Jöfn staða og jafn réttur kvenna og karla Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 437

797. Frumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.

(Lagt fyrir Alþingi á 111. löggjafarþingi 1988–89.)

I. KAFLI

Almenn ákvæði.

1. gr.

Tilgangur laga þessara er að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Sérstaklega skal bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði.

2. gr.

Konum og körlum skulu með stjórnvaldsaðgerðum tryggðir jafnir möguleikar til atvinnu, launa og menntunar.

3. gr.

Hvers kyns mismunun eftir kynferði er óheimil. Þó teljast sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, ekki ganga gegn lögum þessum. Það telst ekki mismunun að taka sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar eða barnsburðar.

II. KAFLI

Atvinna.

4. gr.

Konum og körlum skulu greidd jöfn laun og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.

Með launum í lögum þessum er átt við hið venjulega grunn- eða lágmarkskaup og hvers konar frekari þóknun sem greidd er beint eða óbeint, hvort heldur er með hlunnindagreiðslum eða með öðrum hætti, og atvinnurekandi greiðir starfsmanni vegna vinnu hans.

Með jöfnum launum til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf er í lögum þessum átt við launataxta sem samið er um án þess að gerður sé greinarmunur á kynjum.

Með kjörum í lögum þessum er átt við lífeyris-, orlofs- og veikindarétt og hvers konar önnur samningsréttindi.

5. gr.

Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildir það m.a. varðandi:

1. Laun, launatengd fríðindi og hvers konar aðra þóknun fyrir vinnu.

2. Ráðningu, setningu eða skipun í starf.

3. Stöðuhækkun og stöðubreytingar.

4. Uppsögn úr starfi.

5. Vinnuaðstæður og vinnuskilyrði.

6. Veitingu hvers konar hlunninda.

6. gr.

Starf, sem laust er, skal standa opið jafnt konum sem körlum.

Óheimilt er að auglýsa eða birta auglýsingu um laust starf þar sem gefið er í skyn að fremur sé óskað starfsmanns af öðru kyninu en hinu.

Ákvæði þetta gildir ekki ef tilgangur auglýsandans er að stuðla að jafnari kynjaskiptingu innan starfsgreinarinnar og skal það þá koma fram í auglýsingunni.

7. gr.

Við ráðningu í starf skal það kynið, sem er í minni hluta í starfsgrein, ganga fyrir uppfylli umsækjandi tilskildar kröfur til starfsins. Gildir þetta jafnt um stöðuveitingar hjá hinu opinbera sem og á hinum almenna vinnumarkaði.

Nú er umsækjandi um auglýst starf kona en það hefur verið veitt karlmanni og skal þá Jafnréttisráð, sé þess óskað, fara fram á það við hlutaðeigandi atvinnurekanda að hann veiti því skriflegar upplýsingar um hvaða menntun, starfsreynslu og aðra sérstaka hæfileika sá hefur til að bera er ráðinn var í starfið.

Sama rétt skal karlmaður, sem er umsækjandi um starf, hafa ef konu er veitt starfið.

8. gr.

Konur og karlar skulu njóta sömu möguleika til framhaldsmenntunar og starfsþjálfunar og til að sækja námskeið er haldin eru til að auka hæfni í starfi eða til undirbúnings annarra starfa.

9. gr.

Atvinnurekendur skulu vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf.

10. gr.

Háttsemi, sem gengur gegn 5.–8. gr. laga þessara, telst brot á lögunum nema atvinnurekandi sýni fram á með verulegum líkum að ekki hafi verið um að ræða mismunun eftir kynferði.

III. KAFLI

Menntun.

11. gr.

Í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum skal kynjum ekki mismunað. Skylt skal að gæta þess, hvað varðar nám og kennslu, starfshætti og daglega umgengni við nemendur. Á öllum skólastigum skal veita fræðslu um jafnréttismál og gæta þess að kennslutæki og kennslubækur, sem þar eru notuð, séu þannig úr garði gerð að kynjum sé ekki mismunað.

Í náms- og starfsfræðslu og við ráðgjöf í skólum skal leitast við að kynna bæði piltum og stúlkum störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin karla- og kvennastörf. Menntamálaráðuneytið ber ábyrgð á framkvæmd þessa ákvæðis í samráði við Jafnréttisráð. Í þeim tilgangi skal ráðuneytið fylgjast með þróun þessara mála, m.a. með reglubundnum rannsóknum.

IV. KAFLI

Önnur svið.

12. gr.

Auglýsandi og sá sem hannar eða birtir auglýsingu skal sjá til þess að auglýsingin sé öðru kyninu ekki til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríði gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna á nokkurn hátt.

13. gr.

Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skal hlutfall kynja vera sem jafnast þar sem því verður við komið.

Þar sem tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga skal tilnefna tvo, konu og karl. Við skipun skal þess síðan gætt að skipting milli kynja sé sem jöfnust.

14. gr.

Í sveitarfélögum með yfir 500 íbúa og annars staðar, þar sem því verður við komið, skal skipa jafnréttisnefndir og skulu þær hafa með höndum jafnréttismál innan síns sveitarfélags samkvæmt lögum þessum. Skulu nefndirnar fylgjast með og hafa frumkvæði að aðgerðum til að bæta stöðu kvenna í sveitarfélaginu, taka við ábendingum vegna brota á lögum þessum og vera tengiliður við ráðuneyti og Jafnréttisráð. Enn fremur skulu nefndirnar vera ráðgefandi fyrir sveitarstjórn í málefnum er varða jafnrétti kvenna og karla.

V. KAFLI

Framkvæmd laganna.

15. gr.

Jafnréttismál kvenna og karla heyra undir félagsmálaráðuneytið. Verkefni ráðuneytisins eru m.a. að annast áætlunargerð í jafnréttismálum, samræmingu jafnréttismála innan stjórnkerfisins og tengsl við Jafnréttisráð og jafnréttisnefndir sveitarfélaga.

16. gr.

Eftir hverjar kosningar til Alþingis skal skipa Jafnréttisráð. Félagsmálaráðherra skipar formann án tilnefningar, einn nefndarmann tilnefndan af Vinnuveitendasambandi Íslands, einn tilnefndan af Alþýðusambandi Íslands, einn tilnefndan af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, einn tilnefndan af Kvenréttindafélagi Íslands, einn nefndarmann tilnefndan af Kvenfélagasambandi Íslands og aðra samkvæmt tilnefningu allra þingflokka á Alþingi. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt.

Jafnréttisráð hefur skrifstofu og ræður framkvæmdastjóra og aðra starfsmenn. Einn starfsmanna skal hafa lokið embættisprófi í lögum og skal hann annast lögfræðiráðgjöf og önnur lögfræðistörf á vegum Jafnréttisráðs vegna ætlaðra brota á lögum þessum.

Kostnaður við Jafnréttisráð greiðist úr ríkissjóði.

17. gr.

Verkefni Jafnréttisráðs eru að:

1. Vinna að því að ákvæðum 2.-13. gr. laga þessara sé framfylgt.

2. Vera stefnumótandi í jafnréttismálum hér á landi og hafa frumkvæði að aðgerðum til að bæta stöðu kvenna. Skal ráðið vinna stefnumarkandi áætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félagsmálaráðherra. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Áætlunina skal endurskoða á tveggja ára fresti, sbr. 18. gr.

3. Vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum er varða jafna stöðu og jafnrétti með konum og körlum.

4. Sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi til félagasamtaka og almennings.

5. Fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem m.a. varðar þetta lagaefni, og gera tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna.

6. Stuðla að góðri samvinnu við samtök atvinnurekenda og launafólks og önnur félagasamtök svo að stefnu og markmiði þessara laga verði náð með sem eðlilegustum hætti.

7. Taka til rannsóknar af sjálfsdáðum stöðu kvenna og karla að því leyti er lög þessi varðar. Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum er skylt að veita Jafnréttisráði hvers konar upplýsingar hér að lútandi.

8. Hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga.

18. gr.

Félagsmálaráðherra leggur fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn, að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs. Í áætluninni komi fram sundurliðuð framkvæmdaáform og áætlaðar fjárveitingar til einstakra verkefna sem tengjast jafnréttismálum. Áætlun þessa skal endurskoða á tveggja ára fresti og í tengslum við þá endurskoðun leggur félagsmálaráðherra fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála.

19. gr.

Við fjárlagagerð hvers árs skal taka mið af áætlun í jafnréttismálum, sbr. 18. gr. Fjármálaráðuneytið fær við undirbúning fjárlagafrumvarps sundurliðaðar tillögur ráðuneyta um fjárveitingar til þessa málaflokks. Skal í greinargerð með fjárlagafrumvarpi birta yfirlit um fyrirhugaðar fjárveitingar og aðgerðir í jafnréttismálum.

20. gr.

Jafnréttisráðgjafar skulu ráðnir af félagsmálaráðuneyti og vinna í samvinnu við Jafnréttisráð að leiðréttingu á stöðu kvenna, m.a. í stofnunum og fyrirtækjum um allt land í samvinnu við starfsmenn og stjórnendur.

21. gr.

Félagsmálaráðherra skipar fimm manna kærunefnd jafnréttismála til þriggja ára í senn. Hæstiréttur tilnefnir formann nefndarinnar, sem skal vera lögfræðingur, Vinnuveitendasamband Íslands tilnefnir einn, Alþýðusamband Íslands einn, Kvenréttindafélag Íslands einn og félagsmálaráðherra skipar einn án tilnefningar. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti.

Verkefni kærunefndar eru:

1. Að hafa almennt eftirlit með því að ákvæðum 2.-13. gr. laga þessara sé framfylgt.

2. Að taka við ábendingum um brot á ákvæðum þessara laga og rannsaka málið af því tilefni og senda að rannsókn lokinni niðurstöður til þeirra aðila sem málið snertir. Atvinnurekendum, opinberum stofnunum, félagasamtökum og öðrum þeim, er upplýst geta málið, er skylt að veita kærunefnd hvers konar upplýsingar hér að lútandi.

Kærunefnd jafnréttismála hefur aðstöðu á skrifstofu Jafnréttisráðs.

22. gr.

Nú telur kærunefnd jafnréttismála að ákvæði 2.–13. gr. laga þessara séu brotin og skal hún þá beina rökstuddum tilmælum um úrbætur til viðkomandi aðila.

VI. KAFLI

Viðurlög og réttarfar.

23. gr.

Fallist viðkomandi aðili ekki á tilmæli kærunefndar jafnréttismála skv. 22. gr. er nefndinni heimilt að höfða mál til viðurkenningar á rétti aðila í samráði við hann. Gildir það einnig þótt ekki sé um skaðabótakröfu að ræða.

24. gr.

Sá sem af ásettu ráði eða gáleysi brýtur gegn lögum þessum er skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum.

Enn fremur má dæma viðkomandi til að greiða þeim sem misgert er við, auk bóta fyrir fjártjón ef því er að skipta, fégjald fyrir hneisu, óþægindi og röskun á stöðu og högum.

25. gr.

Brot á lögum þessum varða fésektum nema þyngri refsing liggi við að lögum.

Félög, fyrirtæki og stofnanir má dæma í fésektir hafi brot á lögum þessum verið framið á þeirra vegum, þau átt þátt í því eða hagnast á brotinu.

26. gr.

Þegar héraðsdómari fer með mál vegna brota á lögum þessum kveður hann til tvo meðdómendur.

Kveðja skal öðrum fremur til menn sem hafa víðtæka þekkingu á jafnréttismálum og á öðrum þeim sviðum sem málið varða.

VII. KAFLI

Önnur ákvæði.

27. gr.

Félagsmálaráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessara laga í reglugerð, að fengnum tillögum Jafnréttisráðs.

28. gr.

Lög þessi öðlast þegar gildi. Með lögum þessum eru numin úr gildi lög nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

Félagsmálaráðherra skipaði þann 24. maí 1988 nefnd sem ætlað var að endurskoða lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 65/1985. Var nefndin skipuð í framhaldi af könnun sem gerð var á stöðu kvenna í starfi hjá ríkinu þar sem fram kom verulegur launamunur kynja í störfum hjá hinu opinbera svo og verulegur munur á hlunnindagreiðslum karla og kvenna. Í upphaflegu skipunarbréfi nefndarinnar var tekið fram að

„..

athugað verði hvernig draga megi úr launamisrétti karla og kvenna, jafna hlunnindagreiðslur og auka hlutdeild kvenna í nefndum og ráðum. Meðal annars verði höfð hliðsjón af skýrslu nefndar, sem ætlað var að stuðla að auknu launajafnrétti karla og kvenna í störfum hjá hinu opinbera ...“

Í nefndina voru upphaflega skipaðar Jóna Ósk Guðjónsdóttir, formaður Sambands Alþýðuflokkskvenna, Unnur Stefánsdóttir, formaður Landssambands Framsóknarkvenna og Þórunn Gestsdóttir, formaður Landssambands Sjálfstæðiskvenna auk Láru V. Júlíusdóttur, þáverandi aðstoðarmanns félagsmálaráðherra, sem jafnframt var skipuð formaður nefndarinnar. Ritari nefndarinnar var skipuð Elsa Þorkelsdóttir, framkvæmdastjóri Jafnréttisráðs. Þær breytingar urðu á skipan nefndarinnar í nóvember 1988 að í hópinn bættust þingmennirnir: Guðmundur Ágústsson, Hjörleifur Guttormsson og Kristín Einarsdóttir.

Nefndin hélt 24 fundi og kallaði á sinn fund Vilborgu Harðardóttur sem var formaður nefndar sem skipuð var til að endurskoða jafnréttislög árið 1983, Ásdísi J. Rafnar, formann Jafnréttisráðs, Sigríði Jónsdóttur, Sólrúnu Jensdóttur og Guðrúnu Ágústsdóttur úr menntamálaráðuneytinu, Valgerði Bjarnadóttur, verkefnisstýru „Brjótum múrana“ á Akureyri, svo og lögmennina Guðnýju Björnsdóttur og Skarphéðin Þórisson. Nefndin aflaði gagna víða að sem hún studdist við í störfum sínum. Nefndin fékk það verkefni í júlí 1988 að yfirfara drög að norrænni jafnréttisáætlun til fjögurra ára sem unnið var að á vegum norrænu ráðherranefndarinnar.

Helstu breytingar sem nefndin leggur til að gerðar verði á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla frá 1985 eru eftirfarandi:

1. Breytt hlutverk Jafnréttisráðs. Lagt er til að aðgreint verði það tvíhliða hlutverk sem Jafnréttisráð hefur í dag, annars vegar að fjalla um kærur vegna brota á lögunum, og hins vegar að vera stefnumótandi í jafnréttismálum. Tillaga er gerð um að skipuð verði sérstök kærunefnd jafnréttismála sem eingöngu hafi það hlutverk að fjalla um kærur sem berast nefndinni og fylgja þeim eftir fyrir dómstólum. Jafnréttisráð mundi þannig áfram gegna öðrum verkefnum sínum svo sem að vera stefnumótandi í jafnréttismálum, sinna rannsóknarskyldu, fræðslu o.fl. Vegna þessarar aðgreiningar telur nefndin eðlilegt að gert sé ráð fyrir breyttri skipan Jafnréttisráðs og að ráðið verði gert tengdara stjórnmálaflokkum en nú er. Jafnframt er lagt til að ráðgjafanefnd Jafnréttisráðs verði lögð niður þar eð verkefni hennar færast yfir á Jafnréttisráð.

2. Úrbætur á réttarfarskafla. Nefndin leggur til nokkrar breytingar varðandi réttarfarsákvæði laganna. Meginbreytingin er að lagt er til að lögfest verði skýrari heimild en nú er til að dæma miskabætur vegna brota á lögunum.

3. Öfug sönnunarbyrði. Lögð er til öfug sönnunarbyrði í þeim kærumálum sem kærunefnd jafnréttismála berast. Þetta þýðir að sýni kærunefnd t.d. fram á við stöðuveitingu að gengið hafi verið fram hjá einstaklingi, sem hefur meiri menntun en sá sem ráðinn hefur verið í starfið, verði atvinnurekandi að sýna fram á með verulegum líkum að þar hafi kynferði ekki ráðið. Reynslan hefur sýnt að til að lögin þjóni tilgangi sínum sé öfug sönnunarbyrði nauðsynleg.

4. Skýrari ákvæði en í gildandi lögum um skipan jafnréttismála í stjórnkerfinu. Kveðið er á um að jafnréttismál heyri undir félagsmálaráðuneyti og tengsl ráðuneytisins við Jafnréttisráð og jafnréttisnefndir sveitarfélaga.

5. Framkvæmdaáætlanir. Markaður verði skýrari farvegur fyrir áætlanagerðir í jafnréttismálum, m.a. með því að Alþingi móti um þau stefnu til fjögurra ára í senn með samþykkt þingsályktunar. Inn í þessa áætlun verði felldar tillögur frá einstökum ráðuneytum og ríkisstofnunum.

6. Stöðuveitingar. Lagt er til að við ráðningu í starf skuli það kynið sem er í minnihluta í starfsgrein ganga fyrir uppfylli umsækjandi tilskildar kröfur til starfsins. Þetta á að gilda bæði hjá hinu opinbera og á almennum vinnumarkaði.

7. Tilnefningar í nefndir, stjórnir og ráð. Lagt er til að lögfest verði ákveðin leið til að jafna hlut kynja í nefndum, stjórnum og ráðum. Þannig verði tryggt að hlutur kvenna aukist frá því sem nú er því núgildandi ákvæði hefur engum árangri skilað. Nefndin telur mikilvægt að Jafnréttisráð fylgist náið með framvindu þessa ákvæðis.

8. Lagt er til að ráðnir séu jafnréttisráðgjafar og er þannig tekið undir þær hugmyndir sem fram hafa komið á Alþingi um störf jafnréttisráðgjafa.

9. Menntun. Nefndin leggur til að ákvæði um menntun í lögum nr. 65/1985 verði gert markvissara en nú er.

10. Jafnréttisnefndir sveitarfélaga. Lagt er til að sveitarfélögum með 500 íbúum eða fleiri verði gert skylt að skipa jafnréttisnefndir. Það er mat nefndarinnar að mikilvægt sé að vinna að jafnréttismálum kvenna og karla sem víðast, bæði landfræðilega og stjórnarfarslega, og að sveitarfélög sem fara með ákveðinn þátt framkvæmdavaldsins gegni þar mikilvægu hlutverki.

Nefndin beinir því til ráðherra að sett verði reglugerð um nánari útfærslu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Sérstaklega er þörf á skýringum við 3. og 4. gr. laganna í slíkri reglugerð en þessar greinar fjalla um séraðgerðir í þágu kvenna og jöfn laun til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Einnig er þörf útfærslu á 20. gr. frumvarpsins um jafnréttisráðgjafa. Enn fremur leggur nefndin áherslu á það við ráðherra að hann beiti sér fyrir því að ákvæði um jafnrétti karla og kvenna komi sem víðast inn í aðra stefnumarkandi löggjöf, s.s. grunnskólalög, lög um framhaldsskóla, lög um forskóla, útvarpslög o.fl.

Það var hlutverk nefndarinnar að endurskoða lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla frá 1985. Þar sem breytingartillögur nefndarinnar eru nokkuð viðamiklar og snerta margar greinar laganna frá 1985 hefur nefndin valið þá leið að leggja fram drög að frumvarpi til nýrra laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.

Eins og þessar tillögur liggja nú fyrir er kostnaður við breytinguna sjálfa ekki mikill. Aukinn kostnaður felst einkum í fjölgun starfsmanna með ráðningu jafnréttisráðgjafa, fjölgun fulltrúa í Jafnréttisráði og kærunefnd jafnréttismála. Að öðru leyti er það í raun háð pólitísku mati hverju sinni hversu miklu fé skal verja til að framfylgja lögunum, t.d. aðgerðum tengdum 3. gr. laganna. Engin sjálfvirkni felst í breytingunum sem slíkum. Ljóst má þó vera að ef vilji er til að þoka jafnréttismálum í rétta átt þarf töluvert aukið fjármagn til þessa málaflokks frá því sem nú er.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um 1. gr.

Hér er lagt til að sett verði í lögin ákvæði um að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná markmiði laganna um að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla.

Um 2. gr.

Hér er lögð til sú breyting á 2. gr. núgildandi laga að orðinu launa er bætt við. Er þetta liður í því að stjórnvöld beiti sér frekar en nú er til að draga úr því launamisrétti sem er milli karla og kvenna og að leitast verði við að tryggja möguleika fólks til launa óháð kyni.

Um 3. gr.

Óbreytt frá fyrri lögum.

Um 4. gr.

Hér er lagt til að í lögin komi skilgreining á því hvað átt sé við með hugtakinu laun. Eins og lögin eru í dag er aðeins skilgreint hvað átt sé við með jöfnum launum til karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf og hvað sé átt við með kjörum. Nauðsynlegt er að í reglugerð verði skýrt nánar hvað felist í orðunum jafnverðmæt og sambærileg störf. Einn mikilvægasti þátturinn í slíkri skilgreiningu þarf að vera að uppeldis-, umönnunar- og önnur hefðbundin kvennastörf verði metin til jafns við hefðbundin karlastörf.

Um 5. gr.

Óbreytt frá fyrri lögum.

Um 6. gr.

Óbreytt frá fyrri lögum.

Um 7. gr.

Með nýju ákvæði í 1. mgr. 7. gr. er leitast við að draga úr einhæfu starfsvali og veita því kyninu sem lítið hefur fengist við starfið frekari forgang en er í gildandi lögum. Flest kærumál sem berast Jafnréttisráði tengjast stöðuveitingum. Þar hafa konur talið rétt á sér brotinn þegar karlar hafa verið ráðnir í störf. Erfitt hefur reynst að beita ákvæðum laga nr. 65/1985, eins og þau eru nú, til að stuðla að bættri stöðu kvenna í þessu sambandi og því er lögð til þessi breyting.

Greinin standi óbreytt að öðru leyti.

Um 8. gr.

Óbreytt frá fyrri lögum.

Um 9. gr.

Óbreytt frá fyrri lögum.

Um 10. gr.

Lagt er til að reglur um öfuga sönnunarbyrði verði teknar hér upp, svo sem gert var ráð fyrir í þingmannafrumvarpi sem lagt var fram á Alþingi árið 1984. Mjög erfitt hefur verið að sýna fram á að lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hafi í raun verið brotin í þeim kærumálum sem Jafnréttisráð hefur haft til umfjöllunar, því að atvinnurekendur hafa borið aðrar ástæður fyrir sig þegar á hefur reynt. Með reglum um öfuga sönnunarbyrði verða atvinnurekendur að sýna fram á að kynjum hafi ekki verið mismunað með einstökum ráðstöfunum.

Svipuð ákvæði er að finna í sænskum og finnskum jafnréttislögum.

Um 11. gr.

Hér er lagt til að kveðið verði fastar að orði varðandi menntun. Markmiðið hlýtur að vera að ná jafnrétti í öllu skólastarfi. Enn fremur er talið brýnt að ákvæði þess efnis verði sett í hin ýmsu sérlög þannig að sem víðast sé minnt á það takmark að ná hér jafnrétti karla og kvenna.

Um 12. gr.

Greinin er samhljóða 11. gr. fyrri laga.

Um 13. gr.

Þrátt fyrir aukna menntun kvenna og þátttöku í atvinnulífinu sýna kannanir að konur eiga lítinn þátt í ákvarðanatöku í þjóðfélaginu. Konur voru t.d. aðeins 11% þeirra sem sátu í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkisins árið 1987. Með þessu ákvæði er leitast við að breyta hlutfallinu í stjórnum, nefndum og ráðum með því að skylt skuli að nefna bæði karl og konu og ber þeim sem skipar að velja sem jafnast hlutfall kynjanna í samræmi við ákvæði greinarinnar. Hér er gerð tillaga um að lögfest verði svipuð leið og Danir hafa valið. Jafnframt er lögð áhersla á að Jafnréttisráð fylgist náið með árangri af ákvæði þessu á komandi árum.

Um 14. gr.

Rétt þykir að hafa í lögum þessum ákvæði um jafnréttisnefndir í sveitarfélögum. Nokkuð hefur fækkað þeim jafnréttisnefndum sem skipaðar voru á vegum sveitarfélaganna í kjölfar kvennaársins 1975. Lagt er til að jafnréttisnefndir skuli skipaðar í sveitarfélögum, þar sem íbúatalan fer yfir 500 manns, og annars staðar þar sem hægt verður að koma við starfsemi jafnréttisnefnda. Enn fremur er tekið fram í hverju störf nefndanna skuli fólgin. Þar er sérstaklega tekið fram að þær skuli hafa frumkvæði að aðgerðum til að bæta stöðu kvenna í sveitarfélaginu og er þetta í samræmi við þann tilgang sem kemur fram í frumvarpinu, að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna.

Um 15. gr.

Nauðsynlegt er að kveða skýrt á um það í lögum undir hvaða ráðuneyti jafnréttismál heyra. Lagt er til að lögfest verði tiltekin verkefni sem ráðuneytið sinni, svo sem áætlanagerð í jafnréttismálum og samræming jafnréttismála innan stjórnkerfisins. Í þessu felst ekki að dregið sé úr hlutverki eða þýðingu Jafnréttisráðs frá því sem nú er, nema að því er varðar meðferð kærumála sbr. 17. og 21. gr.

Um 16. gr.

Lagt er til að auk tilnefninga frá VSÍ, ASÍ, BSRB, KRFÍ og KÍ tilnefni þingflokkar á Alþingi fulltrúa til setu í Jafnréttisráði. Þannig má vænta að beinni tengsl skapist milli hinnar eiginlegu stjórnmálaumræðu og jafnréttisumræðunnar og áhrif stjórnmálaflokka á stefnumótun og störf Jafnréttisráðs eru aukin.

Lagt er til að Jafnréttisráð verði skipað eftir hverjar kosningar til Alþingis í stað tveggja ára eins og nú er. Tilgangur þessa er tvíþættur. Annars vegar hafa ör skipti fulltrúa í ráðinu á undanförnum árum leitt til þess að erfitt hefur reynst að ná upp virku starfi innan ráðsins. Með lengingu skipunartíma ráðsins er leitast við að sníða af þennan annmarka. Hins vegar nást beinni tengsl milli stjórnvalda og ráðsins hverju sinni þar sem nýtt ráð er skipað eftir hverjar kosningar til Alþingis.

Gert er ráð fyrir að formaður Jafnréttisráðs sé skipaður af félagsmálaráðherra í stað Hæstaréttar eins og er samkvæmt gildandi lögum. Þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir breytingu á starfssviði Jafnréttisráðs frá því að vera bæði stefnumarkandi og að fjalla um kærumál vegna laganna, í að vera fyrst og fremst sá aðili sem mótar stefnu í jafnréttismálum og fylgir henni eftir í störfum sínum, er eðlilegt að tryggja betur tengslin milli ráðherra jafnréttismála og Jafnréttisráðs.

2. og 3. mgr. 16. gr. frv. eru óbreyttar frá 3. og 4. mgr. 13. gr. gildandi laga.

Um 17. gr.

Þar sem Jafnréttisráði er ætlað breytt hlutverk frá gildandi lögum er verkefnisgrein ráðsins að nokkru leyti breytt. Annars vegar er kveðið á um það í 2. tölul. gr. að endurskoða eigi stefnumarkandi áætlun ráðsins á tveggja ára fresti. Hins vegar er lagt til að 8. tölul. 15. gr. laga 65/1985, sem fjallar um ábendingar við brotum, verði felldur undir verksvið kærunefndar jafnréttismála.

Um 18. gr.

Hér er lagt til að félagsmálaráðherra leggi fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu sérstaka áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn. Áætlun Jafnréttisráðs, sbr. 2. tölul. 17. gr., og áætlanir einstakra ráðuneyta og stofnana í jafnréttismálum verði felldar inn í þessa heildaráætlun. Lagt er til að áætlun þessi verði endurskoðuð á tveggja ára fresti.

Um 19. gr.

Greinin gerir ráð fyrir að skilmerkileg tengsl verði tryggð milli áætlana í jafnréttismálum og fjárlagagerðar hverju sinni. Einstök ráðuneyti skili til fjármálaráðuneytis sundurliðuðum tillögum er varða fjárveitingar til jafnréttismála á verksviði viðkomandi ráðuneytis. Til að sem best yfirsýn fáist yfir aðgerðir og fjárveitingar til þessa málaflokks er gert ráð fyrir að í fjárlagafrumvarpi sé birt yfirlit um fyrirhugaðar fjárveitingar og aðgerðir í jafnréttismálum.

Um 20. gr.

Lagt er til að félagsmálaráðuneytið ráði jafnréttisráðgjafa og starfi þeir í samvinnu við Jafnréttisráð. Þeirra verkefni verði sérstaklega að bæta stöðu kvenna. Ekki er tekið fram í greininni hver fjöldi þeirra skuli vera en eðlilegt þykir að störf þeirra beinist einkum að landsbyggðinni og starfi þeir í hverju kjördæmi. Nauðsynlegt er að með reglugerð verði nánar kveðið á um staðsetningu og starfsemi jafnréttisráðgjafa.

Um 21. gr.

Hér er gerð tillaga um að félagsmálaráðherra skipi fimm manna nefnd, kærunefnd jafnréttismála. Gerð er tillaga um að formaður nefndarinnar sé tilnefndur af Hæstarétti og að hann sé löglærður. Aðrir nefndarmenn skulu tilnefndir af Vinnuveitendasambandi Íslands, Alþýðusambandi Íslands og Kvenréttindafélagi Íslands. Einn skal skipaður án tilnefningar.

Hlutverk nefndarinnar er að hafa almennt eftirlit ásamt Jafnréttisráði með því að ákvæðum laganna sé framfylgt og að taka við ábendingum vegna brota á lögunum. Gerð er tillaga um að lögfest verði upplýsingaskylda atvinnurekenda, opinberra stofnana og félagasamtaka við kærunefnd jafnréttismála. Vegna mikillar fjölgunar kærumála fyrir Jafnréttisráði þykir rétt að leggja til að sérstök nefnd, kærunefnd jafnréttismála, hafi þetta hlutverk. Jafnréttisráð mun áfram gegna því hlutverki sínu að vinna að jafnrétti kvenna og karla, sbr. 17. gr. frv.

Gert er ráð fyrir að skrifstofa Jafnréttisráðs sé jafnframt skrifstofa kærunefndar jafnréttismála.

Um 22. gr.

Kærunefnd jafnréttismála komi í stað Jafnréttisráðs í 16. gr. l. nr. 65/1985.

Um 23. gr.

Kærunefnd jafnréttismála komi í stað Jafnréttisráðs.

Að öðru leyti er greinin sjálf óbreytt frá núgildandi lögum. Rétt þykir hins vegar að skýra hér sérstaklega tilgang greinarinnar. Komist kærunefnd jafnréttismála að þeirri niðurstöðu að rannsókn lokinni að ákvæði laganna hafi verið brotin þá á nefndin að beina rökstuddum tilmælum um ákveðnar úrbætur til hlutaðeigandi aðila. Ætlunin er sú að unnt verði að leysa sem flest deilumál á þennan hátt þannig að ábendingar kærunefndar verði teknar til greina.

Ef ekki verður fallist á tilmæli kærunefndar er nefndinni heimilt í samráði við hlutaðeigandi aðila að höfða mál í umboði hans til viðurkenningar á rétti hans.

Þrátt fyrir ákvæði 22. gr. er ekki ætlunin að þau tilmæli um úrbætur, sem nefndin setur fram hverju sinni, skerði á nokkurn hátt heimild kærunefndar jafnréttismála til kröfugerðar skv. 23. gr.

Einstaklingur, sem leitar til kærunefndar jafnréttismála, á að geta notið allrar lögfræðilegrar aðstoðar fari málið fyrir dómstóla. Þá er það einnig mikilvægt fyrir starfsemi kærunefndar og Jafnréttisráðs við framkvæmd laganna að unnt sé að fá túlkun og skýringu dómstóla á efni þeirra.

Um 24. gr.

1. mgr. 24. gr. er óbreytt frá 18. gr. l. nr. 65/1985.

2. mgr. 24. gr. er nýmæli. Samkvæmt þessari málsgrein er hægt að dæma menn til að greiða miskabætur með eða án bóta fyrir fjártjón. Ákvæði þetta er sérákvæði sem víkur til hliðar ákvæðum um miskabætur í 264. gr. núgildandi hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt greininni getur sá sem misgert er við auk bóta fyrir fjártjón átt rétt á bótum fyrir miska. Almennt má telja löglíkur fyrir því að einstaklingur sem mismunað er vegna kynferðis bíði ófjárhagslegt tjón, hann verði fyrir andlegri þjáningu og skapraun, álitshnekki og röskun á stöðu og högum, hvort sem af mismunun leiðir fjártjón eða ekki.

Um 25. gr.

Óbreytt frá 19. gr. l. nr. 65/1985

Um 26. gr.

Óbreytt frá 20. gr. l. nr. 65/1985

Um 27. gr.

Óbreytt frá 21. gr. l. nr. 65/1985

Um 28. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringar.