Lögreglulög Greinargerð/athugasemdir úr lagafrumvarpi, mál nr. 565

878. Frumvarp til lögreglulaga

(Lagt fyrir Alþingi á 117. löggjafarþingi 1993–94.)

I. KAFLI

Hlutverk lögreglu o.fl.

1. gr.

Hlutverk.

Ríkið heldur uppi starfsemi lögreglu.

Hlutverk lögreglu er:

að gæta almannaöryggis og halda uppi lögum og reglu, leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna, vernda eignarrétt, opinbera hagsmuni og hvers konar lögmæta starfsemi, að stemma stigu við afbrotum og koma í veg fyrir athafnir sem raska öryggi borgaranna og ríkisins, að vinna að uppljóstran brota, stöðva ólögmæta hegðun og fylgja málum eftir í samræmi við það sem mælt er fyrir um í lögum um meðferð opinberra mála eða öðrum lögum, að greiða götu borgaranna eftir því sem við á og aðstoða þá þegar hætta steðjar að, að veita yfirvöldum vernd eða aðstoð við framkvæmd starfa sinna samkvæmt fyrirmælum laga eða venju eftir því sem þörf er á, að starfa í samvinnu við önnur stjórnvöld og stofnanir sem hafa með höndum verkefni sem tengjast starfssviði lögreglu, að sinna öðrum verkefnum sem henni eru falin í lögum eða leiða af venju.

2. gr.

Tengsl við þjóðarétt.

Lögregla skal í störfum sínum hafa í heiðri þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland er aðili að.

3. gr.

Skýring hugtaka.

Til lögreglumanna teljast þeir sem fara með lögregluvald skv. 1. og 2. mgr. 8. gr.

II. KAFLI

Skipulag lögreglu og æðsta stjórn.

4. gr.

Æðsta stjórn lögreglu.

Dómsmálaráðherra er æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu. Ríkislögreglustjóri og lögreglustjórar fara með málefni lögreglunnar í umboði hans.

5. gr.

Ríkislögreglustjóri.

Hlutverk ríkislögreglustjóra er:

að flytja og kynna lögreglustjórum boð og ákvarðanir æðstu handhafa ríkisvaldsins sem snerta starfsemi lögreglunnar með einum eða öðrum hætti og vinna að og fylgjast með að þeim ákvörðunum verði fylgt í starfsemi lögreglunnar, að láta dómsmálaráðherra í té upplýsingar um hvers konar lögreglumálefni sem ráðherrann getur notað til að undirbúa og byggja ákvarðanir sínar á, að vinna að og gera tillögur um hagræðingu, samræmingu, framþróun og öryggi í starfsemi lögreglunnar, að annast alþjóðasamskipti á sviði löggæslu, að veita lögreglustjórum aðstoð og stuðning í lögreglustörfum, að annast viðfangsefni sem eðli máls samkvæmt eða aðstæðna vegna kalla á miðstýringu eða samhæfingu á landsvísu eða samstarf við lögreglu í öðru landi.

Sérstök verkefni sem ríkislögreglustjóra ber að hafa með höndum:

að samræma og skipuleggja aðgerðir lögreglu gegn fíkniefnabrotum, að starfrækja lögreglurannsóknardeildir sem aðstoða lögreglustjóra við rannsókn afbrota og skatta- og efnahagsbrota, að starfrækja tæknideild, að starfrækja skráadeild.

Dómsmálaráðherra mælir nánar fyrir um starfsemi ríkislögreglustjóra.

Ríkislögreglustjóra til aðstoðar er vararíkislögreglustjóri. Hann er staðgengill ríkislögreglustjóra í fjarveru hans eða forföllum.

6. gr.

Lögregluumdæmi og stjórn þeirra.

1. Landið skiptist í lögregluumdæmi sem fara saman við skiptingu þess í stjórnsýsluumdæmi. Sýslumenn eru lögreglustjórar hver í sínu umdæmi nema í Reykjavík þar sem lögreglustjórn er í höndum sérstaks lögreglustjóra.

2. Lögreglustjórar fara með stjórn lögregluliðs hver í sínu umdæmi. Þeir annast daglega stjórn og rekstur lögreglunnar í umdæmi sínu og bera ábyrgð á framkvæmd lögreglustarfa innan þess.

3. Dómsmálaráðherra getur falið öðrum en hinum reglubundna lögreglustjóra umdæmis að fara með lögreglustjórn þar tímabundið þegar sérstaklega stendur á eða þegar embætti er laust.

4. Dómsmálaráðherra er heimilt að skipa annan löghæfan mann í stað hins reglubundna lögreglustjóra til meðferðar einstaks máls.

7. gr.

Starfssvæði lögreglu.

1. Lögreglumenn hafa lögregluvald hvar sem er á landinu.

2. Starfssvæði lögreglumanns er það umdæmi sem hann er skipaður, settur eða ráðinn til þess að starfa í.

3. Dómsmálaráðherra getur ákveðið að hluti lögregluliðs skuli gegna lögreglustörfum alls staðar á landinu. Hann setur reglur um störf þess lögregluliðs og hvernig stjórn þess skuli háttað.

4. Heimilt er að víkja frá ákvæði 2. mgr. í eftirfarandi tilvikum:

Ríkislögreglustjóri getur ákveðið að höfðu samráði við lögreglustjóra að lögreglulið í einu umdæmi skuli tímabundið gegna lögreglustörfum í öðru umdæmi og ákveður þá jafnframt hver skuli fara með stjórn þess.

Lögreglustjórum er heimilt að hafa samráð sín á milli um flutning lögregluliðs á milli umdæma til að sinna einstökum verkefnum ef þörf er talin á.

Lögreglumanni er heimilt að fara út fyrir starfssvæði sitt til þess að ljúka lögregluaðgerð sem hann hefur hafið innan þess. Á sama hátt getur lögreglumaður unnið lögregluverk utan umdæmis síns ef verkefnið krefst þess eða brýna nauðsyn ber til.

Lögreglumanni sem er að störfum, en á leið um annað lögregluumdæmi, er heimilt að hafa afskipti af mönnum sem hann stendur að lögbrotum.

5. Lögreglumaður skal tilkynna yfirmanni sínum um aðgerðir sínar skv. c- og d-liðum 4. mgr. svo fljótt sem kostur er. Með sama hætti ber að tilkynna lögreglustjóra viðkomandi umdæmis um aðgerðir lögreglumanns.

8. gr.

Handhafar lögregluvalds.

1. Ríkislögreglustjóri, vararíkislögreglustjóri, lögreglustjórar og lögregluþjónar hafa lögregluvald.

2. Dómsmálaráðherra setur nánari reglur um það hvaða starfsmenn lögreglu, aðrir en þeir sem taldir eru upp í 1. mgr., fara með lögregluvald.

3. Dómsmálaráðherra er heimilt í undantekningartilvikum að fela öðrum starfsmönnum lögreglu lögregluvald tímabundið eða til að sinna sérstökum verkefnum.

4. Skipshafnir varðskipa og tollgæslumenn fara með lögregluvald þegar þeir annast eða aðstoða við löggæslu.

5. Hreppstjórar hafa lögregluvald samkvæmt lögum um hreppstjóra.

6. Héraðslögreglumenn skv. 9. gr. hafa lögregluvald þegar þeir gegna starfinu.

7. Þeir sem kvaddir eru lögreglu til aðstoðar lögum samkvæmt fara með lögregluvald á meðan þeir gegna starfanum.

9. gr.

Héraðslögreglumenn.

1. Lögreglustjóra er heimilt að fengnu samþykki ríkislögreglustjóra að ráða héraðslögreglumenn til starfa í umdæmi sínu.

2. Hlutverk héraðslögreglumanna er að gegna almennum löggæslustörfum þegar á þarf að halda, þar á meðal að halda uppi lögum og reglu á mannfundum og skemmtunum.

3. Dómsmálaráðherra setur reglur um störf héraðslögreglumanna.

4. Héraðslögreglumenn njóta sömu réttinda og bera sömu skyldur og lögreglumenn á meðan þeir gegna lögreglustörfum.

10. gr.

Samstarfsnefndir lögreglu og sveitarfélaga.

1. Í hverju lögregluumdæmi skal stofna samstarfsnefnd um málefni lögreglunnar. Í henni sitja þrír menn: Lögreglustjóri viðkomandi umdæmis og tveir sveitarstjórnarmenn tilnefndir af hálfu sveitarstjórna þeirra sveitarfélaga sem eru í lögregluumdæminu. Fundi skal halda eigi sjaldnar en tvisvar á ári.

2. Nefndin er vettvangur fyrir samskipti og samvinnu lögreglunnar og sveitarfélaga í umdæminu. Hún gerir m.a. tillögur um úrbætur í málefnum sem varða löggæslu í umdæmi hennar og beitir sér fyrir því að almenningi verði kynnt starfsemi lögreglunnar.

III. KAFLI

Skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa.

11. gr.

Almennar reglur.

1. Lögreglumönnum ber að sýna árvekni í starfi sínu og kunna glögg skil á þeirri ábyrgð sem því fylgir. Þeir skulu koma fram af fyllstu kurteisi og hlýða löglegum fyrirmælum yfirboðara sinna.

2. Lögreglumönnum ber að rækja starfa sinn af kostgæfni og samviskusemi og ávallt gæta fyllstu hlutlægni og réttsýni. Þeir skulu gæta þess að mönnum verði ekki gert tjón, óhagræði eða miski framar en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Ekki mega þeir beita sakaðan mann harðræði fram yfir það sem lög heimila og nauðsynlegt er til þess að vinna bug á mótþróa hans gegn lögmætum aðgerðum né á annan hátt beita hann ólögmætri þvingun í orði eða verki, svo sem með hótunum.

3. Við framkvæmd starfa sinna skulu lögreglumenn bera á sér sérstök skilríki er sýni m.a. nafn þeirra og stöðu ásamt mynd. Þeir skulu sanna á sér deili með þessum skilríkjum sé þess krafist af þeim sem þeir hafa afskipti af.

12. gr.

Valdbeiting.

Lögreglumönnum er heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna ef það er talið nauðsynlegt og forsvaranlegt miðað við aðstæður. Aldrei mega þeir þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni.

13. gr.

Aðgerðir í þágu almannafriðar, allsherjarreglu o.fl.

1. Lögreglu er heimilt að hafa afskipti af borgurunum til að stöðva röskun á almannafriði og allsherjarreglu eða koma í veg fyrir yfirvofandi röskun til að gæta öryggis einstaklinga eða almennings eða til að afstýra eða stöðva afbrot.

2. Í þessu skyni er lögreglu m.a. heimilt að taka í sínar hendur umferðarstjórn, banna dvöl á ákveðnum svæðum, svo sem með því að girða af eða hindra umferð um þau, taka í sínar vörslur hættulega muni, vísa á brott eða fjarlægja fólk, fyrirskipa stöðvun eða breytingu á aðgerðum eða starfsemi, fara inn á svæði í einkaeign og fyrirskipa brottflutning fólks af þeim. Þegar skilyrði skv. 14. og 16. gr. eru fyrir hendi er lögreglu einnig heimilt að færa mann á lögreglustöð, eða á annan stað þar sem hún hefur aðstöðu, og framkvæma leit.

3. Óhlýðnist maður fyrirmælum lögreglu skv. 2. mgr. getur hún gripið til nauðsynlegra ráðstafana á hans kostnað til að koma í veg fyrir að óhlýðni hans valdi tjóni eða stofni almenningi í hættu.

4. Lögreglu er heimilt ef gildar ástæður eru fyrir hendi að krefjast þess að maður segi til nafns síns, kennitölu og heimilisfangs og sýni skilríki því til sönnunar.

5. Lögreglu er heimilt að hafa afskipti af málefnum sem samkvæmt lögum heyra undir önnur stjórnvöld ef það er talið nauðsynlegt til að stöðva eða koma í veg fyrir alvarlega röskun á almannafriði og allsherjarreglu og ekki næst til viðkomandi stjórnvalds eða aðgerðir af þess hálfu eru útilokaðar, þýðingarlausar eða fyrirsjáanlegt er að þær muni hefjast of seint. Tilkynna skal viðkomandi stjórnvaldi um aðgerðir lögreglu svo fljótt sem auðið er.

14. gr.

Heimild til að færa mann á lögreglustöð.

1. Lögreglumanni er heimilt að færa mann á lögreglustöð eða á annan stað þar sem lögregla hefur aðstöðu ef hann:

raskar almannafriði eða truflar umferð, óhlýðnast fyrirmælum lögreglu um að hafa sig á brott af ákveðnum stað og ástæða er til að óttast að hann muni þar raska almannafriði eða trufla umferð, neitar að segja á sér deili, sbr. 4. mgr. 13. gr., eða ástæða er til að draga í efa að persónulegar upplýsingar sem hann gefur séu réttar, hittist fyrir í grennd við eða á stað þar sem brot hefur verið framið eða grunur leikur á að brot hafi verið framið og ætla má að hann geti gefið upplýsingar um það.

2. Lögregla skal gera manni grein fyrir ástæðum þess að hann er færður á starfsstöð lögreglu. Ekki má halda manni, sem færður hefur verið á starfsstöð lögreglu með heimild í 1. mgr., lengur en nauðsyn ber til og aldrei lengur en í fjórar klukkustundir.

15. gr.

Afskipti af ölvuðum mönnum o.fl.

1. Lögreglumönnum er heimilt að taka mann í vörslur sínar og færa í fangageymslu ef hann vegna ölvunar eða vegna áhrifa annarra vímugjafa veldur truflun á almannafriði eða umferð, áreitir borgarana eða stofnar sjálfum sér eða öðrum í hættu. Ef um er að ræða ungmenni undir 18 ára aldri skal lögregla tilkynna nánustu vandamönnum þess um aðgerðir sínar ef kostur er.

2. Manni, sem tekinn er í vörslur lögreglu skv. 1. mgr., má ekki halda lengur en nauðsynlegt er og aldrei lengur en þar til víman er runnin af honum.

3. Sé maður illa á sig kominn sökum ölvunar eða vegna áhrifa annarra vímugjafa skal lögregla kalla til lækni til að meta ástand hans áður en ákvörðun er tekin um að vista hann í fangageymslu. Læknir tekur ákvörðun um hvort honum skuli komið fyrir á sjúkrastofnun til meðferðar.

4. Ef ástæða er til að ætla að maður, sem ástatt er um eins og lýst er í 3. mgr., eigi við vímuefnavandamál að stríða getur lögregla fært hann í neyðarathvarf fyrir vímuefnaneytendur sé það fyrir hendi.

5. Hafi lögregla afskipti af manni sem 1. mgr. á við um getur hún lagt hald á áfengi eða önnur vímuefni sem hann hefur meðferðis án tillits til þess hvort hún tekur hann í vörslur sínar eða ekki. Lögreglu er enn fremur heimilt að eyða áfengi sem hún leggur hald á samkvæmt þessari grein enda sé það ekki í innsigluðum umbúðum.

16. gr.

Leit á mönnum.

1. Neiti maður að segja á sér deili eða ástæða er til að draga í efa að persónulegar upplýsingar sem hann gefur séu réttar er lögreglu heimilt að leita á honum í þeim tilgangi að komast að því hver hann er.

2. Lögreglu er heimilt ef ástæða er til að leita að vopnum eða öðrum hættulegum munum á hverjum þeim sem fjarlægður er eða tekinn í vörslur lögreglu.

3. Sé maður vistaður í fangageymslu er lögreglu heimilt að leita á honum og taka til varðveislu muni sem hann hefur á sér og hann getur notað til þess að vinna tjón á sjálfum sér eða öðrum. Ef ástand manns eða aðstæður að öðru leyti gefa tilefni til er heimilt að taka af honum peninga og muni sem hann hefur á sér og hætta þykir á að geti skemmst, eyðilagst eða glatast.

4. Verðmætum, sem lögregla tekur til varðveislu skv. 2. og 3. mgr., ber að skila aftur þegar maður er látinn laus enda séu ekki skilyrði til að leggja hald á þau samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála.

17. gr.

Afskipti af börnum.

Lögreglu er heimilt að hafa afskipti af börnum yngri en 16 ára sem eru á stöðum þar sem heilsu þeirra eða velferð er alvarleg hætta búin og koma þeim í hendur forsjármanna eða barnaverndaryfirvalda ef nauðsynlegt þykir.

18. gr.

Skylda til að hlýða fyrirmælum lögreglu.

Almenningi er skylt að hlýða fyrirmælum sem lögreglan gefur, svo sem vegna umferðarstjórnar eða til þess að halda uppi lögum og reglu á almannafæri.

19. gr.

Skylda til að aðstoða lögreglu.

1. Ef nauðsyn ber til geta lögreglumenn kvatt sér til aðstoðar hvern fulltíða mann, þar á meðal til að afstýra óreglu eða óspektum á almannafæri. Maður er skyldur til að hlýða kvaðningu lögreglu ef hann getur veitt aðstoð án þess að stofna lífi, heilbrigði, velferð eða verulegum hagsmunum sjálfs sín eða nánustu vandamanna í hættu.

2. Þeir sem kvaddir eru lögreglunni til aðstoðar skv. 1. mgr. hafa lögregluvald meðan þeir gegna starfanum og njóta sömu verndar og aðrir lögreglumenn.

20. gr.

Bann við að tálma lögreglu í störfum sínum.

Enginn má á neinn hátt tálma því að maður gegni lögreglustörfum.

21. gr.

Þagnarskylda.

1. Lögreglumönnum og öðru starfsliði lögreglu ber að gæta þagnarskyldu um þau atvik sem þeim verða kunn í starfi sínu eða vegna starfs síns og leynt eiga að fara vegna lögmætra almanna- eða einkahagsmuna. Tekur þetta til upplýsinga um einkahagi manna sem eðlilegt er að leynt fari, upplýsinga sem varða skipulag og starfsemi lögreglu og fyrirhugaðar lögregluaðgerðir og annarra upplýsinga sem leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirboðara eða eðli máls.

2. Þagnarskyldan helst þótt látið sé af starfi.

22. gr.

Afskipti af eigin málum eða nákominna vandamanna.

Starfsmanni lögreglu er í starfi sínu óheimilt að aðhafast í eigin málum eða nákominna vandamanna nema afskipti hans af máli séu nauðsynleg til verndar lífi eða heilsu manna eða eignum gegn yfirvofandi hættu eða hætta sé á að frestun aðgerðar muni leiða til þess að tilgangi hennar verði ekki náð.

23. gr.

Afskipti af vinnudeilum.

Lögreglu er óheimilt að hafa önnur afskipti af vinnudeilum en að halda þar, eins og annars staðar, uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum.

24. gr.

Skyldur utan vinnutíma.

1. Lögreglumanni er skylt að sinna lögreglustörfum í frítíma sínum ef:

afskipti hans teljast nauðsynleg til verndar lífi eða heilsu fólks eða verulegum opinberum hagsmunum, þess er þörf til að afstýra eða stöðva alvarlegt lögbrot eða þess er þörf til að handtaka megi mann sem grunaður er um alvarlegan refsiverðan verknað.

2. Hafi lögreglumaður haft afskipti af máli skv. 1. mgr. ber honum tafarlaust að tilkynna það yfirmanni sínum. Hafi hann unnið slík verk utan starfsumdæmis síns skal hann tilkynna það lögreglustjóra þess umdæmis.

25. gr.

Heimild til að fela lögreglu tollgæslustörf.

Dómsmálaráðherra er heimilt að ákveða með samkomulagi við fjármálaráðherra að lögreglumenn skuli gegna tollgæslustörfum jafnframt öðrum löggæslustörfum eftir nánari fyrirmælum lögreglustjóra og eftir reglum sem settar eru í samráði við tollgæslustjóra. Þar sem slík starfstilhögun er ákveðin skal þess getið í auglýsingu um starf lögreglumanns.

IV. KAFLI

Um veitingu lögreglumannsstarfa.

26. gr.

Fjöldi lögreglumanna.

Ráðherra ákveður á hverjum tíma að fengnum tillögum hlutaðeigandi lögreglustjóra fjölda lögreglumanna í hverju umdæmi.

27. gr.

1. Forseti Íslands skipar ríkislögreglustjóra, vararíkislögreglustjóra og lögreglustjóra.

2. Ríkislögreglustjóri, vararíkislögreglustjóri og lögreglustjórar skulu fullnægja sömu almennu hæfisskilyrðum og héraðsdómarar til skipunar í embætti. Þó eiga skilyrði um lágmarksaldur ekki við um lögreglustjóra.

3. Dómsmálaráðherra skipar yfirlögregluþjóna svo og aðra lögreglumenn til lögreglustarfa enda hafi þeir lokið námi í Lögregluskóla ríkisins. Hann setur nánari reglur um menntun þeirra, heilbrigði, líkamlegt atgervi, aldur, búsetu o.fl.

28. gr.

Heitstafur.

Allir lögreglumenn sem eru skipaðir eða ráðnir til starfa skulu vinna svofellt heit: Því heiti ég og legg við drengskap minn og heiður að lögreglumannsstarfa minn skal ég rækja með kostgæfni og samviskusemi í hvívetna og vinna að því eftir fremsta megni að halda uppi stjórnarskrá lýðveldisins og öðrum lögum þess.

V. KAFLI

Atriði sem varða starfskjör lögreglumanna.

29. gr.

Skaðabætur.

Ríkissjóður skal greiða lögreglumanni skaðabætur fyrir líkamstjón og munatjón sem hann verður fyrir vegna starfs síns. Greiða skal bætur fyrir missi framfæranda ef því er að skipta.

30. gr.

Bann við verkföllum.

Lögreglumenn mega hvorki gera verkfall né taka þátt í verkfallsboðun.

31. gr.

Aukastörf.

1. Heimilt er að fela lögreglumanni að vinna fyrir sanngjarnt endurgjald aukastörf í þágu ríkisins enda valdi það ekki vanrækslu á þeim störfum er stöðu hans fylgja. Að öðru leyti er lögreglumönnum óheimilt að hafa með höndum launuð störf í þágu opinberra stofnana eða einkafyrirtækja eða reka sjálfstæða atvinnustarfsemi.

2. Heimilt er að veita undanþágu frá banni 2. málsl. 1. mgr. Undanþágu skal ekki veita ef ástæða er til að ætla að aukastarfið valdi vanrækslu á þeim störfum er stöðu fylgja, ástæða er til að ætla að það brjóti á einhvern hátt í bága við lögreglustarfið eða það geti með öðrum hætti hamlað því að viðkomandi geti sinnt lögreglustarfinu forsvaranlega. Heimilt er að afturkalla undanþágu hvenær sem er án þess að tilgreina sérstakar ástæður. Gefa skal lögreglumanni hæfilegan frest til að láta af aukastarfinu ef kostur er.

3. Ríkislögreglustjóri og lögreglustjórar veita undanþágu ef um undirmenn þeirra er að ræða en annars dómsmálaráðherra. Lögreglumaður getur skotið synjun lögreglustjóra til ríkislögreglustjóra.

VI. KAFLI

Löggæslukostnaður.

32. gr.

Kostnaður við rekstur lögreglu.

Kostnaður við starfsemi lögreglunnar greiðist úr ríkissjóði.

33. gr.

Sérstakur löggæslukostnaður.

1. Lögreglustjóra er heimilt að binda skemmtanaleyfi því skilyrði að lögreglumenn verði á skemmtistað og jafnframt að leyfishafi greiði kostnað af þeirri löggæslu samkvæmt reglum sem dómsmálaráðherra setur.

2. Enn fremur má í slíkum reglum kveða á um greiðslu kostnaðar af gæslustörfum vegna framkvæmda á almannafæri þar sem lögreglustjóri telur nauðsynlegt að fyrirskipa slíka löggæslu.

VII. KAFLI

Kærur á hendur lögreglu.

34. gr.

Berist kæra á hendur lögreglumanni fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd lögreglustarfa skal lögreglustjóri þegar í stað tilkynna ríkissaksóknara um hana. Ríkissaksóknari kveður á um rannsókn málsins og mælir fyrir um framkvæmd hennar eða tekur hana í sínar hendur. Ríkissaksóknari tekur ákvörðun um málshöfðun ef svo ber undir.

VIII. KAFLI

Lögregluskóli ríkisins.

35. gr.

1. Starfrækja skal Lögregluskóla ríkisins sem gegnir því hlutverki að veita lögreglumönnum almenna menntun í lögreglufræðum og sérmenntun í hinum ýmsu greinum löggæslunnar. Skólinn skal jafnframt standa fyrir framhalds- og endurmenntunarnámskeiðum fyrir starfandi lögreglumenn.

2. Dómsmálaráðherra skipar skólastjóra Lögregluskóla ríkisins. Hann skal hafa staðgóða þekkingu á lögreglumálefnum.

3. Dómsmálaráðherra setur í reglugerð nánari fyrirmæli um stjórn skólans og starfslið, inntökuskilyrði, námstilhögun og prófkröfur.

IX. KAFLI

Ýmis ákvæði.

36. gr.

Nánari reglur um framkvæmd laganna.

Ráðherra getur sett nánari reglur um framkvæmd þessara laga.

37. gr.

Refsingar.

Brot gegn 18., 19. og 20. gr. varða fésektum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.

38. gr.

Gildistaka.

1. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1995.

2. Frá sama tíma falla úr gildi lög um lögreglumenn, nr. 56 29. maí 1972, ásamt síðari breytingum, sbr. lög nr. 82/1986, 26/1987 og 64/1989, sbr. og 2.–4. gr. laga nr. 108/1988, 61. gr. laga nr. 92/1991 og 5. tölul. 29. gr. laga nr. 50/1993. Þá falla úr gildi lög um rannsóknarlögreglu ríkisins, nr. 108 28. desember 1976, ásamt síðari breytingum, sbr. lög nr. 5/1978, sbr. og 59. tölul. 194. gr. laga nr. 19/1991 og 70. gr. laga nr. 92/1991.

39. gr.

Breytingar á öðrum lögum.

Við gildistöku laga þessara breytast eftirfarandi lagaákvæði:

Í 1. mgr. 59. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 20/1981, falla niður orðin: „(rannsóknarlögreglustjóra ríkisins)“, en í stað þeirra kemur: (ríkislögreglustjóra).

Í 1. málsl. 4. mgr. 82. gr. sömu laga, sbr. 6. gr. laga nr. 20/1981, falla niður orðin: „(rannsóknarlögreglustjóra ríkisins)“, en í stað þeirra kemur: (ríkislögreglustjóra).

Í 2. mgr. 4. gr. laga um almannavarnir, nr. 94/1962, sbr. 1. gr. laga nr. 85/1985, falla niður orðin: „lögreglustjórinn í Reykjavík“, en í stað þeirra kemur: ríkislögreglustjóri.

Í 1. málsl. 1. mgr. 1. gr. laga um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, nr. 39/1964, falla niður orðin: „21 árs“, en í stað þeirra kemur: 18 ára.

1. mgr. 5. gr. laga um Landhelgisgæslu Íslands, nr. 25/1967, fellur brott en í stað hennar kemur:

Skipshafnir varðskipa fara með lögregluvald þegar þær annast eða aðstoða við löggæslu.

1. málsl. 2. mgr. 108. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, fellur brott.

Í 2. málsl. 8. mgr. 28. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987, sbr. 13. gr. laga nr. 90/1987, falla niður orðin: „rannsóknarlögreglu ríkisins“, en í stað þeirra kemur: lögreglu.

1. málsl. 2. mgr. 31. gr. sömu laga, sbr. 15. gr. laga nr. 90/1987 og 2. mgr. 1. gr. laga nr. 46/1992, fellur brott.

Í 5. mgr. 31. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 15. gr. laga nr. 90/1987 falla niður orðin: „Rannsóknarlögreglu ríkisins“, en í stað þeirra kemur: lögreglu.

Í 2. mgr. 113. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, falla niður orðin: „lögreglustjórinn í Reykjavík“, en í stað þeirra kemur: ríkislögreglustjóri.

Í 9. mgr. 27. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, falla niður orðin: „rannsóknarlögreglu ríkisins“, en í stað þeirra kemur: lögreglu.

1. málsl. 2. mgr. 41. gr. sömu laga fellur niður.

Í 3. málsl. 1. mgr. 29. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, falla niður orðin: þar á meðal rannsóknarlögreglustjóra ríkisins.

3. málsl. 1. mgr. 66. gr. sömu laga fellur brott.

3. málsl. 1. mgr. 22. gr. laga um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992, hljóðar svo: Lögreglustjóri skal sjá um að lögreglurannsókn fari fram þegar eftir brunatjón.

Í 1. mgr. 9. gr. laga um Kjaradóm og kjaranefnd, nr. 120/1992, fellur niður orðið: „rannsóknarlögreglustjóri“, en í stað þess kemur ríkislögreglustjóri.

Athugasemdir við lagafrumvarp þetta.

I.

Þann 29. janúar 1992 skipaði Þorsteinn Pálsson dómsmálaráðherra nefnd til þess m.a. að endurskoða lög um lögreglumenn og lög um rannsóknarlögreglu ríkisins.

Í nefndina voru skipaðir: Þorsteinn Geirsson, ráðuneytisstjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu, formaður, Bogi Nilsson, rannsóknarlögreglustjóri ríkisins, Böðvar Bragason, lögreglustjóri í Reykjavík, Hallvarður Einvarðsson ríkissaksóknari og Ólafur K. Ólafsson, sýslumaður í Stykkishólmi. Ritari nefndarinnar var Hjalti Zóphóníasson, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu. Þá var Svala Ólafsdóttir lögfræðingur ráðin starfsmaður nefndarinnar í apríl 1993.

Helstu markmiðin með endurskoðun laga um lögreglu (lögreglumenn) eru:

Endurskoðun á skipulagi æðstu stjórnar lögreglunnar.

Lögfesting skýrari reglna um framkvæmd lögreglustarfa, þar á meðal um þær aðgerðir sem lögreglu er heimilt er að grípa til í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu í landinu.

Setning skýrari reglna um réttindi og skyldur lögreglumanna.

Við samningu frumvarpsins hafði nefndin hliðsjón af lögum og reglum í nágrannalöndunum sem nefndin kynnti sér ítarlega.

Nefndin skilaði tillögum sínum í nóvember og var full samstaða í nefndinni um önnur atriði en skipulag yfirstjórnar lögreglunnar, en um það atriði komu fram tvær tillögur. Lögðu tveir nefndarmenn til að rannsóknarlögregla ríkisins yrði lögð niður en verkefni hennar yrðu falin lögreglustjórum og ríkislögreglustjóra sem skyldi auk stjórnsýslu starfrækja rannsóknardeildir til aðstoðar lögreglustjórum en auk þess rannsaka tiltekin brot sjálfstætt. Þrír nefndarmenn lögðu hins vegar til að ríkislögreglustjóri fengist eingöngu við stjórnsýslu en að rannsóknarlögregla ríkisins yrði starfrækt áfram í nokkuð breyttri mynd þar sem henni var samkvæmt tillögunni ætlað að fást einvörðungu við rannsókn stærri brotamála. Þessar tillögur voru yfirfarnar í dómsmálaráðuneytinu og m.a. leitað umsagnar sýslumannafélags Íslands sem studdi tillögu meiri hluta nefndarinnar.

Gagnrýni á tillögu minni hlutans byggði fyrst og fremst á því viðhorfi að óheppilegt væri að eitt og sama embættið færi með yfirstjórn löggæslumála í umboði dómsmálaráðherra og hefði auk þess beina stjórn á rannsókn afbrota.

Varð niðurstaða skoðunarskipta um þetta sú að í frumvarpinu er lagt til að auk stjórnsýsluverkefna hafi ríkislögreglustjóri með höndum starfrækslu rannsóknardeilda og stoðdeilda (tækni- og skráadeild) sem veiti lögreglustjórum aðstoð við rannsókn afbrota. Hins vegar er lagt til að ríkislögreglustjóri hafi ekki sjálfstæðar rannsóknarheimildir og eru það því ávallt lögreglustjórar í hverju umdæmi sem hafa forræði á rannsókn máls. Er ætlunin að samhliða þessum breytingum verði rannsóknarhlutverk lögreglustjóranna eflt með því að fjölga þeim málaflokkum sem undir þá heyra og í samræmi við það er einnig gert ráð fyrir að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður í núverandi mynd. Vísast nánar um þetta til þriðja kafla athugasemda með frumvarpinu. Auk þessara breytinga sem að framan er lýst hefur ráðuneytið gert ýmsar breytingar á ákvæðum sem varða lögreglumenn í samræmi við athugasemdir við upphafleg frumvarpsdrög, sem komu frá landssambandi lögreglumanna. Varðar það m.a. ákvæði um skipun lögreglumanna og menntun.

Frumvarpinu, ef að lögum verður, er ætlað að koma í stað laga um lögreglumenn, nr. 56 29. maí 1972, ásamt síðari breytingum. Þau lög eru að stofni til lög nr. 92 19. júní 1933, sem síðan hafa sætt nokkrum breytingum og þrívegis verið gefin út sem ný lög, síðast sem lög nr. 56/1972. Í frumvarpinu er enn fremur gert ráð fyrir að lög um rannsóknarlögreglu ríkisins, nr. 108 28. desember 1976, ásamt síðari breytingum, falli úr gildi.

II.

Sögulegt yfirlit.

A. Lögreglustjórn.

Til hagræðis þykir rétt að skipta umfjölluninni um lögreglustjórn í landinu í tvo þætti, þ.e. lögreglustjórn utan Reykjavíkur og lögreglustjórn í Reykjavík. Verður hér aðeins drepið á aðalatriði.

Lögreglustjórn utan Reykjavíkur.

Sýslumenn hafa frá fornu fari haft með höndum lögreglustjórn. Þeirra er fyrst getið sem embættismanna konungs hér á landi í Gamla sáttmála, Járnsíðu og Jónsbók. Sýslumenn voru lögreglustjórar og innheimtumenn konungstekna. Þá önnuðust þeir fullnustu dóma o.fl.

Þótt margvíslegar breytingar hafi verið gerðar á skipan lögreglumála í Reykjavík hefur lögreglustjórn utan Reykjavíkur áfram verið í höndum sýslumanna eins og hún er raunar nú. Sýslumenn hafa lengst af haft með höndum hlutverk flestra þeirra aðila sem nú eiga hlut að meðferð sakamála, þ.e. lögreglustjórn, rannsókn mála utan og innan réttar og hlutverk sækjanda. Þá áttu þeir að sinna ýmsum þeim skyldum sem verjendum eru nú faldar. Loks fóru sýslumenn með dómsvald í héraði. Hlutverk sýslumanna hefur raunar lengst af verið víðtækara en þetta svo sem kunnugt er þótt ekki verði fjallað frekar um það hér.

Með lögum um meðferð opinberra mála, nr. 27/1951, var dregið úr ákæruvaldi dómara (lögreglustjóra) og ákvörðun um saksókn færð að mestu leyti til dómsmálaráðherra. Angi af málshöfðunarvaldi dómara hélst þó í einföldum málum. Með lögum nr. 57/1961 var gerð sú breyting að ákæruvaldið var fært til sérstaks opinbers ákæranda, saksóknara ríkisins. Tók hann þá við ákæruvaldi því sem dómsmálaráðherra hafði haft með höndum samkvæmt lögum nr. 27/1951. Hlutverk ákærandans breyttist að öðru leyti ekki þannig að dómarar fóru áfram með þá þætti ákæruvalds sem áður var lýst.

Með lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, var sérstökum héraðsdómstólum komið á fót víðs vegar um landið (alls átta talsins) og dómsvaldið tekið af sýslumönnum og fengið sérstökum héraðsdómurum í hendur sem starfa við hina nýju héraðsdómstóla. Með lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, var lögreglustjórum falið ákæruvald í veigaminni málum, hverjum í sínu umdæmi, sbr. nánar 28. gr. þeirra laga, sbr. 3. gr. laga nr. 38/1993, auk þess sem þeim var falinn flutningur þeirra mála sem þeir höfða í héraði, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr. 19/1991. Eftir þessar breytingar eiga sýslumenn ekki annan hlut að meðferð sakamála en almenna lögreglustjórn, rannsókn mála utan réttar og ákæruvald í ákveðnum málaflokkum.

Þegar bæir uxu og fengu kaupstaðarréttindi urðu þeir jafnframt sérstök lögsagnarumdæmi og þar voru sett á stofn sértök embætti bæjarfógeta sem höfðu sama hlutverk og sýslumenn, þar með talin lögreglustjórn. Þá voru sérstök lögreglustjóraembætti sett á stofn í Ólafsfirði, Bolungarvík, Hafnarhreppi í Austur-Skaftafellssýslu og á Keflavíkurflugvelli. Þótt embætti þessi bæru þannig annað heiti var hlutverk þeirra í öllum aðalatriðum hið sama og sýslumanna og bæjarfógeta. Með lögum um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74/1972, var kveðið á um stofnun sérstakra dómaraembætta í tengslum við sum embætti bæjarfógeta og sýslumanna. Var slíkum dómaraembættum komið á fót á Akureyri, í Vestmannaeyjum, á Selfossi, í Keflavík, Hafnarfirði og Kópavogi. Þar var þó ekki um að ræða „sjálfstæða“ dómstóla í venjulegri merkingu þess orðs. Eftir gildstöku aðskilnaðarlaganna, nr. 92/1989, er heitið „sýslumaður“ notað um öll þau embætti sem áður hétu ýmist sýslumaður, bæjarfógeti eða lögreglustjóri. Eftir sem áður er þó sérstakur lögreglustjóri í Reykjavík eins og nánar verður vikið að hér á eftir.

Lögreglustjórn í Reykjavík.

Árið 1803 var Reykjavík gerð að sérstakri dómþinghá og skipaður þar bæjarfógeti, en fram að þeim tíma heyrði bærinn undir umdæmi sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Fyrst um sinn gegndi sýslumaðurinn þar embætti bæjarfógeta, eða til ársins 1806.

Lögreglustjórn og meðferð sakamála í Reykjavík var í höndum bæjarfógeta allt til ársins 1917. Með lögum um skiftingu bæjarfógetaembættisins í Reykjavík og um stofnun sjerstakrar tollgæslu í Reykjavíkurkaupstað, nr. 26/1917, var stofnað sérstakt lögreglustjóraembætti og verkefni færð frá bæjarfógetaembættinu til lögreglustjóraembættisins. Undir embætti lögreglustjóra heyrðu stjórn lögreglu- og tollamála, aðalinnheimta á tekjum landssjóðs, skipaafgreiðslur o.fl., sbr. 1. gr. laganna.

Aftur voru sett lög um dómsmálastarfa, lögreglustjórn, gjaldheimtu o.fl. í Reykjavík árið 1928 (nr. 67). Megininntak þeirra var stofnun sérstaks embættis tollstjóra og verkefni færð frá lögreglustjóraembættinu til hans. Samkvæmt 3. gr. laganna skyldi lögreglustjóri hafa á hendi: Lögreglustjórn, meðferð sakamála og almennra lögreglumála og að leggja dóm á þau. Þá skyldu falla til hans strandmál, lögskráning skipshafna, mæling og skrásetning skipa, heilbrigðismál, firmaskrásetning, vegabréf, úrskurðun fátækramála, umsjón hegningarhússins í Reykjavík, útnefning mats- og skoðunarmanna utan réttar, afgreiðsla leyfisbréfa til atvinnurekstrar, löggilding atvinnubóka, afgreiðsla vottorða um uppruna vöru, hlunninda- og aflaskýrslur og manntal í Reykjavík. Þar með var lögreglustjóraembættið í Reykjavík orðið að sjálfstæðu embætti þó að því fylgdu að vísu enn margvísleg störf lögreglumálum óviðkomandi. Með lögum nr. 67/1928 var enn fremur stofnað embætti lögmanns í Reykjavík sem hafði með höndum þau verkefni sem síðar voru falin embættum borgardómara og borgarfógeta.

Með lögum um dómsmálastörf, lögreglustjórn, gjaldheimtu o.fl. í Reykjavík, nr. 67/1939, var embætti lögreglustjórans í Reykjavík skipt í tvennt: Sakadómaraembætti og lögreglustjóraembætti. Þar með fluttist rannsóknarvald og dómsvald í opinberum málum í hendur sakadómara. Lögreglustjórinn fór með lögreglustjórn, strandmál, útlendingaeftirlit, heilbrigðismál og útgáfu vegabréfa, sbr. 4. gr. laganna. Sakadómara var aftur á móti falið að fara með opinber mál og barnsfaðernismál, rannsókn þeirra fyrir dómi og utan dóms og dómsuppsögn, uppkvaðningu meðlagsúrskurða, framkvæmd refsidóma, stjórn rannsóknarlögreglu og umsjón hegningarhússins, sbr. 3. gr. laganna. Fyrir gildistöku laga nr. 67/1939 voru engin sérstök ákvæði í lögum rannsóknarlögreglu þótt vísir að rannsóknarlögreglu hefði orðið til með 2. gr. laga um lögreglumenn, nr. 92/1933.

Með lögum um dómsmálastörf, lögreglustjórn, gjaldheimtu o.fl. í Reykjavík, nr. 65/1943, var hvorki hróflað við starfssviði sakadómara né lögreglustjóra. Meginbreytingin sem fólst í þessum lögum var sú að lögmannsembættinu var skipt í tvennt: Embætti borgardómara og borgarfógeta.

Lög nr. 65/1943 voru felld úr gildi með lögum um dómsmálastörf, lögreglustjórn, gjaldheimtu o.fl. í Reykjavík, nr. 98/1961. Ekki er ástæða til að rekja hér þær breytingar sem þau höfðu í för með sér þar sem þær fólu ekki í sér neinar breytingar á lögreglustjórn. Enn voru lög nr. 98/1961 felld úr gildi með lögum um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74/1972. Meginbreytingin sem fólst í lögunum frá 1972 var sú að við nokkur umfangsmestu embætti sýslumanna og bæjarfógeta voru skipaðir dómarar í stað löglærðra fulltrúa sem höfðu fram að því verið löggiltir til þess að fara með og dæma mál á ábyrgð yfirmanna sinna. Þá var ákvæði þess efnis að lögreglustjóri færi með heilbrigðismál eins og verið hafði í eldri lögum fellt niður þótt hann annaðist eftir sem áður hvers konar löggæslu á þessu sviði.

Með lögum um rannsóknarlögreglu ríkisins, nr. 108/1976, og með lögum um breyting á lögum, nr. 74/1972, um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 109/1976, voru gerðar verulegar breytingar á skipan lögreglumála. Meginbreytingin fólst í stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins. Með því var stjórn rannsóknarlögreglu tekin úr höndum sakadómaraembættisins í Reykjavík og hún fengin rannsóknarlögreglustjóra ríkisins. Með þessu var stigið spor í þá átt að aðskilja dómsvald í opinberum málum og lögreglustjórn þótt eigi þætti fært að stíga það skref til fulls.

Rannsóknarlögregla ríkisins.

Samkvæmt 3. gr. laga um rannsóknarlögreglu ríkisins, nr. 108/1976, sbr. 1. og 2. tölul. 70. gr. laga nr. 92/1991, hefur hún með höndum lögreglurannsóknir brotamála í stjórnsýsluumdæmum Reykjavíkur, Kópavogs og Hafnarfjarðar að því leyti sem þær eru ekki í höndum lögreglustjóra þar samkvæmt ákvæðum laganna eða annarra réttarreglna. Auk þess er dómsmálaráðherra heimilt að auka við aðalstarfssvæði rannsóknarlögreglunnar með því að fela henni brotarannsóknir almennt í stjórnsýsluumdæmum Keflavíkur og Keflavíkurflugvallar. Þá skal rannsóknarlögregla ríkisins skv. 4. gr. laga nr. 108/1976, sbr. 3. tölul. 70. gr. laga nr. 92/1991, veita lögreglustjórum hvar sem er á landinu aðstoð við rannsókn brotamála þegar þeir óska og rannsóknarlögreglustjóri og/eða ríkissaksóknari telja það nauðsynlegt. Ríkissaksóknari getur og falið rannsóknarlögreglu ríkisins rannsóknir einstakra mála hvar sem er á landinu þegar hann telur þess þörf. Loks getur rannsóknarlögreglustjóri að eigin frumkvæði tekið í sínar hendur rannsókn máls utan þeirra umdæma sem upp eru talin í 3. gr. en tilkynna skal hann viðkomandi lögreglustjóra um málið svo fljótt sem verða má enda ber honum að veita rannsóknarlögreglu ríkisins alla nauðsynlega aðstoð. Embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins heyrir beint undir dómsmálaráðherra. Talið var að þetta væri nauðsynlegt þar sem rannsóknarlögreglustjóri þyrfti að hafa jafna aðstöðu gagnvart öllum lögreglustjórum á landinu stöðu sinnar vegna. Hann verður þó að hlíta fyrirmælum ríkissaksóknara lögum samkvæmt eins og aðrir lögreglustjórar.

Samkvæmt 6. gr. laganna um rannsóknarlögreglu ríkisins skulu starfa sérstakar rannsóknarlögregludeildir undir stjórn viðkomandi lögreglustjóra við embætti lögreglustjóra í umdæmum þar sem rannsóknarlögregla ríkisins hefur með höndum lögreglurannsóknir brotamála og talin eru upp í 3. gr. sömu laga. Samkvæmt ákvæðinu er verksvið þeirra takmarkað við ákveðnar tegundir brota, sbr. einnig reglugerð um samvinnu og starfsskiptingu milli lögreglustjóra og rannsóknarlögreglu ríkisins nr. 253/1977, sbr. reglugerð nr. 315/1986.

Þrátt fyrir stofnun rannsóknarlögreglu ríkisins gera lögin ráð fyrir því að við lögreglustjóraembættin utan þeirra umdæma sem talin eru upp í 3. gr. skuli starfa sérstakar rannsóknarlögregludeildir samkvæmt nánari ákvörðun dómsmálaráðherra, sbr. 7. gr. Þær eru nú starfræktar við eftirtalin lögreglustjóraembætti: á Akranesi, Ísafirði, Akureyri, Eskifirði, Vestmannaeyjum og Selfossi.

B. Löggæslumenn.

Fyrstu löggæslumennirnir.

Fyrsti vísir að sérstakri stétt löggæslumanna hér á landi í nútímaskilningi varð ekki til fyrr en um miðja 18. öld þegar ráðnir voru sérstakir næturverðir í Reykjavík í tengslum við Innréttingar Skúla Magnússonar landfógeta. Hlutverk þeirra var fyrst og fremst að vakta verksmiðjurnar um nætur. Kostnaður vegna þessa var greiddur af innréttingunum. Í erindisbréfi sem næturvörðum var sett 1778 kemur fram að þeim hafi einnig verið ætlað almennt löggæsluhlutverk í bænum, þ.e. það starf sem nú er falið lögregluþjónum. Næturverðirnir voru að jafnaði tveir talsins. Þessi löggæsla næturvarðanna var látin nægja fram til 1803. Kostnaður vegna hennar færðist þó yfir á bæjarsjóð árið 1791.

Þegar Reykjavík var gerð að sérstakri dómþinghá og skipaður bæjarfógeti þar árið 1803 voru enn fremur tveir daglögregluþjónar ráðnir honum til aðstoðar.

Þessi skipan á löggæslumálum í Reykjavík hélst allt til ársins 1855 er daglögregluþjónum var fjölgað í þrjá. Laun tveggja þeirra voru lengst af greidd úr landssjóði en þess þriðja úr Jafnaðarsjóði Suðuramtsins. Frá 1879 greiddi bæjarsjóður kostnað vegna daglögreglumanna. Jafnframt daglögregluþjónunum störfuðu næturverðir í Reykjavík sem kostaðir voru af bæjarsjóði. Þó var aðeins einn næturvörður frá árinu 1803 fram til 1865, en eftir það voru þeir tveir. Var öðrum ætlaður austurbærinn til eftirlits, en hinum vesturbærinn.

Fyrsta erindisbréf handa löggæslumönnum í Reykjavík var sett 21. mars 1889 og náði bæði til lögregluþjóna og næturvarða, sjá kansellíbréf frá 19. nóv. 1839. Í 1. gr. erindisbréfsins sem bar heitið: „Erindisbréf til bráðabirgða handa löggæzlumönnum í Reykjavík“, sagði:

„Það er skylda löggæzlumanna, hvort heldur eru lögregluþjónar eða næturverðir, að reyna að sporna við glæpum og afbrotum og leitazt við að koma þeim upp. Svo ber þeim og að hafa vakandi auga á því, að almennum friði og reglu sé eigi raskað, og að breytt sé eftir þar að lútandi lagafyrirmælum og lögregluskipunum.“

Þá er í erindisbréfinu mælt fyrir um búnað og einkenni lögregluþjóna og næturvarða, nánar kveðið á um starfsskyldur þeirra, heimildir þeirra til að taka menn fasta o.fl. Í erindisbréfinu er að finna mörg þau fyrirmæli og grundvallarreglur sem gildandi lögreglulög byggja á. Má sem dæmi nefna að í 4. gr. erindisbréfsins, sem fjallar um heimild lögreglu til að taka menn fasta, gætir meðalhófsreglunnar. Þar segir m.a.:

„Heimild þá er löggæzlumönnum er veitt til að taka menn fasta, skulu þeir varast að nota að ófyrirsynju, og, þegar þeir beita henni, forðast allar misþyrmingar.“

Árið 1890 voru sett lög nr. 1 um lögreglusamþykktir fyrir kaupstaðina. Lögreglusamþykkt var gerð í Reykjavík með heimild í þeim lögum strax sama ár, sbr. lögreglusamþykkt fyrir Reykjavíkurkaupstað, nr. 172/1890. Í lögunum og samþykktinni voru m.a. ákvæði um greiðslu kostnaðar vegna starfsemi lögreglunnar.

Lög um lögreglumenn.

Gildandi lögreglulög eru að stofni til lög um lögreglumenn, nr. 92 19. júní 1933. Megintilgangur laganna frá 1933 var að mæla fyrir um þátttöku ríkisins í greiðslu kostnaðar vegna rekstrar lögregluliða. Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 92/1933 kom fram að ríkið hefði fram til þessa ekki tekið annan þátt í rekstri lögreglu en að skipa og launa lögreglustjóra sem stjórnuðu lögregluliði því sem bæjarfélögin lögðu til. Var talið eðlilegt, m.a. til að efla löggæsluna í landinu, að leggja aukinn kostnað á ríkið vegna þessa. Um þetta eru fyrirmæli í 1. og 2. gr. laganna.

Í lögunum er enn fremur að finna ýmis fyrirmæli sem lúta að störfum lögreglumanna, réttindum þeirra og skyldum, en nokkur þeirra ákvæða er að finna í gildandi lögum, lítið eða ekkert breytt. Í lögunum var enn fremur að finna heimild fyrir ráðherra til að kalla til varalögreglu þegar sérstaklega stæði á og hann teldi nauðsynlegt öryggi bæjar að aukið væri við hið reglulega lögreglulið. Þá var vísi að rannsóknarlögreglu komið á fót með lögunum og hún gerð að sérstakri deild lögreglunnar í Reykjavík. Fljótlega eftir gildistöku laganna frá 1933 kom í ljós sá galli á þeim að erfitt var að hreyfa lögreglulið milli staða. Á haustþingi 1939 var því flutt frumvarp til laga um breytingar á lögum um lögreglumenn, nr. 92/1933, sem miðaði að því að bæta úr þessum ágalla, m.a. með því að rýmka heimild ráðherra til að kalla til varalögreglumenn sem ríkið skyldi greiða allan kostnað af og að setja fyrirmæli um skyldur nánar tilgreindra lögreglumanna til að gegna löggæslustörfum hvar sem var á landinu ef sérstaklega stæði á. Þá var í lögunum að finna ákvæði sem miðaði að því að koma upp sjálfboðaliðssveitum löggæslumanna í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að samkomur úti um sveitir og sjávarþorp þar sem var lítil eða engin löggæsla færu úr böndunum vegna drykkjuskapar. Frumvarpið var samþykkt og fellt inn í lög nr. 92/1933 og lögin gefin út í heild á ný sem lög um lögreglumenn, nr. 50 12. febrúar 1940.

Engar mikilvægar breytingar voru gerðar á skipan löggæslunnar í landinu fyrr en með gildandi lögum um lögreglumenn, nr. 56 29. maí 1972.

Allt frá gildistöku laganna frá 1940 höfðu þau sjónarmið verið áberandi að styrkja þyrfti löggæsluna í landinu enn frekar og auka hlutdeild ríkisins í greiðslu kostnaðar vegna hennar. Voru ákvæðin um hlutdeild ríkissjóðs í greiðslu kostnaðar við löggæslu í kaupstöðum af ýmsum talin ósanngjörn og leiða til misréttis (Alþt. A 1959, 409). Vegna þessa voru tvívegis gerðar smávægilegar breytingar á lögunum frá 1940 sem áttu að koma til móts við framangreind sjónarmið, sbr. lög nr. 45/1956 og lög nr. 61/1961. Þá voru aftur gerðar nokkrar breytingar árið 1963 og lögin gefin út í heild á ný sem lög um lögreglumenn, nr. 56 20. apríl 1963.

Það var svo ekki fyrr en á 92. löggjafarþingi 1971–1972 sem næst var lagt fyrir Alþingi frumvarp til nýrra laga um lögreglumenn. Veigamesta breytingin sem það frumvarp fól í sér var sú að gert var ráð fyrir því að ríkið bæri allan kostnað af almennri löggæslu í landinu. Lögreglumenn urðu þar af leiðandi starfsmenn ríkisins í stað þess að vera starfsmenn sveitarfélaga. Enn fremur var í 1. gr. sett almennt ákvæði um verkefni lögregluliðs en samsvarandi ákvæði hafði ekki verið í lögum um lögreglumenn fram að því. Loks voru reglur um yfirstjórn lögreglu markaðar með skýrari hætti en áður hafði verið. Frumvarp þetta var samþykkt sem lög um lögreglumenn, nr. 56 29. maí 1972.

Frá 1972 hafa nokkrar breytingar verið gerðar á lögunum. Með lögum nr. 82/1986 var lagt bann við því að lögreglumenn ríkisins gerðu verkföll eða tækju þátt í verkfallsboðun. Með lögum nr. 26/1987 var sett ákvæði sem heimilaði lækkun eða niðurfellingu skaðabóta vegna tjóns sem lögreglumenn valda við skyldustörf og eru af völdum mistaka eða vanrækslu. Ákvæði þetta var afnumið með nýjum skaðabótalögum, nr. 50/1993. Þá voru með lögum nr. 64/1989 sett ákvæði um menntun lögreglumanna og bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart lögreglumönnum sem slasast eða verða fyrir öðru tjóni vegna starfs síns. Lítils háttar breytingar voru gerðar með lögum nr. 108/1988 og 92/1991 sem ekki er ástæða til að rekja hér.

Samantekt um núverandi skipan löggæslumála.

Æðsti yfirmaður löggæslunnar í landinu er dómsmálaráðherra. Undir hann heyra embætti lögreglustjóra, þ.e. lögreglustjórar í umdæmum og rannsóknarlögreglustjóri ríkisins. Lögreglustjórar í umdæmum fara með almenna lögreglustjórn á hverjum stað en rannsóknarlögreglustjóri fer með rannsókn opinberra mála með þeim takmörkunum sem nánar er kveðið á um í lögum og reglugerðum.

III.

Helstu breytingar og nýmæli frumvarpsins.

Frumvarpið sem hér liggur fyrir skiptist í níu kafla. I. kafli fjallar um hlutverk lögreglu o.fl., II. kafli um skipulag lögreglu og æðstu stjórn, III. kafli um skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa, IV. kafli um veitingu lögreglumannsstarfa, V. kafli um ýmis atriði sem varða starfskjör lögreglumanna, VI. kafli um löggæslukostnað, VII. kafli um kærur á hendur lögreglu, VIII. kafli um Lögregluskóla ríkisins og í IX. kafla er að finna ýmis ákvæði.

Frumvarpið gerir ráð fyrir margvíslegum breytingum og nýmælum varðandi málefni löggæslunnar í landinu. Þau helstu eru:

1. Lagt er til að gerð verði sú grundvallarbreyting á skipulagi lögreglunnar og æðstu stjórn hennar að komið verði á fót embætti ríkislögreglustjóra. Honum er ætlað að taka við ýmsum verkefnum sem fram til þessa hafa heyrt undir dómsmálaráðherra, lögreglustjórann í Reykjavík og rannsóknarlögreglu ríkisins. Í 5. gr. frumvarpsins er að finna fyrirmæli um hlutverk ríkislögreglustjóra.

Við samningu ákvæða um skipan málefna lögreglu var litið til nágrannaríkjanna á Norðurlöndum. Í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi eru ríkislögreglustjórar undir yfirstjórn dómsmálaráðherra. Ríkislögreglustjórinn í Danmörku hefur undir sinni stjórn þær deildir lögreglunnar, sem ekki eru bundnar við umdæmi, þar á meðal umferðarlögregludeild og rannsóknardeild (kriminalpolitiets rejseafdeling). Ríkislögreglustjórinn í Finnlandi hefur m.a. undir sinni stjórn ríkisrannsóknarlögreglu sem aðstoðar hin staðbundnu lögregluyfirvöld við rannsókn alvarlegri brota. Verkefni ríkislögreglustjórans í Svíþjóð eru einkum á sviði stjórnsýslu en hann getur skipulagt aðgerðir lögreglunnar í meiri háttar brotamálum. Í Noregi er ekki ríkislögreglustjóri en sérstök deild í dómsmálaráðuneytinu hefur æðstu stjórn lögreglumála og er rannsóknarlögreglusveit á vegum deildarinnar til aðstoðar staðbundinni rannsóknarlögreglu.

2. Lagt er til að lögfestar verði heimildir lögreglu til aðgerða og til afskipta af borgurunum í því skyni að halda uppi lögum og reglu, sbr. einkum 11.–17. gr. Vísast til athugasemda við þær greinar um rökin fyrir nauðsyn þessa.

3. Lagt er til að rannsókn fleiri málaflokka heyri undir lögreglustjóra í umdæmum en verið hefur fram að þessu þar sem í frumvarpinu er gert ráð fyrir að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður í sinni núverandi mynd. Gert er ráð fyrir að hlutverk rannsóknardeilda ríkislögreglustjóra verði að aðstoða lögreglustjóra í umdæmum við rannsókn brotamála eftir því sem talin er þörf á.

4. Lagt er til að lögfest verði sérstakt ákvæði þar sem mælt er fyrir um það hverjir fari með lögregluvald, sbr. 8. gr.

5. Lagt er til að lögfestar verði sérstakar reglur um meðferð kæra vegna refsiverða brota lögreglumanna við framkvæmd starfa sinna, sbr. VII. kafla.

6. Auk þeirra meginbreytinga sem getið er hér að framan er gert ráð fyrir ýmsum nýmælum og öðrum smávægilegum breytingum sem miða að því að setja ítarlegri og skýrari reglur um réttindi og skyldur lögreglumanna.

Í frumvarpinu er ákvæði þar sem beinlínis er tekið fram að lögreglan skuli haga störfum sínum þannig að hún brjóti ekki með þeim gegn þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum sem Ísland er aðili að, sbr. 2. gr. Sjá nánar athugasemdir við þá grein.

Settar eru reglur um starfssvæði lögreglumanna, sbr. 7. gr. Þær reglur miða m.a. að því að tryggja nauðsynlegan hreyfanleika lögregluliða.

Kveðið er á um stofnun svonefndra samstarfsnefnda lögreglu og sveitarfélaga, sbr. 10. gr.

Lagt er til að lögfest verði sérstakt ákvæði um þagnarskyldu starfsmanna lögreglu, sbr. 21. gr.

Gert er ráð fyrir að lögfest verði sú meginregla að starfsmönnum lögreglu verði bannað að aðhafast í eigin málum eða nákominna vandamanna sinna í starfi sínu, sbr. 22. gr.

Gert er ráð fyrir að í lögunum um verði kveðið á um skyldur lögreglumanna til að sinna lögreglustörfum utan venjulegs vinnutíma, sbr. 25. gr.

Lagt er til að lögfest verði sérstakt ákvæði um aukastörf lögreglumanna, sbr. 32. gr.

Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir sérstöku ákvæði um agabrot lögreglumanna. Slíkt ákvæði er heldur ekki að finna í gildandi lögreglulögum. Um þetta efni gilda eftir sem áður almenn ákvæði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954.

IV.

Við samningu þessa lagafrumvarps var löggjöf nágrannaríkjanna á Norðurlöndum höfð til hliðsjónar.

Ákvæði um lögregluna í Danmörku er að finna í 11. kafla dönsku réttarfarslaganna (lov om rettens pleje), nr. 905 frá 1992. Gildandi lög um lögregluna í Svíþjóð (polislag) eru nr. 387 frá 1984. Í Finnlandi eru lög um lögregluna (polislag), nr. 84 frá 1966. Í Noregi eru gildandi lög um lögregluna (lov om politiet), nr. 3 frá 1936.

Nefndin skoðaði rækilega löggjöf þessara landa og tók mið af þeim við samningu frumvarpsins. Þá hafði hún ekki síst til hliðsjónar nýtt frumvarp til laga um lögregluna í Noregi frá 30. apríl 1993 (Ot. prp. nr. 83 (1992–93) om lov om politiet (politiloven)).

Við samningu frumvarps þessa tók nefndin enn fremur mið af Lögregluyfirlýsingu Evrópuráðsins frá 8. maí 1979. Þá var þess gætt að ákvæði frumvarpsins samræmdust ákvæðum þeirra alþjóðasamninga sem Ísland hefur gerst aðili að.

Athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins.

Um I. kafla.

Í I. kafla frumvarpsins er að finna almenn ákvæði um starfsemi lögreglu og hlutverk hennar. Þá er þar sérstakt ákvæði sem mælir fyrir um að lögreglu beri í störfum sínum að hafa í heiðri þjóðréttarlegar skuldbindingar sem íslenska ríkið er aðili að. Loks er í 3. gr. vikið að skilgreiningu hugtaka.

Um 1. gr.

Í 1. gr. eru almenn ákvæði um hlutverk lögreglu auk þess sem í 1. mgr. er lögð sú skylda á herðar ríkisvaldinu að halda uppi lögregluliði.

Í 2. mgr. eru talin upp hlutverk lögreglunnar. Ákvæðið, eins og það er hér, er mun ítarlegra en 1. gr. gildandi lögreglulaga. Samkvæmt ákvæðinu er hlutverk lögreglu margþætt.

Í a-lið er orðuð sú almenna skylda lögreglu að halda uppi almannaöryggi og allsherjarreglu en í því felst einnig gæsla öryggis einstakra borgara ef því er að skipta. Þetta er efnislega í samræmi við það sem fram kemur í 1. gr. gildandi lögreglulaga.

Í b-lið er m.a. skilgreint það hlutverk lögreglu að stemma stigu við afbrotum. Hér er fyrst og fremst átt við skyldu hennar til afskipta þar sem brot kunna að vera yfirvofandi. Hér fellur einnig undir forvarnarstarf en sífellt meiri áhersla hefur verið lögð á þann þátt í starfi lögreglunnar hin síðustu ár.

Í c-lið er kveðið á um rannsóknarhlutverk lögreglu og skyldu hennar til að stöðva ólögmæta hegðun ef því er að skipta. Fyrirmæli um rannsókn mála og þvingunaraðgerðir lögreglu í þágu rannsóknar máls er að finna í IX.– XIII. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Í þessum lið er einnig kveðið á um skyldu lögreglu til að fylgja málum eftir. Hér er vísað til þess að í lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, sbr. 7. og 8. tölul. 107. gr. laga nr. 92/1991 og 2. og 4. gr. laga nr. 38/1993, er lögreglu fengin heimild til þess að ljúka minni háttar opinberum málum með sektargerð, sbr. 115. gr. og lögreglustjórum er falið ákæruvald í veigaminni málum, sbr. 28. gr.

Í lagatextanum er látið nægja að vísa til laga um meðferð opinberra mála í heild án frekari tilgreiningar. Þykir fara betur á því í lagatexta þar sem hætta er á að nákvæmar tilvitnanir til laga verði gagnslitlar vegna breytinga á þeim. Má í því sambandi benda á tilvitnun í 1. gr. gildandi lögreglulaga til laga um meðferð opinberra mála, nr. 82/1961. Þau lög voru felld úr gildi með lögum nr. 74/1974 sem aftur voru felld úr gildi með gildandi lögum um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991.

Í d-lið er kveðið á um þjónustu- og hjálparhlutverk lögreglunnar. Orðalag ákvæðisins er að hluta sótt til 2. málsl. 34. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974.

Í e-lið er kveðið á um þá skyldu lögreglu að leggja yfirvöldum, þ.e. stjórnvöldum og öðrum opinberum aðilum, s.s. dómstólum, lið við framkvæmd starfa sinna eftir beiðni þeirra þegar lög bjóða eða venja stendur til þess. Í fjölmörgum ákvæðum laga er gert ráð fyrir þessu. Má sem dæmi nefna 3. mgr. 6. gr. berklavarnalaga, nr. 66/1939, 1. mgr. 14. gr. laga um tilkynningar aðsetursskipta, nr. 73/1952, 1. mgr. 15. gr. laga um dýravernd, nr. 21/1957 (sbr. 1. gr. laga nr. 38/1968), 4. mgr. 2. gr., 10. gr., 12. gr. og 13. gr. farsóttalaga, nr. 10/1958 (sbr. 14. gr. laga nr. 108/1988 og 37. gr. laga nr. 92/1991), 3. mgr. 144. gr. laga um loftferðir, nr. 34/1964, 2. mgr. 29. gr. laga um náttúruvernd, nr. 47/1971, 1. mgr. 28. gr. laga um almannatryggingar, nr. 67/1971, 3. mgr. 82. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, 3. mgr. 7. gr. lögræðislaga, nr. 68/1984, 4. mgr. 230. gr. siglingalaga, nr. 34/1985 (sbr. 1. gr. laga nr. 21/1986 og 13. tölul. 82. gr. laga nr. 92/1991), 4. mgr. 9. gr. laga um fjáröflun til vegagerðar, nr. 3/1987, 3. mgr. 29. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987 (sbr. 14. gr. laga nr. 90/1987), 4. gr. laga um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, nr. 19/1988, 3. mgr. 4. gr. laga um bifreiðagjald, nr. 39/1988, 3. mgr. 28. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, 3. mgr. 24. gr., 29.–31. gr. og 75. gr. laga um aðför, nr. 90/1989, 11. gr. og 1. mgr. 32. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, 2. mgr. 22. gr. og 2. mgr. 58. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, 2. mgr. 60. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, 3. mgr. 9. gr. og 1. mgr. 55. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, 14. gr. og 2. mgr. 17. gr. laga um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992, og 22. gr. laga um eftirlit með skipum, nr. 35/1993.

Í f-lið er kveðið á um skyldu lögreglu til samvinnu við önnur stjórnvöld og stofnanir að því marki sem lög eða stjórnvaldsfyrirmæli eru því ekki til fyrirstöðu. Slík samvinna við t.d. skóla og félagsmiðstöðvar er mikilvægur þáttur í forvarnarstarfi lögreglunnar. Í einstökum lagaákvæðum er beinlínis gert ráð fyrir slíkri samvinnu. Má sem dæmi nefna 1. mgr. 7. gr. laga um eftirlit með matvælum og öðrum neyzlu- og nauðsynjavörum, nr. 24/1936, 267. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, 2. mgr. 30. gr. áfengislaga, nr. 82/1969, 3. mgr. 4. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, 3. mgr. 26. gr. laga um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992, og 1. og 5. mgr. 16. gr. laga um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992.

Loks kemur fram í g-lið skylda lögreglu til að hafa með höndum önnur verkefni sem hin ýmsu lög fela henni eða byggjast á venju. Dæmi um lagaákvæði þar sem lögreglu er falinn starfi, auk þeirra sem að framan eru talin, má nefna: Opið bréf (frá kansellíinu) um meðferð á fundnu fé í kaupstöðum, frá 8. júní 1811, 3. gr. tilskipunar um skyldu manna að bjarga mönnum sem sýnast dauðir, frá 4. ágúst 1819, 2. gr. laga um siglingar og verzlun á Íslandi frá 15. apríl 1854, 1. gr. laga um viðauka við tilskipun fyrir Ísland 12. febr. 1872 um síldar- og upsaveiði með nót, nr. 53/1901, 7.–9. gr. laga um mannskaðaskýrslur og rannsókn á fundnum líkum, nr. 42/1913, 2. mgr. 138. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, 1. mgr. 1. gr. laga um happdrætti (lotterí) og hlutaveltur (tombólur), nr. 6/1926, 1.–2., 6.–8., 10.–14., 16.–21., 23.–24., 26. og 28.–29. gr. laga um um skipströnd og vogrek, nr. 42/1926 (sbr. 1.–2. gr. laga nr. 44/1965, 1. tölul. 91. gr. laga nr. 90/1991 og 12. gr. laga nr. 92/1991), 9. gr. laga um almannafrið á helgidögum þjóðkirkjunnar, nr. 45/1926, 1. mgr. 11. gr. laga um tilbúning og verslun með smjörlíki o.fl., nr. 32/1933, 10. gr. laga um eftirlit með matvælum og öðrum neyzlu- og nauðsynjavörum, nr. 24/1936, 4. tölul. 2. mgr. 3. gr. laga um að heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki, er koma í veg fyrir, að það auki kyn sitt, nr. 16/1938 (sbr. 1. tölul. 195. gr. laga nr. 19/1991), 6. mgr. 9. gr. berklavarnalaga, nr. 66/1939, 2.–3. mgr. 52. gr. og 3. mgr. 54. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 (sbr. 42. tölul. 194. gr. laga nr. 19/1991 og 1. tölul. 23. gr. laga nr. 92/1991), 9. og 10. gr. laga um þjóðfána Íslendinga, nr. 34/1944, 2. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952, 2. mgr. 1. gr. laga um íslensk vegabréf, nr. 18/1953, 1. mgr. 23. gr. laga um prentrétt, nr. 57/1956, 2.–3. mgr. 4. gr. og 14. gr. laga um dýravernd, nr. 21/1957 (sbr. 1. gr. laga nr. 38/1968, 4. gr. laga nr. 47/1990 og 28. gr. laga nr. 116/1990), 6. gr. og 5. mgr. 15. gr. farsóttalaga, nr. 10/1958, 1. mgr. 7. gr. og 2. mgr. 8. gr. laga um almannavarnir, nr. 94/1962 (sbr. 4.–5. gr. laga nr. 85/1985), 6. mgr. 52. gr. og 142. gr. laga um loftferðir, nr. 34/1964, 1. gr. laga um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, nr. 39/1964, 7. mgr. 1. gr. laga um útgáfu og notkun nafnskírteina, nr. 25/1965, 2. mgr. 20. gr. laga um eftirlit með útlendingum, nr. 45/1965, 1. mgr. 10. gr. laga um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum, nr. 30/1966, 1. mgr. 4. gr., 5. gr., 2.–3. mgr. 14. gr. og 2. mgr. 20. gr. áfengislaga, nr. 82/1969 (sbr. 3. og 8. gr. laga nr. 25/1989 og 2. tölul. 36. gr. laga nr. 37/1993), 1. og 5. gr. laga um gæðamat á æðardún, nr. 39/1970 (sbr. 54. gr. laga nr. 92/1991), 4. gr. laga um skemmtanaskatt, nr. 58/1970, 4. mgr. 35. gr. laga um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970, 3. gr. og 2. mgr. 7. gr. laga um opinberar fjársafnanir, nr. 5/1977, 37. gr. vegalaga, nr. 6/1977 (sbr. 72. gr. laga nr. 87/1989), 5. mgr. 10. gr., 14. gr., 3. mgr. 15. gr., 17. gr., 1. og 6. mgr. 25. gr., 1. mgr. 26. gr., 31. gr. og 32. gr. laga um skotvopn, sprengiefni og skotelda, nr. 46/1977 (sbr. 4. tölul. 36. gr. laga nr. 37/1993), 12. og 13. gr. iðnaðarlaga, nr. 42/1978, 3. mgr. 69. gr. og 75. gr. laga um húsaleigusamninga, nr. 44/1979, 1. gr., 3. gr., 4. gr. og 8. gr. laga um sölu notaðra lausafjármuna, nr. 61/1979, 2. mgr. 81. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, 3. gr. laga um bann við ofbeldiskvikmyndum, nr. 33/1983, 3., 7. og 11. gr. laga um veitinga- og gististaði, nr. 67/1985, 2. mgr. 29. gr. laga um varnir gegn mengun sjávar, nr. 32/1986 (sbr. 1. tölul. 87. gr. laga nr. 92/1991), 2. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga um fjáröflun til vegagerðar nr. 3/1987, 2. mgr. 34. gr., 1. og 2. mgr. 47. gr., 1. mgr. 48. gr., 5. mgr. 51. gr., 2. mgr. 52. gr., 1. mgr. 53. gr., 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. 75. gr., 3. mgr. 76. gr., 3. mgr. 77. gr., 1. mgr. 78. gr., 2.–3. mgr. 81. gr., 82. gr., 2. mgr. 83. gr., 85. gr., 2. mgr. 87. gr., 1. mgr. 103. gr., 2. mgr. 106. gr. og 1.–4. mgr. 110. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987 (sbr. lög nr. 90/1991 og 44/1993), 7. gr. laga um lögreglusamþykktir, nr. 36/1988, 4. gr. laga um bifreiðagjald, nr. 39/1988, 3. mgr. 23. gr. laga um eiturefni og hættuleg efni, nr. 52/1988 (sbr. lög nr. 1/1992), 1. mgr. 37. gr. þjóðminjalaga, nr. 88/1989, 1. mgr. 20. gr., 28. gr., 1.–2. mgr. 29. gr. og 115. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991 (sbr. 7. tölul. 107. gr. laga nr. 92/1991 og 2. og 4. gr. laga nr. 38/1993), auk ýmissa fyrirmæla í VI. og IX.–XIV. kafla sömu laga, 3. mgr. 11. gr. laga um búfjárhald, nr. 46/1991, 21. gr. og 1. og 3. mgr. 22. gr. laga um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992, 14. gr. laga um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992, 1. mgr. 5. gr. og 26. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, nr. 25/1993, 19. gr. og 2. mgr. 32. gr. laga um eftirlit með skipum, nr. 35/1993, og 2. mgr. 3. gr. laga um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu, nr. 36/1993.

Um 2. gr.

Í 2. gr. er lagt til að kveðið verði sérstaklega á um það að lögregla skuli í störfum sínum virða þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland hefur gerst aðili að. Hér er einkum hafður í huga Evrópuráðssamningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóvember 1950 ásamt síðari viðaukum (mannréttindasáttmáli Evrópu). Einnig koma til álita mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna frá 1948 og alþjóðasamningur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966 sem gerður var á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þá má nefna Vínarsamninga um stjórnmála- og ræðissamband frá 24. apríl 1963 og Evrópusamning um gagnkvæma aðstoð í sakamálum frá 20. apríl 1959 ásamt síðari viðauka. Loks má hér geta Evrópusamnings um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 26. nóvember 1987, sbr. lög nr. 15/1990.

Ákvæði 2. gr. þjónar fyrst og fremst þeim tilgangi að minna á tilvist þessara sáttmála og undirstrika mikilvægi þeirra. Í því sambandi er einnig sérstaklega bent á að dómstólar hér á landi hafa á síðustu árum í mjög auknum mæli tekið tillit til slíkra þjóðréttarsamninga við úrlausn mála, einkum þó mannréttindasáttmála Evrópu. Í greinargerð með frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu, sem lagt var fram á 116. löggjafarþingi 1992–93, er að finna athugun á þessu. Í niðurstöðum nefndarinnar sem samdi það frumvarp segir m.a. að Hæstiréttur hafi ekki aðeins tekið upp ákveðnari stefnu um að skýra landsrétt til samræmis við þjóðréttarskuldbindingar ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmálanum heldur hafi verið gengið lengra og talið fært að víkja í raun til hliðar settri lagareglu sem samrýmist ekki ákvæðum sáttmálans. Leggur nefndin til að mannréttindasáttmáli Evrópu verði lögfestur hér á landi sem almenn lög. Ákvæði 2. gr. frumvarps þessa er í samræmi við þessa þróun og með henni er lögð enn frekari áhersla á að þessar skuldbindingar verði virtar.

Um 3. gr.

Í 3. gr. frumvarpsins er leitast við að skilgreina hvað átt sé við með hugtakinu „lögreglumaður“.

Í frumvarpinu er orðið „lögregla“ notað sem heildarheiti á þeirri stofnun þjóðfélagsins sem hefur með höndum löggæslu í víðustu merkingu.

Hugtakið „lögreglumaður“ tekur til þeirra starfsmanna lögreglunnar sem fara með lögregluvald, þ.e. þeirra starfsmanna löggæslunnar sem hafa heimild til að beita þeim úrræðum sem lög heimila lögreglu í því skyni að hún fái gegnt hlutverki sínu.

Í 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins er nánar kveðið á um það hvaða starfsmenn lögreglu það eru sem hafa lögregluvald. Í 2. mgr. sömu greinar er gert ráð fyrir því að ríkislögreglustjóri geti kveðið á um að aðrir starfsmenn lögreglu en þeir sem taldir eru upp í 1. mgr. skuli hafa lögregluvald ef störf þeirra eru þess eðlis að eðlilegt verði að telja að þeir hafi slíkt vald.

Aðrir þeir sem taldir eru upp í 3.–7. mgr. 8. gr. frumvarpsins teljast ekki til lögreglumanna enda þótt þeir hafi lögregluvald. Að öðru leyti vísast til athugasemda við þá grein.

Um II. kafla.

Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um skipulag lögreglu og æðstu stjórn. Í honum er að finna helsta nýmæli laganna sem er stofnun embættis ríkislögreglustjóra. Samkvæmt ákvæðum frumvarpsins er ríkislögreglustjóra ætlað að taka við fjölmörgum verkefnum sem fram til þessa hafa verið í höndum dómsmálaráðuneytisins, lögreglustjórans í Reykjavík og rannsóknarlögreglu ríkisins. Ríkislögreglustjóra er í aðalatriðum falið að fara með málefni lögreglunnar í umboði dómsmálaráðherra. Stofnun embættis ríkislögreglustjóra er m.a. á því byggð að nauðsynlegt sé að fela einum aðila reglubundið eftirlit og samræmingu í störfum hinna 27 lögreglustjóraembætta landsins.

Þá er gert ráð fyrir því að við embætti ríkislögreglustjóra verði starfræktar sérstakar rannsóknardeildir. Hlutverk þeirra er skýrt í d-lið 2. mgr. 5. gr. en það eru er að aðstoða lögreglustjóra í umdæmum við hvers konar rannsóknir eftir því sem þörf er talin á. Samhliða þessu er ætlunin að efla rannsóknarhlutverk lögreglustjóranna með því að fjölga þeim málaflokkum sem undir þá heyra. Í samræmi við þetta er einnig gert ráð fyrir að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður í núverandi mynd sinni.

Í 4. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um æðstu stjórn lögreglunnar. Dómsmálaráðherra er enn sem áður æðsti yfirmaður lögreglunnar í landinu. Þá er gert ráð fyrir að sérstakt embætti ríkislögreglustjóra fari, ásamt lögreglustjórum í umdæmum, með málefni lögreglunnar í umboði dómsmálaráðherra.

Í 5. gr. er hlutverkum ríkislögreglustjóra lýst. Þá er í lok ákvæðisins gert ráð fyrir að skipaður verði vararíkislögreglustjóri sem ætlað er að vera staðgengill ríkislögreglustjóra í fjarveru hans eða forföllum.

Í 1. mgr. 6. gr. er kveðið á um skiptingu landsins í lögregluumdæmi og er það í samræmi við lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, sbr. 11. gr. þeirra laga. Í 2.–4. mgr. 6. gr. frumvarpsins er að finna ýmis nýmæli. Í 2. mgr. er sérstaklega kveðið á um sjálfstæði lögreglustjóra í starfi þrátt fyrir að komið verði á fót embætti ríkislögreglustjóra. Með því er átt við að eftir sem áður sé hver lögreglustjóri ábyrgur fyrir framkvæmd lögreglustarfa í umdæmi sínu og rekstri embættis síns frá degi til dags. Ríkislögreglustjóra er hvorki ætlað að skipta sér af daglegum rekstri lögreglustjóraembættanna né á hann að gefa lögregluliðunum fyrirmæli í einstökum málum. Í 3. og 4. mgr. er síðan að finna heimildir til að fela öðrum en hinum reglubundna lögreglustjóra umdæmis lögreglustjórn þess.

Í 7. gr. eru reglur um starfssvæði lögreglu. Þar er að finna ýmis nýmæli sem þó eru að mestu leyti í samræmi við ríkjandi framkvæmd. Í 1. mgr. segir að lögreglumenn fari með lögregluvald hvar sem er á landinu. Þá kemur fram í 2. mgr. meginreglan um starfssvæði lögreglumanna en í 4. mgr. eru síðan tilgreindar aðstæður sem réttlæta undantekningar frá henni. Tilefni þess að ákvæði þessa efnis var tekið upp í lagafrumvarpið var ekki síst dómur sakadóms Mýra- og Borgarfjarðarsýslu frá 31. janúar 1992 en í tengslum við það mál reis ágreiningur um staðarleg mörk lögreglumanna.

Í 8. gr. eru þeir tilgreindir sem hafa lögregluvald. Þeir sem nefndir eru í 1. og 2. mgr. teljast til lögreglumanna ríkisins, sbr. 3. gr. frumvarpsins.

Í 9. gr. eru ákvæði um héraðslögreglumenn og í 10. gr. eru ákvæði um samstarfsnefndir lögreglu og sveitarfélaga sem ætlunin er að koma á fót í hverju lögregluumdæmi landsins. Ákvæði 10. gr. eru nýmæli. Hugmyndin að stofnun slíkra nefnda hefur þó komið fram áður. Er hún m.a. reifuð af Ólafi Jóhannessyni, þáverandi forsætisráðherra, er hann mælti fyrir frumvarpi því sem síðar varð að gildandi lögreglulögum, nr. 56/1972 (Alþt. B 1971, 1751).

Um 4. gr.

Samkvæmt ákvæðinu er dómsmálaráðherra æðsti yfirmaður lögreglunnar. Þá er gert ráð fyrir sérstöku embætti ríkislögreglustjóra er fari með stjórn lögreglunnar í landinu ásamt lögreglustjórum í umboði ráðherra. Hugmyndin að embætti ríkislögreglustjóra er komin frá Norðurlöndunum. Gert er ráð fyrir því að embætti ríkislögreglustjóra heyri undir dómsmálaráðherra. Um hlutverk ríkislögreglustjóra er nánar fjallað í 5. gr. frumvarpsins.

Um 5. gr.

Í 1. mgr. er hlutverki ríkislögreglustjóra lýst í meginatriðum:

Miðlun upplýsinga/ákvarðana og eftirlit.

Eitt af meginhlutverkum ríkislögreglustjóra er að miðla upplýsingum innan lögreglunnar og fylgjast með og vinna að því að ákvörðunum æðstu handhafa ríkisvaldsins, hinum pólitísku ákvörðunum sem lúta að löggæslu, t.d. forgangsröðun verkefna og hvers konar öðrum áhersluatriðum, verði fylgt eftir.

Ríkislögreglustjóra er jafnframt ætlað að miðla upplýsingum frá lögreglunni til æðstu handhafa ríkisvaldins (dómsmálaráðherra). Til þess að geta sinnt því hlutverki verður ríkislögreglustjóri m.a. að halda miðlægar skrár sem lögreglustjórar beina upplýsingum til með öllu því sem máli skiptir varðandi starfsemi lögreglunnar í landinu svo sem nánar verður kveðið á um í reglugerð.

Hagræðing, samræming, framþróun og öryggi.

Ríkislögreglustjóra er ætlað að vinna að og gera tillögur um hvaðeina í þessum efnum og síðan miðla ákvörðunum, verklagsreglum og leiðbeiningum til lögreglustjóra og lögregluliða.

Honum ber m.a. að huga að fjárþörf og nýtingu fjárveitinga, mannahaldi, tækjabúnaði, þar með talið tölvubúnaði, stjórnun lögregluliða, samræmingu í störfum á landinu öllu, þróun nýrra vinnuaðferða og vinnubragða, forvarnarstarfi, nýmælum í tæknilegum efnum, þjálfun, menntun, öryggismálum þeirra sem starfa við löggæslu og enn fremur að réttaröryggi borgaranna.

Milliríkjasamskipti.

Hér er einkum átt við samskipti innan alþjóðasamtaka sakamálalögreglu - Interpol - en gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra muni kveða nánar á um í reglugerð hvernig samskiptum milli ríkja í löggæslumálum verði háttað.

Aðstoð og stuðningur við lögreglustjóra.

Byggt er á þeirri grundvallarreglu að lögreglustjórar stjórni og beri ábyrgð á hvers konar löggæslustörfum hver í sínu umdæmi. Hins vegar er ríkislögreglustjóra ætlað að veita lögreglustjórum stuðning og aðstoð þegar þeir leita eftir. Stuðningur eða aðstoð ríkislögreglustjóra kann að vera fólginn í upplýsingamiðlun einni en annars í miðlun liðsstyrks úr öðru umdæmi, sbr. a-lið 4. mgr. 7. gr. frumvarps þessa, eftirgrennslan, aðstoð tæknirannsóknarmanna á vettvangi eða á rannsóknarstofu, aðstoð rannsóknara við meðferð máls o.s.frv.

Til þess að sinna þessu hlutverki verður ríkislögreglustjóri að starfrækja deild sem sinnir tæknilegum rannsóknum svo og deild rannsóknara sem geta fyrirvaralaust farið hvert á land sem er til aðstoðar lögreglustjórum við meðferð mála, sbr. d- og e-lið 2. mgr.

Gert er ráð fyrir að ríkissaksóknari geti gefið almennar leiðbeiningar eða fyrirmæli til lögreglustjóra um að þeim beri að leita aðstoðar við rannsókn tiltekinna alvarlegra afbrota. Sem dæmi má nefna að rétt þykir að þess háttar leiðbeiningar eða fyrirmæli kveði á um að lögreglustjórar skuli leita aðstoðar tæknideildarinnar til vettvangsrannsóknar vegna manndrápa, alvarlegra kynferðisbrota og brennumála.

Eðlilegt er að kennslburðarnefnd eða ID-nefnd heyri undir ríkislögreglustjóra en hlutverk hennar er að aðstoða lögreglustjóra við að endurþekkja lík sem ekki er mögulegt að bera kennsl á með einföldum aðferðum.

Viðfangsefni á landsvísu.

Til dæmis um viðfangsefni á landsvísu sem rétt þykir að ríkislögreglustjóri annist má fyrst nefna kerfisbundna söfnun og úrvinnslu upplýsinga um afbrot og afbrotamenn sem nota má til afbrotagreiningar og miðlunar til lögreglustjóra í þágu löggæslunnar.

Upplýsingar um afbrot munu berast frá öllum lögreglustjórum á landinu til miðlægrar skrár og sama máli gengir um fingraför af afbrotamönnum, ljósmyndir, brotaferil o.s.frv. Til þeirrar skrár verða jafnframt að berast upplýsingar frá ríkissaksóknara, dómstólum og fangelsisyfirvöldum um framgang og lyktir mála til þess að upplýsingar um feril tiltekins máls, þar með talið fullnustu dóms, liggi fyrir á einum stað. Gert er ráð fyrir að dómsmálaráðherra mæli nánar fyrir um þetta efni í reglugerð.

Í 2. mgr. eru nokkur sérstök viðfangsefni eða verkefni tilgreind sem annars féllu undir f-lið 1. mgr. og er ástæða til að fara nokkrum orðum um rannsóknir skatta- og efnahagsbrota þar sem sérstaklega er undirstrikað að rannsóknardeildir ríkislögreglustjóra aðstoði lögreglustjóra við rannsókn slíkra mála.

Rannsóknarverkefnin sem hér er fyrst og fremst átt við eru umfangsmikil afbrot á sviði fjármála og viðskipta. Þau kunna að geyma gróf auðgunarbrot, brot sem lúta að löggjöf um tekjuöflun hins opinbera, gjaldeyrismál, verðlags- og samkeppnismál, verðbréfaviðskipti og önnur brot sem eðli máls samkvæmt teljast til efnahagsbrota. Rannsókn efnahagsbrota getur oft staðið í mánuði, jafnvel ár, og krefst sérstakrar þekkingar á viðskiptum og bókhaldi.

Þegar taka þarf ákvörðun um hvort rannsóknardeild ríkislögreglustjóra er kölluð til aðstoðar ber að taka tillit til:

umfangs rannsóknarinnar og hve margslungið málið er, verðmætanna eða fjármunanna sem málsrannsóknin snýst um, hvort málið eða viðskiptin, sem fjallað er um í rannsókninni, tengist öðru landi, hvort málið hafi grundvallarþýðingu með tilliti til almannahagsmuna og um leið fordæmisgildi.

Er þess vænst að rannsóknardeild (í framtíðinni muni lögreglustjórar), starfsmenn frá embætti ríkissaksóknara, saksóknari, og e.t.v. fleiri starfsmenn embættis ríkissaksóknara (ríkislögreglustjóra) hafa náið og fastmótað samstarf um í rannsókn þessara afbrota í samræmi við ákvarðanir þar um, allt til þess að auka skilvirkni í rannsókn og meðferð mála þessarar tegundar, sem mikilvægt er að taka fastari tökum en áður. Má og minna á það sem að framan sagði um möguleika ríkissaksóknara til að gefa lögreglustjórum fyrirmæli um að leita aðstoðar við rannsókn tiltekinna alvarlegra brota.

Í 3. mgr. er gert ráð fyrir því að dómsmálaráðherra setji nánari fyrirmæli um starfsemi embættis ríkisslögreglustjóra.

Í 4. mgr. er kveðið á um stöðu vararíkislögreglustjóra og hlutverk hans. Um skipun hans og hæfniskröfur vísast til 28. gr. frumvarpsins.

Um 6. gr.

Í 6. gr. frumvarpsins er kveðið á um skiptingu landsins í lögregluumdæmi og stjórn þeirra.

Samkvæmt 1. mgr. falla lögregluumdæmin saman við stjórnsýsluumdæmin eins og þau eru nú ákvörðuð í 11. gr. laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði nr. 92/1989. Þau eru nú 27 talsins. Í aðskilnaðarlögunum er einnig tekið fram að sýslumenn samkvæmt þeim lögum fari jafnframt með lögreglustjórn að því leyti sem hún er ekki falin öðrum, sbr. 10. gr. þeirra laga. Með þessu síðasttalda er átt við embætti lögreglustjórans í Reykjavík, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 12. gr. aðskilnaðarlaganna. Um skipun í embætti lögreglustjóra og hæfniskröfur gilda ákvæði 14. gr. aðskilnaðarlaganna, sbr. einnig 28. gr. frumvarps þessa.

Í 1. málsl. 2. mgr. er kveðið á um að lögreglustjórar annist stjórn lögreglu hver í sínu umdæmi og er ákvæðið samhljóða 1. mgr. 2. gr. gildandi lögreglulaga. Þá er í 2. málsl. lögð áhersla á sjálfstæði einstakra lögreglustjóra við daglega stjórn og rekstur embætta sinna og við framkvæmd lögreglustarfa í umdæmi sínu.

Í 3. og 4. mgr. er mælt fyrir um heimild dómsmálaráðherra til að fela öðrum en hinum reglubundna lögreglustjóra umdæmis lögreglustjórn.

Samkvæmt 3. mgr. getur dómsmálaráðherra falið öðrum en hinum reglubundna lögreglustjóra umdæmis að fara með lögreglustjórn þar tímabundið þegar sérstaklega stendur á eða þegar embætti er laust. Algengt er við þessar aðstæður að ráðherra feli lögreglustjóra í nærliggjandi umdæmi lögreglustjórn tímabundið.

Í 4. mgr. er kveðið á um skipun lögreglustjóra „ad hoc“ til meðferðar einstaks máls. Hér er einkum haft í huga ef talið verður að hinn reglubundni lögreglustjóri sé vanhæfur til meðferðar máls samkvæmt almennum reglum. Þá er hugsanlegt að ákvæðinu verði beitt ef verkefnið er mjög sérstakt eða umfangsmikið og því talið heppilegt að fela það öðrum.

Um 7. gr.

Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um starfssvæði lögreglumanna. Í 1. mgr. er sérstaklega tekið fram að lögreglumenn hafi lögregluvald hvar sem er á landinu. Um lögregluvald er að öðru leyti fjallað í 8. gr. frumvarpsins og athugasemdum við hana.

Í 3. mgr. 2. gr. og 6. gr. gildandi lögreglulaga eru ákvæði um starfssvæði lögreglu. Þótt ekki komi það fram berum orðum í gildandi lögreglulögum hefur sú meginregla gilt að starfsvettvangur lögreglumanns sé það umdæmi sem hann er skipaður, settur eða ráðinn til þess að starfa í, enda er jafnan tilgreint í skipunarbréfum þeirra við hvaða embætti þeir eru skipaðir, settir eða ráðnir. Þrátt fyrir þessa meginreglu er dómsmálaráðherra heimilt skv. 3. mgr. 2. gr. gildandi lögreglulaga að ákveða að hluti lögregluliðs skuli gegna lögreglustörfum hvar sem er á landinu. Svokallaðri þjóðvegalögreglu, sem starfað hefur um langt árabil og er hluti af umferðardeild lögreglunnar í Reykjavík, var fyrir rúmum áratug falið að gegna slíku hlutverki með formlegum hætti og um það settar starfsreglur. Þá kemur enn fremur fram í 6. gr. gildandi lögreglulaga að standi sérstaklega á geti ráðherra mælt svo fyrir að lögreglulið skuli gegna löggæslustörfum utan umdæmis síns og ákveði þá jafnframt hver skuli fara með stjórn þess. Þá segir að þess skuli þó jafnframt gæta að hægt sé að halda uppi löggæslu á þeim stað sem lið er flutt frá. Í framkvæmd hefur þó verið vikið frá meginreglunni í ríkari mæli. Má þar nefna að um árabil hefur tíðkast að lögreglumaður fari ásamt starfsmanni Vegagerðar ríkisins til að annast þungamælingar í ýmsum lögregluumdæmum. Sama hefur verið um Bifreiðaskoðun Íslands hf. og áður Bifreiðaeftirlit ríkisins að lögreglumaður hefur farið í eftirlitsferðir um landið ásamt skoðunar-/bifreiðaeftirlitsmanni frá stofnuninni til löggæsluverkefna. Ekki hefur verið gengið frá því með formlegum hætti, hvorki með ákvörðun ráðherra né annars konar staðfestingu, að þessir lögreglumenn megi starfa hvar sem er á landinu. Hlutaðeigandi lögreglumenn hafa ýmist verið frá embætti lögreglustjórans í Reykjavík, Kópavogi eða Hafnarfirði. Þá annast lögreglan í Reykjavík öryggisgæslu vegna erlendra þjóðhöfðingja og annarra fyrirmenna á ferð um landið.

Víða um landið hafa skapast venjur sem yfirleitt stafa af fámenni lögreglu, fjarlægð eða af öðrum hagkvæmnisástæðum um það að lögreglumenn hafi með höndum lögreglustörf í öðru umdæmi en sínu eigin, ýmist að beiðni viðkomandi lögreglustjóra eða án beiðni. Nægir í þessu efni að nefna nokkur dæmi: Lögreglumenn úr Reykjavík önnuðust lengi vel löggæslu á Þingvöllum og annast nú löggæslu í Bláfjöllum sem eru í Árnessýslu. Lögreglan á Neskaupstað annast löggæslu í Norðfjarðarhreppi sem er í S-Múlasýslu. Lögreglan í Húnavatnssýslu annast löggæslu á Holtavörðuheiði sem er í Strandasýslu. Lögreglan á Akureyri annast löggæslu í vestasta hluta Þingeyjarsýslu og jafnvel yfir í Vaglaskóg.

Í frumvarpinu er lagt til að reglur um starfssvæði lögreglu verði markaðar með skýrari hætti en gert er í gildandi lögum. Í 2. mgr. er orðuð sú meginregla sem talin hefur verið gilda að starfsvettvangur lögreglumanns sé það umdæmi sem hann er skipaður, settur eða ráðinn í samkvæmt skipunarbréfi ráðherra.

Í 3. mgr. er mælt fyrir um að dómsmálaráðherra geti kveðið á um að hluti lögregluliðs skuli gegna lögreglustörfum alls staðar á landinu. Hér er einkum átt við þjóðvegalögreglu og öryggislögreglu vegna heimsókna erlendra þjóðhöfðingja.

Í 4. mgr. er mælt fyrir um undantekningar frá meginreglunni í 2. mgr.

Í a-lið er að finna heimild fyrir ríkislögreglustjóra til að ákveða að höfðu samráði við lögreglustjóra að hluti lögregluliðs skuli tímabundið sinna löggæslustörfum utan umdæmis síns. Gert er ráð fyrir að heimildinni verði aðeins beitt þegar sérstaklega stendur á, svo sem vegna útisamkoma eða annarra slíkra viðburða þar sem þörf er fyrir aukna löggæslu um tíma. Þess verður þó jafnan að gæta að slíkar ákvarðanir komi ekki niður á löggæslu í því umdæmi sem lið er flutt frá. Fyrirmynd ákvæðisins er 6. gr. gildandi lögreglulaga.

Samkvæmt b-lið geta lögreglustjórar haft samráð sín á milli um flutning lögregluliðs milli umdæma ef þurfa þykir til að sinna einstökum verkefnum. Ákvæðið er í samræmi við venjur sem myndast hafa í þessum efnum. Rétt þykir að kveða á um þetta í lögum.

Í c-lið er mælt fyrir um þrenns konar undanþágur frá umdæmamörkum: Í fyrsta lagi er lögreglumanni heimilt að fara út fyrir umdæmi sitt til þess að ljúka lögregluaðgerð sem hafin er innan þess. Sem dæmi má nefna að lögreglumaður hefur hafið eftirför í sínu eigin umdæmi, en verður að fara inn í annað umdæmi til að halda henni áfram. Í öðru lagi er lögreglumanni heimilt að fara út fyrir umdæmi sitt ef verkefnið krefst þess. Með því er átt við að mál þoli ekki bið eða gæti spillst við biðina. Að síðustu er settur sá almenni fyrirvari að lögreglumaður geti farið út fyrir umdæmi sitt ef brýna nauðsyn ber til svo sem til þess að afstýra yfirvofandi hættu á slysum eða eignaspjöllum.

Í d-lið er lagt til að lögfest verði venja sem myndast hefur í þessu efni. Sú óskráða starfsregla hefur jafnan gilt að lögreglumaður sem er einkennisbúinn að störfum, en á leið um annað lögregluumdæmi, láti til sín taka lögbrot sem hann stendur menn að og hafi afskipti af þeim. Sé þess kostur reynir lögreglumaður jafnan að kveðja til staðarlögreglu þannig að hún taki við máli en verði slíku ekki komið við lýkur hann sjálfur afgreiðslu þess með skriflegri kæru. Ávallt skal tilkynna um slíkar kærur og senda þær til lögreglustjórans í umdæminu þar sem brot var framið svo fljótt sem verða má.

Ekki þykir ástæða til að takmarka heimildina samkvæmt ákvæðinu við lögreglumann sem er einkennisklæddur að störfum heldur þykir eðlilegt að hún taki til allra lögreglumanna, sem eru að störfum, á ferð um annað lögreglumdæmi hvort sem þeir eru einkennisklæddir eða ekki.

Í 5. mgr. er lögð sú skylda á lögreglumann að tilkynna yfirmanni sínum um aðgerðir sínar samkvæmt c- eða d-lið 4. mgr. svo fljótt sem verða má. Þá skal á sama hátt tilkynna viðkomandi lögreglustjóra í umdæmi um aðgerðir lögreglumanns. Myndi yfirmaður lögreglumanns gera það eða lögreglumaðurinn sjálfur eftir atvikum.

Um 8. gr.

Hugtakið „lögregluvald“ er ekki notað í gildandi lögreglulögum. Það kemur aftur á móti fyrir í 6. gr. laga um hreppstjóra, nr. 32/1965, sbr. 43. gr. laga nr. 92/1991. Þá kom hugtakið fyrir í 2. og 3. mgr. 65. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, þar sem bifreiðaeftirlitsmönnum var fengið lögregluvald á starfssviði sínu. Þau ákvæði voru afnumin með 17. gr. laga nr. 44/1993. Hugtakið kom einnig fyrir í 2. mgr. 19. gr. áfengislaga, nr. 82/1969, en það ákvæði var afnumið með 56. tölul. 194. gr. laga nr. 19/1991.

Í framangreindum ákvæðum er ekki að finna skilgreiningu á hugtakinu. Fræðilega er lögregluvald ein tegund opinbers valds sem stjórnvöld fara með. Nánar telst lögregluvald til réttarvörsluvalds eins og fullnustuvald sýslumanna, enda felst í hvoru tveggja valdbeitingarheimild ef þörf krefur. Með „lögregluvaldi“ er nánar átt við vald sem lögreglunni einni er falið til að gefa fyrirskipanir og til að grípa til aðgerða gagnvart þegnunum, með valdbeitingu ef nauðsynlegt er. Slíkt vald hafa aðeins þeir starfsmenn lögreglu sem beinlínis hafa það hlutverk að halda uppi lögum og reglu í samfélaginu frá degi til dags og þeir sem eru í stöðum æðstu yfirmanna, sbr. 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Rétt er að taka fram að með orðinu „lögregluþjónn“ í ákvæðinu er einnig átt við þá sem gegna stöðum yfirmanna í lögregluliði, svo sem yfirlögregluþjóna, varðstjóra o.s.frv. Skrifstofufólk og annað starfslið lögreglunnar, sem ekki gegnir hefðbundnum löggæslustörfum, hefur ekki slíkt vald. Lögregluvald fylgir því aðeins nánar tilgreindum störfum innan lögreglunnar.

Dómsmálaráðherra er heimilt skv. 2. mgr. að ákveða að tilteknir starfsmenn lögreglu, sem ekki falla undir upptalningu 1. mgr., hafi lögregluvald ef hann telur að slíks sé þörf við framkvæmd starfa þeirra. Hér má sem dæmi nefna löglærða fulltrúa lögreglustjóra sem margir hverjir hafa þau verkefni að stjórna, skipuleggja og aðstoða við rannsókn mála.

Samkvæmt 3. mgr. er dómsmálaráðherra einnig heimilt að fela öðrum starfsmönnum lögreglu lögregluvald tímabundið eða til þess að sinna sérstökum verkefnum. Hér undir gætu fallið sérfróðir rannsóknarmenn, t.d. endurskoðendur.

Í 4. mgr. er kveðið á um að skipshafnir varðskipanna og tollgæslumenn fari með lögregluvald þegar þeir annast eða aðstoða við löggæslu. Ákvæðið er að mestu leyti í samræmi við 1. mgr. 4. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. og 1. mgr. 5. gr. laga um Landhelgisgæzlu Íslands, nr. 25/1967, og 1. mgr. 36. gr. tollalaga, nr. 55/1987. Þó er í þessu frumvarpi sérstaklega tekið fram að þessir aðilar fari aðeins með lögregluvald þegar þeir annast eða aðstoða við löggæslu. Þá er heldur ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að þeir teljist til lögreglumanna ríkisins eins og gildandi lögreglulög gera ráð fyrir. Er það í samræmi við skilgreiningu á hugtakinu lögreglumaður í 3. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins.

Í 6. gr. laga um hreppstjóra, nr. 32/1965, sbr. 43. gr. laga nr. 92/1991, kemur m.a. fram að hreppstjórar fari með lögregluvald. Ákvæði 5. mgr. er í samræmi við það.

Samkvæmt 6. mgr. fara héraðslögreglumenn með lögregluvald þegar þeir gegna lögreglustarfinu. Í 9. gr. er að finna sérstakar reglur um héraðslögreglumenn.

Í 7. mgr. er kveðið á um að aðrir þeir sem kvaddir eru lögreglunni til aðstoðar lögum samkvæmt fari með lögregluvald á meðan þeir gegna starfanum. Lagaákvæði sem gera ráð fyrir aðstoð borgaranna við löggæslu eru: 19. gr. frumvarps þessa, sbr. 2. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1989, 127. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, 4. mgr. 41. gr. tollalaga, nr. 55/1987 og 73. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991.

Í 8. gr. frumvarpsins er það tæmandi talið hverjir það eru sem fara með lögregluvald.

Um 9. gr.

Í 9. gr. frumvarpsins er fjallað um héraðslögreglumenn, hlutverk þeirra og réttarstöðu. Sambærilegt ákvæði kom fyrst inn í lög um lögreglu árið 1940 (nr. 50/1940). Ástæðan var sú að þörf var talin á einhvers konar varaliði til að aðstoða við að halda uppi löggæslu á útisamkomum. Hefur ákvæðið verið í lögreglulögum allar götur síðan, en hlutverk héraðslögreglumanna orðið víðtækara. Heimildin í gildandi lögreglulögum er mikið notuð, sérstaklega utan Stór-Reykjavíkursvæðisins. Í ljósi þess þykir rétt að hafa þessa heimild áfram í lögum. Þótt héraðslögreglumenn þiggi föst laun fyrir starfa sinn er aðeins um aukastarf að ræða og einkum til þeirra leitað þegar þörf er aukinnar löggæslu af sérstökum ástæðum.

9. gr. frumvarpsins er hliðstæð 7. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 2. gr. laga nr. 108/1988. Í 1. mgr. hefur þó verið fellt niður ákvæði um fjölda héraðslögreglumanna í umdæmi þar sem ekki þykir ástæða til að binda fjölda þeirra í lögum. Þá er gert ráð fyrir að fá þurfi samþykki ríkislögreglustjóra fyrir ráðningu héraðslögreglumanns. Dómsmálaráðherra setur nánari reglur um störf þeirra. Núgildandi reglugerð um héraðslögreglumenn og aðra afleysingamenn í lögreglustarfi er nr. 284/1981. Ákvæði 4. mgr. 9. gr. frumvarpsins um réttarstöðu héraðslögreglumanna er efnislega samhljóða ákvæði 1. mgr. 15. gr. reglugerðarinnar, en rétt þykir að það verði lögfest að öðru leyti en því að héraðslögreglumenn teljast ekki til lögreglumanna ríkisins skv. 3. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins. Þá er felld niður heimild í 4. mgr. 7. gr. gildandi laga fyrir héraðslögreglumenn til að taka sér aðstoðarmenn. Þykir heimildin óþörf þar sem hún hefur aldrei verið notuð.

Um 10. gr.

Samvinna lögreglu og sveitarstjórna hefur aukist nokkuð á síðustu árum á ýmsum sviðum, m.a. við lausn ýmissa félagslegra vandamála. Má þar nefna samvinnu um málefni barna og ungmenna og svonefndra „útigangsmanna“. Sem dæmi um hið fyrrnefnda má nefna að í Reykjavík hefur lögreglan í samvinnu við borgaryfirvöld rekið athvarf fyrir unglinga um helgar, svonefnda „útideild“. Þá má einnig geta hér um samstarf lögreglu og sveitarstjórna á sviði forvarna, en sífellt meiri áhersla er lögð á forvarnir til viðnáms gegn félagslegum vandamálum eins og t.d. afbrotum. Loks ber að nefna samstarf á sviði umferðarmála.

Í 10. gr. frumvarpsins er lagt til að í hverju lögregluumdæmi landsins verði komið á fót samstarfsnefndum lögreglu og sveitarfélaga um málefni lögreglunnar í umdæminu. Ætlunin er að þessar nefndir verði vettvangur fyrir samstarf þessara aðila og fjalli um sameiginleg málefni þeirra.

Nokkur reynsla er komin á samstarf af þessu tagi þar sem slíkar nefndir starfa nú þegar í stærstu sveitarfélögum landsins, þar með talið í Reykjavík. Það er mat höfunda frumvarpsins að þetta fyrirkomulag hafi gefist vel og að ástæða sé til að mæla fyrir um stofnun slíkra nefnda í lögum.

Um III. kafla.

Í III. kafla er fjallað um skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa. Þetta er einn þýðingarmesti kafli frumvarpsins.

Í kaflanum er að finna reglur um þær heimildir sem lögreglan hefur til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu og um samskipti lögreglu og borgaranna. Þar er m.a. tilgreint af hvaða tilefni og með hvaða hætti lögreglunni er heimilt að hafa afskipti af borgurunum. Loks er fjallað um ýmis réttindi og skyldur lögreglumanna.

Sum ákvæðin eru hliðstæð ákvæðum sem er að finna í gildandi lögum um lögreglu eða í eldri lögum um meðferð opinberra mála. Önnur ákvæði eru aftur á móti nýmæli, en taka mið af ríkjandi réttarframkvæmd.

Mikilvægasta nýmæli kaflans felst í því að lögfestar verði ýmsar heimildir lögreglu, sem áður voru taldar felast í svonefndu „allsherjarumboði“ lögreglu, sbr. 13.–17. gr. Um þetta vísast nánar til athugasemda við einstakar greinar.

Í 11. gr. frumvarpsins eru almennar reglur um skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa. Sum þeirra ákvæða sem þar eru voru áður í eldri lögum um meðferð opinberra mála. Önnur ákvæði eru nýmæli í lögum um lögreglu, en eiga sér að nokkru leyti fyrirmynd í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954. Ákvæði 3. mgr. um lögregluskilríki er nýmæli í lögum sem er í samræmi við ríkjandi framkvæmd.

Í 12. gr. er beinlínis tekið fram að lögreglu sé heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Að sjálfsögðu er lögreglu aldrei heimilt að grípa til valdbeitingar nema önnur vægari úrræði hafi verið reynd. Þetta er í samræmi við 12. gr. stjórnsýslulaganna, nr. 37/1993, en þar er lögfest ein af grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins sem nefnd hefur verið meðalhófsreglan. Samkvæmt henni skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þá segir að þess skuli gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Grundvallarregla þessi felur í sér að stjórnvöld verði að gæta hófs í meðferð valds síns. Lögreglunni ber ávallt að hafa meðalhófsregluna í heiðri við framkvæmd starfa sinna. Hún má þar af leiðandi aldrei ganga lengra en nauðsynlegt er hverju sinni. Ákvæðið er nýmæli í lögunum en í samræmi við ríkjandi framkvæmd.

Í 13. gr. eru m.a. tilgreindar þær aðstæður sem taldar eru réttlæta afskipti lögreglu af þegnunum. Ákvæðið er almennt orðað í þeim tilgangi að sem flest tilvik falli þar undir þar sem nauðsynlegt getur verið fyrir lögregluna að hafa afskipti af fólki. Ákvæði 13. gr. eru nýmæli í lögunum en í samræmi við ríkjandi framkvæmd.

Í 14. gr. er að finna heimild fyrir lögregluna til að færa mann á lögreglustöð ef ákveðin skilyrði eru fyrir hendi. Hér er um að ræða heimild til frelsissviptingar í stuttan tíma. Ekki er heimilt að læsa mann inni í fangaklefa samkvæmt þessu ákvæði. Hér er því um tiltölulega væga lögregluaðgerð að ræða. Vakin er sérstök athygli á d-lið 1. mgr. og bent á að ekki er heimilt á grundvelli hans að færa þann sem grunaður er um brot á lögreglustöð. Sé viðkomandi grunaður um brot ber að handtaka hann samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála og nýtur hann þá réttarstöðu sem sakborningur. Heimild til að halda manni á starfsstöð lögreglu skv. 14. gr. er bundin tímatakmörkunum, sbr. 2. mgr. Ákvæði 14. gr. er nýmæli í lögunum. Nokkuð hefur tíðkast í framkvæmd að menn væru færðir á lögreglustöð í þeim tilvikum sem fram koma í greininni. Nauðsynlegt þykir að setja um þetta skýrari reglur.

Í 15. gr. er einnig að finna nýmæli í lögum sem er í veigamiklum atriðum í samræmi við ríkjandi framkvæmd. Þar er tekið fram að lögreglan megi að ákveðnum skilyrðum uppfylltum taka ölvaðan mann, eða mann sem er undir áhrifum annarra vímugjafa, í sínar vörslur. Leiki grunur á að maður sé undir áhrifum ólöglegra vímugjafa ber að handtaka hann samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála og nýtur hann þá réttarstöðu sakaðs manns. Sérstök athygli er vakin á 3. og 4. mgr. 15. gr. Í 3. mgr. er gert ráð fyrir að lögreglu beri að kalla til lækni til að meta ástand manns sem er illa á sig kominn sökum ölvunar eða vegna áhrifa annarra vímugjafa, áður en ákvörðun er tekin um vistun hans í fangageymslu. Þá getur lögregla skv. 4. mgr. fært mann í neyðarathvarf fyrir vímuefnaneytendur, sé það fyrir hendi, ef svo er ástatt um hann sem í 3. mgr. greinir og ástæða er til að ætla að hann eigi við vímuefnavandamál að stríða.

Meðferð lögreglu á fólki undir áhrifum vímugjafa, þar með talið áfengis, hefur valdið erfiðleikum í framkvæmd. Vegna þessa leitaði nefndin eftir áliti Ómars Smára Ármannssonar, aðstoðaryfirlögregluþjóns í forvarnadeild lögreglunnar í Reykjavík. Í greinargerð sem hann sendi nefndinni í júlí 1993 er framkvæmd þessara mála lýst eins og hún er í dag og settar fram hugmyndir um úrbætur. Ákvæði 3. mgr. 15. gr. tekur mið af ríkjandi framkvæmd að öðru leyti en því að lögð er sú skylda á herðar lögreglu að kalla til lækni áður en ákvörðun er tekin um vistun manns sem svo er ástatt um sem í ákvæðinu greinir. Það er síðan á ábyrgð læknisins að manni verði komið fyrir á viðeigandi sjúkrastofnun sé heilsu hans hætta búin. Í 4. mgr. er einnig gert ráð fyrir að lögregla geti fært mann í neyðarathvarf fyrir vímuefnaneytendur sé það fyrir hendi. Nefndin sem samdi þetta frumvarp leggur áherslu á nauðsyn þess að slíkum neyðarathvörfum verði komið á fót. Með ákvæðum 3. og 4. mgr. er enn fremur lögð áhersla á að meðferð manna, sem eru illa á sig komnir vegna neyslu áfengis eða annarra vímugjafa, sé fyrst og fremst málefni heilbrigðisþjónustunnar í landinu, en ekki löggæslunnar. Óviðunandi er að lögreglumenn, sem ekki hafa þá þekkingu til að bera sem nauðsynleg er til að meta alvarleika slíkra tilfella, verði gerðir ábyrgir fyrir ákvörðunum um meðferð fólks í slíku ástandi. Öryggi þess fólks er ekki tryggt nema til komi atbeini fagfólks. Við það eru 3. og 4. mgr. miðaðar.

Þá er í lok 15. gr. lögfest heimild fyrir lögregluna til að leggja hald á og eyða áfengi að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hér er um að ræða nýmæli sem er í samræmi við ríkjandi framkvæmd.

Í 16. gr. er nýmæli á ferðinni. Þar er lögreglu heimilað að leita á mönnum ef ákveðnar aðstæður eru fyrir hendi, sbr. 1. og 2. mgr. Þá er lögreglu jafnframt heimilað að leita á fólki sem vistað er í fangageymslu, sbr. 3. mgr. Ákvæði 3. mgr. miðar fyrst og fremst að því að vernda þann mann sjálfan sem vistaður er og eignir hans.

17. gr., sem fjallar um afskipti lögreglu af börnum undir 16 ára aldri, er nýmæli í lögunum sem er í samræmi við ríkjandi framkvæmd.

Í 18. gr. er almennt ákvæði sem mælir fyrir um skyldu almennings til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Þetta er nýmæli í lögum. Hliðstætt ákvæði er að finna í einstaka lögreglusamþykktum.

Í 19. gr. er kveðið á um skyldu borgaranna til að aðstoða lögreglu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Ákvæði svipaðs efnis er í 2. mgr. 4. gr. gildandi lögreglulaga. Ákvæði 19. gr. er þó víðtækara.

Í 20. gr. er lagt bann við því að tálma lögreglu í störfum sínum. Greinin á sér fyrirmynd í gildandi lögreglulögum.

Um þagnarskyldu allra starfsmanna lögreglunnar eru ákvæði í 21. gr. frumvarpsins. Ekki hefur áður verið lögfest sérstakt ákvæði þessa efnis er gildi um alla starfsmenn lögreglunnar, hvort sem þeir fara með lögregluvald eða ekki. Fram að þessu hefur þagnarskylda starfsmanna lögreglunnar, eins og annarra opinberra starfsmanna, stuðst við almennt ákvæði þess efnis í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954. Vegna eðlis lögreglumannsstarfans þykir mikilvægt að mæla sérstaklega fyrir um þagnarskyldu starfsmanna hennar í lögum um lögreglu.

Í 22. gr. eru ákvæði um afskipti starfsmanna lögreglu af eigin málum eða nákominna vandamanna í starfi sínu. Hér er byggt á því að það teljist grundvallarregla að starfsmenn lögreglu beiti hvorki heimildum sínum í eigin málum né málum þeirra sem eru þeim nákomnir. Slíkt er augljóslega til þess fallið að ala á tortryggni í garð lögreglu. Á þetta reyndi að nokkru í dómi Hæstaréttar frá árinu 1989 (H.1989.512). Segja má að dómur þessi hafi verið tilefni þess að lagt er til að ákvæði þessa efnis verði beinlínis lögfest.

Ákvæði í 23. gr. frumvarpsins um afskipti lögreglu af vinnudeilum eru óbreytt miðað við gildandi lögreglulög.

Fram til þessa hafa reglur um skyldur lögreglumanna til afskipta af lögreglumálum í frítíma sínum verið óljósar. Í 24. gr. frumvarpsins er lagt til að settar verði um það skýrari reglur. Þar er talið upp hvenær lögreglumanni er skylt að hefjast handa og sinna lögreglustörfum utan vinnutíma síns. Af þessu verður dregin sú ályktun að þeir sem gegna stöðum lögreglumanna fari ávallt með lögregluvald, hvort sem er í vinnutíma þeirra eða utan hans. Þegar lögreglumenn grípa til aðgerða utan síns vinnutíma er ætlast til þess að þeir hafi samband við lögreglumenn sem eru að störfum þá stundina og láti þá taka við máli eins fljótt og unnt er.

Síðasta greinin í kaflanum fjallar um heimild til að fela lögreglu tollgæslustörf ef þörf er á. Greinin er tekin efnislega óbreytt úr gildandi lögreglulögum.

Um 11. gr.

Í 1. mgr. er lýst almennum skyldum lögreglumanna. Er m.a. kveðið á um skyldu þeirra til að sýna fyllstu kurteisi við framkvæmd starfa sinna og um skyldu þeirra til að hlýða löglegum fyrirmælum yfirboðara, en sambærileg ákvæði eru ekki í gildandi lögreglulögum. Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954, er skyldum starfsmanna hins opinbera lýst í sérstökum kafla og er þar m.a. kveðið á um þessar skyldur. Þrátt fyrir það þykir rétt að lögfesta sérstakt ákvæði þessa efnis í lögum um lögreglu.

Ætlast er til að lögreglumenn sýni fyllstu kurteisi í hvívetna í umgengni við aðra, þ.e. þá sem þeir þurfa að hafa afskipti af, þá sem til þeirra leita, yfirmenn sína og aðra samstarfsmenn.

Í 2. mgr. (2. og 3. málsl.) er sett fram almenn regla um framkvæmd lögreglustarfa. Reglan er grundvölluð á svonefndri meðalhófsreglu (á dönsku proportionalitetsprincip). Grundvallaregla þessi felur m.a. í sér að stjórnvöld verði að gæta hófs í meðferð valds síns. Í samræmi við þetta skal lögregla í stað harkalegs úrræðis ávallt velja vægara úrræði ef það dugir og eðlilegt samræmi verður að vera milli þess óhagræðis, sem stafi af úrræði því sem beitt er, og þýðingar þess. Jafnan skal lögreglan því beita vægasta úrræði sem völ er á ef það nægir til að náð verði því markmiði sem að er stefnt og valdbeiting verður að vera hófleg miðað við þá almannahagsmuni sem í húfi eru. Meðalhófsreglan er talin mjög þýðingarmikil við framkvæmd lögreglustarfa. Meðalhófsreglan er lögfest í 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993 (gildistaka 1. janúar 1994). Þar segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru vægara móti. Skuli þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Að öðru leyti er gert ráð fyrir því í 11. gr. frumvarpsins (1. málsl.) að lögregla skuli sýna mönnum tillitssemi og nærgætni við framkvæmd skyldustarfa sinna. Hún skuli jafnframt gæta fyllsta hlutleysis og réttsýni. Þetta er í samræmi við lög um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, þar sem sérstaklega er tekið fram að lögregla skuli gæta hlutleysis er hún vinnur að rannsókn mála, sbr. 31. gr. þeirra laga.

Í 3. mgr. er lögfest ákvæði um lögregluskilríki, þ.e. skilríki sem lögreglumönnum er ætlað að bera við framkvæmd starfa sinna. Hér er í reynd um að ræða lögfestingu á þeirri framkvæmd sem tíðkast hefur hér á landi. Eðlilegt verður að telja að í skilríki sé tilgreindur gildistími þess. Með því er komið í veg fyrir að í umferð séu skírteini manna sem látið hafa af störfum, en bera þó með sér að vera enn í gildi.

Um 12. gr.

Ganga verður út frá því sem meginreglu að lögreglumenn framkvæmi skyldustörf sín án valdbeitingar. Það er þó ljóst að þær aðstæður skapast að nauðsynlegt er að grípa til hennar. Í 12. gr. frumvarpsins er lögreglumönnum heimilað að beita valdi við framkvæmd starfa sinna og er heimildin bundin tveimur skilyrðum: a) Að valdbeiting teljist nauðsynleg og forsvaranleg miðað við aðstæður og b) að aldrei sé gengið lengra í beitingu valds en nauðsynlegt er hverju sinni.

Ákvæðið byggir á meðalhófsreglunni sem lýst er í athugasemdum við 11. gr. og vísast til þess. Í henni felst m.a. sú almenna skylda stjórnvalda, þar með talið lögreglu, að beita ekki harkalegra úrræði en nauðsynlegt er til að náð verði því markmiði sem að er stefnt hverju sinni. Með þessu er lögð áhersla á að einungis verði gripið til valdbeitingar að önnur mildari úrræði hafa verið reynd, en án árangurs.

Um 13. gr.

Greinin er nýmæli. Þar er mælt fyrir um rétt lögreglu til þess að hafa afskipti af borgurunum við nánar tilgreindar aðstæður og með hvaða hætti. Tilgangur ákvæðisins er að treysta lagalegan grundvöll þessa réttar lögreglu. Hliðstætt ákvæði er ekki að finna í gildandi lögreglulögum. Talið hefur verið að heimildir lögreglu í þeim tilfellum sem getið er í greininni rúmuðust innan þess sem kallað hefur verið allsherjarumboð (á dönsku generalfuldmagt) lögreglu. Með því er átt við þá óskráðu reglu að lögreglan hafi almenna venjumyndaða heimild innan vissra marka til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu. Það er mat nefndarinnar sem samið hefur þetta frumvarp að rétt sé að lögfesta þessar heimildir lögreglu. Byggist sú afstaða á svonefndri lögmætisreglu (á dönsku legalitetsprincip), þ.e. þeirri reglu að hið opinbera, lögreglan sem aðrir, þurfi að hafa heimild í lögum til afskipta af borgurunum gegn vilja þeirra.

Lagagreinin er þannig upp byggð að í 1. mgr. eru tilgreindar aðstæður sem taldar eru réttlæta afskipti lögreglu af þegnunum. Í 2. mgr. eru síðan taldar upp aðgerðir sem lögreglu er heimilt að grípa til við þessar aðstæður. Sú upptalning er ekki tæmandi. Allar þær aðstæður og heimildir sem nefndar eru í 1. og 2. mgr. hafa fram til þessa verið taldar rúmast innan allsherjarumboðsins. Í reynd er því lagt til að núverandi framkvæmd verði lögfest. Hér er því hvorki ætlunin að þrengja né rýmka þetta umboð lögreglu heldur miðar ákvæðið fyrst og fremst að því að tiltaka aðstæður og aðgerðir sem eru algengastar og taka þar með af allan vafa um lögmæti afskipta lögreglu.

Það er ljóst að erfitt er að setja sundurliðaðar og nákvæmar reglur sem kveða á um öll tilvik sem lögreglan kann að standa andspænis og þær aðgerðir sem hún kann að þurfa að grípa til. Þess vegna er 2. mgr. orðuð á almennan hátt þannig að litið verði á hana sem leiðbeinandi um hin ýmsu úrræði sem lögreglan getur gripið til en ekki sem tæmandi talningu á þeim.

Heimild til afskipta skv. 13. gr. er bundin við þá sem hafa lögregluvald.

Í 1. mgr. eru taldar upp þær aðstæður sem heimila afskipti lögreglu af borgurunum. Ákvæðið er almennt orðað og ætlað að taka til allra aðstæðna þar sem þörf kann að vera fyrir afskipti lögreglu af borgurunum í því skyni að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu, að gæta öryggis einstaklinga eða almennings eða að afstýra eða stöðva afbrot.

Í 2. mgr. eru nefnd dæmi um aðgerðir sem lögreglan getur gripið til. Upptalningin er ekki tæmandi. Heimild lögreglu til þess að fjarlægja fólk gengur skemmra en heimild lögreglu til að færa mann á lögreglustöð skv. 14. gr. Hér er fyrst og fremst átt við að fólk sé fjarlægt af vettvangi og farið með það burt, t.d. heim til sín, á slysavarðstofu o.s.frv. Þá felst einnig í þessu heimild til að halda því í stutta stund á meðan lögregla áttar sig á og nær tökum á aðstæðum, t.d. í lögreglubifreið. Í 2. málsl. 2. mgr. er enn fremur áréttað að þegar skilyrði 14. og 16. gr. eru fyrir hendi sé lögreglu einnig heimilt að beita þeim úrræðum sem þar er fjallað um.

Í 3. mgr. kemur fram að óhlýðnist maður fyrirmælum lögreglu sem gefin eru skv. 2. mgr. geti hún á hans kostnað gripið til ráðstafana sem hún telur nauðsynlegar til að koma í veg fyrir að óhlýðni hans valdi tjóni eða stofni almenningi í hættu.

Í 4. mgr. er sérstök heimild fyrir lögreglu til að krefjast þess að menn segi á sér deili ef gildar ástæður eru fyrir hendi. Ákvæði svipaðs efnis er nú t.d. í 8. gr. lögreglusamþykktar fyrir Garðakaupstað nr. 627/1987 og 7. gr. lögreglusamþykktar Reykjavíkur nr. 625/1987.

Í 5. mgr. er kveðið á um heimildir lögreglu til afskipta af málefnum sem með réttu heyra undir önnur stjórnvöld þegar nauðsyn ber til.

Um 14. gr.

Greinin felur í sér heimild fyrir lögreglu til að færa mann á lögreglustöð, eða á annan stað þar sem hún hefur aðstöðu, og halda honum þar í stuttan tíma án þess að litið verði svo á að hann hafi verið handtekinn í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar og XII. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Sá maður, sem færður er á lögreglustöð á grundvelli þessa ákvæðis, hefur því ekki réttarstöðu sakbornings í skilningi laganna um meðferð opinberra mála. Í því felst m.a. að hann á ekki rétt á tilnefningu réttargæslumanns. Greinin felur ekki í sér heimild til þess að læsa mann inni í fangaklefa á meðan honum er haldið hjá lögreglu.

14. gr. frumvarpsins er nýmæli í lögum. Lengi hefur tíðkast að lögregla færði menn á lögreglustöð án þess að litið væri svo á að þeir væru handteknir þótt ekki væri til þess sérstök heimild í lögum. Hefur verið litið svo á að slík heimild rúmaðist innan þeirra heimilda sem lögregla hefur almennt til þess að halda uppi lögum og reglu. Sérstök lögfest heimild þar sem nánar er mælt fyrir um skilyrði fyrir beitingu þessa úrræðis, svo sem í hvaða tilfellum því má beita, hversu lengi megi halda mönnum o.fl., er til þess fallin að tryggja frekar réttaröryggi borgaranna í samskiptum við lögreglu. Þá verður almennt að telja að aðgerðir af þessu tagi, sem fela í sér heimild til að skerða frelsi manna, þurfi að eiga sér skýra lagastoð.

Samkvæmt 1. mgr. er lögreglunni heimilt að færa mann lögreglustöð ef það er talið nauðsynlegt:

til að halda uppi friði og ró eða koma í veg fyrir að almennri umferð verði raskað (sbr. a- og b-lið), til að komast að því hver viðkomandi sé ef hann neitar að segja á sér deili eða ástæða er til að ætla að hann gefi rangar upplýsingar (sbr. c-lið) eða í tilfellum þar sem brot hefur verið framið, eða grunur leikur á að brot hafi verið framið, og lögreglan telur þörf á að fá upplýsingar hjá þeim sem voru á eða nálægt vettvangi (sbr. d-lið).

Hið síðasttalda helgast fyrst og fremst af rannsóknarhagsmunum.

Í 2. mgr. er annars vegar mælt fyrir um að lögregla skuli skýra manni frá ástæðu þess að hann er færður á starfsstöð lögreglu og hins vegar er mælt fyrir um að manni skuli ekki haldið lengur á starfsstöð lögreglu en nauðsynlegt er og aldrei lengur en í fjórar klukkustundir. Ef nauðsynlegt er talið að halda manni lengur ber lögreglu að tilkynna honum að hann sé handtekinn og kynna honum réttarstöðu hans í samræmi við það.

Um 15. gr.

Í XII. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, er kveðið á um heimildir lögreglu til handtöku. Í e-lið 98. gr. þeirra laga segir að handtaka megi mann ef hann ærist á almannafæri, veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum. Hefur sú grein verið skýrð svo að þar undir gæti t.d. fallið handtaka á ölóðum manni sem hefði í frammi óspektir. Reynslan sýnir að lögreglan þarf miklu oftar að hafa afskipti af drukknu fólki en í þeim tilvikum sem rúmast innan e-liðar 98. gr. laga nr. 19/1991. Það hefur lengi tíðkast að lögreglan taki fólk undir áhrifum vímugjafa í vörslur sínar og haldi því þar til víman er runnin af því. Hefur þetta verið talið heimilt á grundvelli almennrar ólögfestrar reglu sem byggist á því að lögreglan hafi almenna heimild, innan vissra marka, til að beita valdi og þar með til að færa mann á lögreglustöð ef það er nauðsynlegt til að halda uppi lögum og reglum, en það er einmitt meginhlutverk hennar, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 1. gr. frumvarps þessa. Hér er lagt til að heimild lögreglu til að taka mann í vörslur sínar vegna ölvunar eða vegna áhrifa annarra vímugjafa og til að halda honum þar til víman er runnin af honum verði lögfest. Þykir eðlilegt að til staðar sé skýr lagaheimild þar sem um er að ræða skerðingu á frelsi manna.

Í ákvæðinu er ávallt notað orðasambandið „að taka í vörslur lögreglu“. Með því er lögð áhersla á að hér sé ekki um handtöku að ræða í skilningi laga um meðferð opinberra mála. Sá sem er tekinn í vörslur lögreglu hefur því ekki réttarstöðu sakaðs manns. Þá er rétt að benda á að heimildin í 15. gr. til að „taka mann í vörslur lögreglu“ er í tvennum skilningi rýmri en heimildin í 14. gr. til að „færa mann“ á lögreglustöð. Í fyrsta lagi má vista mann í fangageymslu þar til af honum rennur, en skv. 14. gr. er ekki heimilt að læsa mann inni í fangaklefa. Í öðru lagi er heimilt skv. 15. gr. að halda honum þar þangað til víman er runnin af honum, en ekki aðeins í fjórar klst. eins og gert er ráð fyrir skv. 14. gr.

Í 1. mgr. eru talin upp þau skilyrði sem verða að vera fyrir hendi svo taka megi mann í vörslur lögreglu. Nægilegt er að aðeins eitt þeirra sé til staðar. Þá verður að gera ráð fyrir að ölvunin eða víman sé á því stigi að hún sé áberandi þegar til ástands og hegðunar viðkomandi er litið. Ákvæði um tilkynningarskyldu lögreglu þegar ungmenni yngri en 18 ára eiga í hlut á sér fyrirmynd í 1. gr. laga um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra, nr. 39/1964.

Í 2. mgr. er kveðið á um að aldrei megi halda fólki sem tekið er í vörslur lögreglu með stoð 1. mgr. lengur en nauðsynlegt er og aldrei lengur en þar til víman er runnin af því. Heimilt er að leysa mann úr haldi fyrr, t.d. ef hann er sóttur og ljóst er að hans verður gætt annars staðar.

Samkvæmt 3. mgr. er lögreglu skylt að kalla til lækni til að meta ástand manns, sem er undir áhrifum áfengis eða annarra vímugjafa, ef hann er svo illa á sig kominn að mati hennar að hún treystir sér ekki til að taka ákvörðun um hvort óhætt sé heilsu hans vegna að vista hann í fangageymslu. Það er síðan læknisins að meta hvort óhætt sé að vista hann í fangageymslu eða hvort nauðsynlegt sé að færa hann á sjúkrastofnun til meðferðar. Það hlýtur að teljast eðlileg ráðstöfun að borið sé undir lækni ástand manna sem t.d. sofa ölvunarsvefni og engin leið er til að vekja eða manna sem eru augljóslega illa haldnir af vímuefnaneyslu. Lögreglumenn hafa ekki þá þekkingu sem nauðsynleg er til þess að geta metið alvarleika slíkra tilfella, en alkunna er að fólk getur dáið vegna ofnotkunar vímugjafa eða orðið alvarlega veikt. Rétt þykir að læknar beri ábyrgð á því að ákveða hvað gera eigi í slíkum tilfellum en ekki lögreglumenn.

Í 3. mgr. er tekið mið af þeirri framkvæmd sem ríkir í þessum málum í dag, a.m.k. á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Í þeim tilvikum sem lýst er að framan hafa lögreglumenn fært fólk á slysadeild Borgarspítalans og fengið úrskurð læknis um það hvort óhætt sé að vista viðkomandi í fangageymslu eða hvort nauðsynlegt sé að koma honum fyrir á sjúkrastofnun. Þá hefur lögreglan nokkrum sinnum kallað til lækni á lögreglustöð til að meta ástand manna sem voru að hennar mati illa á sig komnir.

Samkvæmt 4. mgr. er lögreglu heimilt að færa mann sem svo er ástatt um sem lýst er í 3. mgr. í neyðarathvarf fyrir vímuefnaneytendur sé það fyrir hendi. Neyðarathvörf fyrir vímuefnaneytendur eru ekki til hér á landi sem stendur. Nefndin sem samdi frumvarpið leggur áherslu á nauðsyn þess að komið verði á fót slíkum athvörfum sem hefðu m.a. það verkefni að taka við fólki sem augljóslega er illa haldið vegna ofneyslu vímugjafa eða vegna langvarandi vímuefnaeyslu. Það hljóti að vera hlutverk fagfólks í heilbrigðiskerfinu að annast slíkt fólk eins og aðra sjúklinga en ekki lögreglunnar.

Í 5. mgr. er lögreglu fengin heimild til að leggja hald á áfengi og aðra vímugjafa sem maður hefur undir höndum þegar hún þarf að hafa afskipti af honum vegna einhverra þeirra ástæðna sem nefndar eru í 1. mgr. Þá er lögreglu enn fremur heimilað að eyða áfengi sem hún leggur hald á ef það er ekki í innsigluðum umbúðum. Rétt er að líta svo á að óáteknar bjórdósir og bjórflöskur teljist innsiglaðar í skilningi ákvæðisins. Ákvæðið er í samræmi við framkvæmd hér á landi.

Um 16. gr.

Í 16. gr. eru lögfestar sérstakar leitarheimildir fyrir lögreglu sem miða að því að hún fái gegnt því almenna hlutverki sínu að halda uppi lögum og reglu. Þessum heimildum ber að halda aðgreindum frá þeim heimildum sem lögregla hefur samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála og eru liður í rannsókn einstakra mála, sbr. XI. kafla laga nr. 19/1991 sem fjallar um leit og 2. mgr. 101. gr. sömu laga sem heimilar leit á handteknum manni. Almennt hefur verið litið svo á að lögreglan hefði þessar leitarheimildir við þær aðstæður sem lýst er í ákvæðinu þótt ekki hafi sérstaklega verið kveðið á um þær í lögum. Það er mat nefndarinnar að rétt sé að lögfesta þessar heimildir sérstaklega.

Bent er á að leitarheimildir skv. 16. gr. eru þrengri en leitarheimildir samkvæmt XI. kafla oml. að því leyti að þær taka aðeins til leitar á manni, þ.e. til leitar að utanaðkomandi hlutum sem menn kunna að bera á sér. Ákvæði laga um meðferð opinberra mála um líkamsleit taka ekki aðeins til leitar að utanaðkomandi hlutum sem menn bera á sér heldur einnig til leitar að utanaðkomandi hlutum sem menn kunna að hafa í sér, þ.e. innvortis. Af þessari ástæðu þótti ekki fært að nota orðið „líkamsleit“ í þessu samhengi.

Í 1. mgr. kemur fram að neiti maður að segja á sér deili að beiðni lögreglu, sbr. 4. mgr. 13. gr., eða ástæða er til að draga í efa að persónulegar upplýsingar sem hann gefur séu réttar, sé lögreglu heimilt að leita á honum í þeim tilgangi að komast að því hver hann sé. Leit skv. 1. mgr. nær því aðeins til muna sem geta veitt slíkar upplýsingar.

Í 2. mgr. er leitarheimild lögreglu bundin við nánar tilgreindar aðstæður, þ.e. í fyrsta lagi ef maður er fjarlægður, sbr. 2. mgr. 13. gr. og 14. gr., eða ef maður er tekinn í vörslur lögreglu, sbr. 15. gr. Heimildin tekur aðeins til þess að leita að vopnum eða öðrum munum sem hætta gæti hugsanlega stafað af, sbr. þó heimild 3. mgr. sem er víðtækari að þessu leyti þegar maður er vistaður í fangageymslu.

Samkvæmt 1. málsl. 3. mgr. hefur lögreglan heimild til að leita á manni, sem vistaður er í fangageymslu, og taka til varðveislu muni sem hann hefur á sér og hann gæti notað til að vinna sjálfum sér eða öðrum tjón með. Dæmi um slíka hluti eru belti, axlabönd og hálsbindi. Þá er heimilt skv. 2. málsl. 3. mgr. að taka af manni, sem vistaður er í fangageymslu, peninga og muni sem hann hefur á sér og hætta þykir á að geti skemmst, eyðilagst eða glatast. Dæmi um slíkar aðstæður er þegar margir menn eru hafðir saman í fangaklefa og hætta er á að hlutum verði stolið.

Samkvæmt 4. mgr. ber lögreglu að skila aftur þeim munum sem hún hefur tekið af mönnum með heimild í 2. eða 3. mgr. þegar þeir eru látnir lausir enda séu ekki skilyrði til að leggja hald á þá samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála, sbr. þó 5. mgr. 15. gr. um heimild lögreglu til að eyða áfengi.

Um 17. gr.

Í 17. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um afskipti lögreglu af börnum.

Samkvæmt ákvæðinu er lögreglu heimilt að hafa afskipti af börnum yngri en 16 ára sem eru á stöðum þar sem heilsu þeirra eða velferð þykir alvarleg hætta búin. Skýra verður ákvæðið svo að afskipti lögreglu samkvæmt því komi því aðeins til að barni sé augljós og mikil hætta búin. Sem dæmi má nefna ef barn er í fylgd með foreldrum eða öðrum forsjármönnum sem eru illa á sig komnir sökum ölvunar eða áhrifa annarra vímuefna. Afskipti lögreglu samkvæmt þessu ákvæði eru óháð lögmæltum útivistartíma barna. Með börnum er í ákvæðinu átt við einstaklinga innan 16 ára aldurs og er það í samræmi við 2. mgr. 1. gr. laga um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992. Um útivistartíma barna eru að öðru leyti fyrirmæli í 57. gr. þeirra laga.

Um 18. gr.

Í gildandi lögum um lögreglu er ekki að finna almennt ákvæði er kveður á um skyldu borgaranna til hlýðni við fyrirmæli lögreglunnar. Slík ákvæði er þó að finna í lögreglusamþykktum, sbr. t.d. 1. mgr. 8. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavík nr. 625/1987 og 10. gr. lögreglusamþykktar fyrir Garðakaupstað nr. 627/1987. Rétt þykir að hafa ákvæði þessa efnis í lögum.

Í 38. gr. frumvarpsins er kveðið á um refsingar við því að óhlýðnast fyrirmælum þessa ákvæðis.

Um 19. gr.

Í 1. mgr. 19. gr. er að finna ákvæði sem heimilar lögreglu að kveðja sér til aðstoðar hvern fulltíða mann ef nauðsyn ber til, þar á meðal til að afstýra óreglu eða óspektum á almannafæri.

Ákvæðið er hliðstætt 2. mgr. 4. gr. gildandi lögreglulaga en felur þó í sér þrjár breytingar: Í fyrsta lagi er fellt niður það skilyrði gildandi lögreglulaga að viðkomandi maður, sem kvaddur er til aðstoðar, „sé viðstaddur“. Samkvæmt því getur lögreglan kvatt sér til aðstoðar menn sem ekki eru á staðnum, s.s. símleiðis, ef brýna nauðsyn ber til. Í öðru lagi er bætt inn orðunum „þar á meðal“. Í því felst að það tekur til fleiri tilvika en þeirra sem beinlínis eru talin upp í ákvæðinu, enda teljist þau sambærileg. Í þriðja lagi er lagt til að lögfestur verði fyrirvari þess efnis að manni verði ekki gert skylt að sinna kvaðningu lögreglu ef hætta þykir á að hann stofni lífi, heilbrigði, velferð eða öðrum verulegum hagsmunum sjálfs sín eða nánustu vandamanna í hættu með því. Samkvæmt 38. gr. frumvarpsins getur sá sætt fésektum sem að ófyrirsynju neitar lögreglu um aðstoð.

Í 127. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er það lýst refsivert að sinna ekki kvaðningu yfirvalds um aðstoð til þess að koma í veg fyrir brot eða annan ófarnað, sem lífi, heilbrigði eða velferð manna er búin hætta af þótt maður hefði getað veitt aðstoðina án þess að stofna sér eða verulegum hagsmunum í hættu. Refsing við slíku broti getur varðað sektum eða allt að þriggja mánaða varðhaldi.

1. mgr. 19. gr. frumvarpsins tekur til minni háttar brota á aðstoðarskyldu borgaranna við lögreglu enda mega viðurlög við þeim ekki fara fram úr fésektum, sbr. 38. gr. Sé um alvarlegri brot að ræða ber að beita nefndu hegningarlagaákvæði. Ákvæðum lögreglulaganna og hegningarlaganna verður því ekki beitt samhliða.

Í 2. mgr. er kveðið á um að þeir sem kvaddir eru lögreglu til aðstoðar skv. 1. mgr. hafi lögregluvald á meðan þeir gegna starfanum. Þá er jafnframt áréttað að þeir njóti verndar sem aðrir lögreglumenn. Hér er m.a. átt við vernd skv. 20. og 30. gr. frumvarpsins og samkvæmt ákvæðum XII. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.

Um 20. gr.

Fyrirmynd ákvæðisins er í 1. málsl. 3. mgr. 5. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1989. Í 38. gr. frumvarpsins er kveðið á um refsingar ef brotið er gegn banni 20. gr.

Í 106. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 101/1976, er að finna almenn ákvæði sem lýsa refsivert að hindra eða tálma opinbera starfsmenn í því að gegna skyldustörfum sínum eða til þess að neyða þá til að framkvæma einhverja athöfn í embætti sínu eða sýslan. Þetta ákvæði tekur að sjálfsögðu til lögreglumanna. Sé hindrun eða tálmun framkvæmd með ofbeldi eða hótun þar um getur það varðað varðhaldi eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. mgr., en í öðrum tilfellum getur brot varðað sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að tveimur árum, sbr. 2. mgr.

Brot gegn 20. gr. frumvarpsins varðar aðeins fésektum. Skýra verður tengsl þessara lagaákvæða svo að 20. gr. taki aðeins til minni háttar brota, en ákvæði hegningarlaganna til hinna alvarlegri. Þessum ákvæðum verður því ekki beitt samhliða.

Um 21. gr.

Í 21. gr. er að finna ákvæði um þagnarskyldu lögreglu. Í 32. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954, er að finna almennt ákvæði um þagnarskyldu ríkisstarfsmanna. Vegna eðlis starfa lögreglu þykir rétt að hafa sérstakt ákvæði í lögum um lögreglu um þetta efni. Tekur það til allra starfsmanna lögreglu.

Þagnarskyldan tekur bæði til upplýsinga sem viðkomandi fær í starfi sínu og vegna þess. Í 2. mgr. er áréttað að þagnarskyldan haldist þótt látið sé af starfi.

Þau atriði sem þagnarskyldan tekur til eru greind í þremur liðum:

Upplýsingar um einkahagi manna sem geta varðað viðkvæm málefni og eðlilegt er og sanngjarnt að leynt fari.

Upplýsingar um skipulag og starfsemi lögreglu og fyrirhugaðar lögregluaðgerðir. Í því sambandi er bent á að mikilvægt er að haldið sé leyndum upplýsingum um vissa þætti í starfsemi lögreglu og um skipulagningu og útfærslu einstakra lögregluaðgerða. Að öðrum kosti er óvíst um árangur af þeim.

Aðrar upplýsingar sem leynt skulu fara samkvæmt lögum, fyrirmælum yfirboðara eða eðli málsins.

Þagnarskylda starfsmanna lögreglu kemur aftur á móti ekki í veg fyrir að eftirtöldum aðilum verði veittar eða kynntar upplýsingar sem þagnarskyldan tekur annars til:

Öðrum starfsmönnum lögreglu eða starfsmönnum ákæruvalds ef upplýsingarnar eru nauðsynlegar vegna starfa þeirra.

Íslenskum eða erlendum yfirvöldum, sem starfa að lögreglu- og öryggismálum, ef þau þurfa á upplýsingum að halda í því skyni að fyrirbyggja brot eða til að afstýra broti.

Vitnum eða heimildarmönnum þegar það er nauðsynlegt svo lögreglan geti notið liðsinnis þeirra til að fyrirbyggja eða afstýra broti.

Að sjálfsögðu verður starfsmaður lögreglu að fara gætilega í að veita upplýsingar í þessum tilvikum, sérstaklega samkvæmt b- og c-lið. Aldrei skal veita frekari upplýsingar en þörf er á hverju sinni.

Í 136. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er að finna ákvæði sem lýsir brot á þagnarskyldu opinberra starfsmanna refsivert.

Um 22. gr.

Í 22. gr. er lagt til að lögfest verði sú grundvallarregla að starfsmenn lögreglu aðhafist hvorki í eigin málum né nákominna vandamanna sinna þegar þeir gegna starfi sínu. Þessi regla kemur m.a. fram í dómi Hæstaréttar frá 21. mars 1989 (H 1989,512), en þar segir m.a.:

„Það verður að teljast grundvallarregla að lögreglumenn rannsaki ekki sjálfir mál sín og nákominna vandamanna.“

Þykir við hæfi að reglan verði lögfest.

Við skýringu á því hverjir teljist til nákominna vandamanna þykir mega hafa hliðsjón af d-lið 5. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í því ákvæði er mælt fyrir um vanhæfi dómara vegna tiltekins skyldleika eða tengda við aðila máls.

Um 23. gr.

Efnislega óbreytt ákvæði 10. gr. gildandi lögreglulaga. Ákvæðið kom upphaflega inn í lögreglulög með lögum nr. 92/1933, sbr. 4. gr., og hefur haldist óbreytt síðan.

Um 24. gr.

Ákvæðið er nýmæli í lögreglulögum hér á landi. Vegna eðlis starfa lögreglumanna er rétt að gera ráð fyrir að þeir geti þurft að sinna lögreglustörfum í frítíma sínum.

Í 1. mgr. er gert ráð fyrir afskiptum lögreglumanns að hans eigin frumkvæði þegar sérstakar ástæður eru fyrir hendi. Þarfnast þeir liðir ekki sérstakra skýringa. Þó skal bent á að ekki er ætlast til að lögreglumaður hafi afskipti samkvæmt b- eða c-lið nema um sé að ræða hin alvarlegri brot. Ekki er átt við að hann sé að sinna veigaminni málum, s.s. vegna aksturs gegnt rauðu ljósi og þess háttar. Í slíkum tilfellum er eðlilegra að hann láti við það sitja að tilkynna um brot ef hægt er að koma því við og hann sér ástæðu til.

Um 25. gr.

Ákvæðið er efnislega óbreytt ákvæði 3. mgr. 4. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 2. mgr. 36. gr. tollalaga, nr. 55/1987.

Um IV. kafla.

Í IV. kafla er fjallað um veitingu lögreglumannsstarfa.

Í 26. gr. er fjallað um fjölda lögreglumanna.

Í 27. gr. er kveðið á um skipun og ráðningu í stöður lögreglumanna og um hæfniskröfur.

Í 28. gr. er fjallað um heitstaf lögreglumanna. Sams konar ákvæði var áður í lögum um meðferð opinberra mála, en þykir eiga betur heima í lögum um lögreglu.

Í IV. kafla eru felld niður nokkur ákvæði sem er að finna í gildandi lögreglulögum og varða efni þessa kafla:

1. Ákvæði 2.–3. málsl. 3. mgr. 3. gr. gildandi lögreglulaga um svonefnda „varalögreglumenn“ er ekki tekið upp í frumvarpið. Það á rætur sínar að rekja til fyrstu lögreglulaganna sem sett voru hér á landi á fjórða áratug aldarinnar, sbr. lög nr. 92/1933. Við samningu ákvæðisins var fyrst og fremst hafður í huga órói og upphlaup sem urðu vegna stéttaátaka á þeim árum, t.d. Gúttóslagurinn 9. nóv. 1932. Vegna fámennis í lögregluliði á þeim tíma var talið nauðsynlegt að ráðherra hefði heimild til að fjölga í því fasta lögregluliði sem kveðið var á um í lögum þegar sérstaklega stæði á eða það teldist nauðsynlegt fyrir öryggi borgaranna. Á þessum tíma var gert ráð fyrir því að í bæjum (kaupstöðum og kauptúnum) þar sem væru 1.000 íbúar eða fleiri skyldu vera allt að tveimur starfandi lögregluþjónum á hverja 1.000 íbúa, enda væri lögreglustjóri þar búsettur. Ákvæðinu hefur ekki verið beitt um lengri tíma og þótti ekki ástæða til að taka það með í frumvarpið.

2. Ákvæði 4. mgr. 3. gr. gildandi lögreglulaga er ekki tekið með í frumvarpið, en það fjallar um aukna löggæslu vegna sérstakra aðstæðna. Þar segir að á stöðum þar sem þörf er á löggæslu vegna sérstakra aðstæðna, svo sem á vertíðum, megi ráða lögreglumenn til starfa, eftir því sem fé er veitt til þess á fjárlögum. Ákvæðið kom fyrst inn í lögreglulög, nr. 56/1963. Um efni þess segir í athugasemdum að þar sé fjallað um löggæslu vegna sérstakra, tímabundinna aðstæðna, svo sem t.d. á Þingvöllum miðsumars, á Keflavíkurflugvelli og í ýmsum verstöðvum þar sem sérstök þörf sé aukinnar löggæslu hluta úr ári. Í II. kafla þessa frumvarps er að finna ákvæði sem koma í stað heimildar 4. mgr. 3. gr. gildandi laga. Má þar sérstaklega nefna a-lið 4. mgr. 7. gr. Enn fremur má hér nefna b-lið sömu málsgreinar.

3. Í frumvarpinu er ekki tekið upp ákvæði 2. mgr. 5. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1989, þar sem mælt er fyrir um próf frá Lögregluskóla ríkisins sem skilyrði fyrir skipun eða ráðningu í stöðu lögreglumanns. Rétt þykir að þetta ákvæði sé í reglugerð eins og önnur sem mæla fyrir um sérstök skilyrði sem umsækjendur um störf lögreglumanna þurfa að uppfylla. Að öðru leyti vísast til athugasemda við 27. gr. frumvarpsins.

Um 26. gr.

Ákvæði 26. gr. frumvarpsins er efnislega óbreytt ákvæði 1. mgr. 3. gr. gildandi lögreglulaga. 27. gr. er í samræmi við ákvæði 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins um að ríkið haldi uppi starfsemi lögreglu í landinu.

Samkvæmt 26. gr. ákveður dómsmálaráðherra fjölda lögreglumanna í hverju lögregluumdæmi að fengnum tillögum viðkomandi lögreglustjóra. Hann er að sjálfsögðu bundinn af fjárveitingum, en óþarft þykir að taka það sérstaklega fram í lögunum eins og gert er í 1. málsl. 3. mgr. 3. gr. gildandi lögreglulaga. Þá þykir ekki heldur ástæða til að binda í lagatexta fjölda lögreglumanna í hverju umdæmi þar sem þörfin getur verið misjöfn frá einum tíma til annars.

Um 27. gr.

Í 27. gr. er mælt fyrir um skipun og ráðningu í störf innan lögreglunnar og hæfisskilyrði.

Samkvæmt 1. mgr. er gert ráð fyrir því að forseti Íslands skipi í æðstu stöður innan lögreglunnar, þ.e. í stöður ríkislögreglustjóra, vararíkislögreglustjóra og lögreglustjóra. Ákvæðið um að forsetinn skipi í stöðu lögreglustjóra er í samræmi við 1. mgr. 14. gr. laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, en þar segir að forseti Íslands skipi sýslumenn. Sýslumenn fara með lögreglustjórn hver í sínu umdæmi, nema í Reykjavík þar sem hún er falin sérstökum lögreglustjóra.

Þá er gert ráð fyrir því í 3. mgr. að dómsmálaráðherra skipi í stöður yfirlögregluþjóna svo og aðra lögreglumenn til lögreglustarfa, enda hafi þeir lokið námi í Lögregluskóla ríkisins. Eru ákvæði um skipun lögregluþjóna óbreytt frá gildandi lögum.

Í 2. mgr. kemur fram að ríkislögreglustjóri, vararíkislögreglustjóri og lögreglustjórar skuli fullnægja sömu almennu hæfisskilyrðum og héraðsdómarar. Þó er í samræmi við 2. mgr. 14. gr. laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989, ekki gert ráð fyrir að aldurskilyrðið gildi um lögreglustjóra. Um skilyrði til að gegna embætti héraðsdómara að öðru leyti vísast til 1. mgr. 5. gr. sömu laga.

Um 28. gr.

Samhljóða ákvæði var að finna í 3. málsl. 1. mgr. 33. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974. Með gildandi lögum um meðferð opinberra mála voru þau lög felld úr gildi. Aftur á móti voru ýmis ákvæði V. kafla eldri laganna, sem fjölluðu um lögreglumenn og upphaf rannsóknar, ekki tekin upp í nýju lögin, þar með talið þetta ákvæði. Í greinargerð með frumvarpi til gildandi laga um meðferð opinberra mála kemur fram að margar af þeim reglum sem skipað var í V. kafla eldri laga um meðferð opinberra mála eigi fremur heima í lögum um lögreglumenn. Er því ákvæði þetta tekið upp hér. Ætlast er til að lögreglumenn vinni heitstafinn er þeir hefja störf.

Um V. kafla.

Í V. kafla er fjallað um nokkur atriði sem varða starfskjör lögreglumanna.

Lögreglumenn teljast að sjálfsögðu til opinberra starfsmanna og njóta lögkjara og bera skyldur í samræmi við það eftir því sem lög og kjarasamningar mæla nánar fyrir um. Í 1. mgr. 5. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1989, er þetta sérstaklega tekið fram en ekki þótti þörf á að taka það ákvæði upp í frumvarpið.

Í 29. gr. er mælt fyrir um rétt lögreglumanna til skaðabóta úr ríkissjóði fyrir líkams- og munatjón sem þeir verða fyrir vegna starfs síns. Þá er kveðið á um bætur fyrir missi framfæranda ef því er að skipta.

Í 5. mgr. 5. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. 1. gr. laga nr. 26/1987, var að finna sérstaka heimild til lækkunar skaðabóta vegna tjóns sem lögreglumaður olli í starfi sínu. Ákvæði þetta var fellt brott með 5. tölul. 29. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, ásamt hliðstæðum ákvæðum í ýmsum öðrum lögum. Í stað þessara ákvæða er lögfest almenn lækkunarheimild í 24. gr. skaðabótalaganna. Að þessu athuguðu þótti fara best á því að sleppa því að fjalla um þetta atriði sérstaklega í frumvarpinu.

Í 30. gr. er lagt bann við því að lögreglumenn geri verkfall og taki þátt í verkfallsboðun. Ákvæði þessa efnis var bætt inn í lög um lögreglumenn, nr. 56/1972, árið 1986, sbr. lög nr. 82/1986. Rétt er að vekja athygli á að ákvæði 30. gr. frumvarpsins tekur eingöngu til þeirra sem fara með lögregluvald.

Ákvæði 31. gr. er nýmæli sem fjallar um aukastörf lögreglumanna. Um er að ræða sérákvæði sem gildir um lögreglumenn og gengur framar almennu ákvæði 34. gr. laga nr. 38/1954, um aukastörf opinberra starfsmanna.

Um 29. gr.

Fyrri málsliður er tekinn efnislega úr gildandi lögum með áorðnum breytingum, sbr. hér lög nr. 26/1987, en ákvæðið um bætur fyrir missi framfæranda er nýtt. Hér er kveðið á um beina bótaábyrgð ríkissjóðs vegna lögreglumanna sem verða fyrir munatjóni, líkamstjóni eða látast vegna starfs síns. Rétt þykir að ríkissjóður greiði lögreglumönnum eða þeim sem eru á framfæri þeirra slíkar bætur í stað þess að þeir verði að sækja mál sín á hendur þeim er tjóninu hafa valdið. Slík málaferli geta tekið langan tíma og engin trygging er fyrir því að tjónvaldur reynsist borgunarmaður. Vegna eðlis starfa lögreglumanna þykir eðlilegt að hafa sérstakt ákvæði þessa efnis í lögum sem skyldar ríkissjóð til að greiða bætur í slíkum tilvikum. Ríkissjóður eignast síðan endurkröfurétt á hendur tjónvaldi ef því er að skipta. Um lækkun bóta vegna eigin sakar tjónþola og ákvörðun bótafjárhæðara að öðru leyti gilda almennar reglur skaðabótaréttarins.

Um 30. gr.

Efnislega óbreytt ákvæði 4. mgr. 4. gr. gildandi lögreglulaga, sbr. breytingalög nr. 82/1986. Með hugtakinu „lögreglumenn“ er eins og áður átt við þá sem fara með lögregluvald, sbr. 3. gr. frumvarpsins. Með frumvarpi til laga nr. 82/1986 fylgdi ítarleg greinargerð, sbr. Alþt. A 1985–1986, 1548–1550.

Augljós rök búa að baki ákvæðinu, enda er það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu í þjóðfélaginu. Starfsemi lögreglu er þannig ein meginforsenda þess að haldið verði uppi skipulögðu og lögbundnu þjóðfélagi. Telja verður það ósamrýmanlegt þessu hlutverki lögreglu ef lögreglumenn gætu gert verkfall með löglegum hætti.

Bent er á að hliðstætt ákvæði er í 7. gr. laga um Landhelgisgæzlu Íslands, nr. 25/1967. Þar kemur fram að starfsmenn landhelgisgæslunnar megi hvorki gera verkfall né taka þátt í verkfallsboðunum.

Um 31. gr.

Í 31. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um aukastörf lögreglumanna.

Í 1. málsl. 1. mgr. kemur fram að heimilt sé að fela lögreglumanni að vinna fyrir sanngjarnt endurgjald aukastörf í þágu ríkisins, enda valdi það ekki vanrækslu á þeim störfum er stöðu hans fylgja. Þetta er í samræmi við 1. mgr. 34. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 38/1954. Að öðru leyti eru í 1. mgr. reistar skorður við því að þeir starfsmenn lögreglu sem fara með lögregluvald gegni launuðum aukastörfum samhliða aðalstarfinu. Þar að baki búa þau rök að slík störf geti verið til þess fallin að draga úr möguleikum viðkomandi til að beita sér að fullu í lögreglustarfinu. Með þessu er jafnframt lögð áhersla á mikilvægi þess að þessir aðilar séu eins sjálfstæðir og öðrum óháðir í starfi sínu og kostur er.

Ákvæðið tekur jafnt til starfa í þjónustu annarra sem og sjálfstæðs atvinnureksturs.

Samkvæmt 2. mgr. er heimilt að veita undanþágu frá banni 2. málsl. 1. mgr. ef sýnt þykir að aukastarfið geti samrýmst lögreglustarfinu og að lögreglumaður geti eftir sem áður rækt skyldur sínar í aðalstarfinu af samviskusemi og trúnaði. Gera verður ráð fyrir að unnt sé að binda undanþágu ýmsum skilyrðum, svo sem því að aukastarfið sé ekki unnið í einkennisfötum lögreglumanns eða öðrum einkennisfötum, að eignir ríkisins, þar með talið húsnæði, bifreiðar, sími, tölvur o.fl., séu ekki nýttar í þágu aukastarfsins, að ekki sé vísað á lögreglumann vegna aukastarfsins á þeim tíma sem hann sinnir lögreglustarfinu, að lögreglumanni verði gert ljóst að ekki verði tekið tillit til aukastarfsins ef kalla þurfi hann til lögreglustarfa og að umfang aukastarfsins sé ekki svo mikið að það geti komið niður á starfi viðkomandi sem lögreglumanns.

Undanþága er afturkallanleg hvenær sem er án þess að tilgreina þurfi ástæðu afturköllunar. Þá er gert ráð fyrir að starfsmaður fái hæfilegan frest áður en honum er gert að láta af aukastarfi ef unnt er að koma því við.

Í 3. mgr. er mælt fyrir um það hvert beri að snúa sér með beiðni um undanþágu frá banni 2. málsl. 1. mgr. og um málskot. Sérstaklega er tekið fram að ákvörðun lögreglustjóra sé unnt að skjóta til ríkislögreglustjóra. Af 26. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, leiðir síðan að ákvörðun ríkislögreglustjóra er heimilt að skjóta til dómsmálaráðherra eftir almennum reglum um stjórnsýslukæru.

Um VI. kafla.

Í VI. kafla er fjallað um löggæslukostnað.

Fyrir rúmum tveimur áratugum var rekstur lögreglunnar í landinu færður frá sveitar- og sýslufélögum til ríkisins. Með frumvarpinu er engar breytingar gerðar á því fyrirkomulagi, sbr. 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins þar sem fram kemur að ríkið haldi uppi starfsemi lögreglu. Í samræmi við þetta kemur fram í 32. gr. frumvarpsins að ríkið beri allan kostnað af almennri löggæslu í landinu.

Í 33. gr. eru efnislega óbreytt ákvæði gildandi lögreglulaga þess efnis að unnt sé að krefja einstaklinga eða lögaðila um kostnað vegna löggæslu á skemmtistað eða vegna framkvæmda á almannafæri. Ákvæðið um greiðslu kostnaðar vegna löggæslu á skemmtistað kom fyrst inn í lög um lögreglu nr. 56/1963. Í greinargerð með sams konar ákvæðum í 8. gr. gildandi lögreglulaga segir eftirfarandi:

Tíðkazt hefur um langt skeið við tilkvaðningu lögreglumanna til gæzlustarfa vegna sérstakrar þarfar, í sambandi við atvinnustarfsemi eða skemmtanir einstakra aðila, að lögreglustjórar hafa gert sérstaka kröfu um að lögregla sé tilkvödd, og að þá sé jafnframt hlutaðeigandi aðilum gert að greiða kostnað af störfum löggæzlumanna, sbr. um skilyrði fyrir skemmtanaleyfi ákvæði í 4. málsgr. 8. greinar gildandi laga um lögreglumenn. Rétt þykir að marka þessa heimild lögreglustjóranna skýrar en gert er í gildandi lögum. (Alþt. A 1971, 1258.)

Að öðru leyti er meginreglan sú að ríkissjóður greiði allan kostnað af störfum lögreglu.

Um 32. gr.

Ákvæðið er í samræmi við það sem fram kemur í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins.

Um 33. gr.

Ákvæðið er tekið efnislega óbreytt úr 8. gr. gildandi lögreglulaga.

Um 1. mgr. eru fyrirmæli í reglugerð um löggæslu á skemmtunum og um slit á skemmtunum og öðrum samkvæmum, nr. 587/1987. Rétt er að benda á að aðalreglan er eftir sem áður sú að kostnaður vegna löggæslu á skemmtistað, sem og á öðrum stöðum, greiðist úr ríkissjóði, sbr. það sem fram kemur í 32. gr. frumvarpsins.

Í 2. mgr. er enn fremur gert ráð fyrir að unnt sé að kveða á um greiðslu kostnaðar af gæslustörfum lögreglu vegna framkvæmda á almannafæri. Dæmi um slíkan kostnað er þegar hús eru flutt milli staða í fylgd lögreglu.

Um VII. kafla.

Í VII. kafla frumvarpsins er fjallað um meðferð kæra á hendur lögreglu. Ákvæði 34. gr. taka til meðferðar kæra á hendur lögreglu vegna ætlaðra ólögmætra athafna við framkvæmd lögreglustarfa. Hér er því ekki fjallað um kærur á hendur lögreglumönnum vegna ætlaðra ólögmætra athafna sem ekki varða framkvæmd lögreglumannsstarfa. Með þess háttar kærur ber að fara eftir almennum reglum laga um meðferð opinberra mála eins og aðrar kærur á hendur mönnum fyrir ætluð refsiverð brot. Þá eiga kvartanir vegna framkomu lögreglu, sem ekki telst ólögmæt, ekki heldur við hér.

Um 34. gr.

Í 34. gr. er mælt fyrir um meðferð kæru á hendur lögreglumanni fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd skyldustarfa sinna. Í núgildandi lögreglulögum er ekki að finna sérstakt ákvæði sem lýtur að þessu. Meginmarkmiðið með lögfestingu slíks ákvæðis, er að tryggja að þessi mál hljóti vandaða og óhlutdræga rannsóknarmeðferð frá upphafi. Mikilvægt er að gagnkvæmt traust og trúnaður ríki milli almennings og lögreglunnar í landinu þannig að borgararnir beri nauðsynlega virðingu fyrir lögreglunni og störfum hennar.

Í ákvæðinu er gert ráð fyrir að þegar kæra berst á hendur lögreglumanni skuli lögreglustjóri þegar í stað tilkynna ríkissaksóknara um hana. Mikilvægt er að ríkissaksóknari fái þegar vitneskju um mál til að tryggja rétta og óhlutdræga meðferð þess frá upphafi. Ríkissaksóknari getur ýmist annast þessa rannsókn sjálfur, falið hana starfsmönnum embættis síns eða eftir atvikum öðrum lögreglustjórum. Ríkissaksóknari tekur þó ávallt sjálfur ákvörðun um málshöfðun ef svo ber undir. Telja verður eðlilegt að fela rannsókn og meðferð þessara mála ríkissaksaksóknara enda er hann æðsti handhafi rannsóknarvalds í landinu, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991.

Um VIII. kafla.

Í VIII. kafla eru ákvæði um Lögregluskóla ríkisns. Gert er ráð fyrir þeirri breytingu að í stað þess að vera starfsrækur í tengslum við embætti lögreglustjórans í Reykjavík eins og gildandi lög kveða á um verði hann sérstök stofnun er verði starfrækt í tengslum við embætti ríkislögreglustjóra, en heyri undir dómsmálaráðherra.

Um 35. gr.

Ákvæði 35. gr. frv. er hliðstætt 9. gr. gildandi laga um lögreglumenn. Fyrirmæli um Lögregluskóla ríkisins er að finna í reglugerð nr. 660/1981 með síðari breytingum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir þeirri breytingu að skólinn verði starfræktur í tengslum við embætti ríkislögreglustjóra.

Í 2. mgr. er kveðið á um að forseti Íslands skipi skólastjóra lögregluskólans. Ekki er áskilið að hann hafi tiltekið háskólapróf eða aðra menntun. Aðeins er gerð krafa um að hann hafi góða þekkingu á lögreglumálefnum. Geta því hvort heldur menn með lögreglumenntun og reynslu af lögreglustörfum svo og menn með lögfræðipróf, er starfað hafa að lögreglumálum, uppfyllt þessi skilyrði.

Um IX. kafla.

Í IX. kafla er safnað saman ákvæðum sem lúta að framkvæmd laganna, gildistöku þeirra og breytingum sem gera þarf á öðrum lögum ef frumvarp þetta verður að lögum. Í 37. gr. er að finna refsiákvæði.

Um 36. gr.

Í 36. gr. er mælt fyrir um heimild ráðherra til að setja nánari reglur um framkvæmd laganna. Gert er ráð fyrir að í þessum reglum verði m.a. ákvæði um einkenni og búnað lögreglumanna, réttindi þeirra og skyldur, og störf þeirra og starfssvið, þar á meðal um starfsstig innan lögregluliða o.fl.

Um 37. gr.

Um skýringar á þessu ákvæði vísast til athugasemda með 18–20. gr. Með mál út af brotum á ákvæðum þessum fer að sjálfsögðu að hætti opinberra mál.

Um 38. gr.

Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. janúar 1995. Nauðsynlegt þykir að gera ráð fyrir rúmum tíma til að undirbúa gildistöku laganna, einkum með hliðsjón af ráðagerð um stofnun embættis ríkislögreglustjóra og þeim breytingum á skipulagi lögreglu sem því eru samfara.

Um 39. gr.

Breytingar sem mælt er fyrir um í a-, f-, g-, i-, j-, k- og l-liðum eru í samræmi við þau ákvæði frumvarpsins sem gera ráð fyrir því að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður og verkefni hennar færð til ríkislögreglustjóra eða lögreglustjóra í umdæmum.

Í b-lið er gert ráð fyrir því að ríkislögreglustjóri taki sæti lögreglustjórans í Reykjavík í almannavarnarráði. Þetta er í samræmi við b-lið 2. mgr. 5. gr. frumvarpsins.

C-liður er í samræmi við 1. mgr. 15. gr. frumvarpsins sem tekur mið af lögræðisaldri skv. 1. gr. lögræðislaga, nr. 68/1984.

Breyting í d-lið er í samræmi við 4. mgr. 8. gr. frumvarpsins en samkvæmt henni teljast skipshafnir varðskipa ekki til lögreglumanna ríkisins, sbr. og 3. gr. frumvarpsins.

Í g-lið er gert ráð fyrir því að ríkislögreglustjóri taki sæti lögreglustjórans í Reykjavík í Umferðarráði. Það þykir vera í samræmi við hlutverk ríkislögreglustjóra að hann hafi þetta verkefni með höndum þar sem það tekur til landsins alls.

Fylgiskjal.

Fjármálaráðuneyti, fjárlagaskrifstofa:

Umsögn um frumvarp til lögreglulaga.

Í frumvarpi þessu er gert ráð fyrir þeirri meginbreytingu frá núverandi skipan lögreglumála að stofnað verði nýtt embætti ríkislögreglustjóra sem fer með yfirstjórn lögreglumála í landinu í umboði æðstu handhafa ríkisvaldsins. Með því mundi dagleg yfirstjórn lögreglumála færast frá dómsmálaráðuneytinu til hins nýja embættis en ráðuneytið hefði áfram æðstu umsjón með lögreglumálum.

Þá er gert ráð fyrir að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður sem sérstök stofnun. Hluti af starfsemi stofnunarinnar verði færð til einstakra lögregluembætta og þeim falin rannsókn ýmissa málaflokka sem nú heyra undir rannsóknarlögreglu. Við embætti ríkislögreglustjóra verði síðan rannsóknadeildir sem aðstoði lögreglustjóra við rannsókn skatta- og efnahagsbrota. Auk þess hafi embættið á að skipa tæknideild og skráadeild.

Fjármálaráðuneytið hefur við kostnaðarmat á breytingum þeim sem í frumvarpi þessu felast haft samvinnu við dómsmálaráðuneytið sem veitt hefur upplýsingar um nánari útfærslu á þeim breytingum er leiða af því að rannsóknarlögregla ríkisins verði lögð niður og henni skipt upp milli annarra embætta.

Sú uppskipting á að vera á þann veg að við hið nýja embætti munu starfa ríkislögreglustjóri og vararíkislögreglustjóri. Til viðbótar er ætlað að þar verði fjórir yfir- og aðstoðaryfirlögreglumenn og samtals 18 aðrir rannsóknarlögreglumenn. Þá verði þar þrír lögfræðingar, einn ráðgefandi löggiltur endurskoðandi í hlutastarfi, sex skrifstofumenn auk þjónustustarfsliðs (húsvarsla, matur og ræsting). Í heild er talið að laungjöld stofnunarinnar muni nema 85 m.kr. og heildarfjárveiting til rekstrar 110 m.kr. Til viðbótar er ætlað að stofnkostnaðarfjárveiting þurfi á fyrsta ári að vera 3 m.kr. þannig að heildarfjárveiting nemi 113 m.kr. Þá er gert ráð fyrir að hið nýja embætti verði í núverandi húsnæði rannsóknarlögreglu ríkisins í Kópavogi. Mun stofnunin ekki þurfa allt það húsnæði þegar til lengri tíma er litið og verður fyrst um sinn hægt að vista þar áfram þann hluta rannsóknarlögreglunnar sem færast mun til einstakra embætta á höfuðborgarsvæðinu þar til gengið hefur verið frá húsnæðismálum þeirra.

Lögregluembættum á höfuðborgarsvæðinu er ætlað að fá fimm yfir- og aðstoðaryfirlögreglumenn og samtals 14 almenna rannsóknarlögreglumenn frá rannsóknarlögreglu ríkisins, alls 19 menn. Af þeim er ráðgert að tveir fari í Hafnarfjörð, einn í Kópavog og 16 til Reykjavíkur. Launakostnaður fyrir alla 19 er talinn munu nema 44 m.kr., heildarrekstrargjöld 54 m.kr., stofnkostnaður 5 m.kr., samtals 59 m.kr.

Hvað húsnæði varðar getur það orðið hugsanleg lausn að sá hluti lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu þar sem utanríkisráðuneytið er nú verði tekin undir þá rannsóknarlögreglumenn sem bætast við embætti lögreglustjórans í Reykjavík. Það tengist aftur því hvort og hvenær utanríkisráðuneytið rýmir það húsnæði. Hér er um að ræða öll fjórða hæð hússins og hluti þeirrar þriðju. Húsnæði þetta er rýmra en svo að allt það rými þurfi fyrir þá starfsemi sem þangað kynni að flytjast frá rannsóknarlögreglunni og eru engin áform enn um hvað gera eigi við það húsnæði sem verður afgangs. Húsnæðið er rekið á vegum embættis lögreglustjóra þannig að við brottför utanríkisráðuneytisins verður það embætti af 2,5 m.kr. árlegum leigutekjum auk 3,5 m.kr. annarrar kostnaðarþátttöku (rafmagn, hiti, mötuneyti). Húsnæði rannsóknarlögreglu ríkisins í Kópavogi er rekið af henni sjálfri og mun kostnaður við það húsnæði ekki minnka þótt hluti af starfsliði hennar flytji brott. Hafa ber í huga að tekjumissir lögreglustjóraembættisins í Reykjavík vegna brottfarar utanríkisráðuneytisins er ekki tengdur þessu frumvarpi.

Fjárveiting til rannsóknarlögreglu ríkisins nemur alls 169 m.kr. í fjárlögum 1994. Hún mundi því skiptast upp sem áður segir í 113 m.kr. til embættis ríkislögreglustjóra og 59 m.kr. til annarra lögregluembætta, samtals 172 m.kr. sem er 3 m.kr. meira en rannsóknarlögregla ríkisins fær á fjárlögum 1994.

Þessu til viðbótar verður að gera ráð fyrir að störf rannsóknarlögreglustjóra og vararannsóknarlögreglustjóra leggist niður með tilheyrandi biðlaunum svo fremi sem þessir menn verði ekki skipaðir yfirmenn hins nýja embættis ríkislögreglustjóra. Biðlaun þessara manna svo og önnur óviss útgjöld tengd lokun rannsóknarlögreglu ríkisins eru talin munu nema um 15 m.kr. Ekki er reiknað með öðrum biðlaunagreiðslum þar sem gert er ráð fyrir í kostnaðarmati þessu að allir starfsmenn rannsóknarlögreglu ríkisins verði áfram við störf, annaðhvort hjá embætti ríkislögreglustjóra eða hjá öðrum lögregluembættum. Við yfirstjórn lögreglumála starfa nú tveir menn í dómsmálaráðuneytinu. Ekki er gert ráð fyrir að þeim muni fækka við þessa skipulagsbreytingu.

Niðurstaðan er því sú að á fyrsta ári má ætla að kostnaðarauki vegna frumvarps þessa verði um 18 m.kr. en um 3 m.kr. á ári þaðan í frá.