsreglur, sbr. 63. gr.

Sérþjónustuprestar.

Almennt.

40. gr.

Þar sem almennri prestsþjónustu verður ekki við komið, svo sem á sjúkrastofnunum, við fangelsi og meðal heyrnarlausra, skal kalla til presta sem að jafnaði hafi sérmennt un til starfans.

Biskupi Íslands er heimilt að samþykkja að ráðnir séu prestar á vegum stofnana og fé lagasamtaka. Teljast þeir prestar vera þjónandi prestar þjóðkirkjunnar, sbr. 31. gr.

Héraðsprestar.

41. gr.

Biskupi Íslands er heimilt að ákveða að í prófastsdæmum starfi héraðsprestar er hafi með höndum eftirtalin verkefni:

1.

Að vera til aðstoðar í fjölmennum eða víðlendum prestaköllum.

2.

Að þjóna í forföllum.

3.

Að annast tiltekin sérverkefni.

Prestar er starfa erlendis.

42. gr.

Biskupi Íslands er heimilt að samþykkja að prestar séu ráðnir til starfa meðal Íslend inga erlendis.

Nánari ákvæði.

43. gr.

Nánari ákvæði um sérþjónustupresta, sbr. 40.–42. gr., skal setja í almennar starfs reglur, sbr. 63. gr.

10. Djáknar.

44. gr.

Þjónandi djákni þjóðkirkjunnar telst vera hver sá sem á grundvelli köllunar og vígslu gegnir fastri djáknaþjónustu í þjóðkirkjunni.

Djáknar eru ráðnir af sóknarnefnd í samráði við sóknarprest til þess að gegna sér staklega tilgreindum störfum á sviði líknar- og fræðslumála innan safnaðar.

Heimilt er í samráði við viðkomandi sóknarnefnd og sóknarprest og /eða sjúkrahúss prest að ráða djákna til starfa á sjúkrastofnun.

Til að hljóta ráðningu og vígslu sem djákni þarf hlutaðeigandi að hafa lokið viðeig andi prófi frá guðfræðideild Háskóla Íslands og hlotið tilskilda starfsþjálfun á vegum djáknanefndar þjóðkirkjunnar er kirkjuráð skipar. Hafi umsækjandi um djáknastarf lok ið prófi frá erlendum djáknaskóla skal biskup Íslands leita umsagnar guðfræðideildar Há skóla Íslands.

Um þjónustu djákna fer nánar eftir ákvæðum í starfsreglum, sbr. 63. gr.

11. Sóknir og prestaköll.

Almennt.

45. gr.

Sóknin er grunneining þjóðkirkjunnar og starfsvettvangur hennar á hverjum stað. Ein eða fleiri sóknir mynda prestakall.

46. gr.

Kirkjusókn er félag þess fólks innan þjóðkirkjunnar sem býr innan sóknarmarka.

Kirkjusókn er sjálfstæð fjárhagsleg og félagsleg eining en tengist öðrum sóknum inn an sama prestakalls, ef um það er að ræða, með samstarfi sem héraðsfundur kann að mæla fyrir um eða einstakar sóknarnefndir stofna til. Þá tengjast kirkjusóknir öðrum sóknum innan prófastsdæmis með sameiginlegum héraðsfundi.

Sóknarmenn eru allir þeir sem lögheimili eiga í sókn, miðað við 1. desember næstlið inn, hafa hlotið skírn og eru skráðir í þjóðkirkjuna. Um skráningu óskírðra í þjóðkirkj unni fer að öðru leyti eftir ákvörðun laga um trúfélög, nr. 18/1975.

Sóknarmenn eiga rétt á kirkjulegri þjónustu í sókn sinni og bera sameiginlegar skyld ur eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum eða með lögmæltum ákvörðunum.

Sóknarmörk og breytingar á þeim.

47. gr.

Aðalsafnaðarfundur eða aðalsafnaðarfundir, ef mál varðar fleiri sóknir en eina, gera tillögur til héraðsfunda um skiptingu kirkjusóknar, sameiningu sókna og um sóknarmörk, svo og um niðurlagningu kirkju eða tilfærslu.

48. gr.

Nú er kirkjusókn skipt og tekin upp ný sókn eða sóknarmörk færð til og skal þá miða fjárskipti sóknanna við hlutfallslegan fjölda þeirra sóknarmanna sem breytingin tekur til. Þegar kirkjusókn er skipt og ný stofnuð á hin nýja sókn aðeins tilkall til þeirra fjármuna sem sóknarmenn hinnar nýju sóknar hafa sannanlega lagt til eldri sóknarinnar, þó að frá dreginni sanngjarnri þóknun fyrir þá þjónustu sem sóknarmenn nýju sóknarinnar nutu meðan sóknin var óskipt. Ef aðila greinir á um fjárskiptin geta viðkomandi sóknarnefnd ir krafist þess að kirkjumálaráðherra skipi tvo menn í nefnd með prófasti er útkljái ágrein ingsefnið til fullnaðar. Prófastur er formaður nefndarinnar. Sé prófastur sóknarprestur í kirkjusókn, sem skipta á er honum rétt að víkja sæti og skal biskup skipa annan í hans stað. Nefndin veitir aðilum færi á að skýra mál sitt og kannar hún málsefni eftir föng um. Hún kveður að svo búnu á um fjárskiptin, þar á meðal um greiðslukjör.

49. gr.

Nú er sókn aflögð með því að hún sameinast annarri sókn eða sóknum og skulu þá eignir hennar renna til þeirrar sóknar eða þeirra sókna sem sóknarmenn hinnar aflögðu sóknar hverfa til og skiptast á milli þeirra í réttu hlutfalli við fjölda sóknarmanna er hverri sókn bætist.

Þegar sókn er aflögð vegna þess að hún eyðist af fólki skal prófastur varðveita eign ir hennar en lausafé skal þá ávaxtað með bestu fáanlegum kjörum. Nú er aflögð sókn end urreist og veitt sóknarréttindi á ný með samþykki héraðsfundar og á sú sókn þá rétt til framangreindra eigna.

Sé um bændakirkju að ræða er leggja skal niður og söfnuður hennar sameinast annarri sókn en bændur eða bóndi á bæði kirkjuhúsið og alla muni kirkjunnar skal hann þá hafa ráðstöfunarrétt á eign þeirri. Þó skal honum skylt að hafa samráð við prófasta um slík mál og getur prófastur, ef ekki næst samkomulag milli hans og kirkjubónda, vísað ágrein ingsmálum til biskups.

Þegar sókn er aflögð samkvæmt ákvæðum 1. og 2. mgr. getur biskup að fengnum til lögum aðalsafnaðarfundar og héraðsfundar þá mælt svo fyrir að sóknarkirkjan verði kap ella/greftrunarkirkja.

Skipan prestakalla og prófastsdæma.

50. gr.

Þjóðkirkjan ræður skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma. Í Skálholtstifti utan Reykjavíkur- og Kjalarnessprófastsdæma skulu þó fara um ríkissjóð laun 56 prestsemb ætta hið fæsta, í Hólastifti laun 32 prestsembætta hið fæsta og í Reykjavíkur- og Kjal arnessprófastsdæmum laun 44 prestsembætta hið fæsta. Að auki skal ríkissjóður kosta að lágmarki sex embætti sérþjónustupresta.

Innifalin í framangreindum prestsembættum eru 16 prófastsembætti.

Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skulu þó aldrei færri en 200 íbúar og aldrei fleiri en 4.000 íbúar vera að baki hverju prestsembætti. Þetta á þó ekki við um prestsembætti skv. 40., 41. og 42. gr.

51. gr.

Hlutaðeigandi aðalsafnaðarfundir, héraðsfundir, safnaðarráð, prestar og prófastar skulu koma óskum um breytingar á skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma á framfæri við hlutaðeigandi vígslubiskup og biskup Íslands.

Samráðsfundur biskups Íslands og vígslubiskupa, sbr. 17. gr., gerir tillögur til kirkju þings um skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma.

52. gr.

Um prestaköll og prófastsdæmi skal setja nánari ákvæði í starfsreglum, sbr. 63. gr.

53. gr.

Kirkjumálaráðherra skipar prest er sitji á Þingvöllum og gegni Þingvallaprestakalli samkvæmt tilnefningu biskups Íslands og Þingvallanefndar, enda gegni hann þá jafn framt starfi þjóðgarðsvarðar.

54. gr.

Nú er prestssetur í prestakalli og er þá presti skylt að hafa þar aðsetur og lögheimili nema biskup heimili annað um stundarsakir, að fenginni umsögn prófasts og viðkom andi sóknarnefnda.

Safnaðarfundir.

55. gr.

Aðalsafnaðarfund skal halda ár hvert. Þar skulu rædd málefni sóknarinnar, þar á með al þau mál sem lögmælt er að undir fundinn séu borin, svo og þau mál sem héraðsfund ur, sóknarprestur, prófastur, biskup eða kirkjumálaráðherra skýtur þangað. Aðalsafnað arfundur er vettvangur starfsskila og reikningsskila af hendi sóknarnefndar og einstakra nefnda innan sóknarinnar.

Aðalsafnaðarfundur fer með ákvörðunarvald innan sóknarinnar í málum þeim sem und ir fundinn heyra samkvæmt lögum eða lögmæltum ákvörðunum.

Aðra safnaðarfundi skal halda ef meiri hluti sóknarnefndar óskar þess eða einn fjórði hluti sóknarmanna sem atkvæðisrétt eiga á safnaðarfundum.

Sóknarmenn njóta kosningarréttar og kjörgengis á safnaðarfundum þegar þeir eru fullra sextán ára.

Skipun, störf og starfshættir sóknarnefnda.

Almennt.

56. gr.

Í hverri kirkjusókn er sóknarnefnd sem annast rekstur og framkvæmdir á vegum sókn arinnar og styður kirkjulegt starf í sókninni ásamt sóknarpresti og starfsmönnum sókn arinnar.

Sóknarnefnd skal kosin til fjögurra ára í senn.

Sóknarnefndarmenn eru þrír í sóknum þar sem sóknarmenn eru færri en 300, en ella fimm, þó svo að þegar sóknarmenn eru 1.000 hið fæsta mega sóknarnefndarmenn vera sjö og níu ef sóknarmenn eru 4.000 eða fleiri, allt miðað við 1. desember næstliðinn. Fjölga skal sóknarnefndarmönnum, ef því er að skipta, á næsta aðalsafnaðarfundi þeg ar kjör sóknarnefndarmanna á fram að fara, eftir að þeir verða 1.000 eða 4.000 hið fæsta. Nú fækkar sóknarmönnum niður fyrir greind mörk og ákveður aðalsafnaðarfundur þá hvort fækka skuli sóknarnefndarmönnum.

Kjósa skal a.m.k. jafnmarga varamenn og aðalmenn eru og taka þeir sæti í forföll um aðalmanna eftir þeirri röð sem þeir voru kosnir í. Heimilt skal sóknarnefnd að kveðja varamenn sér til liðsinnis þegar hún telur ástæðu til.

57. gr.

Sóknarmönnum er skylt að taka við kjöri í sóknarnefnd. Sóknarmenn, sem hafa náð sextugsaldri, geta þó skorast undan kosningu. Sá sem átt hefur sæti í sóknarnefnd get ur vikist undan endurkosningu um jafnlangan tíma og hann gegndi þar störfum.

Hlutverk og starfshættir.

58. gr.

Sóknarnefnd er ásamt sóknarpresti í fyrirsvari fyrir sóknina gagnvart stjórnvöldum og einstökum mönnum og stofnunum. Hún hefur umsjón með kirkju safnaðarins og safn aðarheimili. Sóknarprestur skal ráða því hvernig afnotum af kirkjunni skuli háttað, enda ber hann ábyrgð á því sem þar fer fram.

Sóknarnefnd skal gæta réttinda kirkju og gera prófasti viðvart ef út af bregður.

59. gr.

Um stöðu, starf og starfshætti sóknarnefnda skal setja nánari ákvæði í starfsreglur, sbr. 63. gr.

Safnaðarfulltrúar.

60. gr.

Sóknarnefnd kýs safnaðarfulltrúa og varamann hans úr sínum hópi til fjögurra ára í senn.

Samstarfsnefndir.

61. gr.

Í prestaköllum, þar sem í eru fleiri en ein kirkjusókn, skal oddvitum sóknarnefnd anna skylt að hafa sameiginlega fundi að jafnaði eigi sjaldnar en einu sinni á ári ásamt sóknarpresti.

Starfsmenn kirkjusókna.

62. gr.

Kirkjuþing skal setja ákvæði um stöðu og störf starfsmanna sókna í starfsreglur, sbr. 63. gr.

IV. KAFLI

Starfsreglur.

63. gr.

Um aðra starfsmenn þjóðkirkjunnar en þá er fyrr hafa verið taldir fer eftir almenn um reglum um starfshætti hennar er kirkjuþing setur og hafi að geyma nánari fyrirmæli um stjórnun og starfshætti kirkjunnar á grundvelli laga þessara. Í reglum þessum skal m.a. kveðið á um hlutverk starfsmanna þjóðkirkjunnar eftir því sem við getur átt.

Kirkjuþing setur jafnframt nánari reglur um tiltekna þætti kirkjustarfsins sem eigi er fjallað um í hinum almennu reglum sem getið er um í 1. mgr. Þá staðfestir kirkjuþing stofnskrár og nánari reglur um stjórn og starfsemi stofnana er starfa á vegum þjóðkirkj unnar en kirkjuráð staðfestir endurskoðaða reikninga þeirra stofnana og birtir þá síðan í skýrslu sinni til kirkjuþings.

Kirkjuráð gefur út reglur þær og stofnskrár er um ræðir í 1. og 2. mgr. ásamt breyt ingum sem kunna að verða gerðar á þeim. Skulu reglur og stofnskrár, sem og breyting ar á þeim, birtast á prenti í síðasta lagi innan fjögurra vikna frá því að kirkjuþing sam þykkti þær. Ber kirkjuráði að hafa eftirlit með því að eintök þeirra séu aðgengileg fyr ir almenning frá þeim tíma, auk þess sem kirkjuráð annast dreifingu þeirra og kynningu með tilhlýðilegum hætti.

Hafi eigi verið á annan veg mælt í reglum þeim sem hér um ræðir öðlast þær, sem og breytingar, bindandi gildi á þrítugasta degi frá útgáfudegi þeirra. Eftir þann tíma ber öll um starfsmönnum þjóðkirkjunnar sem og öðrum þeim sem reglunum er ætlað að binda að fara eftir þeim.

V. KAFLI

Réttarstaða starfsmanna.

64. gr.

Þjónandi prestar þjóðkirkjunnar, sbr. 31. gr., njóta réttinda og bera skyldur sem op inberir starfsmenn eftir því sem nánar er mælt fyrir um í lögum nr. 38/1954, svo og öðr um lögum er kveða á um réttarstöðu opinberra starfsmanna, sbr. þó 11. og 12. gr.

Um lágmarkslaunakjör þeirra starfsmanna þjóðkirkjunnar, sem taka laun samkvæmt launakerfi opinberra starfsmanna, fer eftir lögum um Kjaradóm og kjaranefnd, nr.120/1992, eða lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 94/1986, með áorðnum breytingum, eftir því sem við getur átt.

Nánari ákvæði um réttarstöðu starfsmanna þjóðkirkjunnar skulu sett í starfsreglur, sbr. 63. gr.

VI. KAFLI

Jarðeignir kirkna.

65. gr.

Jarðeignir, sem kirkjur hafa átt og eigi hafa verið seldar frá þeim með lögmætri heim ild eða gengið undan þeim með öðrum sambærilegum hætti, teljast til eigna þeirra kirkna. Sama gildir um kirknaítök, eftir því sem við getur átt.

VII. KAFLI

Gildistaka og brottfall laga.

66. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1996.

67. gr.

Við gildistöku laga þessara falla eftirtalin lög og lagaákvæði brott svo sem hér seg ir:

a.

1. mgr. 3. gr., 7. gr., 1. mgr. 8. gr., 9.–17. gr., 19. gr. og 35.–44. gr. laga nr. 62/1990, um skipan prestakalla og prófastsdæma og um starfsmenn þjóðkirkju Íslands.

b.

1. gr., 2. gr., 4.–6. gr., 11. gr., 14.–15. gr., 1. mgr. 16. gr., 19. gr., 22. gr., 1. mgr. 29. gr. og 36. gr. laga nr. 25/1985, um kirkjusóknir, safnaðarfundi, sóknarnefndir, héraðsfundi o.fl.

c.

1. gr. laga nr. 44/1987, um veitingu prestakalla.

d.

1.–5. gr., 13. gr. og II. kafli laga nr. 48/1982, um kirkjuþing og kirkjuráð íslensku þjóðkirkjunnar.

e.

1. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 96/1980, um biskupskosningu.

Eftirtalin lög falla úr gildi þegar kirkjuþing hefur sett starfsreglur skv. 63. gr. lag anna:

a.

Lög nr. 96/1980, um biskupskosningu.

b.

Lög nr. 48/1982, um kirkjuþing og kirkjuráð íslensku þjóðkirkjunnar.

c.

Lög nr. 25/1985, um kirkjusóknir, safnaðarfundi, sóknarnefndir, héraðsfundi o.fl.

d.

Lög nr. 62/1990, um skipan prestakalla og prófastsdæma og um starfsmenn þjóð kirkju Íslands.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

I.

Frumvarp þetta er samið af nefnd sem kirkjuráð skipaði í janúar 1993 til að endur skoða núverandi fyrirkomulag á stjórnskipulegu sambandi íslenska ríkisins og þjóðkirkj unnar.

Í nefnd þessa voru skipaðir: dr. Gunnar Kristjánsson (formaður), tilnefndur af bisk upi Íslands, Ólafur Stephensen, blaðamaður, tilnefndur af kirkjumálaráðherra, dr. Einar Sigurbjörnsson, prófessor, tilnefndur af guðfræðideild Háskóla Íslands, Geir Waage, formaður Prestafélags Íslands, og dr. Páll Sigurðsson, tilnefndur af lagadeild Háskóla Ís lands. Síðar lét Ólafur Stephensen af störfum í nefndinni að eigin ósk en við sæti hans tók Hrund Hafsteinsdóttir héraðsdómslögmaður. Séra Þorbjörn Hlynur Árnason biskups ritari starfaði með nefndinni allt frá upphafi, að ósk biskups Íslands, og jafnframt starf aði séra Kristján Valur Ingólfsson með nefndinni að undirbúningi að gerð starfsreglna frá vori 1994. Af hálfu dóms- og kirkjumálaráðuneytis sat Hjalti Zóphóníasson, skrifstofu stjóri í því ráðuneyti, fundi nefndarinnar í septembermánuði 1994.

Frumvarpið var til umfjöllunar á kirkjuþingi í október 1994 og löggjafarnefnd þess gerði nokkrar breytingar á því. Þá lagði kirkjuráð til ýmsar breytingar á frumvarpinu á fundi sínum 25. nóvember sl. Ákveðið hefur verið að breytingartillögur og athugasemd ir kirkjuráðs við frumvarpið verði látnar fylgja frumvarpinu sem fylgiskjal I, en þær hafa ekki verið teknar inn í frumvarpið. Hefur þótt réttast að frumvarpið verði lagt fyrir í þeirri mynd sem kirkjuþing afgreiddi það frá sér.

Hér á eftir fer greinargerð er fylgdi frumvarpinu frá nefndinni er samdi það.

Nefndin hefur átt gott samstarf við fjölmarga aðila, þar á meðal við biskup Íslands og kirkjumálaráðherra.

Það er meginniðurstaða nefndarinnar að rétt sé og tímabært að gera nú ýmsar breyt ingar á stjórnskipun íslensku þjóðkirkjunnar og á sambandi hennar við ríkisvaldið, enda þótt enn verði haldið þeim tengslum milli ríkis og kirkju, sem kveðið er á um í stjórn arskrá íslenska ríkisins.

Höfuðforsendur lagafrumvarps þessa eru sem hér segir:

a.

Veruleg aukning á innra starfi kirkjunnar og örar breytingar á því kalla á nauðsyn legar breytingar á kirkjulöggjöfinni og jafnframt á aukna og styrkta stjórnsýslu á kirkjulegum vettvangi.

b.

Búsetu- og þjóðfélagsbreytingar, ásamt breyttum og bættum samgöngum, kalla á auk inn sveigjanleika í starfi kirkjunnar.

c.

Umræða á pólitískum vettvangi um að endurskoða þurfi samband ríkis og kirkju kall ar á svar stjórnvalda og kirkjunnar sjálfrar um heppilega og eðlilega framtíðarskip an um stöðu hennar.

Er niðurstaða nefndarinnar sú að rétt sé að þjóðkirkjan fái mun meira sjálfstæði á starfs- og stjórnunarsviði sínu en verið hefur um langa hríð, enda muni aukið sjálfstæði efla hana til starfa og átaka til aukins velfarnaðar með þjóðinni. Taldi nefndin óhjá kvæmilegt að leggja tillögur sínar þar að lútandi fram í formi allítarlegs frumvarps til laga um stöðu, stjórn og starfshætti íslensku þjóðkirkjunnar þar sem væri að finna ákvæði um alla helstu þætti kirkjustarfsins, þar á meðal um stöðu og starfsemi embættismanna þjóð kirkjunnar, starfseiningar hennar og um ýmsa þætti starfsemi hennar að öðru leyti. Er þar að vonum um margt byggt á þeim grunni sem þegar hefur verið lagður með gildandi lög um en þó lagt til að gerðar verði ýmsar breytingar frá því sem er að gildandi rétti er stefni að auknu sjálfstæði þjóðkirkjunnar í samræmi við það sem fyrr sagði og tryggi það, svo sem framast má verða að lögum, að kirkjan megi valda hlutverki sínu á komandi tím um með því aukna sjálfstæði sem vænst er að hún muni öðlast.

Í frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, er leitast við að kveða á um meginatriði ís lensks kirkjuréttar í nokkuð breyttri mynd frá því sem nú er, svo sem fyrr segir, en jafn framt er byggt á grónum og haldgóðum kirkjuhefðum, eftir því sem framast hefur verið kostur miðað við hina nýju skipan á stjórn kirkjumála sem lýst er í frumvarpinu.

Jafnframt samningu þessa frumvarps hóf nefndin undirbúning að samningu frumvarps til samþykktar kirkjuþings um starfsreglur fyrir íslensku þjóðkirkjuna sem nefndin legg ur til að fylgi í kjölfar hinna nýju laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar ef frumvarp þetta hlýtur staðfestingu hins háa Alþingis. Skal lögð sérstök áhersla á að sam ræmi verði milli efnis lagafrumvarps þessa annars vegar og frumvarpsins að starfsregl um hins vegar og munu frumvörp þessi mynda með nokkrum hætti eina heild þegar lit ið er yfir allt reglusviðið sem hér er um að ræða. Í frumvarpinu að starfsreglunum verð ur mælt fyrir um fjölmörg atriði er varða starfshætti íslensku þjóðkirkjunnar á mun ít arlegri hátt en unnt var eða ráðlegt þótti að gera í lagafrumvarpinu.

Tekið skal fram að hér er um að ræða frumvarp að meginlöggjöf (rammalöggjöf) um íslensku þjóðkirkjuna, en gert er ráð fyrir að margvísleg löggjöf um afmörkuð kirkjuleg málefni frá ýmsum tímum standi enn jafnhliða hinni nýju meginlöggjöf ef frumvarp þetta verður að lögum. Er þó vafalaust fullkomið tilefni til endurskoðunar og samræmingar þeirrar löggjafar þótt nefndin telji það ekki í sínum verkahring að annast víðtækari end urskoðun kirkjulöggjafarinnar en hér um ræðir.

II.

Um alllangan aldur hafa hér verið náin tengsl milli ríkis og kirkju. Voru þau m.a. stað fest á formlegan hátt í stjórnarskránni frá 1874 - þótt eldri væru í reynd - en styrkt ust síðar með ýmsum hætti, m.a. snemma á þessari öld þegar breyttri skipan var komið á vörslu „kirkjueigna“, svokallaðra, og ríkið tók í reynd að sér launagreiðslur til presta þjóðkirkjunnar þótt þær byggðust í fyrstu á arði af eignastofni kirkna landsins.

Fyrr á öldum var sjálfstæði íslensku kirkjunnar mikið. Var kirkjan lengi sér um fjár mál og innri stjórn og á fyrstu öldum kristni í landinu kom hún fram sem sjálfstæður að ili gagnvart ríkisvaldinu (t.d. voru gerðir sáttmálar milli ríkisvalds og kirkjuvalds). Fyrr um hafði kirkjan sína eigin tekjustofna sem hún ráðstafaði til eigin þarfa - enda hlut verk hennar í „veraldlegum“ efnum þá víðtækari en síðar varð - en á síðari öldum fór þó konungsvaldið að hlutast til um málefni kirkjunnar, enda fylgdi það kenningu Lúth ers að kristinn þjóðhöfðingi bæri sérstakar skyldur og ábyrgð gagnvart henni.

Sé litið til grannþjóða okkar í austri og vestri, þar sem alls staðar ríkir trúfrelsi, fer ekki á milli mála að skipan á kirkjumálum er þar með mjög misjöfnum hætti, allt eftir hefðum og ríkjandi skoðunum. Víða eru starfandi þjóðkirkjur, svokallaðar, sem sumar eru tengdar ríkisvaldinu, svo sem er á Norðurlöndum, en aðrar hafa fullt sjálfstæði í innri málum þótt ríkisvaldið veiti þeim stuðning, svo sem er í Þýskalandi. Í Bandaríkjunum er hins vegar ekki um neina þjóðkirkju að ræða, svo sem kunnugt er. Óvíða munu tengsl rík is og kirkju vera meiri en meðal Dana, en þar er vart um að ræða neina sjálfsstjórn þjóð kirkjunnar gagnvart almannavaldinu. Meðal grannþjóða okkar hafa orðið miklar breyt ingar á kirkjuskipan hin síðari ár og kynnti nefndin sér þær breytingar ásamt þeim um ræðum sem orðið hafa í þeim löndum. Má um þetta efni m.a. vísa til áfangaskýrslu nefnd arinnar sem lögð var fyrir kirkjuþing haustið 1993. Engu að síður varð það niðurstaða nefndarinnar að byggja sem mest á ráðandi kirkjuhefð hér á landi að því marki sem hún verður talin samrýmast þörfum nútímans.

Þrátt fyrir þau tengsl sem eru hér á landi milli ríkis og kirkju hefur íslenska þjóð kirkjan sjálfstæði í innri málum sínum, þ.e. hvað varðar guðþjónustuna, helgisiði, skírn, fermingu og veitingu sakramentanna, sbr. 13. gr. laga nr. 48/1982. Ytri málum kirkj unnar, svo sem skipan prestakalla og prófastsdæma, veitingu prestakalla og biskupskosn ingu, er hins vegar ráðið með lögum frá Alþingi. Kirkjumálaráðherra hefur og í reynd mikil völd á þessu sviði þótt hefð sé fyrir því að hann beiti þeim af hófsemi.

Lengi vel fékk þessi skipan mála að standa án umtalsverðra mótmæla kirkjunnar manna eða annarra, en á síðustu árum hafa hins vegar farið fram allnokkrar umræður um réttarstöðu íslensku þjóðkirkjunnar, einkum þó um afstöðu hennar til ríkisvaldsins (lög gjafarvalds og framkvæmdarvalds). Er þar bæði átt við umræður á kirkjulegum vett vangi, einkum á kirkjuþingi, en aðrir aðilar hafa einnig látið til sín heyra þótt eigi fari sérlega hátt, m.a. í þá veru að slíta beri öll tengsl milli ríkis og kirkju. Eigi verður þó talið að nú um stundir eigi svo róttækar hugmyndir fylgi að fagna meðal alls þorra Ís lendinga og miðast efni þessa frumvarps m.a. við þá ætlan nefndarinnar.

Því ber ekki að neita að upp á síðkastið hefur ríkisvaldið í reynd látið þjóðkirkjunni eftir aukið sjálfræði í margvíslegum málum og séð fyrir sérstökum tekjustofnum ýmissa starfseininga kirkjunnar. Hefur sú þróun og aukin ábyrgð kirkjunnar manna, sem henni fylgir, tvímælalaust orðið til þess að efla starfsemi þjóðkirkjunnar í heild og mun al mennt hafa mælst vel fyrir.

III.

Í 62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands frá 1944 segir að hin evangelisk-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi og skuli ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Ákvæði þetta hefur staðið í stjórnarskránni allt frá 1874, en upphaflega var þó notað orðalagið „hið opinbera“ í staðinn fyrir „ríkisvaldið“. Í stjórnarskránni, sem er hin æðsta réttarheimild, eru ekki gefin nánari fyrirmæli um þetta efni, t.d. um það hvernig ríkisvaldið skuli styðja þjóðkirkjuna og vernda. Með „ríkisvaldinu“ er vafalaust átt við alla þætti þess, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald og þær stofnanir sem með þessi málefni fara - einkum þá að sjálfsögðu tvo fyrri þættina. Nánari framkvæmd þessa stjórnarskrárákvæðis er því í höndum ríkisvaldsins og ber Alþingi fyrst og fremst ábyrgð á því að með almennum lögum sé tryggt að skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt.

Það sem mestu máli skiptir varðandi það efni sem hér er til meðferðar er það að af þessari stjórnarskrárgrein verður sú ályktun dregin, svo að tvímælalaust er, að ríki og þjóðkirkja eru ekki eitt - þ.e. tiltekinn aðili, ríkið, á að styðja og vernda annan aðila, þjóðkirkjuna. Skilyrði þess að vera íslenskur ríkisbvorgari annars vegar og þjóðkirkju þegn hins vegar þurfa heldur ekki að fara saman, svo sem kunnugt er. Það breytir ekki þessari niðurstöðu að mjög náin tengsl eru milli ríkisvaldsins og þjóðkirkjunnar. Hún er eftir sem áður sjálfstæð stofnun , sjálfstæður réttaraðili, sem getur borið, og ber, rétt indi og skyldur að lögum.

Þjóðkirkjan og stofnanir hennar geta því m.a. átt eignir sem njóta m.a. fullrar verndar 67. gr. stjórnarskrárinnar og verða eigi af þeim teknar nema ströngum skilyrðum þeirrar greinar sé fullnægt, enda komi þá ætíð fullt verð fyrir eins og þar er mælt fyrir um.

Þegar talað er um íslensku þjóðkirkjuna sem stofnun er hafi a.m.k. nokkurt sjálfstæði eftir lögum og venju og verði eigi talin sem hver annar angi ríkisvaldsins verður að minn ast þess að hugtakið þjóðkirkja verður ekki til hér á landi fyrr en með tilkomu stjórnar skrárinnar frá 1874, en fyrirmynd viðkomandi ákvæðis var hliðstætt ákvæði í grundvall arlögunum dönsku.

IV.

Í kjölfar þeirrar nýlegu umræðu og þróunar um áherslubreytingar á sambandi eða sam skiptum ríkis og kirkju, sem fyrr var getið, var lögð fram á kirkjuþingi 1992 tillaga til þingsályktunar um skipulag íslensku þjóðkirkjunnar. Flutningsmaður hennar var dr. Gunn ar Kristjánsson, sóknarprestur á Reynivöllum. Var tillagan síðan samþykkt í eftirfarandi mynd:

„Kirkjuþing felur kirkjuráði að skipa nefnd til að gera úttekt á skipulagi íslensku þjóð kirkjunnar og sambandi hennar við ríkisvaldið samkvæmt nánari verklýsingu byggðri á greinargerð sem fylgdi upphaflegu tillögunni. Í nefndinni sitji fimm menn tilnefndir af: biskupi og gegni sá formennsku, kirkjumálaráðherra, guðfræðideild Háskóla Íslands, stjórn Prestafélags Íslands og lagadeild Háskóla Íslands. Kirkjuráð ráði starfsmann til verksins í samráði við nefndina. Nefndin skili greinargerð um stöðu mála á kirkjuþingi 1993.“

Nefnd sú, er skipuð var af þessu tilefni svo sem þingsályktunin bauð og fyrr hefur ver ið greint frá, hóf fljótlega störf og skilaði síðan áfangaskýrslu um starf sitt er lögð var fyrir kirkjuþing haustið 1993. Birtust þar frumhugmyndir nefndarinnar í stórum drátt um, með ítarlegum rökstuðningi, ásamt frumdrögum nefndarinnar að „rammalöggjöf“ um stöðu, starf og stjórnskipan þjóðkirkjunnar. Leiddi skýrsla þessi til frjórra umræðna á kirkjuþingi og var að lokum afgreidd þar, að mestu á jákvæðan hátt, og nefndinni falið að leiða starf sitt til lykta. Nefndin hafði eftirfarandi markmið að leiðarljósi: Byggt verði til frambúðar á núverandi þjóðkirjufyrirkomulagi og eigi rofið það samband milli ríkis og kirkju sem stjórnarskráin kveður á um. Ríkisvaldið ber því enn sem fyrr ábyrgð (þar á meðal fjárhagslega ábyrgð) gagnvart þjóðkirkjunni. Hins vegar verði gerðar verulegar breytingar á „starfsramma“ þjóðkirkjunnar, m.a. með því að sett verði „rammalöggjöf“ um stöðu, stjórn og starfshætti hennar þar sem fjallað verði í skýru máli um þessa megin þætti, en að önnur kirkjuleg löggjöf verði um leið einfölduð svo sem verða má. Með þessu mun vægi löggjafarstarfsemi Alþingis um málefni þjóðkirkjunnar minnka mjög frá því sem verið hefur, en þess í stað verður vald kirkjunnar aukið verulega frá því sem nú er og valdsviðið skýrt svo vel sem frekast er kostur.

Mikilvægur þáttur í tillögum nefndarinnar, svo sem þær birtast í þessu lagafrumvarpi, er að vald kirkjuþings verði aukið og því fengið ákvörðunarvald í kirkjulegum málum, þó innan þess ramma sem hin nýja meginlöggjöf (rammalöggjöf) setur ef frumvarp þetta verður að lögum. Er, svo sem fyrr segir, lagt til að á grundvelli laganna samþykki kirkju þing ítarlegar reglur um allt innra starf og starfshætti kirkjunnar, en nefndin telur að mjög skorti nú á að kirkjunnar menn hafi nægar leiðbeiningar á þessu sviði eða fullkomnar starfsreglur sem þeim ber að fylgja. Lagt er til að skýrar reglur gildi um allt stjórnkerfi kirkjunnar undir yfirstjórn kirkjuþings, svo sem fyrr segir.

Það er ætlun og vissa nefndarinnar að aukin sjálfsstjórn íslensku þjóðkirkjunnar og ábyrgð, sem þar af leiðir, muni auðvelda kirkjunni störf hennar og efla kirkjunnar menn til samræmdra átaka í starfi. Hafi kirkjan og sýnt, með nærfellt eitt þúsund ára starfi sínu í landinu, að henni sé treystandi til sjálfsstjórnar. Þá skal eigi undan dregið að aukinni sjálfsstjórn kunni að fylgja ný vandamál innan kirkjunnar (a.m.k. í augum sumra) þar sem í „návígi“ verður tekist á um mál er embættismenn ríkisins önnuðust áður, þar með talið ýmsa ráðstöfun fjármuna. Þessi vandamál á þó kirkjan að geta leyst innan sinna vébanda.

Á prestastefnu í Vestmannaeyjum í júní 1994 voru helstu hugmyndir nefndarinnar kynntar ítarlega og er óhætt að fullyrða að viðtökur hafi verið góðar. Urðu allmiklar um ræður um málið. Loks fjallaði kirkjuþing um frumvarpið í endanlegri gerð sinni 25. október til 3. nóvember 1994. Eftir miklar almennar umræður og nefndarvinnu var frum varp skipulagsnefndar samþykkt með nokkrum breytingum. Var biskupi og kirkjuráði falið að kynna frumvarpið fyrir prestum og sóknarnefndum í nóvember 1994, jafnframt var skipulagsnefnd falið að ganga endanlega frá greinargerð með frumvarpinu, svo og 67. gr. er fjallar um lög sem breytast við gildistöku frumvarpsins.

Verði frumvarp þetta að lögum telur nefndin að merkum áfanga sé náð í þróunarsögu íslensku þjóðkirkjunnar. Staða hennar verði skýrð frá því sem nú er og allt regluverk hana varðandi verði mun fyllra og gleggra en það er við búum við, en vitað er að margt er nú óskýrt eða jafnvel á huldu um réttarstöðu kirkjunnar og þjóna hennar á ýmsum sviðum.

V.

Auk þess sem fyrr er komið skal þetta sagt um meginatriði frumvarpsins, en einstök ákvæði þess verða hins vegar skýrð í síðari hluta þessarar greinargerðar:

Kveðið er á um að íslenska þjóðkirkjan sé sjálfstætt trúfélag á evangelísk-lúterskum grunni. Njóti hún sjálfræðis gagnvart ríkisvaldinu innan lögmæltra marka. Þjóðkirkjan og stofnanir hennar njóti sjálfstæðrar eignhelgi og komi fram sem sjálfstæðir aðilar gagn vart almannavaldinu. Ríkisvaldinu beri að styðja og styrkja íslensku þjóðkirkjuna og greiði íslenska ríkið henni árlegt framlag sem miðist við að það nægi til reksturs henn ar ásamt öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Kirkjumálaráðu neytið hafi með höndum tengsl við þjóðkirkjuna af hálfu ríkisvaldsins að því er varðar fjárlagagerð og hafi jafnframt yfirumsjón með því að ríkisvaldið veiti þjóðkirkjunni þann stuðning sem því ber að veita henni lögum samkvæmt. Jafnframt hafi ráðuneytið um sjón með því að þjóðkirkjan og stofnanir hennar fari að lögum. Mælt er fyrir um að ís lenska þjóðkirkjan ráði starfi sínu inna lögmæltra marka. Er þarnæst fjallað á allítarleg an hátt um stjórnunar- og starfseiningar þjóðkirkjunnar og starfsmenn hennar (þar með talið stöðu þeirra sem opinberra starfsmanna), auk þess sem sérstaklega er fjallað um reglur þær um almenna kirkjuskipan er kirkjuþingi er ætlað að samþykkja og áður var getið.

Athugasemdir við einstakar greinar og kafla frumvarpsins.

Um 1. gr.

Í 1. mgr. greinarinnar er fjallað um trúfræðilega undirstöðu þjóðkirkjunnar á Íslandi sem sjálfstæðs trúfélags. Er tekið fram að starfsemi hennar byggist á evangelísk-lútersk um grunni. Í því felst að kenningargrundvöllur þjóðkirkjunnar byggist á eftirtöldum játn ingarritum:

1. Postullegu trúarjátningunni.

2. Níkeujátningunni.

3. Aþanasíusarjátningunni.

4. Hinni óbreyttu Ágsborgarjátningu frá 1530.

5. Fræðum Lúthers hinum minni.

Í 2. mgr. er byggt á þeirri skipan mála varðandi stuðning við þjóðkirkjuna af hálfu rík isvaldsins sem gert er ráð fyrir í 1. mgr. 62. gr. stjórnarskrárinnar, enda er ákvæðum frumvarpsins, ef að lögum verða, á engan hátt ætlað að breyta fjárhagslegum skyldum rík isvaldsins við þjóðkirkjuna þótt sjálfstæði hennar um innri málefni verði aukið frá því sem nú er.

Í 3. mgr. er lagt til að skírn í nafni heilagrar þrenningar eða skráning í þjóðskrá veiti aðild að þjóðkirkjunni. Eigi er skilyrði að skírn hafi farið fram innan vébanda þjóðkirkj unnar þar eð þjóðkirkjan viðurkennir hverja þá skírn sem framkvæmd er í nafni heilagr ar þrenningar.

Um II. kafla.

Í þessum kafla frumvarpsins birtast meginreglur þess um réttarstöðu íslensku þjóð kirkjunnar, en þær meginreglur styrkjast síðan af ýmsum öðrum ákvæðum frumvarps ins er staðfesta þær áherslubreytingar á lögvörðu réttarsambandi milli ríkis og þjóðkirkju er lýst var í hinum almenna hluta þessarar greinargerðar. Lögð er áhersla á að ákvæði þessi séu í stuttu og hnitmiðuðu formi þannig að höfuðatriðin séu hverjum manni ljós.

Um 2. gr.

Í 1. mgr. greinarinnar er mælt fyrir um sjálfstæði eða sjálfræði íslensku þjóðkirkj unnar gagnvart ríkisvaldinu. Birtist þar sú höfuðstefna sem allt meginefni frumvarps þessa byggist á og fyrr hefur verið lýst. Sérstaklega er þó tekið fram að þessu sjálfræði setji löggjafinn tiltekin mörk sem felast einkum í ýmsum öðrum ákvæðum frumvarpsins er síð ar verður fjallað nánar um, sbr. t.d. ákvæði 4. gr. um tilsjónarvald kirkjumálaráðherra.

Sjálfstæði íslensku þjóðkirkjunnar skv. 1. mgr. væri í reynd lítils virði ef eigi væri tryggt að lögum að þjóðkirkjan, sóknir hennar og stofnanir, sem hafa nægilegt sjálfstæði gagnvart kirkjustjórninni, njóti m.a. fullkominnar eignhelgi í skilningi 67. gr. stjórnar skrárinnar. Tekur því ákvæði 2. mgr. af allan vafa í því efni, en eigi þykir ástæða til þess að fjalla nánar um það í ákvæðinu hverjar þær stofnanir þjóðkirkjunnar eru sem sjálf stæðrar eignhelgi geti notið, en um það efni vísast til viðurkenndra meginreglna eignar réttar um lögvarða aðild að eignarréttindum. Þess skal sérstaklega getið að ákvæði þetta stendur í nokkrum tengslum við ákvæði 65. gr. þar sem kveðið er á um eignarrétt að kirkjujörðum og kirkjuítökum.

Um 3. gr.

Í framhaldi af því ákvæði 2. mgr. 1. gr. að ríkisvaldinu beri að styðja og styrkja ís lensku þjóðkirkjuna er nauðsynlegt að kveða nánar á um fjárhagslega skuldbindingu rík isvaldsins gagnvart þjóðkirkjunni svo sem hér er gert. Er við það miðað að ríkisvaldið tryggi, í formi fjárveitingar á fjárlögum ár hvert, fjárframlag sem nægi til reksturs þjóð kirkjunnar eftir að tekið hefur verið tillit til annarra tekjustofna hennar sem bæði geta ver ið lögbundnir sem ólögbundnir. Í gildandi löggjöf um ýmsa starfsþætti þjóðkirkjunnar er kveðið á um sérstaka tekjustofna hennar eða tiltekinna stofnana hennar eða starfsein inga, sbr. t.d. ákvæði í lögum nr. 91/1987, um sóknargjöld, í lögum nr. 138/1993, um kirkjumálasjóð, og í lögum um prestssetur, nr. 137/1993, og gerir frumvarp þetta ekki ráð fyrir breytingum á þeirri skipan. Hins vegar miðast þetta ákvæði frumvarpsins við það að hin árlega fjárveiting frá Alþingi - hið árlega framlag þess til þjóðkirkjunnar umfram sérstakar fjárveitingar samkvæmt öðrum lögum - verði ákvarðað sem heildarupphæð á grundvelli ítarlegs rökstuðnings af hálfu kirkju og ráðuneytis um fjárþörf kirkjunnar er stjórnvöld þjóðkirkjunnar hafi til afnota með þeim hætti er þau telja nauðsyn til bera hverju sinni án þess að Alþingi gefi kirkjustjórninni nánari fyrirmæli um það hvernig fénu skuli varið. Ber þá þjóðkirkjan sjálf ábyrgð á ráðstöfun þessa fjár.

Í 3. mgr. er þó lagt til að launagreiðslur til starfandi presta þjóðkirkjunnar, sem ver ið hafa á launum úr ríkissjóði, skuli hagað með óbreyttum hætti. Skilgreina þarf nánar hverjir teljist til starfsmanna þjóðkirkjunnar svo sem lagt er til í frumvarpinu, og er þá sú skilgreining forsenda þess að unnt sé að ganga frá starfsreglum, sbr. 63. gr., um þetta atriði.

Um 4. gr.

Svo sem fyrr getur er ekki lagt til í frumvarpi þessu að tengsl verði rofin milli rík isvaldsins og þjóðkirkjunnar enda þótt sjálfstæði þjóðkirkjunnar um innri málefni sín verði aukið mjög frá því sem nú er. Er lagt til að kirkjumálaráðuneytið hafi, enn sem fyrr, með höndum nauðsynleg tengsl við þjóðkirkjuna að því er varðar fjárlagagerð af hálfu stjórnarráðsins. Jafnframt virðist rétt og sjálfsagt að sama ráðuneyti hafi yfirumsjón með því að ríkisvaldið veiti þjóðkirkjunni lögmæltan og stjórnarskrárvarinn stuðning, en því hlýtur einnig að fylgja umsjón með því að þjóðkirkjan og stofnanir hennar fari að lög um.

Um III. kafla.

Í III. kafla, sem er meginkafli frumvarps þessa, er fjallað í allítarlegu máli um stjórn og starfsskipan íslensku þjóðkirkjunnar. Tekur það bæði til embættismanna hennar, stjórn arstofnana og starfseininga, en um efnisyfirlit kaflans vísast til VI. kafla hins almenna hluta þessarar greinargerðar.

Haft skal í huga að til þess er ætlast að kirkjuþing samþykki sérstakar starfsreglur (sjá einkum 63. gr.) sem verði til fyllingar og viðbótar mörgu því sem kveðið er á um í kafla þessum.

Rétt er að geta þess að mörg ákvæði þessa kafla frumvarpsins eru tekin að megin stofni úr gildandi lögum og þá með þeim breytingum einum sem leiðir beinlínis af þeirri skipan, sem frumvarpið byggist á, að stjórnunarvald verði fært frá ráðherra til kirkju legra stjórnvalda. Þykir að jafnaði óþarfi að geta þessa atriðis sérstaklega um hverja grein fyrir sig sem þetta á við um.

Um 5. gr.

Í ákvæði þessu, sem ætlað er að hafa almennt gildi um starfsvettvang íslensku þjóð kirkjunnar, er áréttuð sú meginstefna höfunda frumvarpsins, sem þegar birtist með öðru orðalagi í 1. mgr. 2. gr., að þjóðkirkjan ráði sjálf starfi sínu og starfsháttum innan þess ramma sem löggjafinn hefur markað.

Um 6. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 35. gr. laga nr. 62/1990.

Um 7. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 1. gr. laga nr. 96/1980.

Um 8. gr.

Hér er lagt til að kirkjuþing setji reglur um kosningu biskups Íslands og þar með séu lög um biskupskosningu, nr. 96/1980, felld úr gildi, sbr. 67. gr. frumvarpsins.

Um 9. gr.

Í greininni er gert ráð fyrir óbreyttri skipan frá því sem nú er.

Um 10. gr.

Greinin er að mestu leyti efnislega samhljóða 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 62/1990.

Um 11. gr.

Ákvæði þetta er nýmæli. Mikilvægt er að í lögum sé m.a. kveðið á um hvernig skuli fjallað um meint aga- og siðferðisbrot innan íslensku þjóðkirkjunnar, svo og um lausn ágreiningsmála, en um þetta gilda nú eigi skýrar reglur. Lagt er til að sett verði á fót sér stök nefnd, úrskurðarnefnd, sem fjalli um mál af þessu tagi, eftir ákvörðun biskups. Greinin skýrir sig að öðru leyti sjálf.

Um 12. gr.

Ákvæði þetta er nýmæli. Hér er lagt til að niðurstöðu úrskurðarnefndar skv. 11. gr. megi skjóta til áfrýjunarnefndar með þeim hætti sem nánar er lýst í ákvæðinu. Mikil vægt er að kveðið sé á um nokkur meginatriði íslensks stjórnsýsluréttar í ákvæðinu en jafnframt lagt til að kirkjuþing setji nánari ákvæði í starfsreglur, sbr. 63. gr. frumvarps ins.

Um 13. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 41. gr. laga nr. 62/1990.

Um 14.–16. gr.

Greinarnar samsvara að mestu ákvæðum VII. kafla laga nr. 62/1990.

Um 17. gr.

Ákvæði þetta er nýmæli. Mikilvægt er að komið sé á samstarfsgrundvelli milli bisk ups Íslands og vígslubiskupanna, svo sem hér er lagt til.

Um 18. gr.

Um meginhugmyndir þær, sem liggja að baki ákvæði þessarar greinar, vísast til þess sem fram kom í hinum almenna hluta þessarar greinargerðar. Lögð er áhersla á að marka kirkjuþingi stöðu sem æðsta stjórnvaldi innan íslensku þjóðkirkjunnar og valdsvið þess aukið frá því sem nú er. Kirkjuþingi er þó eigi ætlað alræðisvald, sbr. m.a. það ákvæði greinarinnar, að prestastefna skuli fjalla um reglur er varða kirkjulegar athafnir er hafa trúarlegt gildi áður en þær verði samþykktar á kirkjuþingi.

Um 19. gr.

Hér er um nokkrar breytingar að ræða frá því sem nú er. Fulltrúum er fjölgað lítil lega. Tólf eru kjörnir úr hópi leikmanna en þrettán úr hópi guðfræðinga. Af guðfræð ingum eru ellefu kjörnir úr hópi sóknarpresta, einn fulltrúi sérþjónustupresta og einn full trúi guðfræðideildar Háskólans. Með tillögurétt og málfrelsi en ekki atkvæðisrétt sitja vígslubiskuparnir báðir, fulltrúi kirkjumálaráðherra og biskup Íslands sem er jafnframt forseti kirkjuþings. Úr Hólastifti skulu koma þrír leikmenn og þrír sóknarprestar, úr hverj um landshluta (4) í Skálholtsstifti skal koma einn leikmaður og einn sóknarprestur, Reykjavíkur- og Kjalarnessprófastsdæmi skulu senda fimm leikmenn og fjóra presta, þar af er einn leikmaður og einn prestur úr Kjalarnessprófastsdæmi.

Á fundum nefndar þeirrar, er samdi þetta lagafrumvarp, var rætt mjög ítarlega um skipan kirkjuþings. Var þá m.a. fjallað um tengslin milli þingsins og biskupsembættis ins. Var þá sú hugmynd reifuð að aðskilja bæri valdsvið kirkjuþings annars vegar og bisk ups hins vegar með því að búa svo um hnútana að kirkjuþing yrði í sem fyllstum mæli sjálfstæð og lýðræðislega kjörin stofnun sem hefði sinn eigin forseta og nefndir sem störf uðu að einhverju leyti allt árið. Enn fremur að kirkjuþing hefði sína eigin stjórnsýslu til þess að undirbúa störf þingsins og til þess að koma samþykktum þess í framkvæmd. Bisk up Íslands ætti að vísu sæti á kirkjuþingi en tæki þar eigi formlegan þátt í afgreiðslu mála. Honum væri hins vegar heimilt að taka til máls hvenær sem væri og þyrfti ekki að skrá sig á mælendaskrá. Enn fremur hefði hann rétt til að tilnefna ákveðinn fjölda þing fulltrúa. Með þessu yrði komið í veg fyrir að biskup verði eins konar framkvæmdastjóri kirkjuþings sem lúti ákvörðunum og samþykktum þess og geti jafnvel orðið í minni hluta við atkvæðagreiðslur. Hann gæti þá fremur en nú er helgað sig andlegu leiðtogahlut verki biskups eins og það hefur víða mótast í lúterskri kirkjuhefð.

Nefndin varð hins vegar ásátt um að bera þessa tillögu ekki fram í frumvarpsformi heldur láta nægja að benda á hana hér og minna á að sú skipan mála, sem fyrr var lýst, er viðtekin í lúterskum kirkjum í sumum grannlöndum okkar. Engu að síður má greina nokkur áhrif þessarar stefnu í sumu því er nefndin leggur til að lögfest verði um kirkju þing.

Nefndin telur að kirkjuþing, í breyttri mynd, eigi sjálft að móta starf sitt á næstu árum og hefur því ekki gert mjög ítarlegar tillögur í frumvarpinu um einstaka starfsþætti þess. Í þessu sambandi má minna á ákvæði 63. gr. frumvarpsins þar sem segir að kirkjuþing setji starfsreglur um ýmsa þætti kirkjulegrar starfsemi.

Um 20. gr.

Af 2. mgr. greinarinnar leiðir að allir þeir kirkjulegu aðilar, sem hafi fjárreiður með höndum, verða að færa bókhald og gera reikningsskil sem hljóti fullnægjandi endurskoð un þar til bærra aðila. Skal kirkjuþing hafa yfirumsjón með því að þessarar skyldu sé gætt, en af eðli máls leiðir að önnur stjórnvöld þjóðkirkjunnar hafa einnig, að sínu leyti, eftirlitsskyldur í þessu efni. Að öðru leyti þarfnast greinin ekki skýringar.

Um 21. gr.

Greinin samsvarar að mestu efni 15. gr. laga nr. 48/1982.

Um 22. gr.

Greinin svarar til efnis 15. gr. laga nr. 48/1982.

Um 23. og 24. gr.

Ákvæði þessi samsvara um margt efni 16. gr. laga nr. 48/1982, nema jafnframt er kveðið á um stjórnunarhlutverk kirkjuráðs í kjölfar nýmæla sem leitt hafa af nýlegum lög um. Þá er og lagt til í frumvarpinu að gerður verði aðskilnaður á valdsviðum kirkjuþings annars vegar og kirkjuráðs hins vegar, sbr. og 19. gr. frumvarpsins. Kveðið er á um að ákvörðunum kirkjulegra stjórnvalda megi almennt skjóta til kirkjuráðs til endanlegrar úr lausnar, en undantekning er þar gerð um ákvarðanir biskups á sviði kirkjuaga og kirkju kenningar, svo og um ágreiningsefni, sbr. 10., 11., 12., 17., 18. og 25. gr. frumvarpsins, en jafnframt er kveðið á um að ákvörðunum kirkjuráðs á sviði eiginlegrar stjórnsýslu verði eigi áfrýjað til kirkjuþings, enda hentar kirkjuþing ekki sem áfrýjunaraðili.

Um 25. gr.

Greinin er að nokkru leyti samhljóða 39. gr. laga nr. 62/1990, nema hvað m.a. er bætt við ákvæðum um tillögu- og umsagnarrétt prestastefnu um mál er varða kenningu kirkj unnar og helgisiði, sbr. núgildandi lög um kirkjuþing.

Um 26. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 27.–30. gr.

Greinarnar eru að mestu leyti samhljóða efni V. kafla laga nr. 62/1990, sbr. og ákvæði VII. kafla laga nr. 25/1985. Vakin skal athygli á því að í 26. gr. frumvarpsins er lagt til að biskup Íslands geti skipað prófasta til að hafa umsjón með tilteknum þáttum kirkju legrar þjónustu án þess að starf prófasts sé bundið við hin hefðbundnu prófastsdæmi, og gæti starfssvið þess háttar prófasts því t.d. verið landið allt.

Í 27. gr. er lagt til að biskup Íslands skipi prófasta til sex ára í senn sem er nýmæli. Þykir rétt að hafa þennan hátt á um stórnunarstörf af þessu tagi, en fordæmi fyrir tíma bundinni skipun eða ráðningu í ábyrgðarmikil stórnunarstörf er nú víða að finna í lög gjöf um ýmsar opinberar stofnanir. Formlega stendur að sjálfsögðu ekkert í vegi fyrir því að skipa megi sama mann aftur í prófastsembætti að fyrra skipunartímabili hans loknu.

Um 31. gr.

Grein þessi er nýmæli að því leyti að áður hefur eigi verið í lögum skilgreining á hug takinu „þjónandi prestur“ í íslensku þjóðkirkjunni, en hér er lögð áhersla á sjálfstæði prests gagnvart aðilum er hann starfar hjá en ekki heyra undir þjóðkirkjuna, svo sem sjúkrahús, fangelsi og þess háttar, þannig að í kirkjulegum efnum lúti hann einvörðungu yfirstjórn kirkjulegra stjórnvalda þótt hann verði að öðru leyti að hlíta margvíslegum starfsreglum sem eðli máls hljóta að eiga við á viðkomandi vinnustað.

Um 32. gr.

1. málsl. greinarinnar samsvarar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 62/1990.

Í 2. málsl. er skilgreining á sóknarprestsembættinu samkvæmt guðfræðilegri og kirkju réttarlegri hefð.

Um 33. gr.

Greinin ber að nokkru með sér tímabært nýmæli, miðað við núgildandi lög, en þarfn ast að öðru leyti ekki skýringar.

Um 34. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.

Um 35. gr.

Greinin samsvarar að mestu 16. gr. laga nr. 62/1990.

Í 3. málsl. er nýmæli um svonefnda stöðunefnd, þ.e. fastanefnd, sem sé biskupi Ís lands til ráðgjafar um hæfi kandídata til prestsembætta, og er hér um nýmæli að ræða.

Um 36. og 37. gr.

Greinarnar þarfnast ekki skýringar, en þó skal tekið fram að í 36. gr. er umsóknar frestur ákveðinn fjórar vikur sem er nýmæli.

Um 38. gr.

Greinin samsvarar efni 19. gr. laga nr. 62/1990.

Um 39. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.

Um 40. gr.

Greinin styðst að nokkru leyti við ákvæði í lögum nr. 62/1990, en efni þeirra er ein faldað og samræmt. Í 2. mgr. er sett ákvæði til þess að koma í veg fyrir vanda sem oft hefur skapast viðvíkjandi ákvörðun um réttarstöðu presta er hafa verið ráðnir til starfa utan hefðbundins kirkjulegs starfsvettvangs, svo sem á vegum félagasamtaka eða stofn ana.

Um 41. gr.

Greinin er að mestu leyti sama efnis og 9. gr. laga nr. 62/1990, nema hvað lagt er til að starfsheitið héraðsprestur verði notað í stað heitisins farprestur sem nú er lögmælt.

Um 42. gr.

Greinin er efnislega samhljóða 10. gr. laga nr. 62/1990.

Um 43. gr.

Ákvæðið ber með sér það nýmæli að biskup Íslands setji sérþjónustuprestum erind isbréf auk hins almenna vígslubréfs.

Um 44. gr.

Grein þessi á sér eigi fyrirmynd í núgildandi lögum. Nauðsyn ber til að sett séu laga ákvæði um djákna, en nám fyrir þá hefur nýlega verið tekið upp á vegum guðfræðideild ar Háskóla Íslands að frumkvæði kirkjuþings.

Um 45. gr.

Greinin þarfnast ekki nánari skýringar.

Um 46. gr.

Greinin samsvarar efni 2. gr. laga nr. 25/1985.

Um 47. gr.

Greinin samsvarar efni 4. gr. laga nr. 25/1985.

Um 48. gr.

Greinin samsvarar efni 5. gr. laga nr. 25/1985.

Um 49. gr.

Greinin samsvarar efni 6. gr. laga nr. 25/1985.

Um 50. gr.

Hér um nýmæli að ræða. Hingað til hefur skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma verið ákveðin í lögum, en hér er lagt til að vald þetta færist til þjóðkirkjunnar. Til þess að tryggja það að haldið verði uppi fullnægjandi prestsþjónustu í dreifbýlinu er þó kveð ið á um lágmarkstölu prestsembætta miðað við hvort vígslubiskupsumdæmi um sig, svo og Reykjavíkur- og Kjalarnessprófastsdæmi, auk tiltekins lágmarksfjölda sérþjónustu presta og prófasta. Hvað varðar ákvæðið um prófastana skal tekið fram að það á ein ungis við um þann mismun sem er á kostnaði við prófastsembætti og prestsembætti því að prófastarnir eru einnig þjónandi prestar og eru því jafnframt taldir sem prestar í þess ari grein frumvarpsins. Sú lágmarkstala presta og prófasta, sem fram kemur í ákvæðinu, miðast við lögbundinn fjölda þeirra (eftir höfuðumdæmum hvað prestana varðar) á þeim tíma er frumvarp þetta var samið.

Um 51. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.

Um 52. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.

Um 53. gr.

Greinin samsvarar efni 7. gr. laga nr. 62/1990.

Um 54. gr.

Greinin samsvarar efni 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1990.

Um 55. gr.

Greinin svarar að mestu til efnis 11. gr. laga nr. 25/1985.

Um 56.–61. gr.

Greinarnar svara að mestu til sambærilegra ákvæða í lögum nr. 25/1985, nema hvað skýrt er kveðið á um að sóknarprestur ráði hvernig afnotum af kirkju skuli háttað og beri ábyrgð í því efni, auk þess sem kveðið er á um samstarfsnefndir kirkjusókna.

Um 62. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.

Um 63. gr.

Hér er um algert nýmæli að ræða. Kveðið er á um nánari starfsreglur fyrir íslensku þjóðkirkjuna sem kirkjuþingi er ætlað að setja, svo og um annars konar samþykktir þess sem ætlað er að hafa bindandi gildi innan kirkjunnar, sbr. einnig það er segir um þessi efni í almennum hluta þessarar greinargerðar. Er til þess ætlast að margs konar reglur af því tagi verði með tímanum settar um kirkjuleg málefni sem e.t.v. geti smám saman tek ið að nokkru við hlutverki eiginlegrar löggjafar um starfsemi íslensku þjóðkirkjunnar. Þá er og mælt fyrir um staðfestingu kirkjuþings á stofnskrám ýmissa kirkjulegra stofnana og þess háttar, en jafnframt skal hér minnt á að reikningshald kirkjulegra stofnana skal hljóta fullnægjandi endurskoðun undir yfirumsjón kirkjuþings, sbr. 20. gr. frumvarpsins.

Um 64. gr.

Hér er kveðið á um réttarstöðu starfsmanna íslensku þjóðkirkjunnar sem opinberra starfsmanna eftir því sem við getur átt. Á það skal þó minnt að ýmsir starfsmenn, sem vissulega vinna nauðsynleg störf í þágu einstakra safnaða eða kirkna - eða jafnvel á víð ara grundvelli - mundu eigi teljast til opinberra starfsmanna eftir viðteknum reglum stjórnsýsluréttar, sbr. og lög nr. 38/1954, enda starfa þeir ekki eftir kjarasamningum fé laga opinberra starfsmanna né á grundvelli kjaradóms, heldur eftir kjarasamningum ann arra stéttarfélaga.

Í ákvæði þessu er einungis gefin höfuðstefna, en nánari ákvæði um réttarstöðu starfs manna íslensku þjóðkirkjunnar verður síðan að setja í starfsreglur skv. 63. gr.

Um 65. gr.

Rétt þykir að hafa í frumvarpi þessu ákvæði sem ætlað sé að staðfesta meginniður stöður svonefndrar „kirkjueignanefndar“ er kirkjumálaráðherra skipaði á sínum tíma og skilaði fræðilegum hluta álitsgerðar sinnar árið 1984.

Um 66. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Um 67. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Fylgiskjal.

Breytingartillögur og athugasemdir kirkjuráðs við frumvarp um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirjunnar.

(Gert á fundi kirkjuráðs 25. nóvember 1994.)

1. gr. Í þessari grein verði vísað til 62. gr. stjórnarskrárinnar.

3. gr. Orðalagsbreyting í 2. mgr.: Launagreiðslur til starfandi presta þjóðkirkjunnar og annarra starfsmanna hennar fara um ríkissjóð með sama hætti og verið hefur.

12. gr. Í 6. mgr. standi: . . . og kemur þá vígslubiskup viðkomandi stiftis í hans stað.

14. gr. Þar standi: Þeir skulu hafa tilsjón með kristnihaldi í umdæmum sínum samkvæmt erindisbréfi er biskup Íslands setur þeim, vera honum til aðstoðar um kirkjuleg málefni og annast þau biskupsverk er biskup felur þeim.

17. gr. Þar standi: Þar skal m.a.fjalla um þau mál er varða kenninguna, helgisiði og helgi hald og gera tillögur um skipan sókna, prestakalla og prófastsdæma til kirkju þings, sbr. 51. gr.

19. gr. Eftirfarandi setningarhluti strikist út: frá og með . . . og hefur málfrelsi og til lögurétt . . . til og með . . . hafi fjallað um mál í kirkjuráði.

27. gr. Hvað þessa grein varðar komu fram miklar efasemdir um réttmæti þess að skipa prófasta til þjónustu í ákveðinn tíma.

31. gr. Greinin breytist svo: Þjónandi prestur þjóðkirkjunnar er hver sá . . .

40. gr. Greinin breytist svo: . . . skal ráða prest sem að jafnaði hafi sérmenntun til starfans.

44. gr. Greinin breytist svo: Þjónandi djákni þjóðkirkjunnar er hver sá sem . . .

49. gr. Í stað orðsins „prófasta“ í 3. mgr. komi: prófastur.

51. gr. Síðari málsgrein, er hefst á orðinu „Samráðsfundur“, falli niður.

54. gr. Varðandi þessa grein kom fram vilji um að kveða á um búsetuskyldu presta í prestakalli sínu þótt þar sé ekki prestssetur að lögum.

55. gr. Varðandi þessa grein kom fram ósk um að hafa ákvæði um hvenær ársins aðal safnaðarfundir skuli að jafnaði haldnir.

56. gr. Síðasta setning í síðustu málsgrein er hefst á „Heimilt skal sóknarnefnd“ falli niður.